ÀËÁÀÍ ÁÓÑ ÁÎËÎÍ
ÍÀÑÀÍÄ Õ¯ÐÝÃ×ÄÈÉÍ
ÁÎËÎÂÑÐÎË
îíîë - àðãà ç¿é
Óëààíáààòàð õîò, 2008
ÁÎËÎÂÑÐÓÓËÑÀÍ ÀÆËÛÍ ÕÝÑÝÃ:
Àõëàã÷:
Å.Áàò÷óëóóí ÀÁÁÇѯÒ-èéí çàõèðàë, äîêòîð, ïðîôåññîð
Ãèø¿¿ä:
Ñ.Ãàíñ¿õ ÀÁÁÇѯÒ-èéí àæèëòàí, ìàãèñòð
Ä.ÿíäýãìàà
ÀÁÁÇѯÒ-èéí àæèëòàí, äîêòîð
Á.Æàäàìáà
ÌÓÁÈÑ-èéí ðåêòîð, äîêòîð, ïðîôåññîð
Î.Ìÿãìàð
ÌÓÁÈÑ-èéí ñýòãýë ñóäëàëûí òýíõýìèéí ýðõëýã÷,
äîêòîð, ïðîôåññîð
Ë.Îòãîíñ¿ðýí ÀÁÁÇѯÒ-èéí àæèëòàí, ìàãèñòð
Ç.Òîãòîõìàà
ÀÁÁÇѯÒ-èéí àæèëòàí, ìàãèñòð
Ñ.Óíäðàë
ÀÁÁÇѯÒ-èéí àæèëòàí, ìàãèñòð
Ò.Õàíòóëãà
ÀÁÁÇѯÒ-èéí àæèëòàí, ìàãèñòð
Á.Ýðäýíý÷èìýã ÀÁÁÇѯÒ-èéí àæèëòàí, ìàãèñòð
Ðåäàêòîð: Å.Áàò÷óëóóí
Õýâëýëèéí ýõ áýëòãýñýí:
Çóðàà÷:
Á.Ýðäýíý÷èìýã
Ã.Àìàðñàíàà
.....
õýâëýõ ¿éëäâýðò õýâëýâ.
Õýâëýëèéí òåõíèê÷:
Õýâëýã÷:
© 2008. Àëáàí áóñ áîëîâñðîë, çàéíû ñóðãàëòûí ¿íäýñíèé òºâ
ÀÃÓÓËÃÀ
Á¯ËÝà 1. ÍÀÑÀÍÄ Õ¯ÐÝÃ×ÄÈÉÍ ÑÓÐÃÀËÒÛÍ ÎÍÎËÛÍ ¯ÍÄÝÑ . . . . 5
Íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí ñóðãàëòûí îíîë . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
Íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí õºãæëèéí åðºíõèé îíöëîã . . . . . . . . . . . . 16
Ñóðãàëòûí ñýòãýë ç¿éí çàðèì ¿çýë áàðèìòëàë . . . . . . . . . . . . 30
Ñóðàëöàõ ñýäëèéí òàëààðõ îð÷èí ¿åèéí ¿çýë áàðèìòëàë . . . . 48
Òàñðàëòã¿é áóþó íàñàí òóðøèéí áîëîâñðîëûí
òàëààðõ ìîíãîë óõààí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
Íàñàí òóðøèéí áîëîâñðîë áóþó
íàñàí òóðøäàà ñóðàëöàõóé . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69
Á¯ËÝà 2. ÀËÁÀÍ ÁÓÑ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÒÎÃÒÎËÖÎÎ . . . . . . . . . . . . . 75
Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí òîãòîëöîîíû á¿òýö,
çîõèîí áàéãóóëàëò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76
Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí Ãýãýýðëèéí òºâ . . . . . . . . . . . . . . . 82
Ìýäýýëëèéí ìåíåæìåíòèéí òîãòîëöîî . . . . . . . . . . . . . . . . . 88
Õîëèìîã á¿ëãèéí ñóðãàëòûã
ÀÁÁ-ä àøèãëàõ àðãà ç¿é . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97
Õîëèìîã á¿ëãèéí ñóðãàëòûí
ñýòãýë ç¿éí çàðèì àñóóäàë . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103
Áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîë . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115
Ä¿éöñýí õºòºëáºðèéí ñóðãàëò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124
Àìüäðàõ áîëîí àìüæèðãààíû óõààíû ñóðãàëò . . . . . . . . . . . 133
Çàéíû ñóðãàëò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141
Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîë . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147
ÕÀÂÑÐÀËÒ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156
ÒÎÂ×ÈËÑÎÍ ¯ÃÑ
ÀÁÁ
ÀÁÁÇѯÒ
Àëáàí áóñ áîëîâñðîë
Àëáàí áóñ áîëîâñðîë, çàéíû ñóðãàëòûí ¿íäýñíèé òºâ
ÀÍÓ
Àìåðèêèéí íýãäñýí óëñ
ÁÇÄÕ
Áýëãèéí çàìààð äàìæèõ õàëäâàð
ÁÍÁ
Á¿õ íèéòèéí áîëîâñðîë
ÁÑÃ
Áîëîâñðîë, ñî¸ëûí ãàçàð
ÁÑØÓß
Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû ÿàì
ÃÒºâ
Ãýãýýðýë òºâ
ÄÎÕ
Äàðõëàëûí îëäìîë õîìñäîë
ÅÁÑ
Åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëü
ÇÄÒÃ
Çàñàã äàðãûí òàìãûí ãàçàð
ÌÌÒ
Ìýäýýëëèéí ìåíåæìåíòèéí òîãòîëöîî
ÌÓÁÈÑ
Ìîíãîë óëñûí áîëîâñðîëûí èõ ñóðãóóëü
ÌÕÇ
Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëò
ͯÁ
Íýãäñýí ¿íäýñíèé áàéãóóëëàãà
ÒÁÁ
Òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà
ÕÁÑ
Õîëèìîã á¿ëãèéí ñóðãàëò
ÕÄÕÂ
Õ¿íèé äàðõëàë õîìñäëûí âèðóñ
ÕÇÄÕß
Õóóëü ç¿é, äîòîîä õýðãèéí ÿàì
ÝÇÕÀÕÁ
Ýäèéí çàñãèéí õàìòûí àæèëëàãààíû õºãæëèéí
áàéãóóëëàãà
ÞÍÅÑÊÎ
Íýãäñýí ¿íäýñíèé áàéãóóëëàãûí áîëîâñðîë, øèíæëýõ
óõààí, ñî¸ëûí áàéãóóëëàãà
I Á¯ËÝÃ
ÍÀÑÀÍÄ Õ¯ÐÝÃ×ÄÈÉÍ
ÑÓÐÃÀËÒÛÍ ÎÍÎËÛÍ
¯ÍÄÝÑ
1. Íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí ñóðãàëòûí îíîë
2. Íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí õºãæëèéí åðºíõèé
îíöëîã
3. Ñóðãàëòûí ñýòãýë ç¿éí çàðèì ¿çýë
áàðèìòëàë
4. Ñóðàëöàõ ñýäëèéí òàëààðõ îð÷èí ¿åèéí
¿çýë áàðèìòëàë
5. Òàñðàëòã¿é áóþó íàñàí òóðøèéí
áîëîâñðîëûí òàëààðõ ìîíãîë óõààí
6. Íàñàí òóðøèéí áîëîâñðîë áóþó íàñàí
òóðøäàà ñóðàëöàõóé
ÍÀÑÀÍä Õ¯ÐÝÃ×äÈÉÍ ÑÓÐÃÀËÒÛÍ ÎÍÎË
Ïðîô. Å.Áàò÷óëóóí (ÀÁÁÇѯÒ)
1. Íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí ñóðãàëòûí îíîë: Àíäðîãîãè
2. Àíäðîãîãè áà Ïåäàãîãè
3. Íàñàíä õ¿ðñýí ñóðàëöàã÷èéí îíöëîã
4. Íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí ñóðãàëòàä àíõààðàõ ç¿éëñ
1. Íàñàíä õ¯ðýã×äèéí ñóðãàëòûí îíîë: Àíäðîãîãè
Íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí ñóðãàëòûí îíîë áóþó “Àíäðîãîãè” õýìýýõ íýð òîìü¸îã
àíõ 1833 îíä Ãåðìàíû áàãø Àëåêñàíäð Êàï (Alexander Kapp) ãàðãàæ, óëìààð
Þãîñëàâ, Ôðàíö, Ãîëëàíäàä äýëãýð÷ýý. Ýíý íü “àíäð”(andr) áóþó “õ¿í”,
“àãîãîñ” (agogos) áóþó “çààí ñóðãàõ” ãýñýí ãðåê ¿ãíýýñ ãàðàëòàé àæýý.
Ãýâ÷ íýã õýñýã ìàðòàãäñàíû äàðàà 1921 îíä Ðîñåíñòîê (Rosenstock) äàõèí
ãàðãàí òàâüæ” íàñàíä õ¿ðñýí õ¿íä ººðèéí ãýñýí çààõ àðãà,áàãø,ñóðãàëòûí
ôèëîñîôè øààðäëàãàòàé” ãýæ ¿çæýý. 1926 îíä “Íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí
áîëîâñðîëûí Àìåðèêèéí õîëáîî” íàñàíä õ¿ðñýí õ¿ì¿¿ñò áîëîâñðîëûã
õýðõýí ¿ð àøèãòàé ýçýìø¿¿ëæ áîëîõ òàëààð ñóäàëãààíû àæëàà ýõýëñýíýýð
àíäðîãîãèéí òàëààð äàõèí àâ÷ ¿çýõ áîëñîí þì. Ñóäëàà÷äûí íýã áîëîõ
Ýäâàðä Ëèíäåìåí (Eduard Lindeman) “Íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí áîëîâñðîëûí
óòãà ó÷èð” á¿òýýëäýý: Ìàíàé àêàäåìèê ñóðãàëòûí òîãòîëöîî óðâóó áàéðëàëä
îðîîä áàéíà. Õè÷ýýë áîëîí áàãø ýõíèé áàéðàíä òàâèãäàõ áîëîõîîñ
ñóðàëöàãñàä õî¸ðäóãààðò ë òàâèãäàæ áàéíà. ªºðººð õýëáýë, þó çààõ íü äàí
ãàíö áàãøèéí ë ýðõ ìýäëèéí àñóóäàë áîëæ, òýä ÿã ë ¿¿íèéã ñóðãàõã¿é áîë
áîëîõã¿é ãýñýí ¿çýë áîäîëä õºòëºãääºã. Èéíõ¿¿ óäààí æèëèéí òóðøèä ÿâæ
èðñýí óëàìæëàëò ñóðãàëòûí òîãòîëöîîãîîð áîë ñóðàëöàãñàä òýäíèé õýðýãöýý
ñîíèðõëîîñ ¿ë õàìààðàí óðüä÷èëàí áýëòãýãäñýí õºòºëáºðò ë çàõèðàãäàõ
õýðýãòýé áîëäîã. Ýíý íü ÿâàí ÿâñààð áóñäûí òóðøëàãà ìýäëýãýýð ë ñóðàõ ¿éë
ÿâöàä èäýâõã¿é îðîëöîã÷ áîëîí õóâèðàõàä õ¿ðãýäýã áèëýý. Ñýòãýëç¿éí õóâüä
àâ÷ ¿çâýë íàñàíä õ¿ðýã÷èä ººðò õýðýãòýé áàéãàà òýð ç¿éëýý ë ñóðàõûã õ¿ñäýã
áºãººä ¿¿íä íü äýìæëýã áîëîõ òóðøëàãà áîë íàñàíä õ¿ðñýí ñóðàëöàã÷èéí
àìüäðàëûí ñóðàõ áè÷èã ìºí” ãýæýý.
Ò¿¿í÷ëýí 1927 îíä Ì.Àíäåðñîí,
“Òóðøëàãàä òóëãóóðëàí îëãîõ áîëîâñðîë” íîìîíäîî ÷ íýëýýä äýëãýðýíã¿é
àâ÷ ¿çñýí áàéíà. Ãýâ÷ íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí ñóðãàëòûí øèíæëýõ óõààíû ¿íäñèéã
áîëîâñðóóëñàí õ¿í íü ÀÍÓ-ûí ýðäýìòýí Ìàêêîëì ͺ¿ëñ (Mccalm Knowles)
þì. Áîñòîíû èõ ñóðãóóëèéí íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí áîëîâñðîëûí ïðîôåññîð
áàéñàí òýðýýð 1968 îíä “Àíäðîãîãè” (Àndrogogy) õýìýýõ íýð òîìü¸îã
6
äàõèí ãàðãàí èðñýí òºäèéã¿é íàñàíä õ¿ðýãñäèéí ñóðãàëòûí äýëãýðýíã¿é
îíîëûã òîìü¸îëîõ îðîëäëîãî õèéí 1973 îíä “Íàñàíä õ¿ðñýí ñóðàëöàã÷:
Îðõèãäñîí ç¿éë” á¿òýýëýý õýâë¿¿ëæ, “Àíäðîãè ãýäýã íü íàñàíä õ¿ðýã÷äèéã
ñóðàëöàõàä íü òóñëàõ óðëàã, øèíæëýõ óõààí” õýìýýí òîäîðõîéëñîí áàéíà.
Ýíý íü Ý.Ëèíäåìàíèé ñóäàëãààí äýýð íýìæ íàñàíä õ¿ðýãñäýä ñóðàëöàõàä
òîäîðõîé íºõöºë øààðäëàãàòàé áàéäãèéã îíîëûí õóâüä áîëîâñðóóëæ,
àíäðîãîãè (androgogy) áóþó “íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí ñóðãàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ ç¿é”
õýìýýõ óõàãäàõóóíû øèíæëýõ óõààíû ¿íäñèéã òàâüñàí þì.
Ì. ͺ¿ëñ 1980 îíä õýâëýãäñýí óã á¿òýýëèéíõýý õî¸ðäóãààð áîòèä “Àíäðîãîãè
íü îëîí æèëèéí òóðø õýðýãëýæ èðñýí óëàìæëàëò ñóðãàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ
óõààí áîëîõ “ïåäàãîãè”-òàé õîñëóóëàí õýðýãëýæ áîëîõ íàñàíä õ¿ðñýí
ñóðàëöàãñäûí îíöëîãèéã òóñãàñàí ò¿¿íèé ººð íýãýí õóâèëáàð þì. Èéìä
àíäðîãîãè áà ïåäàãîãè íü òýñ ººð ººð ç¿éë áèø, õàðèí ÷ íýã îëñíû õî¸ð
¿ç¿¿ð áºãººä õ¿¿õýä íàñíààñ ýõëýýä ºòºë íàñûã õ¿ðòýëõ ñóðàëöàãñäûí
òàëààðõ áîäèò îéëãîëò íü ýíýõ¿¿ õî¸ð òºãñãºëèéí õîîðîíä áàéðëàæ áàéâàë
èë¿¿ òîõèðîìæòîé” ãýñíýýñ ¿çýõýä íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí ñóðãàëòûí îíîëûã
ïåäàãîãèîñ ñàëãàí àâ÷ ¿çýõ àðãàã¿é þì. Ì.ͺ¿ëñ àíäðîãîãèéí òàâàí
îíöëîãèéã èëýðõèéëñýí áºãººä ýíý íü íàñàíä õ¿ðýã÷äýä òºäèéã¿é õ¿¿õäýä
ñóðãàëò ÿâóóëàõàä ÷ íýãýí àäèë õàìààòàé.
1. ªºðèéí ¿çýë áîäîë: Íàñàíä õ¿ðñýí õ¿í ººðèéí ãýñýí ¿çýë áîäîëòîé,
òýð ¿¿äíýýñýý áóñäààñ áèå äààñàí õàíäëàãàòàé áàéäàã. Èéìä ñóðàõûí
òóëä ººðèéãýý ÷èãë¿¿ëæ, áèåý äàé÷èëäàã.
2. Òóðøëàãà: Íàñàíä õ¿ðñýí õ¿íä òîäîðõîé õýìæýýíèé àæèë àìüäðàëûí
áîëîí ñóðàëöàõ òóðøëàãà õóðèìòëàãäñàí áàéäàã. Ýíý íü ñóðàëöàõ
ÿâöàä íü èõýýõýí ò¿ëõýö áîëæ ºãäºã.
3. Ñóðàëöàõàä áýëýí áàéäàë: Íàñàíä õ¿ðñýí õ¿í ñóðàëöàõ ¿¿ðãýý ñàéòàð
óõàìñàðëàñàí áàéäàã òóë ñóðàõàä õýçýýä áýëýí áàéäàã.
4. Ñóðãàëòûí ÷èã õàíäëàãà: ªºð ººðèéí ãýñýí ñóðàëöàõ õàíäëàãûã òýä
îëñîí áàéäàã.
5. Ñóðàëöàõ ñýäýë òýì¿¿ëýë: Ñóðàëöàõ äîòîîä ñýäýë òýì¿¿ëýë ñàéòàé
(Knowles 1984:12).
ªíºº ¿åä àíäðîãîãè õýìýýõ íýð òîìü¸î íü ñóðãàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ ç¿éïåäàãîãèòàé àëüòåðíàòèâ óòãûã àãóóëñàí, á¿õ íàñíû õ¿ì¿¿ñèéí áîëîâñðîë
ýçýìøèõ ñóðàëöàã÷-òºâò çàãâàðûã èëýðõèéëæ áàéíà.
Àíäðîãîãè çàãâàð íü ñóðãàëòûí ¿éë àæèëëàãààã çîõèîí áàéãóóëàõàä
õàìààòàé òàâàí àñóóäëûã àâ÷ ¿çäýã áºãººä ýäãýýð íü: (1) ñóðàëöàã÷äàä
òóõàéí ç¿éëèéã ñóðàõ íü ÿàãààä ÷óõàë áîëîõûã îéëãóóëàõ, (2) ñóðàëöàõûí
òóëä ººðñäèéãýý õýðõýí äàé÷èëæ, ÷èãë¿¿ëæ áîëîõûã íîòëîí õàðóóëàõ, (3)
ñóðãàëòûí ñýäâèéã òýäíèé àìüäðàëûí òóðøëàãàòàé íü õîëáîõ, (4) õ¿ì¿¿ñ
7
ÿìàð íýãýí ñýäýë òýì¿¿ëýëã¿éãýýð ñóðäàãã¿é òóë ¿¿íèéã àíõààðàõ, (5) òýäýíä
ñóðàëöàõ èòãýë òºð¿¿ëæ, ñýòãýë ç¿éí ñààäàà äàâàí òóóëàõàä íü òóñëàõ çýðýã
áîëíî.
Àíäðîãîãèä ñóðàëöàãñäûí òóõàé äºðâºí ¿íäñýí îéëãîëòûã àâ÷ ¿çäýã áºãººä
ýäãýýð íü ñóðàëöàãñäûí ÷àäâàð, õýðýãöýý, ñóðàëöàõûí à÷ õîëáîãäîëûã
îéëãîæ õ¿ñýí òýì¿¿ëýõ òàëààðõ òºñººëºëòýé õîëáîîòîé áîëíî. ¯¿íä:
1. Íàñàíä õ¿ðñýí ñóðàëöàã÷èéí ººðñäèéí õàíäëàãà íü áóñäààñ
õàìààðàëòàéãààñ ¿ë õàìààðàëòàé ðóó ýñâýë ººðºº óäèðäàí ÷èãë¿¿ëñýí
áàéäàë ðóó øèëæèæ áàéäàã.
2. Òýä òóðøëàãà õóðèìòëóóëàí çîõèõ íººöòýé áîëñîí áàéäàã íü öààøèä
ñóðàëöàõ ¿íäýñ ñóóðü áîëäîã.
