IV Konkurs zadaniowy MIKO z fizyki 22–24.05.2026 Na rozwiązanie zadań i spisanie rozwiązań należy przeznaczyć maksymalnie 5 godzin (300 minut). Zadanie 1 Jednorodny, cienki pręt o masie m i długości L spoczywa poziomo na dwóch niewielkich podstawkach (po jednej pod każdym końcem pręta). Do pręta w odległości 14 L od lewego końca przywiązano lekką i nierozciągliwą nitkę. Nitkę zaczęto ciągnąć pionowo w dół, początkowo z niewielką siłą, którą powoli zwiększano. Gdy siła ta osiągnęła wartość F0 , pręt złamał się w punkcie odległym o 13 L od lewego końca. Do momentu złamania odkształcenie pręta było bardzo niewielkie i sprężyste (tj. gdyby sznurek przestano ciągnąć przed złamaniem pręta, pręt od razu powróciłby do stanu identycznego z początkowym). Oblicz siłę F0 w zależności od m i przyspieszenia ziemskiego g (które jest skierowane pionowo w dół). niż a. W odległości znacznie większej niż a za zasłoną umieszczono (prostopadle do promienia) ekran, na którym zaobserwowano naprzemienne jasne i ciemne prążki. Następnie tuż za każdą ze szczelin umieszczono płytkę grubości d1 z opisanego wcześniej nieznanego materiału, w orientacji takiej jak w pomiarze 3. Jedną z tych płytek obrócono o 90° w prawo (tj. jej nowa orientacja była obrócona o 45° w prawo względem pomiaru 1). Okazało się, że w opisanej konfiguracji dla niektórych wartości d1 prążki zanikają, a na ekranie obserwujemy jedynie dwa lokalne maksima natężenia światła (bezpośrednio naprzeciwko każdej ze szczelin). Wyznacz najmniejszą z tych wartości d1 . Zadanie 3 Zadanie 2 Rozważmy układ w którym promień lasera biegnący równolegle do osi x, o długości fali λ i polaryzacji równoległej do osi y pada przez polaryzator na detektor, który mierzy całkowitą moc padającego promieniowania elektromagnetycznego (źródła promieniowania inne niż dany promień lasera można jednak pominąć). Polaryzator przepuszcza światło spolaryzowane w osi y i blokuje światło spolaryzowane równolegle do osi z. Promień lasera ma moc P i w całości pada na detektor. Do dyspozycji mamy też płytki płaskorównoległe o różnych grubościach (i powierzchni dużo większej niż promień lasera) z nieznanego, jednorodnego, lecz anizotropowego materiału. Jedną z tych płytek o grubości d umieszczono między źródłem światła a polaryzatorem, prostopadle do promienia. Okazało się, że detektor wskazał moc równą P (pomiar 1). Gdy obrócono płytkę o 90° w lewo (patrząc od źródła światłą), detektor dalej wskazywał moc P (pomiar 2). Obie te obserwacje byłyby identyczne, gdyby grubość płytki dowolnie zmieniono (przy zachowaniu orientacji). Jednak gdy płytkę obrócono o 45° w lewo (patrząc od źródła światła), moc światła padającego na detektor była zależna od d (pomiar 3). W szczególności, d0 było minimalną wartością d, dla której detektor zmierzył moc równą 0. Niezależnie od grubości i orientacji płytki, długość fali światła laserowego, średnica i położenie wiązki, oraz kierunek jej propagacji nie ulegały zmianie po przejściu przez płytkę. Wszystkie opisane obserwacje zachodzą tak samo dla dowolnej wartości mocy wiązki P . Przeprowadzono drugi eksperyment, w którym ten sam promień światła (biegnący w kierunku osi x i spolaryzowany w kierunku osi y) padał prostopadle na zasłonę z dwoma szczelinami. Szczeliny były równoległe do osi y, w odległości a od siebie, i znacznie węższe Rozważmy komorę o objętości V0 = 1.00 m3 , w której