PSYCHOPATOLOGIA
Opracowano na podst.:
PSYCHIATRIA, P.Gałecki, A.Szulc, wyd. Edra Urban & Partner,
Wrocław 2018;
Psychiatria pod red. Marka Jaremy, wyd. PZWL, Warszawa 2016.
„ Nie można drugiego człowiek obserwować,
nie działając na niego. Staramy się,
by działanie to zawsze miało znak dodatni...”
Antoni Kępiński
1. Co to jest psychopatologia?
2. Zaburzenia spostrzegania
3. Zaburzenia pamięci
4. Zaburzenia myślenia
5. Zaburzenia intelektu
6. Zaburzenia uczuciowości (emocji i nastroju)
7. Zaburzenia woli i działania
8. Zaburzenia aktywności ruchowej
9. Zaburzenia świadomości
10. Zespoły psychopatologiczne
11. Klasyfikacja zaburzeń psychicznych wg ICD-10
***
PSYCHOPATOLOGIA OGÓLNA – OPIS OBJAWÓW
POSZCZEGÓLNYCH ZABURZEŃ PSYCHICZNYCH I ICH
ZESPOŁÓW.
PSYCHOPATOLOGIA SZCZEGÓŁOWA – OPIS
KONKRETNYCH JEDNOSTEK CHOROBOWYCH.
Funkcjonowaniem zdrowej psychiki zajmuje się psychologia ogólna.
Psychopatologia jest nauką zajmującą się opisem
i wyjaśnieniem objawów chorobowych występujących
w zaburzeniach psychicznych.
Objaw chorobowy – mamy na myśli najmniej złożone zaburzenie
określonej funkcji psychicznej (np. urojenie – zaburzenie funkcji
myślenia).
Pojęciem nadrzędnym wobec objawu chorobowego jest zespół
chorobowy tj. zbiór objawów, które mogą występować
w określonych związkach (np. zespół maniakalny, charakteryzujący
się wzmożonym napędem psychoruchowym, przyspieszonym tokiem
myślenia i podwyższonym nastrojem).
2. ZABURZENIA SPOSTRZEGANIA
Jednym z podstawowych elementów poznawania rzeczywistości jest spostrzeganie
jej za pomocą zmysłów. W chorobach i zaburzeniach psychicznych zmysłowe
doświadczanie otaczającego świata może być zniekształcone lub głęboko jakościowo
zmienione.
●
W przypadku spostrzeżeń mamy do czynienia z odbiorem złożonych grup bodźców
działających na narządy zmysłów, na przykład konkretnych przedmiotów.
●
Spostrzeganie jest aktywnym procesem psychicznym polegającym na tworzeniu
reprezentacji obiektów na podstawie napływających informacji (głównie) oraz danych
zgromadzonych w pamięci. Obejmuje aktywne poszukiwanie potrzebnych informacji,
wyodrębnianie istotnych cech obiektów, porównywanie ich ze sobą oraz stawianie
hipotez, które są konfrontowane z danymi początkowymi.
●
Do powstania spostrzeżenia konieczny jest
w danym momencie na narząd zmysłu.
bodziec działający
Wyobrażenie to wywołany w świadomości obraz przedmiotu, osoby
lub sytuacji, bazujący na uprzednio poczynionych spostrzeżeniach
i fantazji. W chwili gdy wyobrażenie powstaje, bodźce nie działają
na narządy zmysłów.
Przy omawianiu zaburzeń spostrzegania ważne jest rozróżnienie
podstawowych pojęć, decydujących o rozpoznaniu:
SĄD REALIZUJĄCY (poczucie realności) – przekonanie o istnieniu
spostrzeganego przedmiotu, zjawiska. Może być prawidłowy
(przedmiot, zjawisko rzeczywiście istnieje) lub fałszywy (przedmiotu,
zjawiska w rzeczywistości nie ma).
SĄD KLASYFIKUJĄCY (poprawność rozpoznania) – umiejętność
zaszeregowania spostrzeganego przedmiotu, zjawiska do znanej
grupy, kategorii (rozpoznanie „co to jest”).
Podziału zaburzeń spostrzegania dokonuje się w zależności od tego,
czy spostrzeżenie było błędnie rozpoznane (pareidolie oraz iluzje),
powstało bez adekwatnego bodźca (omamy, pseudohalucynacje –
omamy rzekome, halucynoidy) lub pozostało nierozpoznane
(objawy ogniskowe).
Pareidolie to nierealne, wypatrzone, wysłuchane spostrzeżenia
z realnego, lecz niejednostajnego, nieostrego tła, np. chmur, tkaniny,
kory drzewa, kolorów szyby. Pacjent doznający pareidolii nie ma
poczucia ich realności. Jeśli tak się stanie zjawisko to należy uznać za
złudzenie.
Iluzje (złudzenia) powstają zawsze w obecności zewnętrznego bodźca
działającego na określony zmysł, a więc sąd realizujący jest
prawidłowy (przedmiot istnieje rzeczywiście), ale sąd klasyfikujący
jest błędny (ten przedmiot jest mylnie zidentyfikowany).
Złudzenia fizjologiczne
Złudzenia zdarzają się osobom zupełnie zdrowym, te jednak łączą się
z krytycyzmem i sądem korygującym - „zdawało mi się”.
Przykład: złudzenia geometryczne, złudzenia pojawiające się w stanie
zmęczenia lub napięcia emocjonalnego (oczekiwanie, obawa).
Iluzje powstające podczas zaburzeń świadomości czy pod wpływem
urojeń nie ustępują jednak tak szybko.
Synestezja
1883 r., Franciszek Galton, „Nature”, po raz pierwszy opisał zjawisko
synestezji „równoczesnego postrzegania”. Jego zdaniem synestezja
miała charakter dziedziczny i idiosynkratyczny (każdy synestetyk
posiada niepowtarzalny, właściwy jedynie sobie sposób odbioru
wrażeń).