3. Íéèãýì äýõ ¿¿ðýã äààëãàâàð íü íýìýãäñýí áàéäàã òóë íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí
õóâüä ñóðàëöàõàä áýëýí áàéäàë íü õàìãèéí ºíäºð õýìæýýíä áàéäàã.
4. Òýäíèé öàãèéí áîëîí ¿éëèéí çàí òºëºâ íü àëèâàà ç¿éëèéã õîéø òàâèõ
áóñ, õàðèí “òóõàé á¿ðò íü” ãýñýí áàéäàëä øèëæèõ áà ñóäëàãäàõóóíä
òºâëºðºõ áóñ îëæ áóé àìæèëòàíäàà, ñóð÷ ìýäýæ áóé ç¿éëäýý èë¿¿
òóëãóóðëàäàã.
2. Àíäðîãîãè áà ïåäàãîãè
Îëîí æèëèéí òóðø ìàíàéä “Ïåäàãîãè” (Pedagogy)- ãýñýí íýð òîìü¸îã
“ñóðãàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ ç¿é” õýìýýí íýðëýæ èðñýí áèëýý. Ïåäàãîãè íü Ãðåêèéí
“Ped” áóþó õ¿¿õýä, ìºí “àãîãîñ” áóþó “õºòëºõ” ãýñýí ¿ãíýýñ ãàðàëòàé
áºãººä çààõ, ñóðãàõ ãýñýíòýé èæèë óòãàòàé ¿ã þì. Èéìýýñ ïåäàãîãè ãýäýã íü
õ¿¿õäýä çààæ ñóðãàõ óðëàã, øèíæëýõ óõààí õýìýýí òîäîðõîéëîãäîíî.
“Ïåäàãîãè”-ò ÿìàð ç¿éëñèéã õýçýý, õýðõýí çààæ ñóðãàõ áîëîí ñóðãàõ
çîðèëãîäîî õ¿ðñýí ýñýõ á¿õ ¿¿ðýã õàðèóöëàãà, øèéäâýðèéã áàãø á¿ðýí
ãàðãàäàã. Èéìä á¿õ ë õ¿ì¿¿ñèéí ìýääýã “áàãøààð çààëãàõ” óëàìæëàëò
ñóðãàëòûí õóâüä áîë ñóðàëöàã÷ õ¿ëöýíã¿é áàéæ áàãøèéí çààâàð÷èëãààã
äóóëãàâàðòàéãààð äàãàõ øààðäëàãàòàé áîëíî. Ýíý íü ñóðàëöàãñàä çºâõºí
áàãøèéí çààñàí ç¿éëèéã ñóðàõ õýðýãòýé ãýñýí îéëãîëò äýýð òóëãóóðëàõ òóë
ñóðãàëòûí ÿâö,¿ð ä¿í áàãøààñ èõýýõýí õàìààðàõ íºõöºë ¿¿ñíý. Èéì “áàãøòºâò” ñóðãàëò íü ñóðã óóëüä áóþó àëáàí áîëîâñðîëä èë¿¿ äàâàìãàéëäàã
áîë “ñóðàëöàã÷ òºâò” ñóðãàëò íü àëáàí áóñ áîëîâñðîëä èë¿¿ òîõèðîìæòîé.
Æîí Äåâåó (John Dewey) ¿çýõäýý ñóðãàëò áîë çºâõºí àìüäðàëä áýëòãýõ
ÿâäàë òºäèé áèø ººðºº àìüäðàë þì õýìýýæýý. Òýðýýð ñóðãàëòûã òºðºë
á¿ðèéí ¿éë àæèëëàãààãààð äàìæóóëàí ÿâóóëàõ íü áàãø-òºâò óëàìæëàëò
ñóðãàëòààñ èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé áºãººä èíãýæ ÷àäâàë àëáàí ñóðãàëòûí õóãàöààã
áîãèíîñãîæ ÷ áîëíî ãýæ ¿çæýý. Íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí ñóðãàëò ÷ áàãø-òºâò
áàéõ íü îëîíòàà. Èéì áàéâàë ñóðàëöàãñäûí ñóðàõ ñîíèðõîë áóóð÷, áàãø
õè÷íýýí ñàéí áàéãààä ÷ íýìýð áîëîõ íü áàãà.
8
Æàðâèñ (Jarvis, 1985) ¿çýõäýý ïåäàãîãè íü áîëîâñðîëûã “äýýðýýñ” îëãîõ
òóõàé ¿çäýã áîë àíäðîãîãè íü ò¿¿íèéã “òýãø áàéäëààð” îëãîõ òóõàé óõààí
ãýýä òýäãýýðèéí õîîðîíäîõ ÿëãààã äàðààõ áàéäëààð õàðüöóóëæýý.
Ïåäàãîãè
Àíäðîãîãè
Ñóðàëöàã÷
Õýí íýãíýýñ õàìààðàëòàé.
Þóã, õýçýý, õýðõýí ñóðàõûã
áàãø ÷èãë¿¿ëæ ºãºõ áà þó
ñóðñíàà øàëãóóëäàã.
Èë¿¿ áèå äààñàí
áàéäàëòàé, ººðèéãýý
÷èãë¿¿ëíý. Áàãø áîë
äýìæèõ, òóñëàõ ¿¿ðýãòýé.
Ñóðàëöàã÷èéí
òóðøëàãà
Òóðøëàãà áàãà, ñóðãàëòûí
àðãà íü äèäàêòèêò
òóëãóóðëàíà.
Ñóðàëöàõ òóðøëàãà
èõòýé. Ñóðãàëòûí
àðãà íü õýëýëö¿¿ëýã,
àñóóäàë-øèéäâýðëýõýä
òóëãóóðëàíà.
Ñóðàëöàõàä
áýëýí áàéäàë
Íèéãìèéí ç¿ãýýñ ñóðãàõ
øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çñýí
ç¿éëèéã ë ñóðíà. Èéìä
ñóðãàëòûí õºòºëáºð íü
ñòàíäàðò÷èëàãäñàí áàéäàã.
Õ¿ì¿¿ñ ººðñäèéí õ¿ññýí
ç¿éëýý ë ñóðíà. Èéìä
ñóðãàëòûí õºòºëáºð íü
àìüäðàëûí õýðýãöýýíä
¿íäýñëýíý.
Ñóðãàëòûí
÷èã õàíäëàãà
Õè÷ýýëýýð ºã÷ áóé àãóóëãûã
ýçýìøäýã.
Ñóðãàëòûí ¿éë ÿâöàä
õ¿ì¿¿ñ ººðñ人 ãîë ¿¿ðýã
ã¿éöýòãýíý.
3. Íàñàíä õ¯ðñýí ñóðàëöàã×èéí îíöëîã
Ñóðãóóëèéí ãàäíà áóé çàëóóñ, íàñàíä õ¿ðñýí ñóðàëöàã÷ íü åðºíõèé
áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèéí ñóðàã÷èäòàé àäèëã¿é. Ãîë ÿëãàà íü þóíä îðøèõ
âý?
Íàñàíä õ¿ðýã÷èä ñóðàëöàõ àðâèí òóðøëàãàòàé. Íàñàíä õ¿ðýã÷èä àæèë
àìüäðàëûí ÿâöàä òºðºë á¿ðèéí ìýäëýã, ÷àäâàð ýçýìøèæ, òóõàéí õ¿íèé ÷èã
õàíäëàãà àëü õýäèéí òºëºâøñºí áàéäàã ñàéí òàëòàé. Ýíý íü áàÿëàã òóðøëàãà,
íººö áîëîîä çîãñîõã¿é öààøèä ñóðàëöàõ ºðãºí áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëíý. Òýä
ãýð á¿ë, ýöýã ýõ, íàéç íºõºä, àæëûí õàìò îëîíòîé õàðèëöàõ, áèå áèåíýýñýý
ñóðàëöàõ, õàðèëöàí òóñëàëöàõ, áèå äààõ ÷àäâàð ñàéòàé.
Íàñàíä õ¿ðýã÷èä ñóð÷ ýõëýõýýñýý ºìíº þó õýðýãòýéãýý ñàéòàð ìýäñýí
áàéõ ¸ñòîé. Íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí ¿¿ðýã õàðèóöëàãà íýí èõ. Òýä èõýíõäýý
àìüäðàõûí òºëºº ÿíç á¿ðýýð ç¿òãýæ öàã çàâ ìóóòàé áàéäàã. Òýä õýçýý
ñóðàëöàæ ýõëýõýý òîäîðõîéëäîã ÷ ÿìàð íýã ç¿éëä ñóðàëöàõààð ýõëýõýýñýý
ºìíº ÿàãààä ¿¿íä ñóðàëöàõ áîëñîí ãýäãýý ñàéí ìýäýæ,çîðèëãîî òîìü¸îëîõ
íü íýí ÷óõàë.
9
Íàñàíä õ¿ðýã÷èä ººðèéí ¿çýë áîäîëòîé. Àìüäðàëûí ÿâöàä íàñàíä
õ¿ðýã÷äýä ººðèéí ãýñýí ¿çýë áîäîë íýãýíä áèé áîëñîí, ÿìàð íýã ç¿éëä
ñóðàëöàõ, áîëîâñðîëîî àõèóëàõ, èíãýñíýýð àìüäðàëàà äýýøë¿¿ëíý ãýäãýý
ñàéí îéëãîñîí áàéäàã ó÷èð ýõíýýñýý ë ñóðàëöàõ õ¿ñýë ýðìýëçýë ñàéòàé.
Õàðèí ñóðãàëòûí ÿâö óäààí, òààðóó áàéâàë ýíý ýðìýëçëýë íü äîðõíîî àëãà
áîëæ, ñóðàëöàõààñ òàòãàëçàõ íü îëîíòàà.
Íàñàíä õ¿ðýã÷èä ñóðàõ ÷èã áàðèìæààãàà ñîíãîõäîî àìüäðàëäàà õýðýã
áîëîõûã íü óðüòàë áîëãîíî. Òýä àìüäðàëäàà ÿìàð ç¿éë õýðýã áîëîõûã
ñàéí ìýääýã, àìüäðàëûí çîðèëãîî èë¿¿ ñàéí óõààðñàí áàéäàã òóë õóðäàí
ñóðàõûã õ¿ñäýã. ßëàíãóÿà ñóðãàëòûí ¿éë ÿâöûí çàðèì õýñãèéã þìóó ýñâýë
ìýäýýëýëä òºäèéëýí öàã ¿ðýõã¿éãýýð ïðàêòèê õýðýãëýýíä ñóðàëöàõûã ãîë
áîëãîäîã.
Íàñàíä õ¿ðýã÷äýä ñóðàëöàõ ñýäýë òýì¿¿ëýë òºð¿¿ëýã÷ õàìãèéí ãîë “õ¿÷”
áîë õóâü õ¿í ººðºº þì. Íàñàíä õ¿ðýã÷äýä ñóðàëöàõ õýðýãòýéã óõààðóóëàí,
òýì¿¿ëëèéã ºãºã÷ îëîí õ¿÷èí ç¿éëä áèé. Æèøýý íü: àæèë òºðºë îëîõ, àõèó
öàëèí îðëîãî, íàéç íºõºä ãýõ ìýò. Ãýâ÷ ýäãýýðèéí äîòðîîñ õóâü õ¿íèé
ººðèéí õ¿ñýë òýì¿¿ëýë áóþó “äîòîîä” õ¿÷èí ç¿éë õàìãèéí ãîë íü áîëíî.
×óõàì ýíý íü ë òóõàéí õ¿íèé ñóðãàëòûí çîðèëãûí áàòàëãàà áîëíî. Ýíý
çîðèëãîäîî àìæèëòòàé õ¿ðýõ ÿâäàë õàìãèéí ÷óõàë ç¿éë.
Íàñàíä õ¿ðýã÷èä ººðèéí ãýñýí ñóðàõ õýâ çàãâàðòàé. Íàñàíä õ¿ðñýí õ¿í
áîëãîí ººð ººðèéí çàìààð ñóðàëöäàã. Ýíý íü òóõàéí õ¿íèé àìüäðàëûí
ÿâöàä òºëºâøñºí çàí òºëºâ, àìüäðàëûí íºõöºë, ºìíºõ òóðøëàãà ãýýä îëîí
ç¿éëýýñ õàìààðíà. Èéì ó÷ðààñ áàãø, ÷èãë¿¿ëýã÷, äýìæèã÷èéí ç¿ãýýñ õ¿í
á¿ðòýé ÿëãàâàðòàé õàíäàí, òîõèðñîí àðãà áàðèëààð àæèëëàõ, òóõàéí õ¿íèé
ìýäëýã ÷àäâàð, õýðýãöýýíä òóëãóóðëàí ººð ººðèéíõ íü áîëîìæèéã íýýõýä
÷èãë¿¿ëñýí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ íü ÷óõàë þì.
4. Íàñàíä õ¯ðýã×äèéí ñóðãàëòàä àíõààðàõ ç¯éëñ
Íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí ñóðãàëòûí îíöëîãèéã îéëãîõîä äºõºì áîëãîõ ¿¿äíýýñ
÷óõàë õýìýýí òîîöîãääîã õýä õýäýí çàð÷èì áàéäãèéã äóðäúÿ.
Èäýâõòýé îðîëöîî:
Õýðýâ íàñàíä õ¿ðýã÷èä ñóðãàëòûí ¿éë ÿâöàä èäýâõòýé îðîëöîã÷ áàéæ
÷àäâàë òýäíèé ñóðãàëò ¿ð àøèãòàé, õóðäàí øóóðõàé áîëæ ÷àäíà. Èéìä
õèéõ ÿâöäàà ñóðàëöàõ çàð÷ìûã ìºðäëºã áîëãîõ íü çîõèìæòîé. Òýäýíä
àëü áîëîõ ñóðñàí ç¿éëýý áîäèò íºõöºëä àìüäðàë àõóéäàà õýðýãëýõ íü ë
÷óõàë áàéäàã.
Ñóðãàëòûí îð÷èí àþóëã¿é, òàéâàí áàéõ:
Íàñàíä õ¿ðýã÷èä õ¿¿õýäòýé àäèë á¿õ ç¿éëýý õ¿íýýð çààëãààä áàéõ äóðã¿é
áºãººä àìàð òàéâàí, ÷ºëººòýé, òýäíèé ¿çýë áîäîë, ñîíãîëò, òóðøëàãûã
10
¿íýëæ, õàðãàëçàæ ¿çñýí, íàéðñàã, õ¿ðòýýìæòýé ñóðãàëòûí
á¿ðä¿¿ëâýë ñóðãàëò àìæèëòòàé áîëíî.
îð÷èíã
Ñóðãàëòûí ìàòåðèàë à÷ õîëáîãäîë ñàéòàé áàéõ:
Øèíý ìàòåðèàë íü íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí ºìíºõ ìýäëýã, òóðøëàãàòàé
õîëáîãäñîí áàéâàë ñóðãàëò ¿ð àøèãòàé áîëíî. Èéìä ñóðàëöàã÷ ºìíº íü
þó ìýääýã, þó ÷àääàã áàéñàí âý? ãýäãèéã ìýäýõ õýðýãòýé.
Õ¿ðòýõ¿éí îëîí òàë:
Áèä í¿äýýðýý ¿çýæ,ãàðààðàà áàðüæ,ñîíñîæ,¿íýðëýæ,àìòàëæ,õèéõ ÿâöäàà
ñóðàëöäàã. Èéìä àëü áîëîõ îëîí òºðëèéí õ¿ðòýõ¿é îðîëöîæ áàéâàë
ñóðãàëò èë¿¿ àìæèëòòàé áîëíî ãýäãèéã ìàðòàæ áîëîõã¿é. Õýðýâ òà ÿìàð
÷ ¿ç¿¿ëýõ õàðóóëàõ ç¿éëã¿éãýýð þìóó ýñâýë àìüäðàëä õýðõýí õýðýãëýæ
áîëîõ æèøýýã¿éãýýð ÿìàð íýãýí þìíû òàëààð çºâõºí òàéëáàðëàí ÿðèàä
ë áàéâàë íàñàíä õ¿ðýã÷èä õ¿ëýýí àâàõ íü òóí ÷ õîìñ áàéõ áîëíî.
Ïðàêòèê õýðýãëýý:
Øèíý ìýäëýã, ÷àäâàðûã ïðàêòèêò õýðýãëýõ áîëîìæ îëãîâîë ñóðãàëòûí
àìæèëòàíä ñàéíààð íºëººëíº. Ãýõäýý øèíý îéëãîëò, ÷àäâàðûã ÿëãààòàé
íºõöºëä õýðýãëýõäýý ìºí ë ºìíº íü þó ìýääýã, ÷àääàã áàéñàíòàé íü
õîëáîæ ºãºõ õýðýãòýé.
Íàñàíä õ¿ðýã÷èä ìýäýõã¿é, ÷àäàõã¿é áàéãààãààñàà è÷èõ, íýðýëõýõýýñ
ãàäíà ýâã¿é áàéäàëä îðóóëñàí òààã¿é õàðüöààíä äóðã¿é áàéäàã íü
ò¿ãýýìýë òóë äýìæèæ, óðàìøóóëñàí çºâëºãºº ºãºõ áàéäëààð òóñëàõûã
õè÷ýýæ, çààñàí,çàíäàðñàí,ø¿¿ìæèëñýí þìóó ìýäýìõèéðñýí õàðüöààíààñ
àëü áîëîõ òàòãàëçàõ õýðýãòýéã çºâëºæ áàéíà.
Ýðãýõ õîëáîî:
Ýðãýõ õîëáîî íü ñóðãàëòûí ÿâöàä ÿìàð äýâøèë ãàð÷ áóéã ìýäýõýä òóñàëäàã
ìýäýýëýë áºãººä ñóðãàëòûí èõ ÷óõàë õýðýãñýë ãýæ òîîöîãääîã. Èéìä
ñóðãàëòûã àìæèëòòàé ¿ðãýëæë¿¿ëýõèéí òóëä ÿâöûí äóíä ñóðàëöàã÷äààñ
¿å ¿å õàðèó ìýäýýëýë àâ÷ áàéõ íü çºâ þì. ªìíºõ çîðèëò, ºãñºí äàñãàë
äààëãàâðûã äóóñãàñíû äàðàà ñóðàëöàã÷ààñ ýåðýã ìýäýýëýë ýðãýí èð¿¿ëýõ
íü ñóðãàëò àìæèëòòàé ÿâàãäàæ áàéãààãèéí èëðýë áîëíî. ͺ㺺 òàëààð
ñóðàëöàã÷ ðóó ¿íýëãýý õèéñýí ìýäýýëëýý ýðãýí ÿâóóëàõ íü òýäíèéã äýìæèõ,
óðàì çîðèã ºãºõºä à÷ õîëáîãäîëòîé.
Ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä õ¿¿õäèéí õóâüä áîë ýíãèéí õýâ çàãâàðò àíãèòàé
àæèëëàõ íü îëîí òºðëèéí ñóðàëöàã÷ á¿õèé àíãèàñ èë¿¿ àìàð áàéäàã
àæýý. Ãýâ÷ íàñàíä õ¿ðñýí,ººð ººð òóðøëàãà,àðãà áàðèë àëü õýäèéí ñóóñàí
ñóðàëöàã÷äûí õóâüä ýíãèéí-çàãâàðòàé áàéõ àðãàã¿é áºãººä òýäýíòýé
àæèëëàæ áóé áàãø àëü áîëîõ ñóðàëöàã÷äûíõàà ñóðàõ õýâ ìàÿãèéã
óðüä÷èëàí òîãòîîõûã îðîëäîõ íü ÷óõàë. Ó÷èð íü õ¿¿õäèéí õóâüä á¿ðýí
òºëºâøººã¿é, òýãýýä ÷ áàãøèéí çààâàð÷èëãààã äàãàõ õàíäëàãà ñóðãàëòàíä
11
äàâàìãàéëäàã áîë íàñàíä õ¿ðñýí ñóðàëöàã÷èéí õóâüä áîë ýíý íü õ¿í
áîëãîíä ºí㺠òºðõºº îëñîí áàéäàã òóë òýä àëü áîëîõ ººðèéíõººðºº
áàéõ õ¿ñýëòýé. Çàðèì õ¿í õàðñàí ç¿éëýý àìàðõàí òóñãàæ àâäàã áàéõàä
çàðèì íü òèéì áèø àëü áîëîõ îðîëäîæ õèéõ õ¿ñýëòýé áàéäàã. Æèøýý íü:
íîîñîîð á¿òýýãäýõ¿¿í õèéõ òóõàé ñóðãàëò ÿâóóëíà ãýæ áîäâîë õýí õýí
óíøààä ñàéí îéëãîæ áàéíà, õýí íü íîìûí çóðàã õàðààä èë¿¿ õóðäàí
õèéæ ñóð÷ áàéíà, õýí íîì óíøèõ áîëîí áàãøèéí òàéëáàðûã îéëãîõäîî
óäààí áóþó îãò õ¿ëýýæ àâ÷ ÷àäàõã¿é áàéãààã äîð õàÿàä ñàéí àæèãëàæ
õýðýãòýé. Õýðýâ òèéì õýñýã áàéâàë òýäýíä òàéëáàðëàõ ãýæ öàã çàâàà ¿ðæ
áàéñíààñ øóóä ë õèéõ àæëûã íü äààëãàæ ºãººä õàðèí õýðýãòýé ¿åä íü
îðîëöñîí íü äýýð. Ñàéí òàë íü ýäãýýð îëîí òºðëèéí ñóðàõ õýâ ìàÿã
á¿õèé ñóðàëöàã÷èä íýã äîð áàéõ íü “áèå áèåíýý íºõºæ” áàéäàã. Æèøýý
íü: õ¿ð÷-ñóðàëöàã÷èä ñîíñîã÷ áîëîí óíøèã÷ ñóðàëöàã÷äààñ îéëãîæ
àâñàí ç¿éëýý àæèëëàõ ¿åäýý àøèãëàõ,“ñîíñîã÷, óíøèã÷” íàð ýðãýýä ÿìàð
ç¿éëèéã õýðõýí õèéõ ¸ñòîéã õàðæ àâàõ ãýõ ìýò.
“Õàðæ-ñóðàëöàã÷èä” ñóð÷ áóé ç¿éëýý õàðàõûã èë¿¿ä ¿çäýã. ßëàíãóÿà
çóðàã, ãðàôèê äèàãðàìì çýðãýýñ àâàõ ìýäýýëýë áà ñàíàà íü ÿìàð ÷
òàéëáàðààñ èë¿¿ áàéäàã. Çóðæ ä¿ðñëýõ íü òóõàéí ¿åä õýëýëöñýíýýñ èë¿¿
òýäýíä òóñàëíà. Õàðæ-ñóðàëöàãñàä íü ÿìàð ç¿éëèéã õ¿í òàéëáàðëàæ áàéõ
¿åä òàðõèíäàà ä¿ðñëýí òºñººëæ áàéäàã. Õàðèí “ñîíñîã÷-ñóðàëöàãñàä”
÷èõýýð ñîíñîõûã èë¿¿ä ¿çýõ áîëîâ÷ äîòðîî õî¸ð ÿíç. Çàðèì íü ñîíñîîä
áàãà îéëãîäîã, èéì õ¿ì¿¿ñ àëü áîëîõ ººðèéí õîîëîéãîîðîî ìýäýýëëýý
õ¿ëýýí àâàõàä àíõààðàõ íü ÷óõàë. Çàðèì íü ººðñ人 ÷ ñîíñîæ, áóñäûíõûã
ñîíñîõûã èë¿¿ä ¿çäýã.
“Õºäºëãººíººð ñóðàëöàã÷èä” õèéæ áóé ç¿éëèéíõýý áàéð áàéäàë,
õºäºë㺺íèéã ìýäðýõèéã èë¿¿ä ¿çäýã. Ìºí “õ¿ðýëöýã÷-ñóðàëöàã÷” ÷ áèé.
Òýä àëèâëàà ç¿éëèéã õ¿ð÷ ìýäðýõèéã èë¿¿ä ¿çäýã. Òýä ãîëäóó “ÿðüæ,
õàðæ õàíàëàà, îäîî õèéãýýä ¿çüå” ãýñýí áîäëûã òýýíý. Ýíý ÷èãëýëèéí
ñóðàëöàã÷èä ÿìàð ÷ áîõèð ãýìýýð ç¿éë áàéñàí ÷ ººðñ人 ãàð ä¿ðýõ
äóðòàé. Æèøýýëáýë, ºìíº äóðäñàí ñóðàëöàã÷èä ìàøèí òýðýã çàñàõûã
çààõ ¿åä òîñ õîëèëäñîí áàéäëààñ äºëñõèéäýã áîë “õ¿ð÷-ñóðàëöàã÷èä”
àëü õýäèéí ººðñ人 õóòãàëäààä ýõëýõ íü öººíã¿é. Òýä áè÷ìýë ìàòåðèàë
ñóäëàõ þìóó õýëýëö¿¿ëýã õèéõ ¿åýð õàíãàëòòàé ìýäýýëýë àâ÷ ÷àäàõã¿é
÷ òîíîã òºõººðºìæ äýýð àæèëëàõ, ººðñ人 õè÷ýýëèéí òºëºâëºãºº õèéõ
çýðýãò îðîëöîõäîî ñàéí. Èéì ó÷èð ýíý òºðëèéí ñóðàëöàã÷èä íü óëàìæëàëò
ñóðãóóëüä òààðóóõàí ä¿í ¿ç¿¿ëäýã, ó÷èð íü òýíä õºäëºæ, õèéãýýä áàéõ
ç¿éëñ õîìñ áàéäàã íü íºëººëíº.
Ýðäýìòýí Ãàðäíåð õóâü õ¿íä áàéõ ìýäðýìæèéã ÿëãàí ¿çñýí áàéäàã. Ýäãýýð
íü: (1) õýëíèé, (2) õºãæìèéí, (3) ìàòåìàòèê-ëîãèêèéí, (4) îðîí çàéí, (5)
áèåèéí õºäºëãººíºº àøèãëàõ, (6) õ¿ì¿¿ñòýé õàðèëöàõ, õ¿ì¿¿ñèéã îéëãîõ,
(7) ººðèéí äîòîîä åðòºíöºº îéëãîõ çýðýã áîëíî. Ñóðàëöàã÷èéí õóâüä
õýí õ¿í ÷ ãýñýí ººðèéí ñóðàõ õýâ ìàÿãàà àæèãëàí òîãòîîæ, ñóðãàëòûí
12
õýðýãñëýý ñîíãîõîä èë¿¿äýõã¿é áèëýý. Äýâèä Êîëá (David Kolb)-èéí
òîäîðõîéëñíîîð ¿ð á¿òýýëòýé ñóðàëöàã÷ áàéõûí òóëä (1) ìýäýýëëèéã
õ¿ëýýí àâàõ, (2) ýíý íü áèäíèé àìüäðàëä õýðõýí íºëººëºõ òàëààð áîäîõ,
(3) ò¿¿íèéã ººðñäèéíõºº ºìíºõ òóðøëàãàòàé õàðüöóóëàí ¿çýõ, (4 ) ýäãýýð
ìýäýýëýë íü áèäýíä ÿìàð øèíý àðãà çàìûã íýýõ âý ãýäýã òàëààð áîäîõ
õýðýãòýé þì. ͺ㺺 òàëààð áàãø áîëîí ñóðãàëòûí ìàòåðèàë áýëòãýã÷èä
ñóðàëöàã÷äûí ñóðàõ õýâ ìàÿãò òîõèðñîí ñóðãàëòûí àðãûã ñîíãîõ, çºâõºí
íîì ñóðàõ áè÷èã çýðýã õýâëýìýë ìàòåðèàëààñ ñóðãàëòûí àóäèî, âèäåî
ìàòåðèàëûã õýðýãöýý õàíãàõóéö ò¿âøèíä áýëòãýõýä àíõààðàõ íü ÷óõàë.
“Õýëæ ñóðàõ” çàãâàðààñ òàòãàëçàæ “õèéæ ñóðàõ” çàãâàðò øèëæýýä áóé
ºíººãèéí øààðäëàãà íü íàñàíä õ¿ðñýí ñóðàëöàã÷òàé àæèëëàõ ¿åä õàìãèéí
òîä èëýðíý. Õ¿í ìýäðýõ¿é áà õ¿ðòýõ¿éí òóñëàìæòàéãààð ìýäýýëëèéã
õ¿ëýýí àâ÷ áîëîõ àâ÷ çºâõºí õèéõ ÿâöäàà ë ñóðàëöäàã. Ýõëýýä áèä õàðíà,
ñîíñîíî, òýãýýä ººðñäèéíõººðºº õèéõèéã îðîëäîíî. Ýíý íü ñîíèðõîë
áîëîí ººðèéãýý íýýõ ñýäýë òýì¿¿ëëèéã áèé áîëãîíî. Æèøýý íü: äóãóé óíàõ,
êîìïüþòåð àøèãëàõ,íèéòèéí á¿æèã õèéõ çýðãèéã õýðõýí ñóðñàí òóõàéãàà
ýðãýí ñàíàÿ. Íýã ¿éëäýý õýä õýä äàâòàæ, áîëîõã¿é çàðèìûã íü ººðººð
õèéõ çýðãýýð ¿ðãýëæë¿¿ëæ áàéñàí óó? Äýýðõ ç¿éëñèéã ñàéí ñóðàõàä òàíä
òóñàëñàí ç¿éëñ þó áàéâ? Èäýâõòýé îðîëäëîãî óó? Àëü ýñâýë? Èíãýõëýýð
ººðèéí îðîëäëîãî áà òóðøèëò íü ÿìàð ÷ ãàðûí àâëàãà áà ëåêöýýñ èë¿¿
ç¿éëèéã áèäýíä “çààíà”. ªºðèéí îðîëäëîãî íü çºâõºí áýëýí ìýäýýëëèéã
õ¿íèé òàðõè ðóó àñãàæ áóé ìýò “öóòãàõ ñóðãàëò”-ààñ èë¿¿ óðò õóãàöààíä
¿ð ä¿í íü õàäãàëàãääàã, ñîíñîõ, ¿çýæ õàðàõ, óíøèõààñ èë¿¿ àñóóäàë
øèéäâýðëýõ áà íýãòãýí ä¿ãíýõ àðãà áàðèë ýçýìø¿¿ëäýã. “Õèéõ ÿâöàä
ñóðàëöàõ” íü ýäèéí çàñãèéí õóâüä õ¿íäðýëòýé áàéæ áîëîõîîñ ãàäíà
àþóëã¿é àðãà àæèëëàãààã èõ øààðääàã. Òîíîã òºõººðºìæ ¿íýòýé áàéõ
ãýõ ìýò. Èéìä áîäèò ç¿éëèéã äóóðàéëãàí õèéñýí “çàãâàð” (simulation)ûã àøèãëàíà. Æèøýý íü: ñóâèëàõóéí õè÷ýýë äýýð õýðýãëýäýã ºâ÷òºíèé
äóóðàéìàë íü õ¿íòýé àäèëõàí ñóäàñ, ç¿ðõ, óóøèãòàé, òýäãýýð íü õ¿íèéõòýé
òºñòýé àæèëëàäàã áàéíà. Ò¿¿ãýýð ÷ áàðàõã¿é îíãîöíû íèñýã÷ íàðûí
ñóðãàëòàä èéì çàãâàð íü á¿ð õóâüñãàë àâ÷ èðñýí ãýæ ¿çäýã. Ýíý àðãà íü
ÿëàíãóÿà òîíîã òºõººðºìæ õ¿ðýëöýýã¿é ãàçàð õýðýãëýõýä òîõèðîìæòîé.
Ìîòèâ-ñýäýë òýì¿¿ëýë:
Íàñàíä õ¿ðýã÷èä ñóðãàëòûí ¿éë ÿâöàä ÿíç á¿ðèéí øàëòãààíààð îðîëöîíî.
Êðèëë Õîóë (Cyril Houle) íàñàíä õ¿ðñýí ñóðàëöàã÷äûã ñýäýëæ¿¿ëäýã ç¿éë
íü þó áîëîõ òàëààð ñóäàëãàà õèéñýí íü èõýä ò¿ãñýí áèëýý. Òýðýýð ñýäýë
òýì¿¿ëëèéí òºðëèéã ãóðâàí äýä á¿ëýãò àíãèëæýý. (1) çîðèëãî-òºâò
ñóðàëöàã÷èä íü òîäîðõîé çîðèëãîî õýðýãæ¿¿ëýõýä ñóðãàëòûã àøèãëàäàã.
(2) ¿éë àæèëëàãàà òºâò ñóðàëöàã÷èä íü ãîë õýñýã áºãººä ó÷èð íü òýä
íèéãìèéí õýëõýý ñàéòàé. Õîóë áè÷èõäýý,“ÿìàð íýã ¿éë àæèëëàãààã ñîíãîí
àâ÷ áóé òýäíèé ¿éë àæèëëàãàà íü õ¿ì¿¿ñèéí õàðèëöààíä ¿íäýñëýñýí
áàéäàã” õýìýýæýý. (3) ñóðãàëò-òºâò ñóðàëöàã÷ íü ººðñäºäºº õýðýãòýé
13
ìýäëýã ýðæ õàéæ áàéäàã áàéíà. Ìýäýýëëèéí òåõíîëîãè, èíòåðíåòèéí
õºãæèë íü áàãø-ñóðàëöàã÷ õî¸ðûí õîîðîíäîõ ã¿¿ðèéã ýâäýæ áàãø
“ìýäëýãèéí õààëãà÷” áàéõàà íýãýíò áîëüæýý. Ýíý íü ÿëàíãóÿà íàñàíä
õ¿ðñýí ñóðàëöàã÷èéí õóâüä àñàð ºíäºð áîëîìæèéã îëãîæ áàéíà.
Òóðøëàãàä òóëãóóðëàí ñóðàëöàõ çàð÷èì
Íàñàíä õ¿ðñýí ñóðàëöàã÷èéí øèíæ òºëºâ áà íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí
ñóðãàëòûí çàð÷ìóóä íü 4 ¿å øàòààñ á¿ðäýíý. ¯¿íä:
1. Íýã äýõ øàò: ¯éë àæèëëàãààíä îðîëöîõ: ñóðãàëòûí ¿éë ÿâöààð
äàìæèí ýçýìøèõ øèíý ìýäëýã, ÷àäâàð òóðøëàãà ýçýìøèíý.
2. Õî¸ð äàõü øàò: Ä¿ãíýæ öýãíýõ: Ñóðàëöàã÷äàä ñóð÷ ìýäñýí
ç¿éëèéíõýý òàëààð ä¿ãíýæ öýãíýõ,àíàëèç õèéõ öàã õóãàöàà õýðýãòýé.
Øèíý ìýäëýã, ÷àäâàð íü óðüä ºìíº ñóðñàí ç¿éëòýé íü õîëáîãäîæ
áàéõ ¸ñòîé ó÷ðààñ ñóðàëöàã÷ øèíýýð ñóð÷ ìýäñýí ç¿éëýý õýðõýí
õýðýãëýõ òàëààð ýðýãö¿¿ëýí áîäîõ øààðäëàãàòàé áîëíî.
3. Ãóðàâ äàõü øàò: Õèéñâýðëýí òºñººëºõ: Äýýðõ ¿éë ÿâö áóþó
øèíýýð ñóðñàí ç¿éëýý ºìíºõòýéãýý õîëáîí õýðõýí õýðýãëýõ òàëààð
ä¿ãíýæ öýãíýñíèé äàðàà øèíý îéëãîëò, øèíý ÷àäâàðàà õýðýãëýõ ¿å
øàò ýõýëíý. Ýíý ¿éë ÿâöûã õèéñâýðëýí òºñººëºõ ãýæ íýðëýíý.
4. ĺðºâ äýõ øàò: Àìüäðàëäàà õýðýãëýõ: Ñ¿¿ë÷èéí øàò íü ïðàêòèê
õýðýãëýýíèé øàò áºãººä ìýäñýí ñóðñíàà àøèãëàõ,ãàðãàõ îðîëäëîãî
õèéãäýíý.
¯éë àæèëëàãàà
Øèíý ¿éë
àæèëëàãàà:
øèíý òóðøëàãà
Ä¿ãíýæ öýãíýõ øàò:
Øèíý ìýäëýã ÷àäâàðàà ºìíºõ
òóðøëàãàòàéãàà õîëáîõ
Õýðýãëýõ ¿å øàò:
Øèíý ìýäëýã ÷àäâàðàà
àìüäðàë àõóéïàà àøèãëàõ
Õèéñâýðëýí òºñººëºõ øàò:
Ñóðñàí ç¿éëýý õýðõýí
õýðýãëýõ òàëààðàà òºñººëºí,
òºëºâëºõ
14
Àøèãëàõ ìàòåðèàë:
1.
http://www.wavetech.com/abt/abtmwp.htm
2.
Brookfield, S. D. (1983) Adult Learning, Adult Education and the Community,
Milton Keynes: Open University Press.
3.
Brookfield, S. D. (1986) Understanding and Facilitating Adult Learning.
A comprehensive analysis of princi ples and effective practices, Milton
Keynes: Open University Press.
4.
Brookfield, S. B. (1994) ‘Self directed learning’ in YMCA George Williams
College ICE301 Adult and Community Education Unit 2: Approaching adult
education, London: YMCA George Williams College.
5.
Collins, M. (1991) Adult Education as Vocation. A critical role for the adult
educator, London: Routledge.
6.
Malcolm Knowles (1990). The adult learner: A neglected species (4th
ed.). Houston, TX:
7.
Gulf Publishing. ISBN 0-87201-074-0.
8.
Eduard C. Lindeman (1926). The meaning of adult education. New York:
New Republic.
9.
Smith, M. K. (2002) ‘Malcolm Knowles, informal adult education, selfdirection and anadragogy’, the encyclopedia of informal education,
10. www.infed.org/thinkers/et-knowl.htm
15
ÍÀÑÀÍÄ Õ¯ÐÝÃ×ÄÈÉÍ ÕªÃÆËÈÉÍ
ÅЪÍÕÈÉ ÎÍÖËÎÃ
Ïðîô. Î.Ìÿãìàð (ÌÓÁÈÑ)
1. Íàñàíä õ¿ðñýí õ¿íèé õºãæëèéí îíöëîã áà çîðèëòóóä
2. Íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí õºãæëèéí ¿å÷ëýë áà îíöëîã
1. Íàñàíä õ¯ðñýí õ¯íèé õªãæëèéí îíöëîã áà çîðèëòóóä
Íàñ ç¿éí ñýòãýë ñóäëàëûí øèíæëýõ óõààíû ¿¿äíýýñ àâ÷ ¿çâýë îéðîëöîîãîîð
30 íàñ õ¿ðòëýý, òóõàéëáàë 18-25 íàñíû õîîðîíä õóâü õ¿íèé áèå ìàõáîäèéí
òºëæèëò õºãæèë îðãèë öýãòýý õ¿ðäýã áàéíà. Òèéìýýñ ýíý ¿åèéã ºñâºð çàëóó
íàñíààñ íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí çèíäààíä øèëæèõ ¿å ãýæ íýðëäýäýã. Çàðèì íîì
çîõèîëä ¿¿íèéã “èä íàñíû ýõýí ¿å” õýìýýí íýðëýñýí áàéõ íü áèé. Õàðèí
èä íàñ íü îéðîëöîîãîîð 40 îð÷èì íàñíààñ ýõëýí 60 íàñ õ¿ðòýë ¿ðãýëæèëäýã
ãýæ ¿çäýã. 60-ààñ äýýø íàñûã ºòëºõ ¿å ãýæ ¿çýõ áà 90-ýýñ äýýø áîë óðò
íàñëàëòûí ¿å ýõýëæ áàéíà ãýæ ¿çäýã.