początkowo znajduje się próżnia. Komora jest wyposażona w niewielki zawór (początkowo zamknięty) i znajduje się w otoczeniu pewnego gazu niedoskonałego pod stałym ciśnieniem p0 = 1.00 · 107 Pa w temperaturze T0 = 200 K. W pewnym momencie zawór otwarto i pozwolono komorze powoli wypełniać się gazem, aż do momentu, gdy ciśnienie w komorze wyniosło p1 = 5.00 · 106 Pa, wtedy zawór zamknięto. Oblicz, z dokładnością do 5 K, temperaturę w komorze po zamknięciu zaworu. Przyjmij, że w tej sytuacji nie ma już makroskopowego ruchu gazu i temperatura w całej komorze się wyrównała. Komora ma bardzo małą pojemność cieplną i praktycznie nie wymienia ciepła z otoczeniem. Ciśnienie i temperatura gazu na zewnątrz komory pozostawały stale równe, odpowiednio, p0 i T0 . W trakcie procesu nie dochodzi do skraplania gazu. Wiadomo, że gaz można opisać następującym równaniem stanu: V an2 − b = RT , p+ 2 V n gdzie p, V, T, n to odpowiednio ciśnienie, objętość, tem6 peratura i liczba moli gazu, oraz a = 0.118 Pa·m , mol2 m3 J oraz R = 8.314 mol·K . Energia web = 3.66 · 10−5 mol wnętrzna U gazu dana jest wzorem an U = U0 + CT − n, V gdzie V, T, n to odpowiednio objętość, temperatura i 6 J liczba moli gazu, C = 21.5 mol·K , a = 0.118 Pa·m oraz mol2 U0 jest stałą niezależną od ciśnienia i temperatury. Uwaga. Nie jest konieczne podanie wyniku analitycznego, wystarczy znalezienie wartości numerycznej. Rozwiązania zadań Rozwiązanie zadania 1 Zacznijmy od wyznaczenia sił działających na pręt od podstawek (dla danej wartości siły F naciągu nitki). Przyjmujemy konwencję, w której F > 0 (mimo, że nitka działa na pręt siłą skierowaną w dół). Pręt swobodnie spoczywa na podstawkach, więc siły te muszą być skierowane w górę. Przy bilansie sił i momentów sił możemy przyjąć, że ciężar pręta jest siłą przyłożoną w środku masy (połowie długości), oczywiście jej wartość to mg. F1 F2 B A F mg Niech więc F1 i F2 będą wartościami sił działających od, odpowiednio, lewej i prawej podstawki na pręt. Podpiszmy też końce pręta A (po lewej) i B (po prawej), jak na rysunku. Z równowagi momentu pędu względem punktu A mamy L L − F − mg + LF2 = 0 4 2 a więc F2 = F4 + mg 2 . Z równowagi sił z kolei mamy F + mg = F1 + F2 , więc 1 3 F + mg 4 2 1 1 F2 = F + mg . 4 2 F1 = (1.1) W celu zrozumienia przyczyn złamania pręta, przeanalizujemy naprężenia w pręcie. Zauważmy najpierw, że skoro pręt swobodnie spoczywa na podstawkach i jest poziomy, to na pręt nie działają żadne siły zewnętrze równoległe do jego osi. Zatem nie występują również naprężenia podłużne (wzdłuż osi pręta), pozostaje rozważenie naprężeń poprzecznych. Rozważmy więc punkt P pręta w odległości x od lewego końca pręta A i przeanalizujmy siły i momenty sił działające na fragment pręta między punktami A i P , nazwijmy go fragmentem A(x). Pozostałą część pręta nazwiemy fragmentem B(x); naszym celem jest opisanie, w jaki sposób część B(x) działa na część A(x). Rozważmy najpierw przypadek, gdy 0 < x < L4 . Rozważając równowagę sił i momentów sił działających na fragment A(x), możemy przyjąć, że siła grawitacji działająca na ten fragment jest przyłożona w jego środku masy, tj. w odległości x/2 od punktu A. Oczywiście na A(x) działa siła F⃗1 (w punkcie A), oraz siła ścinająca FP od fragmentu B(x): siła ta jest jednym z rodzajów naprężeń w pręcie. Jak wspominaliśmy wcześniej, nie występują naprężenia podłużne, więc siła F⃗P jest pionowa. Przyjmujemy konwencję, w której FB > 0, jeżeli F⃗P jest skierowana do góry, i FP < 0, jeżeli F⃗B jest skierowana w dół. Masa x fragmentu A(x) to oczywiście L m, więc z równowagi sił mamy F1 − x mg + FB = 0 L wobec czego x FP = mg − F1 = L x 1 − L 2 3 mg − F . 