●
We współczesnej literaturze synestezja jest określana jako doznanie
zmysłowe, w którym przy indukcji jednoimiennym bodźcem,
spontanicznie wyzwalane jest współwrażenie innych modalności
zmysłowych (np. liczby, litery mają swoje stałe kolory, a dźwięki mają
konkretny zapach).
●
Ludzki noworodek jest wzrokowo-słuchowym synstetykiem.
●
Omamy
(halucynacje)
to
spostrzeżenia
nieistniejących
w rzeczywistości przedmiotów (na narząd zmysłu nie działa bodziec),
którym towarzyszy błędny sąd realizujący (przekonanie, że
spostrzegany przedmiot rzeczywiście istnieje). Od złudzenia (iluzji)
różni się brakiem obiektywnie istniejącego przedmiotu oraz silnym
niekorygowalnym poczuciem realności spostrzeżenia.
Ze względu na modalność zmysłową, której omamy dotyczą,
wyróżniamy omamy: wzrokowe, słuchowe, czuciowe, węchowe,
smakowe, cenestetyczne (dotykowe).
W zaburzeniach psychicznych, przy jasnej świadomości, obserwuje
się halucynacje lub pseudohalucynacje słuchowe, natomiast przy
zaburzonej świadomości omamy wzrokowe lub sceniczne.
Objaw Liepmanna – opisany przez Hugona Liepmanna,
charakterystyczny dla majaczenia alkoholowego. U chorego
wywołujemy omamy wzrokowe poprzez delikatny ucisk gałek
ocznych. Uwaga: wywołanie takiego objawu u pacjenta może
spowodować jego agresję.
Objaw Reichardta, tzw. czystej kartki – chory czyta z niezapisanej
kartki to, co sugeruje mu badający, lub opisuje nieistniejący obrazek.
Objaw Aschaffenburga – pod wpływem sugestii chory rozmawia
przez wyłączony telefon.
Objaw „nawlekania nitki” - chory nawleka nieistniejącą nitkę do
nieistniejącej igły, pod wpływem słów i sugestii osoby ze swojego
otoczenia.
Omamy możemy również podzielić, biorąc pod uwagę stopień ich
złożoności, na proste (błyski, cienie, świecące punkty, stukot, szmer) i
złożone (figury, przedmioty, osoby, zwierzęta, sytuacje, głosy,
muzyka, szczekanie).
Głosy omamowe mogą mieć charakter komentarzy dotyczących
chorego lub jego działań (omamy słuchowe komentujące), nakazów
bądź zakazów (omamy słuchowe imperatywne) lub też rozmów,
nierzadko na temat chorego (dialog omamowy).
Często zdarza się, że chorzy przyznający się do omamów słuchowych nie są
w stanie ani powtórzyć tego, co słyszą, ani nawet zidentyfikować głosu,
który do nich „mówi”. Ale zdarza się i tak, że chorzy z całkowitą pewnością
identyfikują głos jako głos konkretnej osoby, albo są w stanie dokładnie
powtórzyć, co ta osoba „mówi”.
Stan zasypiania czy wybudzania się również stanowi okoliczność
sprzyjającą powstawaniu fizjologicznych omamów odpowiednio
hipnagogicznych czy hipnopompicznych.
Omamy hipnagogiczne – zjawisko fizjologiczne pojawiające się podczas
zasypiania, charakteryzujące się występowaniem wyrazistych wyobrażeń
(wzrokowych, słuchowych, kinestetycznych). Często dotyczą sytuacji z
minionego dnia i mogą przechodzić w marzenia senne; stan fizjologiczny.
Omamy hipnopompiczne (przebudzeniowe) – zjawisko mogące wystąpić po
przebudzeniu z koszmaru sennego, połączone z uczuciem dezorientacji i
brakiem krytycyzmu do tego, czy przeżyty przed chwilą koszmar był
zdarzeniem rzeczywistym czy marzeniem sennym. Zjawisko fizjologiczne.
Pseudohalucynacje (omamy rzekome) to typ spostrzeżeń, w których źródło
doznań zmysłowych rzutowane jest w niemożliwą, nieadekwatną przestrzeń,
np. głos dobiegający z kosmosu, z mózgu, z wątroby. Najczęściej mają one
charakter omamów rzekomych słownych, zazwyczaj „głosów” lub
„głośnych myśli”, które chory umiejscawia we własnej głowie lub innych
częściach ciała.
HALUCYNACJE
PSEUDOHALUCYNACJE
Dobiegają z rzeczywistej/adekwatnej
przestrzeni, np. szept kierowany
wprost
do
ucha
pacjenta,
błyski/postacie/sceny
widziane
oczami.
Lokalizowane są w nieadekwatnej
przestrzeni dla określonego zmysłu,
w której nie mogą być obecne, np.
dobiegają z wnętrza głowy, z
brzucha, z kosmosu.
Świadczą najczęściej o zmianach
strukturalnych w OUN.
Najczęściej są objawem psychozy
ze spektrum schizofrenii.
***
Omamy mogą zawierać treści zgodne z obniżonym lub
podwyższonym nastrojem chorego. W przypadku nastroju
depresyjnego obejmują one treści dewaluujące osobę chorego, a także
tematy winy, kary, choroby, śmierci czy końca świata. W nastroju
maniakalnym treści omamowe dotyczą wyjątkowych cech chorego,
jego możliwości, uzdolnień, wiedzy, wpływów. Takie omamy,
których treść odzwierciedla patologicznie zmieniony nastrój chorego,
określamy jako zgodne z nastrojem.
