Uploaded by Miś Koala

1. Wprowadzenie do MES

advertisement
Wprowadzenie do Metody Elementu
Skończonego
Krzysztof Balonek, Sławomir Gozdur
Wydział Fizyki i Informatyki Stosowanej, AGH, Kraków, Poland
email: kbalonek@g10.pl, slagozd@gmail.com
Praca dostępna w internecie: fatcat.ftj.agh.edu.pl/~i6balone/MES.pdf,
fatcat.ftj.agh.edu.pl/~i6gozdur/MES.pdf
Streszczenie
Metoda elementów skończonych (MES) jest jednym z szeroko stosowanych narzędzi obliczeniowych w nauce i inżynierii. W niniejszej pracy
staraliśmy się przedstawić podstawowe właściwości metody i jej zastosowania. Na początku przedstawiamy pojęcie elementu skończonego i matematyczne uzasadnienie jego wprowadzenia, następnie opisujemy algorytm wykorzystywany w MES i strukturę wykorzystujących
go aplikacji. Na koniec przeglądamy dziedziny w których MES znalazł
zastosowanie i określamy jego miejsce wśród narzędzi obliczeniowych.
SPIS TREŚCI
2
Spis treści
1 Wprowadzenie
3
2 Analiza Skończenie Elementowa
2.1 Element Skończony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2.2 Analiza Skończenie Elementowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3
3
5
3 Matematyczna teoria FEM
5
4 Etapy rozwiązywania problemu
6
5 Adaptacyjna metoda elementów skończonych
8
6 Zagadnienia wielkiej skali
8
7 Etapy realizacji symulacji
8
8 Struktura aplikacji
8
9 Obszary zastosowań MES
9
10 Podsumowanie
9
1 Wprowadzenie
1
3
Wprowadzenie
Metoda Elementów Skończonych(z ang FEM - Finite Element Method) jest
jednym z podstawowych narzędzi stosowanych w obliczeniach inżynierskich i
naukowych. Podstawowym założeniem tej metody jest rezygnacja z analitycznego rozwiazania problemu na rzecz podziału obszaru na elementy skończone
(np. odcinki dla przestrzeni jednowymiarowej) i przeprowadzenie obliczeń tylko dla wyróżnionych punktów (węzłów tego podziału). Poza węzłami rozwiązanie przybliżane jest na podstawie wyników otrzymanych dla poszczególnych
węzłów. Rozwój MES/FEM przebiegał równolegle z rozwojem komputerów i wynikał głównie z potrzeby analizy coraz bardziej złożonych konstrukcji. Pierwszą
pracę na temat metody opublikował w 1943 francuski matematyk Courant (nowa metoda p̈odziału na odcinki/elementy¨). Na początku prace dotyczyły tylko
prostych przypadków jednowymiarowych: obliczenia prowadzone były dla ciał
o stałych własnościach materiałowych, dających się opisać za pomocą równań
liniowych, np. w latach pięćdziesiątych w firmie Boeing analizowano za jej pomocą właściwości skrzydeł typu delta. W latach sześćdziesiątych pojawia się
nazwa ëlement skończonyï dopracowano do dopracowania matematycznej strony
metody, po raz pierwszy zastosowano także FEM w obliczeniach niekonstrukcyjnych. Do lat osiemdziesiątych najbardziej zaawansowane modele zajmowały się
w dalszym ciągu prostymi geometriami 1D i 2D, czasem o własnościach opisanych równaniami nieliniowymi. Dopiero wzrost mocy obliczeniowej komputerów
pozwolił na modelowanie obiektów 3D o dowolnych geometriach i wprowadzenie
metody do aplikacji CAE.
2
2.1
Analiza Skończenie Elementowa
Element Skończony
Element skończony jest prostą figurą geometryczną (płaską lub przestrzenną), dla której określone zostały wyróżnione punkty zwane węzłami, oraz pewne
funkcje interpolacyjne służące do opisu rozkładu analizowanej wielkości w jego
wnętrzu i na jego bokach. Funkcje te nazywa się funkcjami węzłowymi, bądź
funkcjami kształtu. Węzły znajdują się w wierzchołkach elementu skończonego, ale mogą być również umieszczone na jego bokach i w jego wnętrzu. Jeżeli
węzły znajdują się tylko w wierzchołkach, to element skończony jest nazywany
elementem liniowym (ponieważ funkcje interpolacyjne są wtedy liniowe). W pozostałych przypadkach mamy do czynienia z elementami wyższych rzędów. Rząd
elementu jest zawsze równy rzędowi funkcji interpolacyjnych (funkcji kształtu).