4 Zauważmy jednak, że gdyby siła F⃗P była jedynym rodzajem naprężenia, momenty sił działające na A(x) nie byłyby zbalansowane: suma momentów sił względem punktu P to x x x 1 3x · mg − xF1 = x − mg − F <0 2 L 2L 2 4 gdyż x < L (przyjmujemy konwencję, w której moment pędu jest dodatni, gdy działa przeciwnie do ruchu wskazówek zegara). Zatem część B(x) pręta musi działać w punkcie P momentem siły MP na część A(x); moment MP nazwiemy momentem zginającym. Równowaga momentów sił działających na fragment A(x) daje więc 0 = −xF1 + wobec czego MP = x x x · mg + MB 2 L 1 x − 2 2L mg + 3x F. 4 Uwzględnienie siły FP i momentu MP kończy analizę równowagi fragmentu A(x), dla x < L/4. Przejdźmy teraz do przypadku L/4 < x < L, który rozwiążemy podobnie. Podobnie jak wcześniej, fragment B(x) działa na fragment A(x) w punkcie P na siłą F⃗P i momentem MP (przyjx mujemy te same konwencje znaków, co wcześniej). Siłę grawitacji (o wartości L mg) możemy ponownie traktować jak przyłożoną w środku fragmentu A(x). Z równowagi sił mamy więc 0 = F1 − F − więc x FP = F + mg − F1 = L x mg + FP , L x 1 − L 2 1 mg + F . 4 Z równowagi momentów sił w punkcie P mamy L x x 0 = −xF1 + x − F + · mg + MP 4 2 L zatem MP = x 3 1 L x2 1 x L 1 F + mg − x − F− mg = x − mg + x − F. 4 2 4 2L 2 2L 4x 4 Ostatecznie mamy więc dla dowolnej siły F ≤ F0 naciągu nitki ( 1 3 x dla 0 < x < L/4 L − 2 mg − 4 F FP = , x 1 1 − mg + F dla L/4 < x < L L 2 4 ( x mg + 3x dla 0 < x < L/4 x 12 − 2L 4 F . MP = 1 L x 1 x 2 − 2L mg + x 4x − 4 F dla L/4 < x < L (1.2) (1.3) Oczywiście z III zasady dynamiki wiemy, że fragment A działa na fragment B siłą i momentem siły −F⃗P i −MP , więc nie musimy rozważać równowag dla elementu B osobno. Zauważmy, że zarówno przekroczenie granicznej wartości siła ścinającej |FP |, jak i przekroczenie granicznego momentu zginającego |MP | może powodować złamanie pręta. Pierwszy przypadek prowadziłby jednak do złamania pręta przy jednym z końców (w punkcie A lub B). Istotnie, dla dowolnej wartości F (przyjmujemy cały czas konwencję F > 0, mimo że nitka działa na pręt siłą skierowaną w dół), dla x < L/4 widzimy, że x/L − 1/2 < 0, więc x 1 x 1 3 3 1 3 |FP | = − mg − F = − mg + F ≤ mg + F = |FP (x = 0)| L 2 4 2 l 4 2 4 więc |FP | jest maksymalna w punkcie A (dla x = 0). Podobnie, dla L/4 < x < L mamy z nierówności trójkąta |a + b| ≤ |a| + |b| x 1 3 x 1 3 1 3 |FP | = − mg + F ≤ − mg + F ≤ mg + F = |FP (x = L)| , L 2 4 L 2 4 2 4 to jest wartość siły F⃗P w dowolnym punkcie 0 < x < L jest mniejsza niż tuż przy punkcie B (w x = L). Doszliśmy zatem do wniosku, że wartość siły |FP | w dowolnym punkcie pręta jest nie większa niż wartość |FP | w punkcie A lub B. Zatem, gdyby to siła ścinająca powodowała złamanie pręta, pręt nie mógłby się złamać w 1/3 długości zgodnie z treścią zadania. Złamanie pręta opisane w zadaniu musi być więc skutkiem przekroczenia wytrzymałości pręta na moment zginający. Wraz ze wzrostem siły F , moment zginający w każdym punkcie zmienia się w sposób ciągły. Zatem żeby doszło do złamania w punkcie przy x = L/3 dla F = F0 , maksimum maxx∈[0,L] |MP (x)| musi osiągać maksimum dla