Õ¿íèé õºãæëèéí çîðèëòóóä
Õ¿í ÿìàð íàñàíäàà þó õèéæ ÷àääàã áîëñîí áàéõ âý? “Õ¿¿õýä øèã öîãëîã,
çàëóó õ¿í øèã ýð÷òýé, íàñòàé õ¿í øèã íàìáàòàé áàéõ ¸ñòîé” ãýæ ÿðüäàã.
Íèéãýì-îð÷íû ç¿ãýýñ õóâü õ¿íèé õºãæëèéí òîäîðõîé øàòàí äýýð òàâüæ
áàéãàà ýäãýýð íàéäâàð õ¿ëýýëòèéã “õºãæëèéí çîðèëòóóä” ãýíý. ªñâºð
íàñíààñ õîéøèõ ¿åèéí õóâü õ¿íèé õºãæëèéí çîðèëòóóäûã òîâ÷ àâ÷ ¿çüå.
Õóâü õ¿íèé õºãæëèéí çîðèëòóóä (Havigharst,1972):
ªñâºð ¿å
• ¯å òýíãèéíõýý îõèä õºâã¿¿äòýé èë¿¿ ºíäºð ò¿âøíèé,øèíý õàðèëöàà
õîëáîî òîãòîîñîí áàéõ
• Õ¿éñèéí îíöëîãòîé õîëáîîòîé íèéãìèéí ¿¿ðã¿¿äýýñ ã¿éöýòãýäýã
áîëñîí áàéõ
• ªºðèéí áèå, ãàëáèðûí îíöëîãîî õ¿ëýýí çºâøººð÷, áèåìàõáîäèòîéãîî çºâ õàðüöäàã áîëñîí áàéõ
• Õàðèóöëàãàòàé, çîõèñòîé çàí ¿éëèéã õ¿ñ÷, òýì¿¿ëäýã áîëñîí áàéõ
• Ýöýã ýõýýñýý áîëîí áóñàä òîì÷óóäààñ ñýòãýë ñàíààíû õóâüä
õàìààðàëã¿é áîëñîí áàéõ
16
• Ýäèéí çàñãèéí õóâüä áèå äààõàä áýëòãýæ ýõýëñýí áàéõ
• Ãýð á¿ëèéí àìüäðàëä áýëòãýæ ýõýëñýí áàéõ
• Çàí ¿éëäýý ìºðäëºã áîëãîõ ¸ñ ç¿éí áîëîí ¿íýò ç¿éëñèéí ñ¿ëæýýòýé
áîëæ ¿çýë áàðèìòëàëûí ýõëýë òàâèãäñàí áàéõ
Çàëóó íàñ
• Àæèë, õºäºëìºð õèéæ ýõýëñýí áàéõ
• Õàíü èæëýý ñîíãîõ áà ñîíãîõîä àíõààðäàã áîëñîí áàéõ
• Ãýð á¿ëòýé õ¿íèé àìüäðàëààð àìüäàð÷ ýõýëñýí áàéõ
• Õ¿¿õýäòýé áîëñîí áàéõ áà áîëîõîä àíõààð÷ ýõýëñýí áàéõ
• ªðõèéí àæ àõóéãàà õºòëºõ ÷àäâàðòàé áîëñîí áàéõ
• Èðãýíèé ¿¿ðýã, õàðèóöëàãàà èäýâõèòýé áèåë¿¿ëäýã áàéõ
• Íèéãìèéí áàéð ñóóðü áîëîí ñîíèðõëîîðîî îéðîëöîî á¿ëýãò íýäñýí
áàéõ
Äóíä íàñ
• Èðãýíèé áîëîí íèéãìèéí õàðèóöëàãà íü óëàì ñàéæèðñàí áàéõ
• ¯ð õ¿¿õýä íü çºâ, ñàéí õ¿í áîëîõ ýñýõèéã ä¿ãíýæ öýãíýäýã áàéõ
• ׺뺺ò öàãàà ¿ð àøèãòàé ºíãºðººäºã áîëñîí áàéõ
• Õóâü õ¿íèé õóâüä ººðèé㺺 èëòãýí õàðóóëæ, íººö ÷àäâàðàà äàé÷ëàí
èëýðõèéëäýã áàéõ
• Äóíä íàñíû ¿åä õ¿íèé áèå ìàõáîäèä ººð÷ëºëò ãàðäàã ãýäãèéã
õ¿ëýýí çºâøººð÷, ò¿¿íä çîõèöîæ ýõýëñýí áàéõ
• Àæëûí àìæèëò, ¿ð ä¿íãýýñýý òààøààë àâ÷ ÷àääàã áàéõ
• Íàñòàé ýöýã ýõèéíõýý çàí áàéäàëä äàñ÷ çîõèöîæ ýõýëñýí áàéõ
ªòëºë íàñ
• Áèåèéí õ¿÷ áóóð÷, ýð¿¿ë ìýíä ìóóäàæ áàéãààã îéëãîæ, çîõèöîæ
ýõýëñýí áàéõ
• Òýòãýâýðò ãàð÷, îðëîãî õîìñäîæ áàéãààòàé ýâëýð÷ ýõýëñýí áàéõ
• Õàíü èæëýýñýý ñàëæ, ãàíöààð àìüäðàõ áîëíî ãýäãèéã óõààð÷, ýâëýð÷
ýõýëñýí áàéõ
• ¯å òýíãèéíõýý õ¿ì¿¿ñòýé æàðãàë çîâëîíãîî òîãòìîë õóâààëöäàã
áîëñîí áàéõ
• Íèéãìèéí ¿¿ðãýý ººðò òîõèðñîí àðãààð ã¿éöýòãýõ óÿí, õàòàí
áàéäàëä øèëæñýí áàéõ
Õºãæëèéí çîðèëòóóäûã òîäîðõîéëîõûí à÷ õîëáîãäîë
Íýãä¿ãýýðò, õóâü õ¿íèé õºãæ뺺ñ íèéãýì ÷óõàì þóã õ¿ñýí õ¿ëýýæ áàéãààã
ìýäýõ áîëîìæèéã õ¿ì¿¿ñò îëãîæ ÷èãë¿¿ëæ ºãäºã. Õî¸ðäóãààðò, õóâü õ¿íèé
17
õºãæëèéã ýð÷èìæ¿¿ëæ ºãäºã. Ãóðàâäóãààðò, õºãæëèéí ÿâöàä òóëãàð÷ áàéãàà
ãîë áà ãîë áèø ç¿éë¿¿äèéã ÿëãàí òàíèõ, äàðààãèéí øàòàíä õèéõ ¸ñòîé
ç¿éëýý çºâ òîäîðõîéëîõîä íü òóñ äºõºì áîëäîã. Àìüäðàëûí ÿâöàä õ¿íä
òóëãàð÷ áàéãàà øèíý íºõöºë á¿ð íü òîäîðõîé õýìæýýíèé ñýòãýëèéí çîâèóð,
ò¿ãø¿¿èéã ¿¿ñãýæ áàéäàã. Øèíý îð÷èíä íèéöýí çîõèöîõîä òóõàéí ¿åä
òóëãàð÷ áàéãàà õºãæëèéíõºº çîðèëòûã àìæèëòòàé øèéäâýðëýõ íü ÷óõàë
þì. Æèøýý íü õ¿¿õýä òºð¿¿ëýí ºñãºõ íü çàëóó ãýð á¿ë¿¿äèéí ºìíº
ãàðöààã¿é òóëãàðàõ àñóóäàë. Õ¿¿õäýý òºðºõººñ ºìíº íÿðàé õ¿¿õäèéã àñðàõ
ñóâèëàõ, ò¿¿íòýé õàðèëöàõ, õàéðëàõ, õ¿¿õýääýý ýëýãñýã õàíäàõ òàëààð öîãö
îéëãîëò àâ÷, òóñãàé ñóðãóóëü êóðñò ñóðàëöàæ ¿¿íèé çýðýãöýý ãýð á¿ëèéí àæ
àìüäðàëàà òîõèíóóëàõ çýðãýýð ýäèéí çàñãèéí áîëîí ñýòãýë ç¿éí áýëòãýëýý
õàíãàõ çàìààð òóëãàðàõ áýðõýýëèéã óðüä÷èëàí õºíãºâ÷ëºõ áîëîìæòîé þì.
Òîâ÷îîð õýëýõýä ýäãýýð çîðèëòóóä íü õýâèéí õºãæëèéã áàðèìæààëàí
àìüäðàõ áîëîìæèéã õ¿ì¿¿ñò îëãîæ áàéäàã.
2. Íàñàíä õ¯ðýã×äèéí íàñíû ¯å×ëýë, ò¯¯ÍÈÉ îíöëîã
Õóâü õ¿íèé íàñàí òóðøèéí õºãæëèéí ¿å øàòóóäûã á¿ðýí òîäîðõîéëñîí îíîë
áîë àìåðèêèéí ñýòãýë ç¿é÷ Ýðèêñîíû îíîë þì. Ò¿¿íèé òîäîðõîéëñîí íàñíû
¿å÷ëýëèéã ýð¿¿ë õ¿ì¿¿ñèéí õºãæëèéã òîäîðõîéëîõ ¿íäñýí ÷èã õàíäëàãà ãýæ
¿çäýã. Òýðýýð õ¿íèé “Áè” áóþó “ýãî”-ãèéí õºãæëèéã äàðààëñàí íàéìàí
¿å øàò áîëãîí àâ÷ ¿çæýý. “Áè”-èéí õºãæëèéã ñýòãýö-íèéãìèéí òàëààñ
òàéëáàðëàõäàà íàñíû ìº÷ëºã òóñ á¿ðò áèé áîëæ áàéãàà çºð÷ëèéã ÷óõàë÷ëàí
¿çæýý. Íàñíû òóõàéí ìº÷ëºãèéã á¿òíýýð íü õàìàð÷ áàéãàà çºð÷èë õýðõýí
øèéäâýðëýãäñýíýýñ äàðààãèéí øàòíû õºãæèë øàëòãààëäàã áàéíà. Õ¿íèé íàñ
àõèõ òóñàì ò¿¿íèé õàðèëöààíû öàð õ¿ðýý òýëæ óëàì îëîí òàëòàé áîëæ áàéäàã.
¯¿íèéã äàãààä õóâü õ¿íèé “Áè”-èéí ¿¿ðýã ÷ ºñíº. “Áè”-èéí ºñºëò ººð÷ëºëò
èõýýõýí ýìçýã ç¿éë ó÷ðààñ õºãæëèéí ¿å øàò á¿ðèéã õÿìðàë äàãàëääàã ãýæ
¿çýõ ó÷ðààñ çºð÷èë Ýðèêñîíû îíîëä íýí ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã. Õóâü
õ¿íèé õºãæèë óã çºð÷ëèéã õýðõýí äàâàí òóóëñíààñ øàëòãààëäàã. Õóâü
õ¿íèé õºãæëèéã àíãèëñàí ò¿¿íèèé ýíýõ¿¿ àíãèëëààñ íàñàíä õ¿ðñýí õ¿íèé
îíöëîãòîé õîëáîîòîé õýñãèéí òîâ÷ àâ÷ ¿çüå.
Çàëóó íàñ (12,13-19,20): ”Áè”-ãýý çºâ òàíèõ áà “Áè”-ãýý ¿ë îéëãîí
áóäèëàõûí àëü íýã íü çîíõèëîõ ¿å.
Ýíý íàñíû çàëóó÷óóäàä òºðºë á¿ðèéí íèéãìèéí øààðäëàãà òàâèãäàí
íèéãìèéí øèíý øèíý ¿¿ðã¿¿äèéã áèåë¿¿ëýõ õýðýãòýé áîëíî.
Çàëóó÷óóä ººðèé㺺 òàíèí ìýäýæ “Áè õýí áý?” ãýñýí àñóóëòûí õàðèóã ýðæ
áàéãàà ¿å. ¯¿íèéã “Ýãî àäèëòãàëûí ¿å” ãýæ Ýðèêñîí íýðëýæýý Õýðâýý òýä
ººðèé㺺 îéëãîí ººðèéíõºº “Áè” îëæ õàðæ ÷àäàõã¿é áîë è÷èõ, ýðãýëçýõ,
ãóòðàõ ñýòãýë ¿¿ñäýã áàéíà.
18
Óëñ òºð, íèéãýì, òåõíîëîãèéí ýðñ ººð÷ëºëò¿¿äèéí óëìààñ ºñâºð ¿åèéíõýíä
¿¿ññýí ò¿ãø¿¿ð íü òýäíèé Áè-òºñººëºë Áè-àäèëòãàë õºãæèõºä íîöòîé ñààä
ó÷ðóóëàõ õ¿÷èí ç¿éë ãýæ Ýðèêñîí ¿çæýý.
Äýýð ÿðèãäñàí ººð÷ëºëò¿¿ä, îð÷èí ¿åèéí ìýäýýëëèéí “òýñðýëò” çýðýã íü
òîäîðõîéã¿é ò¿ãø¿¿ð, îð÷ëîí åðòºíöººñ òàñàðñàí ìýò ñýòãýãäëèéã õ¿íä
òºð¿¿ëäýã. Õ¿¿õýä íàñàíäàà ýçýìøñýí îëîí óëàìæëàë, õýâøèë äàäàë, ¿íýò
ç¿éë íü àþóë çàíàëõèéëýëä ó÷èð÷ áàéíà ãýæ çàëóó÷óóä òºñººëäºã. Ýíý
á¿õíèé óëìààñ íèéòýýð õ¿ëýýí çºâøººðñºí íèéãìèéí ¿íýò ç¿éë, ¿íýëýìæ
áàðèìæààëëûí òàëààðõ ñýòãýë äóíäóóð áàéäàë íü àõìàä áà çàëóó ¿åèéíõíèé
õîîðîíäûí õààëò, çºðººã ¿¿ñãýäýã.
Çàëóó÷óóä ººðñäèéí äîòîîä àäèëòãàëàà îëæ ÷àäààã¿é áîë àäèëòãàëûí
õÿìðàë ¿¿ñíý. Àäèëòãàëûí õÿìðàë áóþó ¿¿ðã¿¿ä õóòãàëäñàíû óëìààñ äîîðõè
áýðõøýýë¿¿ä òóëãàðäàã áàéíà:
• ßìàð íýãýí àæèë àëáà ýðõëýõ, áîëîâñðîëîî öààøèä ¿ðãýëæë¿¿ëýõ
ó÷ðàà îëîõîî áîëüäîã.
• Ǻâõºí ýíý íàñàíä áàéäàã ýíýõ¿¿ ºâºðìºãö çºð÷èëä îðñîí çàëóó÷óóä
ººðèé㺺 õýíä ÷ õýðýãã¿é, çîðèëãîã¿é, óòãà ó÷èðã¿é àìüäðàëòàé
õ¿íä òîîöîæ ñýòãýë ñàíààíû òààã¿é áàéäàëä îðäîã.
• Òýä îð÷èíäîî çîõèöîí äàñ÷ ÷àäàõã¿é, àìüäðàëààñ õîë õºíäèé áàéãààãàà
ìýäýð÷, ººðèéí õóâèéí îíöëîã íü òºëºâøèæ ÷àäàõã¿é áàéãààã áóþó
õóâü õ¿íèé òºëºâøèëò çàäàð÷ ñàðíèæ áàéãààã óõààð÷ ñàìãàðäàõäàà
çàðèì ¿åä "ñºðºã àäèëòãàë" ðóó îðîõ íü áèé.
• ¯¿ãýýð Ýðèêñîí çàðèì òºðëèéí ãýìò õýðýã, çàí ¿éëèéí ó÷èð
øàëòãààíûã òîäîðõîéëæýý. Ãýâ÷ ºñâºð íàñíû ¿åèéí àçã¿éòýë íü õ¿íèé
íàñàí òóðøèéí ñ¿éðëèéã èëòãýäýã ãýæ Ýðèêñîí ¿çýýã¿é. Àìüäðàë áîë
áàéíãûí ººð÷ëºëò þì. "Ýãî àäèëòãàë-ýíý áîë íàñàí òóðøèéí òýìöýë"
ãýæ òîäîðõîéëæýý.
Çàëóó íàñíû õÿìðàëààñ àìæèëòòàé ãàðñíû
¿ð ä¿íä “¿íýí÷ áàéõ” ÷àäâàð òºëºâø­äºã. ¯íýí÷
áàéäàë áîë õóâü õ¿íèé äîòîîä àäèëòãàëûí òóëãóóð
÷óëóó þì. ¯íýí÷ áàéíà ãýäýã íü ººðèéí òýì¿¿ëýë,
àìëàëòàíäàà ººðºº ¿íýí÷ òóóøòàé áàéõûã õýëíý. Ýíý
íü íèéãìèéí ¸ñ ñóðòàõóóí, ¿çýë ñóðòëûã õ¿ëýýí àâ÷
ìºðäºõ çàëóó õ¿íèé ÷àäâàðûã èëòãýæ áàéäàã àæýý.
19
Èä íàñíû ýõýí ¿å (20-25): Äîòíîñîõ áà çîæèãðîõ ìýäðýìæèéí àëü
íýã íü äàâàìãàéëàõ ¿å
Ǻâõºí ýíý íàñíû ¿åýñ õ¿í áóñàäòàé îéð äîòíî õàðüöààíä îðîõîä
íèéãìèéí òàëààñàà ÷, áýëãèéí òàëààñàà ÷ áýëýí áîëñîí áàéäàã. Ìýðãýæèë
ýçýìøèõ,òîõèæèõ,áàðèìæàà ÷èãëýëýý òîãòîîõ ¿å þì. Õ¿ì¿¿ñèéí õîîðîíäûí
õàðèëöàà õîëáîîíä îðíî. Ýíý õàðèëöààíû íýã òóéë íü ÿíàã äîòíî õàðüöàà,
íºãºº òóéë íü çîæèãðîí òóñãààðëàãäàõ áàéäàë þì.
ßíàã äîòíî õàðüöààã Ýðèêñîí ìàø îëîí òàëòàé,ºðãºí õ¿ðýýòýé àñóóäàë ãýæ
¿çæýý. Þóíû ºìíº ýíý íü ýõíýð íºõºðòºº, íàéç íºõºä人, àõ ä¿¿ íàðòàà
õàíäàõ àðèóí íàíäèí ìýäðýìæ þì ãýæýý.
ªºðèéí áîäîë ñàíààíäàà õýò äàðàãäàí, çºâõºí ººðèé㺺 ýðõýìëýí
áóñàäòàé õàðüöàõààñ çàéëñõèéæ ýõýëâýë ýíý øàòíû õºãæèë
èõýýõýí ýðñäýëòýé òóëãàðíà ãýæ Ýðèêñîí ¿çæýý. Òàéâàí, èòãýëòýé,
òîãòâîðòîé õàðüöààã áóñàäòàé òîãòîîæ ÷àäàõã¿é áîë õ¿í
ãàíöààðäàí òàñàð÷ íèéãìèéí âàêóóìä (õîîñîí îðîí çàéä) îðäîã
áàéíà.
• Ǻâõºí ººðòýé㺺 õàðüöàõàä ÷èãëýãäñýí èéì õ¿ì¿¿ñ íü áóñàäòàé ¸ñ
òºäèé õýëáýðäìýë õàðüöààòàé áàéäàã (àæèëòàí-àæèëòàí, íèéãýìëýãèéí
ãèø¿¿í ãýõ ìýò).