Liczba funkcji kształtu w pojedynczym elemencie skończonym jest równa liczbie
jego węzłów. Funkcje kształtu są zawsze tak zbudowane, aby w węzłach których
dotyczą ich wartości wynosiły jeden, a pozostałych węzłach przyjmowały wartość
zero.
2.1
Element Skończony
4
Rysunek 1: Przykłady elementow skończonych w przestrzeniach 1-, 2- i 3wymiarowej.
Rysunek 2: Przykład dyskretyzacji modelu ciągłego. a) model ciągły, b) model
dyskretny idealny, c) model dyskretny numeryczny
2.2
2.2
Analiza Skończenie Elementowa
5
Analiza Skończenie Elementowa
FEA (Finite Element Analysis) zajmuje się analizą konstrukcji za pomocą
elementów skończonych. Typowym postępowaniem jest tutaj podział analizowanego systemu na podsystemy (elementy) i opis ich zachowań za pomocą zbioru
parametrów. Następnie za pomocą macierzy dla każdego elementu określane są
zależności tych parametrów; macierze te służą następnie do konstruowania równań opisujących całościowe zachowanie systemu.
Widać tutaj ogólne przesłanie towarzyszące wprowadzeniu do obliczeń elementu skończonego: dzięki dyskretyzacji problemu możliwe jest uniknięcie skomplikowanego (często niemożliwego) rozwiązywania problemu od strony analitycznej. W jaki sposób omawiana metoda łączy się z FEM? Otóż każdy przypadek
FEA można traktować jako przypadek szczególny FEM. Analiza skończenie elementowa jest dzisiaj szeroko stosowana w inżynierii, daje się także rozszerzyć
na zagadnienia nieliniowe, jednak ze względu na mniejszą elastyczność i mniej
rozwiniętą teorię ustępuje częściej stosowanej metodzie elementu skończonego.
3
Matematyczna teoria FEM
Zajmujemy się przestrzenią liniową F ze zdefiniowanym iloczynem skalarnym
<, >. Elementy przestrzeni F to funkcje, dla których zdefiniowane są działania
dodawania i mnożenia. Wprowadźmy teraz liniową podprzestrzeń U przestrzeni
F , z tym samym iloczynem skalarnym <, >, oraz liniowy operator różniczkowy
A. Operator A określony jest na przestrzeni U , a jego wartości należą do F . Przy
założeniu, że A jest operatorem symetrycznym i dodatnio określonym, możemy
za jego pomocą wprowadzić nowy iloczyn skalarny w przestrzeni U :
< u, v >A =< Au, v > dla funkcji u, v ∈ U
(1)
Zdefiniowany w ten sposób iloczyn skalarny nazywamy iloczynem energetycznym
względem operatora A; przestrzeń U do której dołączymy ten iloczyn określa√
my jako przestrzeń energetyczną operatora A, a ||u||A = < u, u >A norma
energetyczną.
Poszukujemy należącego do przestrzeni U rozwiązania równania różniczkowego
Au = f
gdzie f jest funkcją należącą do przestrzeni F . Rozwiązanie tego problemu za
pomocą FEM polega na przybliżeniu rozwiązania u za pomocą wielomianowej
funkcji sklejanej, wybranej z N-wymiarowej podprzestrzeni UN . Funkcję tą nazywamy elementem skończonym, przybliżającym dokładne rozwiązanie u. Spośród
wszystkich elementów UN wybieramy tą, która spełnia warunek
||u − uN ||A = min||u − u||A
Metoda elementu skończonego jest szczególnym przypadkiem metody RayleighaRitza, z wprowadzonymi ograniczeniami dla postaci elementów UN .
4 Etapy rozwiązywania problemu
6
Algorytm wyznaczania elementu uN opiera się na poszukiwaniu liniowej kombinacji funkcji stanowiących bazę przestrzeni UN , dla której spełniony jest warunek minimalizowania błędu aproksymacji.