x = L/3 (F = F0 traktujemy jako stałe). Zauważmy, że zgodnie z (1.3) dla L/4 < x < L/3 mamy 1/2 − x/(2L) > 0 oraz L/(4x) − 1/4 > 0, więc MP > 0. MP (x) jest parabolą wklęsłą (o ujemnym współczynniku przy x2 ), więc jej maksimum na odcinku [L/4, L] jest w maksimum globalnym, lub w jednym z końców. Wiemy jednak, że maksimum to musi być w x = L/3, więc x = L/3 jest też globalnym maksimum paraboli, czyli możemy wyznaczyć je z warunku zerowania się pochodnej: x L mg + x 4x − 41 F d x 21 − 2L 1 x 1 = − mg − F0 . 0= dx 2 L 4 Daje to 4x F0 = 2 − mg = L co kończy rozwiązanie zadania. 4 · L3 2− L ! mg = 2 mg , 3 Rozwiązanie zadania 2 W rozwiązaniu przyjmiemy oznaczenie wektorów jednostkowych x̂ = [1, 0, 0], ŷ = [0, 1, 0], ẑ = [0, 0, 1]. Bez straty ogólności możemy założyć, że promień lasera biegnie w kierunku dodatnich x. Przeanalizujemy najpierw własności płytek płaskorównoległych z nieznanego materiału. Rozważmy płytkę utrzymaną w orientacji jak w pomiarze 1, zamiast tego obracając wiązkę i polaryzator w kolejnych pomiarach. Przyjmiemy też, że polaryzacja pionowa jest w kierunku ŷ, zaś pozioma — w kierunku ẑ. Zgodnie z pomiarem 1 widzimy, że płytka przepuszcza 100% światła spolaryzowanego pionowo bez zmiany jego polaryzacji. Istotnie, gdyby wiązka była spolaryzowana inaczej niż pionowo, to po przejściu przez polaryzator jej moc by się zmniejszyła – a zgodnie z pomiarem moc padająca na detektor jest taka sama, jak wyjściowej wiązki (oczywiście przejście przez płytkę nie może zwiększyć mocy wiązki zasady zachowania energii). Jedyna własność wiązki, jaka może zmienić się po przejściu przez płytkę, to faza. Przypuśćmy więc, że płytka o grubości d zmienia fazę o ϕ(d) względem wiązki podróżującej przez próżnię (tj. za płytką pole elektryczne zmienia się z E0 sin(ωt − kx + ϕ0 ) do E0 sin(kx − ωt + ϕ0 + ϕ(d)). Wykażemy następujący lemat, Lemat 2.1. ϕ(d) jest funkcją liniową, tj. ϕ(d) = dα1 . Dowód. Podzielmy płytkę na l identycznych warstw grubości d/l. Każda z tych warstw z definicji zmienia fazę o ϕ(d/l), ale w sumie zmiany te muszą sumować się do zmiany fazy od całej płytki, więc ϕ(d) = lϕ(d/l) . W szczególności ϕ(d/l) = ϕ(d)/l. Rozważmy teraz nową płytkę grubości kl d, zbudowaną z k warstw grubości d/l. podobnie jak wcześniej, mamy k ϕ(kd/l) = kϕ(d/l) = ϕ(d) . l Wnioskujemy zatem, że dla dowolnej liczby wymiernej q = kl > 0 mamy ϕ(qd) = qϕ(d), a przez ciągłość wnioskujemy, że ten sam wniosek zachodzi dla dowolnej liczby rzeczywistej q. Dla dowolnej grubości d′ mamy więc ϕ(d′ ) = d′ ϕ(d) d co kończy dowód poprzez przyjęcie α1 = ϕ(d)/d. Podobnie analizujemy (obrócony) pomiar 2: widzimy, że płytka w orientacji jak w pomiarze 1 przepuszcza 100% światła spolaryzowanego poziomo bez zmiany jego polaryzacji. Podobnie jak wcześniej dochodzimy do wniosku, że płytka może tylko zmieniać fazę wiązki i ta zmiana fazy wynosi α2 d, gdzie α2 jest pewną stałą (niekoniecznie równą α1 ). Rozważmy teraz pomiar 3, obrócony tak, żeby płytka była w tej samej orientacji co w pomiarze 1, zaś początkowa polaryzacja i polaryzator były obrócone o 45° w prawo. Niech E0 będzie amplitudą pola elektrycznego. Możemy wówczas opisać wektor pola elektrycznego przed płytką poprzez 1 1 ⃗ E(x, t) = E0 √ ŷ + √ ẑ sin(kx − ωt + ϕ0 ) , 2 2 c gdzie k = 2π λ , ω = k , i ϕ0 jest pewną stałą, zaś c to prędkość światła. Zauważmy, że to pole elektryczne jest superpozycją pola