• Îéð äîòíî, íºõºðñºã õàðüöàà íü õ¿ì¿¿ñò ºíäºð øààðäëàãà òàâüæ, àç
òóðøèõûã øààðäàæ áàéäàã ó÷ðààñ (èëýí äàëàíã¿é õàðüöàà íü àñàð èõ
èòãýë, ººðèé㺺 æèíõýíý ¸ñîîð èëòãýí õàðóóëàõ õ¿÷, çîðèã øààðääàã)
èéì çîæèã õ¿ì¿¿ñ íü æèíõýíý äîòíî õàðüöààíààñ äºëæ áàéäàã.
• Ãàíöààðäìàë õ¿ì¿¿ñ íü õ¿íèéðõ¿¿, áóñäûí áàéð áàéäëûã ¿ë ñîíèðõîõ
õàíäëàãàòàé áàéäàã. ßìàð ÷ ¸ñ ñóðòàõóóíû ìýäðýìæã¿é, áóñäûã
ºðºâääºãã¿é, çàëèëàí ìºëæäºã õ¿ì¿¿ñýýð Ýðèêñîí æèøýý àâ÷ýý. Ýíý
íü ººðèé㺺 áóñàäòàé àäèëòãàõ ÿìàð ÷ ÷àäâàðã¿é çàëóó õ¿ì¿¿ñ þì.
Äîòíîñîõ áà çîæèãðîõûí õÿìðàëûã àìæèëòòàé
äàâàí òóóëñíû ä¿íä õàéð ñýòãýë ¿¿ñíý. Õàéð ñýòãýë íü
ÿðóó ñàéõàí ìýäðýìæ, áýëãèéí õàðèëöààíû óòãà ó÷ðûí
àëü àëèíûã íü èëýðõèéëýõ áºãººä áóñäàä õÿçãààðã¿é
èòãýæ õýðýãöýýòýé ãýæ ¿çâýë ººðèé㺺 óìàðòàí
áàéæ ýíý õàðèëöààíäàà ¿íýí÷ ¿ëäýõ ÷àäâàð þì ãýæ
Ýðèêñîí òîäîðõîéëñîí áàéäàã. Èéì ìàÿãèéí õàéð íü
õàðèëöàí àíõààðàë õàëàìæ òàâèõ, õàðèëöàí áèå áèåíýý
õ¿íäýòãýõ, áóñäûí òºëºº õàðèóöëàãà àíõààðàë õàëàìæ
òàâèõ, õàðèëöàí áèå áèåíýý õ¿íäýòãýõ, áóñäûí òºëºº
õàðèóöëàãà õ¿ëýýõ ÷àäâàðààð èëýðäýã áàéíà.
20
Èä íàñ (26-64): ¯ð àøèãòàé àæèëëàãàà áà çîãñîíãè áàéäëûí àëü íýã
íü äàâàìãàéëàõ ¿å
Ýíý íü àìüäðàëûí äóíä ¿å þì. Õºãæëèéí ýíýõ¿¿ øàòíû îíöëîã íü á¿òýýë÷
àæèëëàãàà áà çîãñîíãè áàéäàë õî¸ðûí àëü íü òóõàéí õ¿íä çîíõèëæ
áàéãààãààñ øàëòãààëäàã.
• Èä íàñíûõíû õºãæëèéí ãîë àãóóëãà íü õ¿í òºðºëõòíèé èðýýä¿éí ñàéí
ñàéõíû òºëºº, çàëãàìæ õîé÷ ¿åèéíõýý ñàéí ñàéõàíû òºëºº àíõààðàë
õàëàìæ òàâèõ àñóóäàë þì.
• Ýíý ¿åèéí õºãæëèéí ÷èãëýëèéã àâ÷ ¿çâýë á¿òýýë÷ ÷àíàð áà çîãñîíãè
áàéäàë õî¸ðûí õîîðîíäûí õàðèëöààã àâ÷ ¿çíý.
¯ð àøèãòàé àæèëëàãàà
Çîãñîíãè áàéäàë
• Àõìàä ¿åèéíõíýýñ çàëãàìæ õîéò
¿åèéíõýý òàëààð òàâèõ àíõààðàë,
òýäýíä ¿ç¿¿ëýõ òóñëàëöààãààð
èëýðíý.
• Ýíý ¿åäýý ¿ð á¿òýýëòýé àæèëëàæ
÷àäàõã¿é áàéãàà õ¿ì¿¿ñ
çºâõºí ººðèé㺺 Ẻöèéëºí
ãàíöààðäìàë àìüäðàëä øèëæèõýä
õ¿ðäýã.
• ¯ð óäìàà ñàéí ÿâóóëæ, òýäíýýð
äàìæóóëàí ººðèé㺺 áàòëàí
õàðóóëàõ õýðýãöýý áîë ¿¿íèé
òîä æèøýý.
• ¯ð õ¿¿õýääýý àíõààðàë õàëàìæ
òàâüæ áàéãàà ýöýã ýõ÷¿¿ä
áîëîí çàëóó÷óóäûí õºãæèëä
õóâü íýìýð îðóóëæ áàéãàà á¿õ
õ¿ì¿¿ñò èéì ÷àíàð áèé.
• Á¿òýýë÷, ¿ð àøèãòàé àæèëëàõ
÷àäâàðûí èëðýë íü àíõààðàë
õàëàìæ òàâèõ ÷àäâàð þì. Ýíý
íü õàðèóöëàãûí ìýäðýìæòýé
õîëáîîòîé.
• ¯¿íèé óëìààñ àìüäðàëûí äóíä
¿åèéí õÿìðàë õ¿÷òýé èëðýõ áà
àìüäðàë óòãàãã¿é, íàéäâàðã¿é ìýò
ñàíàãäàíà.
• Àëèâààä èäýâõèã¿é õàíäàæ, ìóõàð
ñ¿ñýãò áàðèãäàõ, àðõèíä äîíòîõ,
õàðèãñ õýðöãèé ¿éëäýë õèéõ çýðýã
ñºðºã ç¿éëä õ¿ðýõ ìàãàäëàë
èõýñäýã áàéíà.
• Íàñàíä õ¿ðýã÷äýä çîðèóëàí
çîõèîæ áóé ñóðãàëò
ñóðòàë÷èëãààíóóä èéì ìóõàðäëààñ
õ¿ì¿¿ñèéã ãàðãàõàä ÷óõàë
¿¿ðýãòýé áàéäàã.
ªòëºõ íàñ (65-ààñ äýýø íàñ): Àìüäðàëàà öýãíýí ñýòãýë õàíàõ áà
õàðàìñàí ñàìãàðäàõûí àëü íýã íü äàâàìãàéëàõ ¿å
• Õ¿ì¿¿ñ òóóëñàí çàìàà ýðãýí õàðæ àìæèëò áà àëäàà äóòàãäàëàà äóðñàí
ñàíàíà.
21
• Ýíý ¿åèéã ºòëºõ íàñíû ýõýí ¿å ãýæ ¿çäýã: áèåèéí õ¿÷ ÷àäàë áàðàãäàí,
òýòãýâýðò ãàð÷ àæèë ìýðãýæèëýýñýý õºíäèéðºõ, àõóéí õàëàìæ
õÿçãààðëàãäàõ, õàíü èæëýý àëäàõ çýðýã íîöòîé ººð÷ëºëò¿¿ä ãàð÷
èðíý.
• Èðýýä¿éí òºëºº òàâüæ áàéñàí àíõààðàë õàëàìæ íü ºíãºðñºí òóðøëàãàà
ñàíàõ äóðñàìæààð òîäîðõîéëîãääîã.
• À÷,çýý íàðàà àñðàõ, àìüäðàëûí òóðøàëãààñàà õóâààëöàõ òºðºë á¿ðèéí
àæèëä îðîëöîõ, çàðèì ç¿éëä øèíýýð ñóðàëöàõ çýðýã îëîí ç¿éë õèéõ
ºðãºí áîëîìæ òýòãýâýðèéí íàñíûõàíä áàéäàã.
Ýíý ¿åäýý õ¿ì¿¿ñ àìüäðàëàà ýðãýí
õàðæ íýãòãýí öýãíýæ ººðºº ººðèéíõºº ºìíº
íýãýí íàñíû àìüäðàëûíõàà òàéëàíã òàâüæ “Áè óòãà
òºãºëäºð àìüäàð÷ ÷àäæýý”, “Áè àìüäàðàëäàà ñýòãýë,
õàãàëóóí áàéíà”, “Ìèíèé àìüäðàëûã ¿ð õ¿¿õýä ìèíü
¿ðãýëæë¿¿ëýõ þì áàéíà” ãýñýí ìýäðýìæ òºðäºã.
Èéì õ¿ì¿¿ñò áîë ãàðöààã¿é îéðòîí èðæ áàéãàà
àìüäðàëûí òºãñãºë ¿å àéìøèãòàé áèø áàéäàã ãýæ
Ýðèêñîí ¿çæýý. Ò¿¿íèé ¿çñýíýýð áîë ýíý íü íýã
¸ñîíäîî òóõàéí õ¿íèé àìüäðàëûí òàéëàí þì.
ͺ㺺 òàëààñ çàðèì õ¿ì¿¿ñ ººðèéí àìüäðàëàà ýðãýí öýãöýëæ, ºíãºðñºí
¿åý äóðñàí ñàíàõ ýíý ¿åäýý ñýòãýëèéí ã¿í õÿìðàëä îðäîã áàéíà. Ýíý
õ¿ì¿¿ñò õýðýãæ¿¿ëýýã¿é áîëîìæ, çàñààã¿é àëäàà äóòàãäàë íü òîäîðõîé
õàðàãäàæ áàéäàã õýäèé ÷ æèíõýíý øèíý ç¿éë õèéæ ýõëýõ,“Áè”-ãýý øèíýýð
íýãòãýí õàðóóëàõ áîëîìæ íü íýãýíò àëäàãäñàí áàéäàã.
Èéíõ¿¿ íàñíûõàà ýöýñò ñýòãýë õàíàìæã¿é, ò¿ãøèæ áà÷èäàæ áàéãàà õ¿ì¿¿ñèéí
ñýòãýë ñàíààíû èëðýë õî¸ð ÿíç áàéäàã:
à. Øèíýýð àìüäðàõ áîëîìæã¿é ãýäýãò õàðàìñàí ººðèéí àçã¿éòýë,
äóòàãäëàà ãàäíû åðòºíöºä, áóñäàä òîõîõ õàíäëàãàòàé õ¿ì¿¿ñ (òýðíýýñ,
ýíýíýýñ áîëæ ñàéõàí àìüäàð÷ ÷àäñàíã¿é ãýõ ìýò)
á. Çàðèì õºãø÷¿¿ë õàðàìñàí ãóòàð÷ óõààí ìóóäàõ, ñýòãýëýýð óíàõ, õèé
óöààðòàé áîëîõ çýðýã ýìãýã áàéäàëä ºðòºæ áîëçîøã¿é þì.
22
įÃÍÝËÒ:
Åðºíõèé人 ¿õýë àìüäðàë õî¸ðûí çààãò òóëæ èðñýí ¿åä àìüäðàë áîë ¿õýëòýé
ç¿éðëýøã¿é ñàéõàí, íýí ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé ç¿éë ãýäýã íü óëàì òîäîðõîé
áîëäîã áàéíà. Ãýõäýý Ýðèêñîí 70-ààñ äýýø íàñíû îëîí õ¿ì¿¿ñèéã ñóäàëæ,
õýðâýý íàñòàé õ¿ì¿¿ñ ººðèéíõºº àìüäðàëûã óòãà òºãºëäºð õýâýýð áàéëãàÿ
ãýâýë à÷ ãó÷àà ºñãºõ, çàëóó÷óóäûã õàëàìæëàõ, õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ õºòºëáºð
õýðýãæ¿¿ëýõ çýðãýýð òºðºë á¿ðèéí àæèë èäýâõèòýé ýðõýëæ áàéõ àâààñ
ºíãºðñíºº äóðñàí ãèþ¿ð÷ ñóóñíààñ èë¿¿ ºãººæòýé, ººðò íü õèéãýýä ºðººëä
òóñòàé ãýæ ¿çæýý.
Ñåìèíàð
ÍÀÑÀÍÄ Õ¯ÐÝÃ×ÄÈÉÍ ÕªÃÆËÈÉÍ
ÅЪÍÕÈÉ ÎÍÖËÎÃ
Çîðèëãî:
Íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí ñýòãýë ç¿éí õóâèéí îíöëîãèéí òàëààð ëåêöèéí õè÷ýýë
äýýð ýçýìøñýí ìýäëýãýý áàòàòãàõ, ººðèéí õºãæëèéí îíöëîã áà çîðèëòûí
òàëààð óõààð÷ ýðýãö¿¿ëýõ, ñóðãàëòûã ñóðàëöàã÷äûí õºãæëèéí çîðèëòòîé
õîëáîí ÿâóóëàõ ÷àäâàð, àíõàí øàòíû ÷àäâàð äàäàë ýçýìøèõ.
Ñåìèíàðûí õè÷ýýëèéã ÿâóóëàõ àðãà ç¿é:
• ßðèëöëàãà
• Êåéñ àíàëèç
• Ä¿ðèéí òîãëîëò
• Ñýòãýë ç¿éí äàñãàëóóä
• Áè÷èë òåñò¿¿ä ãýõ ìýò ïðàêòèê àðãóóä
Ñåìèíàðûí õè÷ýýëèéí ÿâö:
Ñåìèíàðûí õè÷ýýëèéí ÿâöàä ñóðàëöàã÷èä äàðààõ 6 äàñãàë àæëûã õèéæ
ã¿éöýòãýíý.
Íèéò öàã: 2
Áèå äààí àæèëëàõ öàã: 4
23
Äàñãàë àæèë 1.
“Ìîíãîëûí çàëóó÷óóäûí àìüäðàëûí ä¿ð òºðõ, òýäíèéã ñóðãàëòàíä
õàìðóóëàõûí à÷ õîëáîãäîë “ ñýäâýýð îðîëöîã÷èä 3-4 õ¿íòýé æèæèã á¿ëýã
áîëîí ÿðèëöàõ áà äàðàà íü á¿ëýã òóñ á¿ðèéí ñàíàëûã ýðýãö¿¿ëýí õýëýëöýýä
íýãäñýí ä¿ãíýëò ãàðãàíà. ßðèëöàõäàà äîîðõ õ¿ñíýãòèéã àøèãëàíà.
Òîäîðõîé
Ãîë ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä
æèøýý
Äàâóó òàë
Ñóë òàë
Ñóðãàëòàíä
õàìðóóëàõûí
à÷ õîëáîãäîë
Çàëóó÷óóäûí
ãýð á¿ëèéí
àìüäðàëûí òºðõ
Àæèë ýðõëýëò,
àìæèðãààíû àðãà
õýëáýð
׺뺺ò öàã, çóãàà
öýíãýë
Äàñãàë àæèë 2.
“Áèäíèé îð÷èí òîéðîíä, ìàíàé îðîí íóòàãò àìüäàð÷ áàéãàà äóíä íàñíûõàí,
òýäíèéã ñóðãàëòàíä õàìðóóëàõûí à÷ õîëáîãäîë”ñýäâýýð îðîëöîã÷èä 3-4
õ¿íòýé æèæèã á¿ëýã áîëîí ÿðèëöàõ áà äàðàà íü á¿ëýã òóñ á¿ðèéí ñàíàëûã
ýðýãö¿¿ëýí õýëýëöýýä íýãäñýí ä¿ãíýëò ãàðãàíà. ßðèëöàõäàà äîîðõ õ¿ñíýãòèéã
àøèãëàíà.
Ãîë ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä
Òîäîðõîé
æèøýý
Äàâóó òàë
Ñóë òàë
Ñóðãàëòàíä
õàìðóóëàõûí
à÷ õîáîãäîë
Äóíä íàñíûõíû
ãýð á¿ëèéí
àìüäðàëûí òºðõ
Àæèë ýðõëýëò,
àìæèðãààíû àðãà
õýëáýð
׺뺺ò öàã, çóãàà
öýíãýë
Äàñãàë àæèë 3.
“Ìàíàé îðîí íóòãèéí àõìàäóóäûí àæ àìüäðàëûí îíöëîã ,òýäíèéã ñóðãàëòàíä
õàìðóóëàõûí à÷ õîëáîãäîë”ñýäâýýð îðîëöðã÷èä 3-4 õ¿íòýé æèæèã á¿ëýã
áîëîí ÿðèëöàõ áà äàðàà íü á¿ëýã òóñ á¿ðèéí ñàíàëûã õýëýëöýýä íýãäñýí
ä¿ãíýëò ãàðãàíà. ßðèëöàõäàà äîîðõ õ¿ñíýãòèéã àøèãëàíà.
24
Ãîë ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä
Òîäîðõîé
æèøýý
Äàâóó òàë
Ñóë òàë
Ñóðãàëòàíä
õàìðóóëàõûí
à÷ õîáîãäîë
Àõìàäóóäûí
ãýð á¿ëèéí
àìüäðàëûí òºðõ
Àæèë ýðõëýëò,
àìæèðãààíû àðãà
õýëáýð
׺뺺ò öàã, çóãàà
öýíãýë
Äàñãàë àæèë 4.
“Ñóðãàëòàíä õàíäàõ ìèíèé õàíäëàãà” ñýäâýýð íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí ñóðãàã÷
áàãø Ö áè÷èë çîõèîí áè÷ëýã áè÷æýý. Ö áàãøèéí çîõèîí áè÷ëýãèéã óíøèæ
¿íýëãýý ºãíº ¿¿?
Ñóðãàã÷ áàãø Ö –ãèéí çîõèîí áè÷ëýã
“Ìàë÷äûí àìüæèðãààã äýýøë¿¿ëýõ“ òºñëèéí ñóðãàëòàíä îðîí
íóòãèéí ñóðãàã÷ áàãøààð àæèëëàõ áîëñîíäîî áè ñýòãýë èõýä
õàíãàëóóí ÿâäàã. Ñóðãàëò ãýäãèéã áè áóñàä õ¿ì¿¿ñòýé õàìòðàí
àæèëëàõ, õàðèëöàí ñóðàëöàõ á¿òýýë÷ àæèëëàãàà ãýæ îéëãîäîã.
Ìèíèé õóâüä ñóðãàëò á¿ð äàâòàãäàøã¿é ñîíèí ñàíàà òºð¿¿ëäýã.
Ñóðãàëò ÿìàð áîëîõ íü áàãøèéí çààõ àðãààñ èõýýõýí øàòãààëäàã
þì áèëýý. Õ¿ì¿¿ñèé㠺人æ, èäýâõèæ¿¿ëæ ÷àäâàë ñóðãàëòûí ¿ð
ºãººæ ÷ äýýøèëíý ø¿¿ äýý. Îëîí àæèë äàâõöààä áóñàä àæèëäàà
ñàíàà çîâîõ ¿å ãàðäàã ë äàà. Èéì ¿åä áè íýãýíò ñóðãàëò ÿâóóëàõààð
øèéäâýð ãàðãààä èðñýí áîëîõîîð ÿã îäîî çààæ áàéãàà õè÷ýýëýý
¿ð ä¿íòýé ºíãºð¿¿ëüå ãýñýí ãàíö çîðèëãûã ºìíºº òàâüäàã. Ýíý áîë
òóõàéí ¿åä õèéõ àæèë äýýðýý ººðèé㺺 òºâëºð¿¿ëæ áàéãàà àðãà þì.