Jeśli treść omamu nie odpowiada obniżonemu lub podwyższonemu
nastrojowi chorego określamy go jako omam niezgodny z nastrojem.
Halucynoidy – są to spostrzeżenia powstające bez udziału bodźców
działających z zewnątrz, jednak zjawiska te pacjent postrzega
krytycznie, traktując je jako objaw choroby. Najczęściej są objawem
uszkodzenia OUN, ale także obwodowego układu nerwowego.
Klinicznie mają takie samo znaczenie jak halucynacje. Zarówno
halucynacje jak halucynoidy są charakterystyczne dla organicznego
uszkodzenia lub nagłych zmian czynnościowych OUN (np. guzy
mózgu, procesy neurodegeneracyjne, zaburzenia świadomości).
W przypadku ich wystąpienia należy zlecać badanie obrazowe OUN!
Wybrane zaburzenia spostrzegania z przykładami
Złudzenia (iluzje) – osoba idąca samotnie ciemną ulicą spostrzega przez chwilę cienie
widoczne na chodniku jako cień „czyhającego napastnika”. Po chwili koryguje
zniekształcone spostrzeżenie „tylko mi się wydawało”.
Omamy wzrokowe – chory widzi wpatrującą się w niego nieruchomą postać pomimo
braku jakichkolwiek osób w pobliżu, mając poczucie realności tej postaci.
Omamy cenestetyczne – pacjent czuje jak zła energia przechodzi przez jego ciało;
chory czuje, że po jego skórze pełzają robaki.
Omamy rzekome (pseudohalucynacje) – chory słyszy głos mówiący „musisz
umrzeć”, który lokalizuje we własnej głowie.
Omamy słuchowe – chory słyszy dochodzący z zewnątrz głos szatana”jesteś do
niczego, lepiej by było gdybyś nie żył”
Objawy ogniskowe
Są następstwem organicznego uszkodzenia określonych okolic kory
mózgowej. Zaliczamy tu:
Agnozja – niemożność poznawania zjawisk i przedmiotów. Agnozja
wzrokowa występuje w przypadku uszkodzenia płata potylicznego.
Niemożność syntezy wrażeń wzrokowych.
●Agnozja słuchowa polega na niemożności rozpoznawania źródeł podniet
słuchowych na podstawie wrażeń wyłącznie akustycznych.
●
Afazja – niemożność rozumienia mowy lub wysłowienia się. Afazja
ruchowa jest następstwem uszkodzenia ośrodka ruchowego mowy (pole
Broki). Afazja czuciowa – uszkodzenia ośrodka czuciowego mowy (ośrodek
Wernickego). Afazja amnestyczna – uszkodzenie dolnej części lewego płata
skroniowego.
●
Apraksja – gdy pacjent traci możliwość sprawnego wykonywania
określonych celowych ruchów, przy braku niedowładów i niezborności.
●
Prozopagnozja (asocjacyjna agnozja twarzy)
Pacjenci rozpoznają, że twarz jest twarzą, rozpoznają rysy twarzy, ale
nie rozpoznają twarzy znanych sobie osób, w tym własnej twarzy.
Wynik uszkodzenia prawej półkuli mózgu.
Przy identyfikacji bliskich pacjenci korzystają z innych dostępnych dla
nich informacji: ton głosu, elementy ubioru.
Różnicować należy z apercepcyjną agnozją twarzy – trudność w
rozpoznawaniu twarzy jako specyficznego bodźca (pacjent nie
odróżnia twarzy od innych obiektów, np. krzesła, ręki).
Formą zaburzeń na pograniczu zaburzeń spostrzegania i zaburzeń
świadomości są zjawiska zaburzonej percepcji własnej osoby
i otaczającego świata.
Depersonalizacja – zmiana postrzegania i doświadczania własnej
osoby, polegająca na poczuciu oddzielenia od własnej osoby, staniu
się niejako zewnętrznym obserwatorem swojego umysłu lub ciała.
Derealizacja – zmieniona percepcja otaczającej rzeczywistości, która
wydaje się nierealna, dziwna, obca „świat stał się nierealny”, „jak na
filmie”.
3. ZABURZENIA PAMIĘCI
PAMIĘĆ jest zdolnością poznawczą obejmującą zapamiętywanie,
przechowywanie oraz odtwarzanie informacji.
Ze względu na okres przechowywania informacji wyróżnia się:
1. Pamięć ultrakrótką (kodowanie informacji na czas poniżej 1
sekundy).
2. Pamięć krótkotrwałą (obejmującą informacje przechowywane do
kilkunastu minut).
3. Pamięć długotrwałą (związaną z powstawaniem wieloletnich śladów
pamięciowych).
Ze względu na rodzaj zapamiętywanych informacji wyodrębniono trzy
podstawowe systemy pamięciowe:
pamięć proceduralną (informacje i umiejętności związane z ruchem),
pamięć semantyczną (wiedza) i pamięć epizodyczną (osobiste
doświadczenia konkretnej osoby).
Pamięć semantyczna i epizodyczna tworzą łącznie pamięć
deklaratywną.
Pamięć proceduralna jest pamięcią niedeklaratywną, czyli pamięcią
przechowującą nawyki.
Pamięć operacyjna – polega na przechowywaniu informacji oraz na
korzystaniu z tej informacji w celu kierowania zachowaniem;
zaburzenia w schizofrenii.
Ilościowe zaburzenia pamięci
Hipermnezja (nadczynność pamięci) – zdolność szybkiego
zapamiętywania oraz wiernego odtwarzania informacji w zakresie
istotnie większym niż przeciętny dla osoby w tym samym wieku.
W stanach wzburzenia emocjonalnego, jako wynik działania substancji
psychoaktywnych lub jako wyspowe umiejętności osób z autyzmem
dziecięcym lub upośledzeniem umysłowym.