elektrycznego fal elektromagnetycznych spolaryzowanych pionowo i poziomo: E0 E0 ⃗ y (x, t) + E ⃗ z (x, t) ⃗ E(x, t) = √ ŷ sin(kx − ωt + ϕ0 ) + √ ŷ sin(kx − ωt + ϕ0 ) = E 2 2 gdzie E0 ⃗ y (x, t) = √ E ŷ sin(kx − ωt + ϕ0 ) 2 E0 ⃗ z (x, t) = √ E ẑ sin(kx − ωt + ϕ0 ) 2 są składowymi falami o polaryzacji pionowej i poziomej. Wiemy, że własności optyczne z pomiarów 1 i 2 nie zależą od natężenia światła (a więc od amplitudy pola elektrycznego), więc dzięki zasadzie superpozycji wiemy, że po przejściu przez płytkę obie fale składowe zachowają się tak, jak w pomiarach 1 i 2. Zgodnie z naszą wcześniejszą analizą oznacza to, że amplitudy i polaryzacje fal składowych się nie zmienią, ale zmienią się ich fazy, odpowiednio o dα1 i dα2 . Oznacza to, że po przejściu przez płytkę pole elektryczne wyniesie E0 E0 ⃗ 1 (x, t) = √ E ŷ sin(kx − ωt + ϕ0 + α1 d) + √ ẑ sin(kx − ωt + ϕ0 + α2 d) . 2 2 (2.4) Zgodnie z opisem w zadaniu, d0 jest minimalną wartością d, dla którego detektor nie odbiera żadnego światła. Światło dociera do detektora przez polaryzator obrócony równolegle do ŷ + ẑ, więc oscylacje pola elektrycznego muszą być prostopadłe do tego kierunku (inaczej przez polaryzator światło przeszłoby przynajmniej częściowo). Otrzymujemy zatem warunek E E √0 ŷ sin(kx0 − ωt + ϕ0 + α1 d0 ) + √0 ẑ sin(kx0 − ωt + ϕ0 + α2 d0 ) ⊥ ŷ + ẑ . (2.5) 2 2 dla każdego t, przez x0 oznaczyliśmy współrzędną polaryzatora (⊥ oznacza prostopadłość wektorów). Wprowadźmy oznaczenie t′ = t − kx0 +ϕω0 +α1 d0 , by −ωt′ = kx0 − ωt + ϕ0 + α1 d oraz α = α2 − α1 . Wówczas dla każdego t′ mamy E E √0 ŷ sin(−ωt′ ) + √0 ẑ sin(−ωt′ + αd0 ) ⊥ ŷ + ẑ . 2 2 Prostopadłość wektorów jest równoważna do ich iloczynu skalarnego równego 0. Pamiętając, że ŷ · ŷ = ẑ · ẑ = 1 oraz ŷ · ẑ = 0, otrzymujemy ciąg równoważności E E √0 ŷ sin(−ωt′ ) + √0 ẑ sin(−ωt′ + αd0 ) ⊥ ŷ + ẑ 2 2 E E √0 ŷ sin(−ωt′ ) + √0 ẑ sin(−ωt′ + αd0 ) · [ŷ + ẑ] = 0 2 2 E0 √ sin(−ω ′ t) + sin(−ωt′ + αd0 ) = 0 2 sin(−ω ′ t) + sin(−ωt′ + αd0 ) = 0 αd0 αd0 cos = 0. 2 sin −ωt′ + 2 2 Powyższe równości muszą zachodzić dla dowolnego t′ , więc w szczególności ostatnia linijka oznacza, że cos αd = 0, 2 αd0 π czyli 2 = 2 + kπ dla całkowitego π. Pamiętajmy, że α = α2 − α1 może być dodatnie lub ujemne. W obu przypadkach π (dla k = 0, gdy α > 0, lub k = −1, gdy Minimalna wartość d0 , która spełnia to równanie, to oczywiście d0 = |α| α < 0). Wnioskujemy stąd, że π |α| = , (2.6) d0 tj. różnica faz polaryzacji poziomej i pionowej po przejściu przez płytkę o grubości d zmienia się o d(α2 − α1 ) = ± πd . d0 (2.7) Możemy teraz przejść do analizy ostatecznego układu interferencyjnego. Obróćmy układ współrzędnych o 45° wokół osi x: wówczas jedna z płytek ma taką samą orientację jak w pomiarze 1, zaś druga jest obrócona o 90° zgodnie z ruchem wskazówek zegara (patrząc od strony źródła światła). Polaryzacja wiązki jest równoległa do ŷ + ẑ (obrócona o 45° w prawo względem pionu), więc natężenie pola elektrycznego tuż przed płytkami dane jest wzorem 1 1 ⃗ E(t) = E0 √ ŷ + √ ẑ sin(−ωt + ϕ0 ) 2 2 (przy czym w tym wzorze pomijamy zależność od położenia, gdyż światło nie propaguje się już w formie wiązki za szczeliną ze względu na dyfrakcję). W takim razie za płytką 1 zgodnie z równaniem (2.4) pole elektryczne wyniesie E0 E0 ⃗ 1 (x, t) = √ E ŷ sin(−ωt + ϕ0 + α1 d) + √ ẑ sin(−ωt + ϕ0 + α2 d) , 2 2 i podobnie jak wcześniej, przy odpowiednim ustaleniu chwili t = 0, możemy uprościć powyższe wyrażenie do E0 E0 ⃗ 1 (x, t) = √ E ŷ sin(−ωt) + √ ẑ sin(−ωt + αd) , 2 2 gdzie α = α2 − α1 . Podobnie rozumujemy dla drugiej płytki: jednak ze względu na jej obrócenie o 90°, role ŷ i ẑ są zamienione miejscami. Wobec tego mamy E0 E0 ⃗ 2 (x, t) = √ E ŷ sin(−ωt + αd) + √ ẑ sin(−ωt) . 