Ýíý õÿëáàð àðãà íü ñýòãýë àìñõèéí çºâõºí ñóðãàëòàíäàà àíõààðëàà
òºâëºð¿¿ëýõ áîëîìæèéã íàäàä îëãîäîã. Ñóðãàëòûí ÿâöàä çàðèì õ¿í
ìèíèé ºìíººñ õîøèãíîõ, çàðèìäàà ÷ íàìàéã ñîðüñîí àñóóëò òàâèõ,
õºäººãèéíõíèé àæèë òºðºë íü äàâõöààä àðäàà ÿàðàí ºíäºëçºõ
çýðýã òîõèîëäîë ãàðäàã. Ãýâ÷ ýíý á¿õýí íàäàä ìàø ñîíèðõîëòîé
ñàíàãäàí, ×è ÷èíü ñóðãà÷ áàãø ø¿¿äýý, ÿìàð íýãýí óðàí àðãà áîäîæ
îëîî÷” ãýæ ººðòºº áèò¿¿õýí õýëíý. Íóõàöòàé, àâõààëæòàé áàéõ
çýðýã ÷àäâàðóóä áàãø íàðò èõ ÷óõàë þì øèã ñàíàãäñàí. Õ¿ì¿¿ñèéí
àñóóëò á¿ð íàäàä øèíý, øèíý ñàíààíóóäûã òºð¿¿ëäýã.
25
Ñóðãàëò äóóñàõàä ”Áàãø àà, äàðààãèéí ñóðãàëò õýçýý çîõèîãäîõ âý?
Äàõèàä èðæ ñóðãàëò ÿâóóëààðàé, “áàÿðëàëàà” ãýæ õýëýõ íü íàäàä
èõ ñàéõàí ñàíàãääàã. Ýíý áîë íàäàä õ¿ì¿¿ñýýñ ºã÷ áàéãàà èòãýë,
óðàìøóóëàë. Äàðààãèéí ñóðãàëòàíäàà õ¿ì¿¿ñèéã õàìðóóëàõ áýëòãýë
èíãýæ ë ýõýëæ áàéõ øèã ñàíàãääàã. Õàðèí áè ñóðãàëòàà ìóó ÿâóóëààä
õ¿ì¿¿ñèéã çàëõàà÷èõñàí áîë ìàíàéä òóñëàëöàà äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ
áàéãàà ýíý áóÿíòàé áàéãóóëëàãûí íýð õ¿íä õºäººä óíàõ áàéõ äàà
ãýñýí áîäîë õààÿà òºðºõºä “Íýãýíò ÷è ñóðãàã÷ áàãøààð àæèëëàíà”
ãýæ ãýðýý õèéñýí ë áîë ñóðãàëòûã ìóó ÿâóóëàõ ýðõã¿é þì ø¿¿” ãýæ
ìèíèé äîòîð õ¿í óðäààñ ºã¿¿ëíý. Ýíý áîë ìèíèé ººðºº ººðòºº
òàâüæ áàéãàà øààðäëàãà ÷ áàéæ áîëîõ þì. Ñóðãàëòàà àìæèëòàé
ÿâóóë÷èõààä ãýðèéí ç¿ã ÿâæ áàéõàä ÷ óðàìòàé ø¿¿. Õ¿¿õä¿¿ä
ààâûãàà íýã èõ õîë ÿâààä èðñýí ìýò õ¿ëýýãýýä ë... ßìàð ñàéõàí ãàçàð
î÷îîä èðñýí, ñóðãàëò ÿìàð áîëñîí çýðýã ñîíèí õà÷íàà òýäýíòýéãýý
õóâààëöàæ ñóóõûí æàðãàë ãýæ áàñ áèé. “Ñóðãàëò ñàéõàí áîëëîî”
ãýæ ÿðèõàä ãýðãèé ìèíü ººðºº ñóðãàëò ÿâóóëààä èðñýí ìýò áàÿðëàí
õººð÷ “×è ìèíü ÷àäíà, þì þìàíä àâüÿàñòàé ø¿¿ äýý” ãýæ íàìàéã
óðàìøóóëäàã. Ýíý íü íàäàä èõ äýì áîëäîã. Áè èéì ë íýãýí áàãø
äàà. ..”
Çîõèîí áè÷ëýãèéã ¿íýëýõ ¿íýëãýýíèé õ¿ñíýãò
Çîõèîí áè÷ëýãèéã
¿íýëýõ ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä
¯íýëãýý
Õàíãàëòòàé
Ñóðãàëò ÿâóóëàõ õ¿ñýë,
ñîíèðõîë
Òóõàéí ¿åèéí ñóðãàë­
òàíäàà òºâëºðºõ ÷àäâàð
Õ¿ì¿¿ñèéã òàòàõ ÷àäâàð
Àñóóëòàíä á¿òýýë÷
õàíäàõ ÷àäâàð
Õàðèóöëàãàà îéëãîñîí
áàéäàë
Ñóðãàëòààñ òààøààë
àâàõ ÷àäâàð
Ãýð á¿ëèéí äýìæëýã
Öààøèä ºñºõ íàéäâàð
26
Äóíä çýðýã
Õàíãàëòã¿é
Äàñãàë àæèë 5.
“Ñóðãàëòàíä õàíäàõ ìèíèé õàíäëàãà” ñýäâýýð “Ìàë÷äûí àìæèðãààã
äýýøë¿¿ëýõ” òºñëèéí ñóðãàã÷ áàãø Ñ áè÷èë çîõèîí áè÷ëýã áè÷æýý.
Ñ áàãøèéí çîõèîí áè÷ëýãèéã óíøèæ ¿íýëãýý ºãíº ¿¿?
“Áè ñóðãàã÷ áàãøèéí ¿¿ðãèéã ñàíàìñàðã¿é ã¿éöýòãýõ áîëñîí.
Àæëûíõàà õàæóóãààð õýäýí òºãðºã îëæ áîëîõ íýã àæèë áàéíà, õèéõ
¿¿? ãýæ íàéç ìààíü õýëñýí þì. Òºñâèéí áàéãóóëëàãàä àæèëëàäàã õ¿íä,
òýð òóñìàà õºäºº îðîí íóòàãò èéì áîëîìæ òýð áîëãîí îëäîõ áèø
äýý ãýæ áîäîîä çºâøººð÷èõ뺺. Ãýòýë ñóðãàã÷ áàãøààð àæèëëàíà
ãýäýã ÷èíü õàòóó äàâàà þì. Ñóðãàëò äºõººä èðýõýýð ë ÿàæ ýíý
óäààãèéí äàâààã äàâíà äàà ãýæ áîäîãääîã. Ñóðãàëòûí äºðâºí ºäºð
äºðâºí æèë ìýò óðò. պ人ãèéí õ¿ì¿¿ñèéã ñóðãàëòàíä õàìðóóëæ þì
ñóðãàíà ãýäýã áîë ¿ëãýð ìýò íàäàä ñàíàãääàã. Òýä ÷èíü áîëîâñðîë
ìóóòàé, öàã çàâã¿é õ¿ì¿¿ñ. Õè÷ýýë çààæ äóóñààã¿é áàéõàä ë ¿õýð,
òóãàë, õîíü ìàë ãýýä àëãà áîëîîä ºãíº. Ñóðãàëòàíä õàìðàãäàæ
áàéãàà õ¿ì¿¿ñ íü ÷ òààëàãäàõã¿é þì. Íàìàéã ñîðüæ, ñîíæîîä áàéãàà
þì øèã ñàíàãääàã. Ñààëü÷èí õ¿¿õí¿¿ä íàìàéã õàðààä “Ýíý àéìãéèí
òºâèéí çàëóó àìüäðàëààñ òàñàðõàé þì ÿðèàä áàéíà àà äàà” ãýæ
áàéãàà áîëîëòîé æèã æóã õèéõèéã íü ÿàíà. Çà òýð õºäººãèéí õºõ
ºâãº÷¿¿ä ¿¿? Òýäíèé ñàíààíä áàðãèéí þì íèéöíý ãýæ áàéõã¿é äýý.
Õ¿ðëèéãýýä ñóóæ áàéñíàà “Õ¿¿õýý òýð õîðøîî ãýäýã ÷èíü õóó÷íû
íýãäëýýñ ÿìàð ÿëãààòàé þì áý? Ýñâýë ñàÿõíààñ äàìïóóð÷ ýõëýýä
áàéãàà ÕÀÀ-í êîìïàíèóä øèã áîë÷èõ þì áèø áèç?“ ãýõ çýðãýýð
áàðèìò íîòîëãîî øààðäñàí òóí ÿãã¿é àñóóëòóóä òàâüæ ýõýëíý äýý.
Òýäíèé àñóóëòûã òýñ÷ ãàðíà ãýäýã áîë ¸ñòîé ë ýðèéí ãóðâàí íààäàìä
ò¿ð¿¿ëýõòýé àäèëõàí ç¿éë. Áè íààíàà èíýýæ áàéâ÷ öààíàà õè÷ýýë
ò¿ðãýí äóóñààñàé ãýæ áîäîí öàãàà áèò¿¿õýí õàðíà. Öàãèéí ç¿¿
ãàöñàí ìýò óðàãø àõèíà ãýæ áàéõã¿é. Õàæóóãààð íü àðä ¿ëäñýí àæèë
ñàíààíä îðîîä öýýæ äàâ÷äàõ ìýò áîëíî. Ñóðãàëò ãýæ íàìàéã áîëîí
áóñäûã çîâîîñîí ýíý íýã àæèë äóóñààä ãýðèéí ç¿ã ÿâæ áàéõäàà
“Ýíý óäààãèéíõ ÷ ÿàõ âý èíãýýä íýã þì äóóñëàà. Õàðèí äàðààãèéí
ñóðãàëòààñ ýõëýýä ýíý àæëààñ òàòãàëçäàã ÷ þì áèë¿¿ äýý, ÿäàðãààòàé
þì” ãýñýí áîäîë ººðèéí ýðõã¿é îðæ èðäýã. Ãýõäýý îäîî õ¿ðòýë
òàòãàëçààã¿é ë ÿâæ áàéíà. Áè ãýæ íýã èéì ë áàãø äàà. Ýõíýðòýý
ñóðãàëòûí òàëààð ÿðèõàä “Çà ÷è þó ÷ õèéãýýä ìàíàéõ ººäëºõ áèø
äýý. Äýýðýýñ íü áàñ õºäºº ãàäàà òýíýäýã àæèëòàé áîëîî þó? ×è
óãààñàà áàãø õ¿í áèø, òýð òîîöîîãîî áîäîîä ñóóæ áàéõäàà òààðñàí
àìüòàí“ ãýæ áóõèìääàã. Ýíý íü ÷ ¿íýí áàéõ. Çà áè ñàíàñàí áîäñîíîî
á¿ãäèéã áè÷ëýý. Áè ÿàõ âý? Ñóðãàã÷ áàãøèéí ¿¿ðýãò àæëààñ ýòðõýí
òàãàëçñàí íü äýýð ¿¿? Íàäàä çºâëºíº ¿¿?” ãýæýý.
27
Çîõèîí áè÷ëýãèéã ¿íýëýõ ¿íýëãýýíèé õ¿ñíýãò
Çîõèîí áè÷ëýãèéã
¿íýëýõ ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä
¯íýëãýý
Õàíãàëòòàé
Äóíä çýðýã
Õàíãàëòã¿é
Ñóðãàëò ÿâóóëàõ õ¿ñýë,
ñîíèðõîë
Òóõàéí ¿åèéí ñóðãàë­
òàíäàà òºâëºðºõ ÷àäâàð
Õ¿ì¿¿ñèéã òàòàõ ÷àäâàð
Àñóóëòàíä á¿òýýë÷
õàíäàõ ÷àäâàð
Õàðèóöëàãàà îéëãîñîí
áàéäàë
Ñóðãàëòààñ òààøààë
àâàõ ÷àäâàð
Ãýð á¿ëèéí äýìæëýã
Öààøèä ºñºõ íàéäâàð
Äàñãàë àæèë 6.
Îðîëöîã÷äûí íàñûã õàðãàëçàí æèæèã á¿ëã¿¿ä áîëãîíî. Á¿ëýã òóñ á¿ð
òóõàéí íàñàíäàà ºìíºº ÿìàð ÿìàð çîðèëòóóä òàâüæ áàéãààãàà òîäîðõîéëîí
áè÷íý. Ýíýõ¿¿ ñóðãàëò õóâü õ¿íèé îäîîãèéí áîëîí öààøäûí õºãæèëä ÿìàð
à÷ õîëáîãäîëòîé áîëîõûã æàãñààí áè÷èæ ø¿¿í õýëýëöýíý.
Æèøýý:
Áèä áîë çàëóó÷óóä, áèäíèé ºìíºº òàâüñàí çîðèëòóóä:
• ---------------------------------------------------------------------------------------------• ---------------------------------------------------------------------------------------------• ---------------------------------------------------------------------------------------------• ---------------------------------------------------------------------------------------------• ---------------------------------------------------------------------------------------------Ýíý ñóðãàëòíààñ áèäíèé îäîîãèéí àìüäðàëä õýðýã áîëîõ ç¿éë¿¿ä:
• ---------------------------------------------------------------------------------------------• ----------------------------------------------------------------------------------------------
28
• ---------------------------------------------------------------------------------------------• ---------------------------------------------------------------------------------------------• ---------------------------------------------------------------------------------------------Ýíý ñóðãàëòíààñ áèäíèé öààøäûí àìüäðàëä õýðýã áîëîõ ç¿éë¿¿ä:
• ---------------------------------------------------------------------------------------------• ---------------------------------------------------------------------------------------------• ---------------------------------------------------------------------------------------------• ---------------------------------------------------------------------------------------------• ----------------------------------------------------------------------------------------------
Íîì ç¯é:
1.
Ãðýéñ Êðàéã, Ïñèõîëîãèÿ ðàçâèòèÿ, Ñàíêò-Ïåòðáóðã, 2001
2.
Ìÿãìàð.Î, Õ¿íèé õºãæëèéí ñýòãýë ç¿éí ëåêö¿¿ä, ÓÁ. 2000
3.
Ìÿãìàð.Î, Ñýòãýë ñóäëàë (íýãä¿ãýýð äýâòýð), ÓÁ, 2008
4.
Ìóõèíà.Â.Ñ, Âîçðàñòíàÿ ïñèõîëîãèÿ, Ìîñêâà, 1998
5.
Elizabet B.Hurlock, Developmental psychology, New Delhi, 1998
6.
Judith L.Meece, Child and Adolescent development for educators, Boston,
2002
7.
Dan P.McADAMS, The person, New Yourk, 2002
29
Ñóðãàëòûí ñýòãýë ç¯éí çàðèì
¯çýë áàðèìòëàë
Ïðîô. Î.Ìÿãìàð (ÌÓÁÈÑ)
1. Õ¿ì¿¿íëýãèéí ¿çýë áàðèìòëàëûí ¿¿äíýýñ ñóðãàëòàä õàíäàõ
2. Îíîëûí ººð ººð ÷èã õàíäëàãûí ¿¿äíýýñ íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí
ñóðãàëòûã òàéëáàðëàõ
3. Ñóðãàëò áà çàí ¿éëèéí öîãö õºãæèë
1. կ쯯íëýãèéí ¯çýë áàðèìòëàëûí ¯¯äíýýñ ñóðãàëòàä
õàíäàõ
Ñóðãàëòûí îð÷èí ¿åèéí ¿çýë áàðèìòëàë äîîðõ õî¸ð ¿íäñýí èòãýë ¿íýìøëèéã
ýø ¿íäýñ áîëãîæ áàéíà. Íýãä¿ãýýðò,ñóðãàëò áîë ñýðãýýí ñàíàõ ¿éë áèø õàðèí
çîõèîí á¿òýýõ øèíæòýé á¿òýýë÷ ¿éë àæèëëàãàà þì. Õî¸ðäóãààðò, ñóðãàëò
ìºí ÷àíàðûíõàà õóâüä íèéãýì, ñî¸ëûí øèíæòýé, õ¿ì¿¿ñèéí õîîðîíäûí
õàðèëöàà ó÷ðààñ íèéãìèéí áîëîí íºõöºë áàéäëûí õ¿÷èí ç¿éëñèéí íºëºº
ìàø ÷óõàë ¿¿ðýãòýé. Òàíèí ìýäýõ¿éí ¿éë ÷ ãýñýí èéì øèíæòýé þì ãýæ ¿çýõ
áîëñîí. 1980-ààä îíîîñ ýõëýí ñóðãàëòûí ÿâöàä ýçýìøâýë çîõèõ ÷àäâàð áà
÷àäàìæèéí òàëààðõ îéëãîëò ÷ ¿íäñýýðýý ººð÷ëºãäºõ áîëæýý.
×àäàìæ áîë õóâü õ¿íä çàÿàãäñàí ç¿éë áèø õàðèí îëæ ýçýìøèæ áîëäîã
ç¿éë ãýæ ¿çýõ áîëñîí.
Õ¿íèé õºãæèë òºëºâøëèéã öîãö áàéäëààð á¿ðýí òàéëáàðëàñàí òºãñ
îíîë áàéäàãã¿éã áèä ìýäíý. Õàðèí ò¿¿íèéã òàë á¿ðýýñ íü òàéëáàðëàñàí
òºðºë á¿ðèéí îíîëä ä¿í øèíæèëãýý õèéõ çàìààð äýâøèëòýò îíîë-¿çýë
áàðèìòëàëûí õýðýãëýý, à÷ õîëáîãäëûã íýìýãä¿¿ëýõ ýíãèéí ïðàêòèê àðãà
çàì áàéäàã. ¯¿íèéã ýêëåêòèê àðãà ãýíý. Ýíý òóõàé áèä ºìíº áè÷ñýí çàðèì
á¿òýýëäýý òîâ÷ ºã¿¿ëñýí (Î.Ìÿãìàð, 2003) áºãººä ýíý óäàà ñóðãàëòûí
ÿâöàä ñóðàëöàã÷èéí çàí ¿éëèéí çºâõºí òàíèí ìýäýõ¿éí òàëûã áóñ ñýòãýë
õºäëºë, äîòîîä íººö õàíäëàãûã õºãæ¿¿ëýõ àñóóäëûã òîâ÷ õºíäºí òàâüÿ.
Õ¿ì¿¿íëýãèéí ÷èã õàíäëàãûí ¿¿äíýýñ ñóðãàëòàíä õàíäàõ
Õ¿ì¿¿íëýãèéí ÷èãëýëèéí ñýòãýë ç¿é÷èä êîãíèòèâ ñýòãýë ç¿é÷äèéí íýãýí
àäèëààð õ¿ðòýí òàíèõ ¿éë áà óõàìñàð õ¿íèé çàí ¿éëèéí õºãæèëä ÷óõàë
¿¿ðýãòýé ãýäãèéã îíöëîí òýìäýãëýäýã. Ãýõäýý òýä ñóðàëöàã÷äûí ñýòãýë
30
õºäëºë áîëîí ìýäðýìæ õàíäëàãûã òàíèí ìýäýõ¿éí ºñºëòòýé
çýðýãö¿¿ëýí àâ÷ ¿çýõèéí ÷óõëûã îíöëîí òýìäýãëýäýã. ªºðººð õýëáýë
êîãíèòèâ ñýòãýë ç¿é÷èä ñóðàëöàã÷ þìñ ¿çýãäëèéã õýðõýí òàíèí ìýäýæ áàéíà
âý? ãýäãèéã ãîëëîí ñîíèðõäîã áîë õ¿ì¿¿íëýãèéí ñýòãýë ç¿é÷èä õ¿ðòýõ¿é
òºñººëºë íü õ¿ì¿¿ñò ÿìàð ñýòãýãäýë òºð¿¿ëæ áàéíà âý? ãýäãèéã îíöëîí
òýìäýãëýäýã.