Hipomnezja (niedoczynność pamięci)
Amnezja (brak pamięci, luka pamięciowa) oznacza utratę zdolności
odtwarzania wydarzeń, które miały miejsce w jakimś okresie. Luka
pamięciowa może obejmować wszystkie wydarzenia danego okresu
(amnezja pełna) lub tylko wybrane (amnezja częściowa). Czasem
zachowane są jedynie urywki wspomnień (amnezja fragmentaryczna).
Utratę wspomnień dotyczących okresu przed zadziałaniem czynnika
sprawczego określa się jako amnezję wsteczną.
Jeśli luka pamięciowa dotyczy wydarzeń z okresu po zadziałaniu
czynnika sprawczego amnezję określa się jako następczą.
Jakościowe zaburzenia pamieci - paramnezje
Jakościowe zaburzenia pamięci (paramnezje) obejmują wspomnienia
zniekształcone (allomnezje) oraz wspomnienia rzekome
(pseudomnezje).
Allomnezje:
●Złudzenia pamięciowe – wspomnienia zniekształcone pod wpływem
silnych emocji lub czynników chorobowych.
●Kryptomnezje - nieuświadomione wspomnienia np. nieuświadomiony
plagiat.
●Złudzenia pamięciowe utożsamiające np. deja vu
●Pseudomnezje:
●Konfabulacje – fałszywe wspomnienia wypełniające luki pamięciowe.
●Omamy pamięciowe – relacjonowanie przez chorego przeżyć, które
nigdy nie miały miejsca.
●
Ekmezja – zafałszowanie pamięci, polegające na zachowaniu
w pamięci zdarzeń z przeszłości i przeżywaniu ich jako aktualnych
(traktowanie przeszłości jako teraźniejszości). Stany takie mogą
wystąpić w zaburzeniach dysocjacyjnych, w zaburzeniach
świadomości, zespołach amnestycznych, otępiennych oraz u osób
szczególne podatnych na wpływ hipnozy.
4. ZABURZENIA MYŚLENIA
I. Zaburzenia treści myślenia:
Myśli nadwartościowe
Urojenia
Automatyzmy psychiczne
Myśli natrętne
II. Zaburzenia formy myślenia:
Zaburzenia toku myślenia
Zaburzenia funkcji myślenia
I. Zaburzenia treści myślenia
Myśli nadwartościowe – to niezgodne z rzeczywistością lub wręcz absurdalne przekonania i
poglądy, nieakceptowane w kulturze lub subkulturze, w której funkcjonuje taka osoba, ale
niepodtrzymywane przez tę osobę z urojeniową pewnością. Może dotyczyć kwestii religijnych,
społecznych, naukowych, co nierzadko wiąże się z żarliwym jej propagowaniem.
Urojenia – nieprawidłowe treści, sądy myślenia pochodzenia chorobowego, którym
towarzyszy silne odczucie oczywistości, mają indywidualny kontekst, są niekorygowane mimo
pewnych dowodów ich fałszywości, wpływają również na zachowanie pacjenta.
Automatyzm psychiczny – stan charakteryzujący się przekonaniem o utracie wpływu chorego
na przebieg jego procesów myślowych, mowę, ruchy ciała, spostrzeganie. Zjawiska te są
odczuwane jako automatyczne, obce, niepodległe woli pacjenta.
Myśli natrętne (obsesje) to nawracające myśli, wyobrażenia, fantazje czy impulsy, które
oceniane są jako niechciane, niepotrzebne, bezsensowne, przykre dla chorego, niezgodne z jego
przekonaniami, ale zawsze uznawane za własne. Współwystępują z kompulsjami. Ruminacje
natrętne – długotrwałe, natrętne, nieproduktywne wątpliwości.
Ze względu na wysycenie emocjonalne urojenia dzielimy na
syntymiczne (dostosowane do nastroju), atymiczne (ubogie lub
pozbawione uczuć), paratymiczne (niedostosowane do nastroju),
katatymiczne (życzeniowe, oderwane od realności).
Ze względu na strukturę wyróżniamy urojenia:
A. proste – pojedyncze, mało rozbudowane;
B. paranoiczne – usystematyzowane, możliwe do zaistnienia,
udowadniane logicznie;
C. paranoidalne – nieprawdopodobne, często niepowiązane
wzajemnie ze sobą, porozrywane, dziwaczne;
D. oniryczne – przypominają marzenia senne;
E. inkoherentne – niespójne, poszczególne wypowiedzi są uderzająco
absurdalne;
Ze względu na treść urojenia dzielą się na:
Prześladowcze – ich tematem jest domniemane prześladowanie, wrogość otoczenia,
śledzenie, oszukiwanie chorego.
Ksobne (odnoszące) – obiekty, wydarzenia, osoby z otoczenia mają z chorym szczególny
związek.
Oddziaływania (owładnięcia, wpływu) – uczucia, myśli, działania chorego pozostają pod
wpływem lub kontrolą zewnętrznych sił.
Nasyłania myśli – inne osoby lub siły zewnętrzne przesyłają myśli do umysłu chorego.
Odsłonięcia myśli – przekonanie, że myśli chorego są bez jego udziału przekazywane innym
osobom.
Błędnego utożsamiania osób – przekonanie, że znane pacjentowi osoby nie są tymi osobami,
ale ich sobowtórami, osobami podstawionymi.
Zazdrości – fałszywe przekonanie o niedotrzymywaniu wierności przez partnera.
Hipochondryczne - nieuzasadnione przekonanie o domniemanej poważnej i zagrażającej
chorobie.
Wielkościowe – przekonanie na temat własnej wyjątkowości, wielkości, niepospolitości.