4
Etapy rozwiązywania problemu
Proces szukania rozwiązania za pomocą FEM można podzielić ogólnie na
trzy etapy:
1. zagadnienie różniczkowe jest przekształcane do postaci wariacyjnej lub całkowej
2. obszar dzielony jest na proste figury geometryczne (elementy skończone)
3. w każdym elemencie przybliżamy procesy za pomocą prostych funkcji bazowych
Algorytm poszukiwania rozwiązania za pomocą FEM:
1. Na rozważany obszar należy nałożyć siatkę, dzieląc go na skończoną liczbę
prostych geometrycznie elementów.
2. Zakłada się że poszczególne elementy połączone są ze sobą jedynie w skończonej liczbie punktów (węzły siatki). W węzłach określone zostaną wartości wielkości fizycznych, tworzące podstawowy układ niewiadomych.
3. Należy określić funkcje określające wartości wielkości fizycznych wewnątrz
elementów (funkcje kształtu, funkcje węzłowe) w zależności od wartości w
węzłach.
4. Stosując tak zwane funkcje wagowe przekształca się równania różniczkowe
w równania algebraiczne
5. Równania poodaje się asemblacji. Korzystając z równań MES oblicza się
wartości współczynników stojących przy niewiadomych oraz odpowiadające im wartości prawych stron (dla zadań niestacjonarnych uwzględnia się
warunki początkowe). Liczba równań w tak otrzymanym układzie równa
jest iloczynowi liczby węzłów w obiekcie i liczbie stopni swobody każdego
węzła (liczbie niewiadomych w każdym węźle)
6. Do macierzy współczynników i wektorów prawych stron wprowadza są warunki brzegowe.
7. Otrzymany układ równań liniowych rozwiązuje się, w wyniku otrzymując
poszukiwane wielkości fizyczne w węzlach.
8. Dalsze kroki zależą od typu rozwiązywanego zadania, np. oblicza się dodatkowe wielkości, lub (dla zadań niestacjonarnych) powtarza się asemblację
i następne kroki aż do spełnienia zadanych warunków.
Rozwiązanie uzyskane w ten sposób jest oczywiście rozwiązaniem przybliżonym. Dokładne oszacowanie błędu aproksymacji jest niemożliwe ze względu na
nieznajomość „prawdziwego” rozwiązania, jednak opierając się na postaci rozwiązywanego problemu, kształtach elementów skończonych i własnościach przestrzeni aproksymacji można ograniczyć go z góry w celu określenia jakości metody.
4 Etapy rozwiązywania problemu
7
Rysunek 3: Przykład zastosowania Adaptacyjnej MES: siatka adaptacyjna konstruowana tak, aby przeprowadzać poprawę aproksymacji tylko tam, gdzie jest
ona najbardziej potrzebna.
Ilustracja przedstawia diapir - strukturę geologiczną, powstałą w wyniku migracji skał ku powierzchni Ziemi. Zazwyczaj starsze skały o mniejszej gęstości
przebijają skały młodsze (najczęściej osadowe) o gęstości większej. Struktury
diapirowe mają najczęściej postać kominów, grzybów, ścian itp.
Źródło: http://wija.ija.csic.es/gt/sergioz/fem/01 diapir 2-phases.gif
5 Adaptacyjna metoda elementów skończonych
5
8
Adaptacyjna metoda elementów skończonych
Biorąc pod uwagę sposób w jaki szacujemy błąd aproksymacji istnieje możliwość zwiększenia precyzji metody przez zmniejszanie rozmiarów elementów skończonych i podnoszenie stopnia aproksymacji. Oczywiście wiąże się to z większym
zapotrzebowaniem na moc obliczeniową – rozwiązaniem jest oparcie się na znajomości zjawiska i wprowadzenie tych zmian lokalnie, w miejscach w których
szczególnie zależy nam na zminimalizowaniu błędu (zobacz rys. 3).
6
Zagadnienia wielkiej skali
jednak Dla uzyskania wysokiej dokładności obliczeń często konstruuje się
modele o bardzo dużej liczbie stopni swobody, nierzadko przekraczającej milion.
W celu rozwiązaniu tak dużych problemów stosuje się zaawansowane algorytmy o
jak najmniejszej złożoności obliczeniowej oraz równoległe systemy komputerowe
(klastry, gridy).