Õ¿íèé õóâèéí ºñºëò õºãæèë áà ñîíèðõîëä èõýýõýí àíõààðàëòàé õàíäàõûã
÷óõàë÷èëäàã. Êîìáñ (Combs et al. 1974) íàðûí ñýòãýë ç¿é÷äèéí ¿çýæ
áàéãààãàð áîë “Õ¿ì¿¿ñèéã îéëãîõûí òóëä òóõàéí õ¿í åðòºíöèéã õýðõýí
õ¿ðòýí òóñãàæ áàéãààã, ò¿¿íèé ¿çýë áîäëûí ¿¿äíýýñ þìñ ¿çýãäëèéí óòãà
ó÷èð ÿìàð áàéãààã îéëãîõ õýðýãòýé” (2, 15) àæýý.
Õ¿ì¿¿íëýãèéí ÷èãëýëèéí ñýòãýë ç¿é÷èä ñóðãàëò áà ñóðãóóëèéí îð÷èí
ñóðàëöàã÷èä õýðõýí íºëººëæ áàéãààã èõýýõýí àíõààð÷ ¿çäýã.
Áîëîâñðîëûí øèíý÷ëýë õèéõèéí òóëä ýäãýýð ¿çýë ñàíààã õàðãàëçàí
¿çýõ õýðýãòýé áºãººä ¿¿íèé òóëä ñóðãàëòûí ÿâöàä ñóðàëöàã÷èä çºâõºí
ìýäëýã ýçýìø¿¿ëýýä çîãñîõã¿é ñýòãýëèéí õºäºë㺺í áà õàíäëàãûí òàëûã
àíõààðàí ¿çíý ãýñýí ¿ã þì. Õ¿ì¿¿íëýã áîëîâñðîëûí ¿çýë ñàíààã ò¿ãýýí
äýëãýð¿¿ëýã÷èéí íýã íü Êàðë Ðîäæåðñ þì. Òýðýýð õ¿ì¿¿íëýã áîëîâñðîëûí
àðâàí çàð÷ìûã áîëîâñðóóëæýý:
Õ¿ì¿¿íëýã áîëîâñðîëûí 10 çàð÷èì (Êàðë Ðîäæåðñ)
1. Ñóðàëöàõ óãèéí íººö ÷àäâàð
õ¿í á¿ðò áàéäàã.
2. Ñóäàëæ áàéãàà õè÷ýýë¿¿ä
íü ìèíèé ººðèéí çîðèëãîòîé
õîëáîîòîé þì ãýäãèéã ñóðàëöàã÷
îéëãîñîí íºõöºëä ñóðãàëò ÷óõàë à÷
õîëáîãäîëòîé áîëíî.
3. Ñóðàëöàã÷èéí ººðèéí çîõèîí
áàéãóóëàëò áîëîí ººðèéí òàëààðõ
îéëãîëò òºñººëºëä ººð÷ëºëò ãàðãàæ
÷àäàæ áàéãàà ñóðãàëò áîë õóâü õ¿íä
òóëæ ÷èãëýñýí íàéäâàðòàé ñóðãàëò
þì.
4. ªºðò íü òóëæ, ÷èãëýñýí
ñóðãàëòûã õ¿¿õýä àìàðõàí óõààð÷
îéëãîãääîã áºãººä ãàäíààñ
º÷¿¿õýí òºäèé äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõýä
õÿëáàðõàí õ¿ëýýí àâäàã.
6. Õèéæ ã¿éöýòãýõ çàìààð ÿâàãäàæ
áàéãàà ñóðãàëò áîë èõýýõýí ÷óõàë
ñóðãàëò ìºí.
5. Ñóðàëöàã÷èä ººðò íü õàíäñàí
ç¿éë áàãà áàéâàë ñóðãàëò òºðºë
á¿ðèéí çàãâàð ¿ç¿¿ëýëò áîëîí
õóâèð÷ ¿ðãýëæèëñýýð áàéõ áîëíî.
7. Ñóðãàëòûí ¿éë ÿâöàä
ñóðàëöàã÷ ÷óõàë ¿¿ðýãòýé îðîëöîæ
ºãñºíººð ñóðãàëò èõýýõýí
õºíãºâ÷ëºãääºã.
31
8. Ñóðàëöàã÷èéí ìýäðýìæ, îþóí
óõààí çýðýã õóâèéí îíöëîãèéã
á¿õýëä íü õàìàðñàí ººðèéí
ñàíàà÷ëàãàä òóëãóóðëàñàí ñóðãàëò
áîë õàìãèéí õ¿ðòýýìæòýé, ¿ëäýöòýé
ñóðãàëò ìºí.
10. Ñóðãàëòûí ÿâöàä ñóðàëöàõ
áîëîí òóðøëàãà ýçýìøèõ
òàñðàëòã¿é, íýýëòòýé áîëîìæ
á¿õèé, ñóðãàëòûí ÿâöàä ãàðàõ
ººð÷ëºëòèéí ¿éë ÿâö äîòðîî õóâü
õ¿íèé äîòîîäîä ãàðàõ ººð÷ëºëòèéã
íýãòãýí áàãòààñàí ñóðãàëò áîë
ºíººãèéí íèéãìèéí ¿¿äíýýñ
õàìãèéí àøèãòàé ñóðãàëò þì.
9. ªºðèéí ¿íýëãýý áîëîí ººðèéí
ø¿¿ìæëýë íýãä¿ãýýðò, õàðèí
áóñäûí ¿íýëãýý ä¿ãíýëò
õî¸ðäóãààðò òàâèãäàæ áàéãàà
íºõöºëä áèå äààñàí, á¿òýýë÷
áàéäàë áà ººðòºº èòãýõ èòãýë çýðýã
íü á¿õýëäýý ñàéæèðäàã.
2. Îíîëûí ªªð ªªð ×èã õàíäëàãûí ¯¯äíýýñ íàñàíä
õ¯ðýã×äèéí ñóðãàëòûã òàéëáàðëàõ
Íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí ñóðãàëòûã îðîëöîã÷äûí ìýäëýã, ÷àäâàðò òóëãóóðëàñàí
èäýâõèòýé àðãààð ÿâóóëàõ ºðãºí áîëîìæòîé. Ñóðãàã÷ áàãø ãàäíààñ
ìýäýýëëèéã ãîë ºäººã÷ ìàÿãààð ºãººä ò¿¿íä ¿ç¿¿ëæ áàéãàà õàðèó ¿éëäýë
áóþó òóõàéí ìýäýýëëèéã èäýâõèã¿éãýýð ñýðãýýí õóóëáàðëàæ òîãòîîñîí
ýñýõèéã øàëãàõ çàìààð ñóðãàëò ÿâóóëàõûã çàí ¿éëèéã ãàäíààñ äàñãàëæóóëàí
ñóðãàõàä ÷èãëýñýí áèõåâèîðñò ñóðãàëòûí çàãâàð ãýäýã. Õàðèí ñóðàëöàã÷
ººðºº ìýäýýëëèéí ýðýí ñóðâàëæèëæ, óõààðàí îéëãîæ, ýðýëò õýðýãöýýíäýý
òóëãóóðëàí á¿òýýõ çàìààð ìýäëýã ÷àäâàð ýçìøèæ áàéâàë êîíñòðóêòèâ ñóðãàëò
þì. Êîíñòðóêòèâ ñóðãàëòûí õ¿ðýýíä íèéãìèéí òàíèí ìýäýõ¿é, íèéãìèéí
òóõàé ìýäëýã òºñººëºë, õóâü õ¿íèé ¿çýë áàðèìòëàë, èòãýë ¿íýìøëèéí àëü
àëü íü õºãæèæ áàéäàã. Ýíõ¿¿ ãàðûí àâëàãûí õÿçãààðëàãäìàë áîëîìæèéí
õ¿ðýýíä ýäãýýð ÷èã õàíäëàãóóäûí îíöëîãèéã äîîðõ õ¿ñíýãòýýð õàðóóëàâ.
¯ç¿¿­
ëýëò
Áèõåâèîðèñò
Ñóðàëöàõ ¿éë
Îíîëûí ãóðâàí ººð ÷èã õàíäëàãûí ¿¿äíýýñ
áàãøëàõ áà ñóðàëöàõ ¿éëèéã òîäîðõîéëîõ òààìàã
Áàðèìò, àðãà
áàðèë, ¿çýë
áàðèìòëàëûã
õ¿ëýýí çºâøººðºõ, ýâëýðýõ
çàìààð
Êîíñòðóêòèâèñò
Êîãíèòèâ
Ñîöèàëü
Ìýäëýãèéã èäýâõòýé­
Íèéãìèéí õóâüä ¿íý öýíýòýé
ãýýð á¿òýýõ áà õóó÷èí ìýäëýãèéã õàìòðàí á¿òýýõ
ìýäëýãèéã øèíý÷ëýí
çàìààð ñóðàëöàíà.
ýçýìøèõ çàìààð
Íèéãìýýñ á¿ðä¿¿ëýí
ñóðàëöàíà.
á¿òýýñýí áîëîìæ,
32
Ñóðàëöàõ ¿éë
Áàãøèéí
àæèë­
ëàãàà
Áàãøèéí ¿¿ðýã
Õàìò ñóðàëöàã÷äûí
¿¿ðýã (¿å òýíãèéíõýí,
áóñàä îðîëöîã÷èä)
ñóðàëöàíà.
Øèíý áà õóó÷èí
íºõöºëººð äàìæèí èëýðíý.
ìýäëýãèéã õîëáîõ
Äàñãàë
Áóñàäòàé áîëîí îð÷èíòîéãîî
òºðºë á¿ðèéí áîëîìæ, õàðèëöàí ¿éë÷ëýëöýõ çàìààð
ñóðãóóëèëò,
äàäëàãààð ñóðíà. ¿éë ÿâöààð èëýðíý.
ÿâàãäàíà.
Áóñàäòàé
áîëîí
Ñóðàëöàã÷èä
Àãóóëãûã ýçýìøèõ,
õóâèà áîðëóóëàõ îð÷èíòîéãîî õàðèëöàí òàéëáàðëàõ áóþó óòãà ó÷èð,
çàìààð àæèëëàíà. ¿éë÷ëýëöýõ çàìààð
¿íý öýíèéã òàéëáàðëàõ (þóã,
àæèëëàíà.
ÿàæ ýçýìøèõ) îëîí àðãà,
Ñóðãàëòûí ¿éë
Ñóðãàëòûí
¿éë
ÿâö
õóâèëáàðòàé.
ÿâö æóðàìëàãäñàí,
ã¿íçãèé,
íóõàöòàé.
ºíãºö øèíæòýé.
Ìýäëýãèéã
Èë¿¿ ñàéí îéëãîõ,
Ìýäëýãèéã ñóðàëöàã­÷èäòàéãàà
ºã¿¿ëýí
ñýòãýõ ýðìýëçëýëèéã
õàìòðàí á¿òýýõ àðãà
äàìæóóëàõ
ºäººõ ÷èãë¿¿ëýõ àðãà ãîëëîíî.
àðãà ãîëëîíî.
ãîëëîíî.
Õ¿¿õäèéã
Èõýýõýí äàäëàãà
Äàäëàãà òóðøëàãà èõòýé õ¿í
çààâàðëàã÷ òîì
òóðøëàãàòàé õ¿í
Ìýäëýãèéí ýõ ñóðâàëæ
õ¿í
Ìýäëýãèéí ýõ ñóðâàëæ (Ñóðàëöàã÷, ñóðãàëòûí
Ìýäëýãèéí
(Ñóðàëöàã÷, ñóðãàëòûí ìàòåðèàë áà îð÷èí, íèéãìèéí
¿íäñýí ýõ
ìàòåðèàë áà îð÷íû
õ¿÷èí ç¿éë¿¿äèéí õàìòààð)
ñóðâàëæ
õàìòààð)
Ñóðàõ ¿éë ÿâöûã õºíãºâ÷ëºí
Óäèðäàã÷,
Ñóðàõ ¿éë ÿâöûã
÷èãë¿¿ëýã÷, õàìòðàí
õºòëºã÷
õºíãºâ÷ëºí ÷èãë¿¿ëýã÷ îðîëöîã÷
Òîâëîñîí
ªºðò íü óòãà, à÷
ªºðò íü óòãà, à÷ õîëáîãäîë
õóãàöààíû
õîëáîãäîë á¿õèé
á¿õèé ç¿éë¿¿äèéã õèéõ,
çîðèëãûã
ç¿éë¿¿äèéã õèéõ,
áîëîí áóñàäòàé õàðèëöàí
ýðõýìëýí
áóñàäòàé õàðèëöàí
¿éë÷ëýëöýõ áîëîìæèéã
äýìæèã÷
¿éë÷ëýëöýõ áîëîìæèéã ñóðàëöàã÷èäòàéãàà õàìòðàí
á¿ðä¿¿ëýã÷
Áóðóó õàðèóëòûã á¿ðä¿¿ëýã÷
çàëðóóëàõ õ¿í
Ñóðàëöàã÷èéíõàà
Ìýäëýã áà íèéãìèéí õóâüä
¿çýë áàðèìòëàë,
÷óõàë ¿çýë áàðèìòëàëûã
òººðºãäëèéã íü
îëîí ÿíçààð òàéëáàðëàõ
ñîíñîã÷
áîëîìæèéã õàìòðàí
á¿ðä¿¿ëýã÷
Èõýíõ
¯å òýíãèéíõíèé ¿¿ðýã Ìýäëýã á¿òýýõ ¿éë ÿâöûí
òîõèîëäîëä
çàéëøã¿é áèø, ãýõäýý ñàëøã¿é õýñýã
òîäîðõîéã¿é.
àñóóëò òàâèõ, ÿðèëöàõ Ìýäëýãýý ò¿ãýýõ, õóâààëöàõ
çýðãýýð ñýòãýëãýýã
Õàðèëöàí áèå áèåäýý òóñëàõ
ýð÷èìæ¿¿ëýõ
¿¿ðýãòýé.
áîëîìæòîé.
33
Ñóðàëöàã÷èéí ¿¿ðýã
Ìýäëýãèéã
èäýâõã¿éãýýð
õ¿ëýýí àâàõ
Èäýâõòýé
ñîíñîã÷, çààâàð
õýðýãæ¿¿ëýã÷
Äààëãàâðûã
õóãàöààíä íü
ã¿éöýòãýã÷,
àæèë÷èí
Ìýäëýãèéã îþóí
ªºðºº áèå äààæ áîëîí
óõààíäàà èäýâõòýéãýýð áóñàäòàéãàà õàìòðàí
á¿òýýã÷
ìýäëýãèéã á¿òýýã÷
Ìýäëýãèéí ýõ ñóðâàëæ Ìýäëýãèéí ýõ ñóðâàëæ
(Ãàíöààðàà áîëîí
(Ãàíöààðàà áîëîí á¿ëãýýðýý)
á¿ëãýýðýý)
Ñýòãýëãýýã õàìòðàí
Ñýòãýëãýýã ýð÷èìæ¿¿­ ýð÷èìæ¿¿ëýã÷, õàìòðàí
ëýã÷, çîõèîí á¿òýýã÷
çîõèîí á¿òýýã÷
Èäýâõòýé ñýòãýí
Èäýâõòýé ñýòãýí áîäîã÷,
áîäîã÷, òàéëáàðëàã÷,
òàéëáàðëàã÷, àñóóã÷
àñóóã÷
Îéëãîí óõààðàõ, àñóóõ,
Îéëãîí óõààðàõ, àñóóõ, òàéëáàðëàõ ¿¿ðýãòýé.
òàéëáàðëàõ ¿¿ðýãòýé
Ñóðàëöàã÷èéí áà áàãøèéí ñàíàà÷ëàãàä òóëãóóðëàñàí ñóðàõ ¿éë
àæèëàãààíû îíöëîãèéã õàðóóëñàí æèøýýí¿¿ä
¯éë
àæèëëàãàà
Áàãøèéí ñàíàà÷ëàãàä
Ñóðàëöàã÷èéí ñàíàà÷ëàãàä
òóëãóóðëàñàí
òóëãóóðëàñàí
Õè÷ýýëèéí çîðèëãî, çîðèëòîî ªºðºº õèéõýýð òîâëîñîí òºñºë,
Õ¿ñ÷ õ¿ëýýãäýæ òîäîðõîéëîõ, ñóäëàõ
ãýðèéí äààëãàâàð, óíøèõ ç¿éë
áàéãàà ç¿éë¿¿ä ìàòåðèàëûã òîéìëîíî.
çýðýãò òîõèðóóëàí çîðèëãîî
òîäîðõîéëíî.
Òóðøëàãà ìýäëýãýý õàðèëöàí Õóâü õ¿íä ººðò íü õàìààòàé
ñîëèëöîõ, ñîíèðõîëòîé
òºñºë, õè÷ýýë áîëîí áóñàä
Ñýäýë
ìàòåðèàë àøèãëàõ áîëîìæ
ç¿éë¿¿äèéã õèéõ àðãà çàìóóäûã
ñóðàëöàã÷äàä îëäîíî.
ýðíý.
Øèíý ìýäýýëýë õ¿ëýýí
Ýíý ñýäâèéí òàëààð áè ºìíº íü
ªìíºõ
àâàõàä óðüòàë íºõöºë
þó ìýäýæ áàéñàí, îäîî õèéõýýð
ìýäëýãèéã
áîëîõóéö ìýäëýãèéã ºìíºõ
òîâëîñîí ç¿éë ÷óõàì ÿìàð
ñýðãýýõ
õè÷ýýëýýñ ñýðãýýí ñàíóóëíà. ìýäýýëýë øààðäàæ áàéíà ãýäãèéã
ººðººñºº àñóóíà.
×óõàë ç¿éëèéã îíöëîí
Ãîë àñóóäàë, ò¿ëõ¿¿ð óõàãäàõóóí
Àíõààðàë
òýìäýãëýõ áà ¿ãýýð òîäðóóëàõ çýðãèéã ººðºº îíöëîí
òºâëºð¿¿ëýõ
àðãà õýðýãëýíý.
òýìäýãëýíý.
Äèàãðàìì, îëîí òàëò æèøýý, Îëîí õóâèëáàðò íºõöºëä
Ìýäýýëëèéã òºðºë á¿ðèéí íºõöë¿¿ä
òîõèðîõ îëîí òàëò æèøýý ãàðãàõ,
êîäëîõ
ºãºõ, ìíåìîòåõíèê¿¿ä ñàíàë ìíåìîòåõíèê, ä¿ðñëýë çóðàãëàë
áîëãîõ çýðãýýð àæèëëàíà.
ãàðãàõ çîõèîõ çýðãýýð àæèëëàíà.
Àñóóëò, äèàãðàìì, ãðàôèê
Ñóäàëæ áàéãàà ìàòåðèàëûíõàà
çýðãèéã àøèãëàõ çàìààð
àäèë òºñººòýé áà ÿëãààòàé
Õàðüöóóëàëò õàðüöóóëàëòûã ºäººæ ºãíº.
òàëóóäûã çóðàã, äèàãðàìì
àøèãëàõ çýðãýý𠺺ðºº
òîäîðõîéëíî.
34
Òààìàãëàë
äýâø¿¿ëýëò
Äàñãàë
ñóðãóóëü
Õàðèó
ìýäýýëýë
¯íýëãýý
¯íýëãýýíèé
àðãà
“Õýðýâ... áîë?” ãýõ çýðãýýð
àñóóëò òàâüæ òóõàéí ç¿éëèéí
òàëààðõ àëüòåðíàòèâ õóâèë­
áàðóóäûí òàëààð áîäîõîä
ñóðàëöàã÷äûã ºäººæ ºãíº.
Áàãøèéí óäèðäëàãààð
äàäëàãà õèéõ, õàðèó ¿éëäýë
õèéõ, îëîí òàëò æèøýý
áàðèìòàí äýýð àæèëëàíà.