2 2 Na ekranie obserwujemy interferencję tych dwóch fal, przy czym w zależności od położenia na ekranie (kąta dyfrakcji), wprowadzamy dodatkową różnicę faz ∆ϕ między falą od szczeliny 1 i szczeliny 2. Pomijając czynniki związane ze spadkiem natężenia fali z odległością, możemy opisać natężenie pola elektrycznego na ekranie w zależności β od położenia parametryzowanego przez ∆ϕ = a cos λ , gdzie β jest kątem dyfrakcji. Otrzymuejmy ⃗ ⃗ 1 (t) + E ⃗ 2 (t + ∆ϕ/ω) E(t) ∝E E0 E0 E0 E0 = √ ŷ sin(−ωt) + √ ẑ sin(−ωt + αd) + √ ŷ sin(−ωt + αd − ∆ϕ) + √ ẑ sin(−ωt − ∆ϕ) 2 2 2 2 E0 E = √ ŷ sin(−ωt) + sin(−ωt − αd − ∆ϕ) + √ ẑ sin(−ωt − αd) + sin(−ωt − ∆ϕ) 2 2 √ √ αd ∆ϕ αd ∆ϕ αd ∆ϕ ∆ϕ αd = 2E0 ŷ sin −ωt − − cos + + 2E0 ẑ sin −ωt − − cos − . 2 2 2 2 2 2 2 2 ∆ϕ Ponownie zmieniając chwilę t = 0 poprzez t ← t + αd2ω , możemy przepisać powyższe równanie jako √ αd ∆ϕ αd ∆ϕ ⃗ E(t) ∝ 2E0 sin ωt ŷ cos + + ẑ cos − 2 2 2 2 tak więc amplituda (propocjonalna do pierwiastka z obserwowanego natężenia) jest dana przez twierdzenie Pitagorasa: √ αd ∆ϕ αd ∆ϕ Eo = 2E0 cos2 + + cos2 − + . 2 2 2 2 Żeby nie występowały prążki, powyższe równanie musi nie być okresowe w ∆ϕ. Mamy jednak αd ∆ϕ αd ∆ϕ + + Eo ∝ cos2 + cos2 − 2 2 2 2 1 = 1 + (cos (αd + ∆ϕ) + cos (−αd + ∆ϕ)) 2 = 1 + cos(∆ϕ) cos(αd) . Wyrażenie to przeważnie jest okresowe w ∆ϕ (z okresem odpowiadającym ∆ϕ = π), za wyjątkiem sytuacji, gdy cos(αd) = 0. Odpowiada to d = π/2+kπ , więc niezależnie od znaku α, minimalne d to α d1 = π/2 π d0 = = |α| 2|α| 2 korzystając z (2.6) dającego |α| = π/d0 . Otrzymujemy ostateczną odpowiedź, d1 = d0 /2. Rozwiązanie zadania 3 Niech n1 będzie liczbą moli gazu znajdujących się w komorze na końcu procesu i niech T1 będzie szukaną temperaturą komory. Rozważmy teraz niewielką objętość dV gazu, która z otoczenia wlatuje do komory przez zawór. Otoczenie wykonuje pracę p0 dV , „wpychając” tę porcję gazu do komory. W trakcie całego procesu, otoczenie wykona więc pracę W = p0 Vp , gdzie Vp to suma objętości wszystkich porcji dV : a więc objętość, jaką zajmuje n0 moli gazu w warunkach otoczenia (temperatury T0 i ciśnienia p0 ). Komora jest izolatorem termicznym, więc otoczenie nie wymienia ciepła z komorą. Gaz w komorze nie wykonuje żadnej pracy nad gazem w otoczeniu. Istotnie, gaz w komorze wykonuje pracę na porcji dV gazu, gdy porcja ta wlatuje do komory i zmienia się jej objętość, temperatura i makroskopowa prędkość: ale porcja ta należy już do komory, a nie otoczenia, więc rzeczywiście gaz w komorze nie wykonuje żadnej pracy nad gazem w otoczeniu. Możemy więc napisać zasadę zachowania energii: n1 moli gazu w otoczeniu początkowo ma energię wewnętrzną równą U0 w otoczeniu, a potem wleciało do komory i osiągnęło energię wewnętrzną U1 . Zmiana energii wewnętrznej nastąpiła dzięki pracy W wykonanej przez otoczenie nad tymi n1 molami. Mamy więc U1 = U0 + W = U0 + p0 V1 . (3.8) U0 i U1 możemy wyznaczyć ze wzoru podanego w treści zadania (pamiętając, że n1 moli gazu zajmowało w otoczeniu objętość Vp ): U0 = U (T0 , Vp , n1 ) U1 = U (T1 , V0 , n1 ) , gdzie U (T, V, n) ≡ U0 + CT − V n. Podstawiając do (3.8), otrzymujemy an1 an1 U0 + CT1 − n1 = U0 + CT0 − n1 + p0 Vp , V0 Vp an więc po skróceniu U0 mamy CT1 − an1 an1 p0 Vp = CT0 − + . V0 Vp n1 (3.9) Oczywiście rozważane n1 moli gazu musi spełniać równanie stanu zarówno na początku (w otoczeniu), jak i na końcu procesu (w komorze). Daje to nam dwa kolejne równania: Vp an21 − b = RT0 , (3.10) p0 + 2 Vp n1 an2 V0 p1 + 21 − b = RT1 . (3.11) V0 n1 Mamy więc 3 równania: (3.9), (3.10), (3.11) i 3 niewiadome: T1 , n1 , Vp , więc postaramy się rozwiązać otrzymany układ. Jest to układ równań 3 stopnia, więc jego rozwiązanie analityczne jest skomplikowane, ale możemy znaleźć rozwiązanie numerycznie z zadaną precyzją. Będziemy postępować w następujących krokach. Najpierw wyznaczymy numerycznie α := n1 /Vp z równania (3.10) (α zależy tylko od stałych i wielkości podanych w treści zadania). Wówczas równanie (3.9) przyjmuje postać an1 p0 CT1 − = CT0 − aα + , V0 α a zatem V0 C p0 V0 n1 = (T1 − T0 ) + V0 α − , (3.12) a aα więc dla danej wartości T1 możemy wyznaczyć n1 . Zapostulujmy więc pewną wartość T1 i obliczmy n1 z równania (3.12). Podstawmy T1 i n1 do (3.11). Oznaczmy przez L i P , odpowiednio, lewą i prawą stronę równania (3.11). Testując różne wartości T1 , będziemy starać się znaleźć taką, by różnica |L − P | była jak najmniejsza. Widzimy w oczywisty sposób, że L i P zmieniają się w sposób ciągły z T1 i n1 (a n1 jest funkcją liniową T1 dla danego α). Jeżeli więc znajdziemy wielkości T1′ i T1′′ , takie że wartość L − P ma różny znak dla T1 = T1′ i T1 = T1′′ , będziemy wiedzieli, że pomiędzy T1′ i T1′′ istnieje wartość T1∗ , dla której L = P , a więc wszystkie równania (3.9), (3.10), (3.11) są spełnione – jest to szukana wartość w zadaniu. Wystarczy więc znaleźć T1′ i T1′′ różne o co najwyżej 5 K: wówczas dowolna wartość między T1′ i T2′′ będzie mieściła się w zadanym marginesie błędu i zadanie będzie rozwiązane. Wystarczy teraz zrealizować nasz plan numerycznie. Zgodnie z planem, najpierw obliczmy α = Vnp1 . Z równania (3.10) mamy (p0 + aα2 )(α−1 − b) = RT0 (p0 + aα2 )(1 − bα) = RT0 α −abα3 + aα2 − bp0 α − RT0 α + p0 = 0 1 bp0 + RT0 p0 α3 − α2 + α− = 0. b ab ab Niech więc 1 bp0 + RT0 p0 f (x) = x3 − x2 + x− ≡ x3 − (2.7322 · 104 )x2 + . b ab ab gdzie w ostatniej równości pomijamy jednostki (pracujemy stale w domyślnych jednostkach podstawowych SI). Za0 jest stale dodatnia: istotnie, wyrażenie na f ′ (x) jest funkcją uważmy, że pochodna f ′ (x) = 3x2 − 2b x + bp0 +RT ab 2 kwadratową x o dodatnim współczynniku przy x , więc wystarczy sprawdzić, czy ∆ < 0: ∆ := 2 bp0 + RT0 2 −4·3· ≈ −2.8 · 109 < 0 b ab zgodnie z oczekiwaniami. Zatem f (x) jest funkcją rosnącą, czyli f (x) = 0 ma dokładnie jedno rozwiązanie: α. Za mol p0 3 ≈ 6.01 · 10 uważmy, że dla gazu doskonałego mielibyśmy p0 Vp = n1 RT0 , więc α0 = Vnp1 = RT . Będzie to nasza m3 0 początkowa wartość: w każdej kolejnej iteracji postulujemy pewne αi , i jeżeli f (αi ) > 0, zwiększamy α w następnym kroku (a w przeciwnym razie zmniejszamy). Możemy przedstawić nasze obliczenia w tabeli. α 6.01 · 103 9.00 · 103 7.5 · 103 6.8 · 103 7.1 · 103 7.05 · 103 7.09 · 103 7.095 · 103 7.098 · 103 7.099 · 103 Wioskujemy więc, że α = 7.098 f (α) −2.6 · 1011 4.3 · 1011 9.3 · 1010 −7.0 · 1010 4.3 · 108 −1.1 · 1010 −1.9 · 109 −7.4 · 108 −3.9 · 107 1.94 · 108 mol m3 . Przejdźmy teraz do drugiej części planu. Dla