Depresyjne – przekonanie o zaniżonej wartości siebie, własnych cech, możliwości, pozycji
społecznej.
Urojenia winy/grzeszności/kary – przypisywanie sobie czynów nagannych moralnie,
przekonanie, że to czego doświadcza chory jest karą za popełnione przez niego czyny.
Nihilistyczne – przekonanie, że sam chory, fragment jego ciała lub świat nie istnieje.
Zubożenia – dotyczą domniemanej ruiny finansowej pacjenta.
II. Zaburzenia formy myślenia
Do najczęściej występujących zaburzeń toku myślenia zaliczamy:
Gonitwę myśli, spowolnienie/zahamowanie myślenia, otamowanie
myślenia, mutyzm, słowotok, perseweracje, natłok myślenia
(mantyzm), drobiazgowość/rozwlekłość.
Wśród zaburzeń struktury (funkcji) myślenia wymienia się:
zubożenie myślenia, myślenie paralogiczne, myślenie nieskładne,
myślenie niekomunikatywne, rozkojarzenie, splątanie, afazję.
Zaburzenia toku myślenia
Spowolnienie/ zahamowanie myślenia – całkowite zatrzymanie wątku
myślowego, który dotychczas przebiegał w sposób spowolniony.
●Blokada/ otamowanie – dotychczas sprawnie przebiegający wątek
myśli ulega nagłemu zatrzymaniu.
●Gonitwa myśli – skrajne przyspieszenie toku myślenia.
●Mutyzm – brak reakcji słownej.
●Perseweracje/ stereotypie/ iteracje – uporczywe powtarzanie tej samej
czynności.
●Mantyzm
– poczucie uciążliwego nadmiaru spontanicznie
pojawiających się kolejnych wątków i tematów myślenia.
●Drobiazgowość/ rozwlekłość – inicjowanie nowych, zwykle zbędnych
wątków mimo nieukończonego już rozpoczętego.
●Uskokowość – reagowanie na pytanie odpowiedziami, które są tylko
nieznacznie związane z treścią pytania.
●Werbigeracje – powtarzanie słów, zgłosek, nietworzących sensownej
całości, a połączonych podobieństwem dźwięku.
●
Zaburzenia funkcji (struktury) myślenia
Zubożenie myślenia (alogia) – ograniczenie ilości i treści myślenia oraz wypowiedzi
chorego.
●Myślenie paralogiczne – wypowiedzi chorego są mało zrozumiałe z powodu braku
logicznego wnioskowania, argumentowania.
●Metonimia – figura retoryczna polegające na zastąpieniu nazwy jakiegoś przedmiotu
lub zjawiska nazwą innego.
●Neologizmy – nowe, nieznane słowa.
●Ambiwalencja – jednoczesne występowanie sprzecznych dążeń, sądów.
●Ambisentencja – polega na wypowiadaniu sprzecznych sądów,
●Myślenie nieskładne – obecne nieprawidłowości gramatyczne jak i zaburzony tok,
znaczna rozpraszalność, rozluźnienie kojarzeń, niespójność.
●Myślenie niekomunikatywne – myślenie dereistyczne (oderwane od rzeczywistości,
abstrakcyjne, pseudofilozoficzne), autystyczne (przeniesienie zainteresowania
chorego na własne życie wewnętrzne).
●Rozkojarzenie – wypowiedzi chaotyczne, o zaburzonej składni, logice i fukcji
komunikacyjnej. Znacznie nasilone rozkojarzenie myślenia to sałata słowna
(schizofazja).
●
5. ZABURZENIA INTELEKTU
Inteligencja to zdolność przystosowywania się do okoliczności dzięki
dostrzeganiu abstrakcyjnych relacji, korzystaniu z uprzednich
doświadczeń i skutecznej kontroli nad własnymi procesami
poznawczymi.
Iloraz inteligencji = wiek umysłowy/wiek życia x 100
Niepełnosprawność intelektualna lżejsza (niepełnosprawność
intelektualna w stopniu lekkim IQ w skali Davida Wechslera 55-69) –
85% osób niepełnosprawnych umysłowo.
Niepełnosprawność intelektualna głębsza (niepełnosprawność
intelektualna umiarkowana IQ 40-54, znaczna IQ 25-39 i głęboka IQ 024).
6. Zaburzenia uczuciowości (emocji i nastroju)
Opisując zaburzenia nastroju możemy je podzielić ze względu na typ
(nastrój obniżony/podwyższony, lęk, złość), dynamikę (zobojętnienie,
zubożenie, zaleganie, lepkość, chwiejność, nietrzymanie) oraz
wysycenie (syntymia, hipertymia, hipotymia/atymia, paratymia,
katatymia).
Nastrój obniżony – cechuje się subiektywnym odczuciem smutku,
przygnębienia, rozpaczy, beznadziejności i obojętności. Towarzyszy mu
często lęk, anhedonia, niska samoocena, pesymizm w ocenie przeszłości i
przyszłości, myśli suicydalne.
Nastrój podwyższony – subiektywne poczucie radości, szczęścia, wesołości,
entuzjazmu, mocy czy energii. Współwystępuje z nim wzmożona
drażliwość, przyspieszony tok myślenia, nadmierna aktywność i
przerzutność uwagi, wielomówność.
Lęk – stan emocjonalny, w którym mamy do czynienia z odczuciem silnego
zagrożenia, trwożliwego oczekiwania, zatrważającej zmiany, jednak bez
realnego źródła niebezpieczeństwa. Zwykle towarzyszy mu wzbudzenie
układu wegetatywnego. Może dotyczyć konkretnej sytuacji lub być
uogólniony. Jego przebieg może być falujący, wolno płynący, stały lub
napadowy.
Lęk
jest
jednym
z
najczęstszych
objawów
psychopatologicznych.