7
Etapy realizacji symulacji
Pierwszym krokiem jest wybór bądź stworzenie modelu matematycznego zjawiska. Model taki jest następnie przekształcany w model numeryczny – równania
różniczkowe przekształcane są do postaci całkowej lub wariacyjnej, wybierane są
techniki szacowania błędu. Następnym krokiem jest wybór algorytmów które
posłużą do rozwiązywania układów równań, całkowania numerycznego, dyskretyzacji czasowej itp. Mając model numeryczny i algorytmy można przejść do
implementacji – wyboru struktur danych, sposobu realizacji, analizy architektury systemu komputerowego. Problem zostaje wymodelowany geometrycznie,
zaprojektowana i nałożona zostaje siatka (istotny jest tutaj wybór kształtu elementu skończonego). Utworzony układ równań liniowych zostaje rozwiązany, a
wyniki prezentowane są (najczęściej) w formie graficznej.
8
Struktura aplikacji
Współczesne aplikacje komputerowego wspomagania projektowania CAE (ang.
Computer Aided Engineering) wykorzystujące metodę elementów skończonych
składają się z trzech wzajemnie współpracujących elementów:
• preprocesor – służy m.in. do importu lub przygotowania geometrii, doboru
rodzaju elementów skończonych, dyskretyzacji kontinuum, a także przyłożenia warunków brzegowych
• procesor (solver) - moduł przeznaczony do budowy oraz rozwiązania układu równań, na podstawie którego uzyskuje się poszukiwane wartości danych wielkości fizycznych
• postprocesor – (moduł służący do prezentacji oraz wspomagania interpretacji uzyskanych wyników
9 Obszary zastosowań MES
9
9
Obszary zastosowań MES
MES znalazła zastosowanie w rozmaitych dziedzinach nauki i inżynierii do
aproksymacji podstawowych równań różniczkowych fizyki matematycznej:
• mechanika ciała odkształcalnego – równania teorii sprężystości i plastyczności
• mechanika płynów – równania Naviera - Stokesa
• akustyka – równania falowe
• elektromagnetyzm – równania Maxwella
• fizyka atomowa – równania Schrödingera
• medycyna – modelowanie implantów, pól fizycznych wewnątrz ciała człowieka, tkanek, przepływu krwi
10
Podsumowanie
Modelowanie z wykorzystaniem MES pozwala rozwiązać problemy dla których wyznaczenie analitycznego rozwiązania jest często niemożliwe, jednak nie
zastąpi całkowicie innych metod modelowania (np. fizycznego). W zasadzie powinno się używać - jeśli tylko to możliwe - kilku metod analizy jednocześnie
w celu poprawnej analizy zagadnienia. Przy rozwiązywaniu problemu metodą
elementów skończonych należy pamiętać że samo osiatkowanie modelu nie jest
jedynym ważnym elementem modelowania (choć niewątpliwie bardzo istotnym z
punktu widzenia chociażby dokładności wyników). Otrzymanie pierwszych wyników jest przeważnie łatwe, ale otrzymanie wyników dokładnych wiąże się z rozwiązaniem analitycznym problemu, o czym często się zapomina. Specjaliści radzą
aby przed rozpoczęciem rozwiązywania danego problemu MES dobrze zrozumieć
rzeczywisty proces. Ze względu na to, że MES jest matematyczną implementacją
problemu fizycznego, należy znać założenia i ograniczenia modeli teoretycznych.
Kompetentny użytkownik musi wiedzieć jak zachowują się poszczególne elementy a otrzymane wyniki powinny być sprawdzone aby mieć pewność że problem
został opisany prawidłowo.
References
1. Z. Fortuna, B. Macukow, J. Wąsowski: Metody numeryczne, Wyd. NaukowoTechniczne., Warszawa 1993.
2. A. Budzyński. Krótki wstęp do zastosowania Metody Elementów Skończonych do
numerycznych obliczeń inżynierskich [online].
Dostępny w Internecie: www.knse.pl/publikacje/65.pdf
3. R. Cacko. Metoda elementów skończonych (MES), wykład z Modelowania Procesów Materiałowych [online].
Dostępny w Internecie: www.wip.pw.edu.pl/ZOP/MOPMa/Wyklad3.pdf
4. K. Banaś. Metoda Elementów Skończonych [online]. Seminarium BIT CM UJ, 17
maja 2006.
Dostępny w internecie: http://www.bit.cm-uj.krakow.pl/mes.pdf
Download