różnych wartości T1 obliczamy n1 zgodnie ze wzorem (3.12) i wstawiamy do (3.11). Przez L − P oznaczymy różnicę między obliczoną lewą a prawą stroną równania (3.11). Tym razem nie jest oczywiste, czy T1 powinniśmy zwiększać, czy zmniejszać, ale metodą prób i błędów możemy przetestować różne możliwości. Zauważmy, że dla zbyt małego T1 z (3.12) otrzymujemy n1 < 0, co nie ma sensu fizycznego. Graniczne T1 wynosi a 1 p0 p0 V0 (T1 )min = T0 + − V0 α = T0 + − aα = 226.6 [K] . V0 C aα C α Zaczniemy więc próby od T1 = 230 [K]. T1 [K] 230 270 250 240 245 n1 [mol] 6.25 · 102 7.91 · 103 4.27 · 103 2.45 · 103 3.36 · 103 J L − P mol 6.0 · 103 −1.1 · 103 −6.7 · 102 1.3 · 102 −3.8 · 102 Widzimy, że dla T1 = 240 K mamy L − P > 0, zaś dla T1 = 245 K mamy L − P < 0. Zatem, zgodnie z naszymi wcześniejszymi rozważaniami, prawdziwa wartość T1 = T1∗ jest między tymi dwoma próbami, tj. T1∗ ∈ [240 K, 245 K]. Zatem w celu osiągnięcia dokładności możemy wybrać dowolną wartość z tego przedziału. Podajemy więc ostateczną odpowiedź: z dokładnością do 5 K, szukana temperatura T1 w komorze po zamknięciu zaworu wynosi 240 K. Uwaga 1. Rozwiązanie numeryczne z użyciem oprogramowania Mathematica daje wynik T1 = 240.96 K, oraz α = 7098.17 mol m3 . Uwaga 2. Podane równanie stanu (p + an2 /V 2 )(V /n − b) = RT jest znane jako równanie van der Waalsa i jest najpopularniejszym modelem gazu rzeczywistego. Podane wartości parametrów a, b, C odpowiadają w przybliżeniu azotowi w podanym zakresie ciśnień i temperatur (T ∈ [150 K, 300 K], p ∈ [106 Pa, 107 Pa]). Uwaga 3. Co ciekawe, podane w zadaniu parametry a, b nie są tożsame z popularnie podawanymi w literaturze dla 6 m3 . Okazuje się bowiem, że tradycyjnie w literaturze podaje się parametry van azotu: a = 0.137 Pa·m , b = 3.87 · 10−5 mol mol2 der Waalsa obliczone na podstawie punktu krytycznego (powyżej którego ciecz i gaz stają się jedną fazą). Model van der Waalsa jest interesujący teoretycznie dzięki poprawnemu jakościowo przewidzeniu istnienia punktu krytycznego, stąd pomysł dopasowania parametrów, by odtworzyć zmierzone położenie tego punktu. Jednakże ilościowo gazy znacznie odbiegają od równania van der Waalsa (i zachowują się w trudny do opisania sposób), gdy zbliżamy się do punktu krytycznego. Wobec tego parametry dopasowane do tego punktu kiepsko opisują gaz w jakichkolwiek innych zakresach parametrów (dla azotu punkt krytyczny to ok. T = 62 K i p = 13 kPa). Podane w zadaniu parametry zostały dopasowane przez autorami metodami regresji nieliniowej do zmierzonych parametrów azotu, zebranych w raportach NIST. Uwaga 4. Wnikliwy Czytelnik zauważy, że parametr a pojawia się dwukrotnie, raz w równaniu stanu, ale też we wzorze na energię wewnętrzną. Nie jest to przypadek. Można wykazać, że jeżeli gaz spełnia równanie van der Waalsa, to jego energia wewnętrzna musi być dana wzorem jak w zadaniu: parametr a pozostaje ten sam, zaś C (ciepło właściwe przy stałej objętości) nie jest związane z wartościami a, b i musi być wyznaczone osobno (klasyczna teoria przewiduje J ). Wyprowadzenie to najprościej przeprowadzić poprzez relacje Maxwella, do czego autor zachęca C = 72 R = 20.9 mol·K Czytelnika.
0
You can add this document to your study collection(s)
Sign in Available only to authorized usersYou can add this document to your saved list
Sign in Available only to authorized users(For complaints, use another form )