Złość (nazywana dysforią) – to nastrój, który cechuje negatywnie
przeżywane wzburzenie zawiązane z poczuciem ograniczenia, frustracji
przy braku możliwości realizacji własnych celów.
Zoobojętnienie uczuciowe odnosi się do wyraźnego ilościowego
ograniczenia (hipopatia) lub braku (apatia) przeżywania uczuć.
Spłycenie uczuciowe obejmuje zmniejszenie intensywności,
modulacji i zabarwienia reakcji emocjonalnych w opisywaniu
rzeczywistości (bladość/sztywność afektywna).
Zubożenie uczuciowe dotyczy prymitywizacji i uproszczenia
w zakresie zaspokajania potrzeb biologicznych (przewagę uzyskuje
zaspokajanie potrzeby głodu, przyjemności seksualnej nad potrzebą
miłości, wierności).
Zaleganie uczuć – to tendencja do długotrwałego utrzymywania się
stanów emocjonalnych w mało zmienionej lub niezmienionej postaci.
Lepkość uczuciowa – niemożność oderwania się od danego stanu
emocjonalnego.
Chwiejność afektu – nadmierna i stała zmienność, nietrwałość
nastroju.
Nietrzymanie afektu – tendencja do okazywania gwałtowych
i intensywnych reakcji uczuciowych o zabarwieniu zarówno
pozytywnym (wylewność uczuciowa) jak i negatywnym (agresja).
Reakcje te są nieadekwatne do bodźców je wyzwalających.
Charakterystyka wybranych cech wysycenia
emocjonalnego
Syntymia – adekwatność, proporcjonalność, spójność zachowań,
wypowiadanych treści i przeżywanych emocji.
Hipertymia – tendencja do nadmiernej, przesadnej ekspresji uczuciowej w
stosunku do zaistniałej sytuacji.
Hipotymia/atymia – istotne ograniczenie lub zanik ekspresji uczuciowej, afekt
blady.
Paratymia – rozmijanie się ujawnianej i oczekiwanej ekspresji uczuciowej.
Afekt staje się nieadekwatny i wyraźnie niedostosowany do sytuacji, sprawia
wrażenie dziwacznego, niezrozumiałego, pozbawionego logicznego
wnioskowania.
Katatymia – oznacza życzeniowe przekształcanie przeżyć, zachowań,
oczekiwań na przyszłość pod wpływem nastawień emocjonalnych, które
zwykle nie są odzwierciedleniem rzeczywistości.
7. ZABURZENIA WOLI I DZIAŁANIA
Gdy mówimy o woli, mamy na myśli działanie świadome, wykonywane na
skutek uświadamianych impulsów uczuciowych.
Osłupieniem (stupor) nazywamy stan, w którym pacjenci pozostają
w bezruchu całkowitym lub częściowym i nie reagują na podniety
zewnętrzne.
Wzmożenie napędu psychomotorycznego obserwuje się u osób z
podwyższonym nastrojem, np. w upojeniu alkoholowym, w stanach
hipomaniakalnych i maniakalnych.
Obniżenie napędu psychomotorycznego cechuje zmniejszenie liczby, zakresu,
a nierzadko także i tempa podejmowanych działań.
Echolalia – automatyczne powtarzanie sów słyszanych w otoczeniu.
Echopraksja – wykonywanie obserwowanych u innych osób ruchów.
Negatywizm bierny – sytuacja, gdy chory nie spełnia żadnych poleceń.
Negatywizm czynny – sytuacja, gdy chory wykonuje czynność odwrotną do
tej, którą mu się zaleca wykonać.
Awolicja – brak woli lub poważne jej ograniczenie, charakterystyczne dla
schizofrenii.
Ambitendencja – jednoczesne występowanie sprzecznych dążeń.
Psychopatologiczne działania popędowe polegają na wykonywaniu
czynności impulsywnych pod wpływem silnego afektu lub popędu,
którym chory nie jest w stanie się przeciwwstawić.
Do podstawowych zaburzeń nawyków należą:
Patologiczny hazard
Patologiczne kradzieże (kleptomania)
Patologiczne podpalanie (piromania)
Niepohamowane wyrywanie włosów (trichotillomania).
8. Zaburzenia aktywności ruchowej
POBUDZENIE PSYCHORUCHOWE (AGITACJA) to nadmierna
aktywność ruchowa połączona z uczuciem wewnętrznego napięcia.
Aktywność w stanie pobudzenia psychoruchowego jest zazwyczaj
bezcelowa, chaotyczna. Pobudzenie ruchowe, które nie osiąga
znacznego nasilenia bywa określane jako niepokój ruchowy.
SPOWOLNIENIE PSYCHORUCHOWE polega na znacznym
obniżeniu zakresu i tempa aktywności ruchowej, któremu towarzyszy
zwolnienie tempa myślenia i wypowiedzi.
OSŁUPIENIE (STUPOR) to skrajna postać spowolnienia
psychoruchowego, stan bezruchu połączony z mutyzmem
i zmniejszeniem lub zniesieniem reaktywności na bodźce.
Do dodatkowych objawów, które mogą wystąpić zarówno w stanie
katatonicznym, jak i innych zaburzeniach psychicznych, należą:
STEREOTYPIE RUCHOWE – uporczywie, mechanicznie powtarzane,
pozornie celowe, ale niefunkcjonalne ruchy lub czynności (kołysanie ciała,
uderzanie głową, wykręcanie rąk, dłubanie w otworach ciała).
MANIERYZMY RUCHOWE – dziwaczne, nieadekwatne do sytuacji
i niezrozumiałe dla otoczenia gesty lub czynności ruchowe (poruszanie się
wyłącznie ruchem wirowym, podawanie ręki każdej przechodzącej osobie).
GRYMASY – dziwaczna, niezrozumiała, niedostosowana do sytuacji
ekspresja mimiczna.
POSTURYZMY – przyjmowanie niezwykłych, dziwacznych, nierzadko
niewygodnych pozycji ciała.
ECHOPRAKSJA – powtarzające się odtwarzanie ruchów innych osób, np.
lekarza przeprowadzającego badanie.
TIKI – odrębna kategoria zaburzeń aktywności ruchowej, pozbawiona cech
dziwaczności, nagłe, mimowolne, nierytmiczne skurcze określonych mięśni
lub grupy mięśni. Wyróżniamy tiki proste (mruganie oczami, wzruszanie
ramionami) i złożone (podskakiwanie). Tiki mogą także mieć charakter
wokalny(pochrząkiwanie, syczenie, powtarzanie zdań).
Jakościowe zaburzenia aktywności ruchowej
KATAPLEKSJA – nagła utrata napięcie mięśniowego, doprowadzająca
do upadku.
KATATONIA – wzrost spoczynkowego napięcia mięśni, zanikający
podczas wykonywania ruchów biernych lub czynnych.
KATALEPSJA inaczej GIĘTKOŚĆ WOSKOWA – oznacza
możliwość długotrwałego utrzymywania ciała lub części ciała
w pozycji nadanej przez inną osobę.
9. ZABURZENIA ŚWIADOMOŚCI
Zaburzenia świadomości są to zaburzenia pojmowania i spostrzegania
własnych przeżyć i zjawisk zachodzących w otoczeniu.
Natężenie i jasność świadomości u osób zdrowych psychicznie
i somatycznie ulega wahaniom zależnym od czynników tj. zmęczenie,
przygnębienie wywołane przykrymi wydarzeniami. Świadomość
stanowi dynamiczną funkcję psychiki.
W praktyce klinicznej ocena stanu świadomości pacjenta jest
dokonywana na podstawie oceny jego orientacji.
Orientacja autopsychiczna oznacza zdolność do rozpoznawania
własnej tożsamości danej osoby.
Orientacja allopsychiczna obejmuje orientację co do miejsca, czasu
i otoczenia.
Ilościowe zaburzenia świadomości
Patologiczna
senność:
nadmierna
senność,
spowolnienie
psychoruchowe,
nie
zawsze
zachowana
orientacja
auto
i allopsychiczna, osłabienie koncentracji, trudności w utrzymaniu toku
rozmowy. Występuje w niektórych chorobach somatycznych, lekkich
zatruciach, w zmęczeniu fizjologicznym.
●
Stan przedśpiączkowy: znaczne pogłębienie senności, kontakt z
chorym można nawiązać jedynie za pomocą bardzo silnych bodźców i
na krótki czas, znaczne zaburzenia orientacji, mogą pojawić się
odruchy patologiczne.
●
Śpiączka: jest stanem pełnej utraty świadomości; chory jest
nieprzytomny i nie reaguje na najsilniejsze bodźce.
●
Jakościowe zaburzenia świadomości
Przymglenie świadomości: polega na zmniejszeniu jasności (przejrzystości),
a więc zarówno dokładności, jak i zakresu rozpoznawania otoczenia, przypominając
tym samym poruszanie się we mgle. Odczucie nieostrości, niedokładności, trudności
oceny odległości i wzajemnych relacji przestrzennych przedmiotów w polu widzenia.
Spostrzeganie wymaga większego wysiłku. Kontakt jest trudny, wymaga powtarzania
bodźców, czasem odpowiedź nie następuje. Zachowanie, ruchy, odpowiedzi są
spowolniałe, zaburzona orientacja w czasie i miejscu.
●Zmącenie świadomości: dominują zaburzenia spostrzegania, fragmantaryczność,
zniekształcenie konturów, kształtów, pojmowanie i interpretacja zachowań silnie
zmienione, lęk, czasem euforia lub dysforia, kontakt z pacjentem utrudniony,
nierzeczowy, zaburzona orientacja w miejscu i czasie, czasem także co do własnej
osoby.
●Zawężenie świadomości: znajduje się na pograniczu ilościowych i jakościowych
zaburzeń świadomości. Polega na znaczącym ograniczeniu pola percepcji otoczenia.
Znacznie
ograniczony
kontakt
z
otoczeniem.
Nawiązanie
kontaktu
z chorym praktycznie niemożliwe. Zachowanie i reakcje pacjenta mogą być
całkowicie niezrozumiałe i nieproporcjonalne do realnej sytuacji. Po przebyciu
całkowita niepamięć.
●
10. Zespoły psychopatologiczne
Rozpoznania psychiatryczne powinny być ustalane
zgodnie
z obowiązującymi klasyfikacjami chorób i zaburzeń psychicznych (w
Europie ICD-10).
Diagnoza psychiatryczna jest trzyetapowa: objawy, zespoły
psychopatologiczne i diagnoza nozologiczna.
W praktyce wielu klinicystów stawia diagnozy opisowe w postaci
zespołów psychopatologicznych:
●Zespół depresyjny
●Zespół maniakalny
●Zespół paranoidalny
●Zespół paranoiczny
●Zespół katatoniczny
●Zespół otępienny
●Zespół amnestyczny
●Zespół majaczeniowy
Zespół depresyjny
Obniżenie nastroju
●Zmniejszenie energii (aktywności) lub zwiększona męczliwość
●Utrata zainteresowań lub anhedonia
●
Nieuzasadnione poczucie winy
●Skargi na zaburzenia procesów poznawczych
●Myśli rezygnacyjne lub myśli i tendencje samobójcze
●Pobudzenie lub zahamowanie ruchowe
●Lęk
●Skargi somatyczne
●Zaburzenia rytmów biologicznych
●
Zespół maniakalny
Podwyższenie nastroju lub znaczna drażliwość
●Podwyższenie napędu (aktywności) lub niepokój fizyczny
●Przyspieszenie toku myślenia, do gonitwy myśli włącznie
●
Znaczna rozpraszalność uwagi i trudności w jej koncentracji
●Wzmożenie działań popędowych
●Zaburzenia aktywności celowej – podejmowanie wielu chaotycznych,
często lekkomyślnych działań
●Zaburzenia rytmów biologicznych (zmniejszona potrzeba snu)
●Nastawienie wielkościowe
●
Zespół, w którym wymienione objawy osiągają wyraźnie mniejsze
nasilenie - zespół hipomaniakalny!
●
***
●W zespole depresyjnym i maniakalnym z objawami psychotycznymi
dodatkowo występują urojenia/omamy zgodne z nastrojem.
●
Zespół paranoidalny (urojeniowo-omamowy)
Urojenia o nieusystematyzowanym charakterze (np. odsłonięcia,
owładnięcia, odnoszące, prześladowcze).
●Omamy lub omamy rzekome (zazwyczaj słuchowe).
●
Określenie zespół paranoidalny jest w Polsce często używane
zamiennie z określeniem paranoidalna postać schizofrenii.
●
Zespół paranoiczny (paranoja, obłęd)
Zespół ten polega na występowaniu spójnego systemu urojeń
określonej treści (najczęściej niedziwacznych tj. wielkościowych,
somatycznych, zazdrości, prześladowczych), które stanowią inspirację
do
podejmowania
konsekwentnych,
wytrwałych
działań,
wypełniających w znacznym stopniu aktywność chorego (takich jak
śledzenie rzekomo niewiernego partnera, wynajmowanie detektywów,
doszukiwania się dowodów zdrady itp.). Odpowiednikiem zespołu
paranoicznego w ICD-10 jest uporczywe zaburzenie urojeniowe.
●
Zespół katatoniczny
Dominują zaburzenia aktywności ruchowej
●Spowolnienie
i zmniejszenie reaktywności wobec otoczenia, do
osłupienia z mutyzmem włącznie (postać hipokinetyczna) lub
pobudzenie ruchowe (postać hiperkinetyczna).
●Jakościowe zaburzenia aktywności ruchowej i złożonej: katalepsja
(giętkość woskowata), negatywizm bierny lub czynny, zastyganie,
automatyzm nakazowy, echopraksja, echomimia, echolalia (jeśli chory
komunikuje się z otoczeniem).
●Kontakt z chorym jest znacznie ograniczony lub całkowicie zniesiony.
●
Zespół otępienny
Postępujący deficyt funkcji poznawczych obejmujący zaburzenia
pamięci, myślenia abstrakcyjnego, planowania i organizowania.
●Zaburzenia kontroli emocji lub zmiana zachowań społecznych.
●Wymienione deficyty nie są następstwem zaburzeń świadomości.
●Często współwystępują afazja, agnozja, apraksja.
●
Zespół otępienny
Postępujący deficyt funkcji poznawczych obejmujący zaburzenia
pamięci, myślenia abstrakcyjnego, planowania i organizowania.
●Zaburzenia kontroli emocji lub zmiana zachowań społecznych.
●Wymienione deficyty nie są następstwem zaburzeń świadomości.
●Często współwystępują afazja, agnozja, apraksja.
●
Zespół amnestyczny
Zaburzenia pamięci (zarówno obniżenie zdolności przyswajania
nowych informacji, jak i odtwarzania wydarzeń z przeszłości)
w stopniu zakłócającym codziennie funkcjonowanie. Zaburzenia te nie
wynikają z zaburzeń świadomości ani z procesu otępiennego.
●
Zespół majaczeniowy (majaczenie)
Na objawy majaczenia składają się rozwijające się w krótkim czasie i
podlegające znacznym dobowym fluktuacjom (z nasileniem
w godzinach wieczornych i nocnych) następujące objawy:
●Przymglenie świadomości
●Zaburzenia procesów poznawczych:
●upośledzenie pamięci świeżej ze względnym zachowaniem pamięci
dawnej;
●dezorientacja co do czasu, miejsca lub osoby.
●Zaburzenia
aktywności psychoruchowej (od niedostatecznej do
nadmiernej).
●Zaburzenia cyklu sen-czuwanie.
●Zaburzenia
spostrzegania (iluzje, omamy) oraz urojeniowe
interpretacje.
11. Klasyfikacja zaburzeń psychicznych wg ICD-10
F00-F09 Zaburzenia psychiczne organiczne, włącznie z zespołami
objawowymi
F10-F19 Zaburzenia psychiczne i zachowania spowodowane
używaniem substancji psychoaktywnych
F20-F29 Schizofrenia, zaburzenia schizotypowe i urojeniowe
F30-F39 Zaburzenia nastroju (afektywne)
F40-F48 Zaburzenia nerwicowe związane ze stresem i pod postacią
somatyczną
F50-F59 Zespoły behawioralne związane z zaburzeniami
fizjologicznymi i czynnikami fizycznymi
F60-F69 Zaburzenia osobowości i zachowania dorosłych
F70-F79 Upośledzenie umysłowe (niepełnosprawność intelektualna)
F80-F89 Zaburzenia rozwoju psychologicznego
F90-F98 Zaburzenia zachowania i emocji rozpoczynające się zwykle
w dzieciństwie i w wieku młodzieńczym
F99 Nieokreślone zaburzenia psychiczne
Dziękuję za uwagę!
dr n. med. i n. o zdr. Ewelina Soroka
II Klinika Psychiatrii i Rehabilitacji Psychiatrycznej
Katedry Psychiatrii UM w Lublinie