Òóñãàé çààâàð æóðìûí äàãóó
øàëãàõ áà õàðèó ìýäýýëýë
àâ÷ çàëðóóëëãà õèéíý.
Õàðèó ìýäýýëëèéã ÷óõàë÷ëàõ
áà ñóðëàãûí àìæèëòàà ¿íýëæ
ä¿ãíýõýä íü òýäíèé㠺人æ
ºãíº.
Îéëãîëòûã íÿãòëàõ
¿¿äíýýñ áàãø õºíäëºíãèéí
¿íýëãýýíèé àðãà õýðýãëýíý.
Áîëîìæèò õóâèëáàðóóäûã
äýâø¿¿ëýí òàâüæ, ä¿éöýõ
øèéäë¿¿äèéã ãàðãàæ èðíý.
Ñóäàëæ áàéãàà ç¿éëýý òîãòìîë
ýðãýí õÿíàæ íÿãòëàõ çàìààð
ººðºº äàäëàãà õèéíý.
ªºðºº òºðºë á¿ðèéí
àñóóëòóóäûã äýâø¿¿ëýí òàâüæ
õàðèóëò õàéíà.
“×óõàì þó ñóäàëæ áàéãààãàà áè
ìýäýæ áàéíà óó? ”Þóã ìýäýõ
øààðäëàãà õýðýãöýý íàäàä
òóëãàð÷ áàéíà?” ãýõ çýðãýýð
ººðººñºº àñóóíà.
Îëîëòîî íÿãòëàõ, ººðºº
ººðèé㺺 øàëãàõ òåñò àâàõ
çýðãýý𠺺ðèéí ¿íýëãýýíèé àðãà
õýðýãëýíý.
3. Ñóðãàëòûí ßâöàä çàí ¯éëèéí á¯ðýëäýõ¯¯í õýñ㯯äèéã
öîãöîîð àâ× ¯çýõ òóõàé
Õ¿íèé àëèâàà ¿éë àæèëëàãààã, ÿëàíãóÿà ñóðãàëòûã ¿ð ä¿íòýé çîõèîí
ÿâóóëàõàä çàí ¿éëèéí íî¸í íóðóóã á¿ðä¿¿ëýã÷ ÷èã õàíäëàãà ÷óõàë
¿¿ðýãòýé þì. ×èã õàíäëàãûã òîäîðõîéëñîí îëîí òîäîðõîéëîëòóóä ñýòãýë
ñóäëàëûí øèíæëýõ óõààíä áàéäàã. Íèéòýä îéëãîìæòîé äîîðõ ýíãèéí
òîäîðõîéëîëòûã áèä óíøèã÷ òàíàà ñàíàë áîëãîæ áàéíà. Äýâèä.Ý.Ñòýéò íàð
(David A.Statt,2003) ñýòãýë ñóäëàëûí òîâ÷ òàéëáàð òîëüä attidude- õàíäëàãà
ãýäãèéã “Òîäîðõîé ç¿éëä òîäîðõîé àðãààð õàðèó ¿éëäýë ¿ç¿¿ëýõýä õ¿ðãýæ
áàéãàà, óäààí õóãàöààãààð ¿ðãýëæëýõ, óðüä÷èëàí òîãòñîí, òîãòâîðòîé
îíöëîã” ãýæýý (1.11). Ýíýõ¿¿ ¿çýë áàðèìòëàëä õ¿íèé çàí ¿éëèéí êîãíèòèâ
(òàíèí ìýäýõ¿éí), àôôåêòèâ (ìýäðýìæèéí), êîíàòèâ (õ¿ñýë çîðèãèéí) òàëóóä
áàãòäàã. ¯¿íèéã äîîðõ áàéäëààð ä¿ðñëýí õàðóóëæ áîëíî.
Òîãòñîí
õàíäëàãà =
Êîãíèòèâ
Èòãýë
Àôôåêòèâ
Ìýäðýìæ
Êîíàòèâ
Çîðèã
Çàí ¿éëèéã èéíõ¿¿ çàãâàð÷ëàí ñàëãàæ ¿çýõ íü õàðüöàíãóé ç¿éë. Ãýõäýý ìàø
ýíãèéí áàéäëààð ýäãýýð á¿ðýëäýõ¿¿í õýñã¿¿äèéã òàéëáàðëàõûã îðîëäú¸.
35
Õýðâýý ñóðàëöàã÷ þìûã ñýðãýýí ñàíàõ, àñóóäàë äýâø¿¿ëýí øèéäâýðëýõ
çýðãýýð ÿìàð íýãýí îþóíû ¿éëäýë õèéæ áàéâàë çàí ¿éëèéí òàíèí ìýäýõ¿éí
òàë òóõàéí ¿åä çîíõèëæ áàéíà ãýæ ¿çýæ áîëíî.
Òóõàéí ç¿éëèéã òààøààõ áà ýñ òààøààõ çýðýã ñýòãýë òºðæ áàéâàë çàí ¿éëèéí
ìýäðýìæ õàíäëàãûí òàë äàâàìãàéëæ áàéãàà ¿å. ªºðòºº õýðýãòýé, ñóäàëæ
ìýäýõýýð õ¿ëýýí çºâøººðñºí ç¿éëèéã õèéõ ÿâöàä òîõèîëäîæ áàéãàà ñààä
áýðõøýýëèéã äàâàí òóóëàõ çîðèã ýðìýëçëýë ä¿¿ðýí áàéâàë çàí ¿éëèéí
õ¿ñýë-çîðèãèéí òàëóóä äàâàìãàéëæ áàéíà ãýæ ¿çýõ áîëîìæòîé. Ñóðãàëòûí
ÿâöàä ñóðàëöàã÷äûã õºãæ¿¿ëýõ àñóóäëûã ìàíàé ºíººãèéí ïðàêòèêò èõýâ÷ëýí
òàíèí ìýäýõ¿éí òàëààñ íü àâ÷ ¿çýæ áàéãàà íü íóóö áèø þì. Èéìýýñ áèä
ýíýõ¿¿ ãàðûí àâàëãûí õ¿ðýýíä ñóðãàëòûí ÿâöàä õóâü õ¿íèé çàí ¿éëèéã
á¿õýëä íü õºãæ¿¿ëýõ àñóóäëûã õºíäºí òàâèõûí ÿëäàìä ñýòãýë õºäëºë,
õºäºëãººí ¿éëäýë, õóâèéí îíöëîã çýðýã àñóóäëûã òîâ÷ äóðüäàõûã õè÷ýýëýý.
Èíãýñíýýðýý ìàíàé áîëîâñðîëûí òîãòîëöîîíä ºíººã õ¿ðòýë çîíõèëñîîð
èðñýí çºâõºí, òàíèí ìýäýõ¿éí õ¿ðýýíä ãàð÷ áàéãàà îëîëòûã ÷óõàë÷ëàõ
õàíäëàãûã ººð÷ëºõ, óëìààð ñóðàëöàã÷èéí çîðèã, ñýòãýëèéí õºäºë㺺íèé
òàëóóäûã ñóðãàëòûí ÿâöàä àíõààðàí ¿çýõýä áàãø ñóðãàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýã÷èä,
ýðäýìòýí ñóäëàà÷äûí àíõààðëûã õàíäóóëàõûã çîðüñîí áîëíî.
Ìýäëýãèéí
ò¿âøèíãèéí
çîðèëòóóä
Òîäîðõîé
ç¿éëèéã
òîãòîîõ,
ñýðãýýí
ñàíàõàä
÷èãëýñýí
çîðèëãî áà
çîðèëòóóä
Çàí ¿éëèéí
êîãíèòèâ òàë
(Ñóðãàëòûí
çîðèëãûí
¿¿äíýýñ)
Ñóðàëöàã÷ ºìíºº
ÿìàð çîðèëãî
áà çîðèëòûã
äýâø¿¿ëýí òàâüæ
áàéãààãààñ òàíèí
ìýäýõ ¿éë ÿìàð
ò¿âøèíä ÿâàãäàõ
íü øàëòãààëíà.
Îþóí
óõààíû
ò¿âøèíãèéí
çîðèëòóóä
Ó÷èð
øàëòãààíû
ýðãýö¿¿ëëèéã
ñóðàëöàã÷ààñ
øààðäñàí
çîðèëãî áà
çîðèëòóóä
Ìýäëýãèéí ò¿âøèíä òàâèãäàæ áàéãàà çîðèëòóóäûã ýíãèéí ìýäëýãèéí áà
ÿâöûí ìýäëýãèéí ãýæ õî¸ð àíãèëíà. Õàðèí îþóí óõààíû ò¿âøèíãèéí
çîðèëòóóäûã ìýäýýëëèéã óõààðàí îéëãîõ, ¿çýë îéëãîëò áèé áîëîõ,
õýðýãëýýíèé, õýðýãëýýíýýñ õàëüñàí õèéñâýð ò¿âøèí ãýæ òóñ òóñ
àíãèëäàã. Èéì àíãèëëûã Æåéìåñ.Ñ.Êàíæèëîñè õèéñýí áºãººä òýðýýð ¿¿íèéã
îëîí ñóäëàà÷äûí õèéñýí òºðºë á¿ðèéí àíãèëëûã õàðüöóóëàõ çàìààð
ãàðãàñàí ãýäãýý îíöëîí òýìäýãëýñýí áàéäàã (James.S.Canjilosi,1990).
36
Çàí ¿éëèéí àôôåêòèâ òàë
Õóâü õ¿íèé äîòîîä íººöºíä òóëãóóðëàñàí ìýäëýã á¿òýýõ ñóðãàëòûí
òåõíîëîãèéí íýí ÷óõàë ýõ ñóðâàëæ áîë ñóðàëöàã÷èéí ñýòãýëèéí õºäºë㺺í
áà ìýäðýìæ þì. Ìýäëýãò øóíàí äóðëàæ,àëèâààã ñîíèðõîí øîõîîðõîõã¿éãýýð
ò¿¿íèéã á¿òýýõ áîëîìæã¿é. Òèéìýýñ àôôåêòèâ áîëîâñðîë, àôôåêòèâ çàí ¿éë
ãýõ çýðãýýð ñóðãàëòûí ñýòãýëèéí õºäºë㺺í áà ìýäðýìæèéí òàëûã èõýýõýí
àíõààð÷ áàéíà. Àôôåêò ãýäãèéã õàìãèéí ýíãèéíýýð “Õ¿íèé ñýòãýëèéí
õºäºë㺺í áà ìýäðýìæèéã èëýðõèéëýõýä çîðèóëàí ºðãºí õýðýãëýãäýæ
áàéãàà íýð òîìü¸î” ãýæ òàéëáàðëñàí áàéäàã (David A.Statt, 2003.ð
4). Òèéìýýñ “àôôåêò-affect” ãýñýí íýð òîìü¸îã õóâü õ¿íèé çàí ¿éëèéí
ñýòãýëèéí õºäºë㺺í áà ìýäðýìæèéã èëýðõèéëñýí åðºíõèé óõàãäàõóóí
ãýæ îéëãîõ íü ç¿éòýé áºãººä õèéæ áàéãàà ç¿éëèéíõýý ¿íý öýíèéã ÷óõàë÷ëàí
îéëãîñíîîð ò¿¿íä òàòàãäàí ñýòãýë õºäºëæ óëìààð õèéæ á¿òýýõ,ñóäëàí òàíèõ
ýðìýëçëýë òºðäºã áàéíà. Áèä ñýòãýëèéí õºäºë㺺í áà ìýäðýìæèéã åðºíõèéä
íü òîäîðõîéëîõ çîðèëãûã òàâèàã¿é. Òàíèí ìýäýõ ¿éëèéã òîäîðõîé ¿å øàò
çàãâàðûí äàãóó àâ÷ ¿çýæ áàéãààãèéí íýãýí àäèëààð ñýòãýëèéí õºäºë㺺í áà
ìýäðýìæèéí õºãæëèéã ñóðãàëòûí ÿâöàä óðüä÷èëàí áàðèìæààëæ òºëºâëºæ
áîëîõ óó? ãýñýí àñóóëòûí õàðèóã ýðæ õàéõàä àíõàðëàà õàíäóóëñàí áèëýý.
Áèä óñíû ¿íý öýíèéã èë¿¿ ñàéí îéëãîäîã. Óñ áèäíèé öàíãààã ãàðãàæ õýðýãöýý
õàíãàñàí ó÷ðààñ ë ýíý. Óñã¿é áîë àìüä ÿâàõã¿é ãýäãýý íýãýíò îéëãîñîí õ¿í
òºðºëõòºí óñûã àõóéäàà çîðèóëàí íººöëºõººñ ýõëýýä äýëõèé íèéòýýðýý
õÿìãàäàí õàìãààëàõ áîäëîãî áîëîâñðóóëàí òýìöýæ áàéíà. Ìýäëýã ÷
¿¿íòýé àäèë. Ìýäëýãèéí ¿íý öýíèéã ìýäýðñýí õ¿í íàñàí òóðøäàà ìýäëýã
áîëîâñðîëîî òàñðàëòã¿é äýýøë¿¿ëýõèéí òºëºº òýìöýíý.
¯íý öýíèéã
îéëãîæ
÷óõàë÷ëàõ
ò¿âøèí
Çàí ¿éëèéí
ñýòãýëèéí
õºäºë㺺í,
ìýäðýìæèéí
òàë (õàíäëàãà)
Ñóðàëöàã÷èéí
õýðýãöýýã
õàíãàæ áàéãàà
ñóðãàëòûí
¿íý öýíý
ºíäºð áàéíà.
Òààøààë
òºð¿¿ëíý.
Ñóðàëöàã÷èéí
õýðýãöýý õýðõýí
õàíãàãäñàíààñ
èõýýõýí
øàëòãààëíà.
37
¯éëäýë
õèéõýä áýëýí
áàéõ ò¿âøèí
Õýðýãòýé,
òààëàãäàæ
áàéãàà ç¿éëèéã
õèéõýä
ñóðàëöàã÷
áýëýí áîëíî.
Ñýòãýëèéí õºäºë㺺í áà ìýäðýìæ òàíèí ìýäýõ¿éí ¿éë ÿâöòàé íýãýí àäèëààð
òîäîðõîé ¿å øàòóóäûã äàìæèí õºãæäºã áºãººä ýäãýýðèéã ñóðàëöàã÷äàä
òºëºâø¿¿ëýõèéí òóëä ñóðãàëòûí õºòºëáºð, òºëºâëºãººíä òîäîðõîé çîðèëãî
áà çîðèëòóóäûã äýâø¿¿ëýí òàâèõ õýðýãòýé þì.
Àôôåêòèâ çîðèëòóóäûã àíãèëàí òîäîðõîéëîõ òàõñîíîìèéã Êðàôîóõë, Áë¿¿ì,
Ìýéøè (Krathwohl, Bloom, Masia, 19964) íàð òîäîðõîéëæýý. ̺í Ðèíãíýç
(Rengness, 1975) ýíýõ¿¿ òàêñîíîìè ñóðàëöàã÷èéíõàà ñýòãýëèéí õºäºë㺺í
áà ìýäðýìæèéã òºëºâø¿¿ëýõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëàõàä áàãø íàðò òóñ
áîëíî ãýæ ¿çñýí áàéíà. Áàãø àãààðûí áîõèðäîëòûí òàëààðõ ñýäâèéã
çààõààð òºëºâëºæýý ãýæ áîäú¸. Òýãâýë ò¿¿íèéã çààñíààð õàíäëàãà õýðõýí
òºëºâø¿¿ëýõ âý? Àãààðûí áîõèðäîëòûí òóõàé ñóðàëöàã÷èä îéëãîñíîîð
çààâàë õîëáîãäîõ ¿éë àæèëëàãàà õèéõ íü ÷óõàë áèø. Õàðèí ýíý òàëààð
ñîíñîõ, öààøèä óíøèõ õ¿ñýë ñîíèðõîë òºð¿¿ëýõ íü áàãøèéí ãîë çîðèëãî
áàéõ ¸ñòîé.
Ýíýõ¿¿ òàêñîíîìèéí äýýä òºâøèí ñóðàëöàã÷èä èòãýë ¿íýìøèë òºëºâøõºä
÷óõàë ¿¿ðýã á¿õèé çîðèëòóóäûã àãóóëäàã. Çàðèì áàãø íàð ñóðàëöàã÷ ñýäâèéã
õýðõýí ÿàæ òîãòîîñíûã ë ñîíèðõäîã. Ýíý òîõèîëäîëä ñóðàëöàã÷ çºâõºí
áàãøèéíõàà áàéð ñóóðèéã äàâòàí ºã¿¿ëýõ áîëíî. ªºðèéíõºº ñàíàà áîäëûã
èëýðõèéëæ ÷àäàõã¿é. Àëèâàà ç¿éëä ººðèéí áàéð ñóóðèíààñ õàíäàõàä õ¿¿õýä
áýëýí áîëîõ ¸ñòîé. Ýíýõ¿¿ áýëýí áàéäëûã ñóðàëöàã÷èä òºëºâø¿¿ëýõ ¿éë
àæèëëàãàà òîäîðõîé äàðààëëûí äàãóó ÿâàãääàã. (Ñóðàëöàã÷èéí àôôåêòèâ
òºëºâøëèéí òàõñîíîìèéí çàãâàðûã õàðíà óó?) Òàêñîíîìèéí äýýä ò¿âøèíä
(ãóðàâäóãààð ò¿âøíýýñ ýõëýýä) ñóðàëöàã÷èä äîòîîä èòãýë ¿íýìøèë áèé áîëæ
ýõýëíý (èíòåðíàëèçàöè ÿâàãäàíà). Æèøýýëáýë, õ¿ðýýëýí áàéãàà îð÷íîî
õàìãààëàõ õýðýãöýýã ñóðàëöàã÷ õ¿ëýýí çºâøººð÷ áîëíî. Òýðýýð ýíýõ¿¿
õýðýãöýýãýý óõààð÷ ìýäýð÷ ýõýëñíýýð ò¿¿íèé èòãýë ¿íýìøèë ã¿íçãèéð÷
õºãæèíº. Õàíäëàãà òºëºâø¿¿ëýõ çîðèëòûí ãóðàâäóãààð ò¿âøèíãýýñ ýõëýýä
ñóðàëöàã÷èéí çàí ¿éëèéã ãàäíààñ õÿíàõ øààðäëàãàã¿é áîëíî. Ãóðàâäóãààð
ò¿âøèí áîë öîãöîëáîð ò¿âøèí þì.
Ñóðàëöàã÷ áàéãàëü îð÷íû òàëààðõ ìýäëýãýý ààæìàà𠺺ð áóñàä èòãýë
¿íýìøèëòýéãýý íýãòãýí õîëáîæ ºãºõ áºãººä áàéãàëü îð÷èíòîé õîëáîîòîé
àñóóäàëä ñàéí äóðààðàà öàãàà çàðöóóëàõ, õîëáîãäîõ ¿éë àæèëëàãààíä ñàéí
äóðààðàà òàòàãäàí îðîõ çýðãýý𠺺ðèéí ãýñýí ¿íýëýìæ áàðèìæààëàëòàé
áîëæ ýõýëíý. Àíãèä ýçýìøèæ áàéãàà ÷óõàì ÿìàð òóðøëàãà ñóðàëöàã÷èä
óÿëäàà, ø¿òýëöýý á¿õèé ¿íýëýìæ áàðèìæààëëûã ºãºõ âý? ßìàð ñýäýâ
¿íýëýìæ áèé áîëãîõ äàñãàë áîëæ ºãºõ âý? Õºòºëáºðèéí õè÷íýýí öàãèéã
¿¿íä õýðõýí çàðöóóëàõ âý? Ýäãýýð íü àôôåêòèâ áîëîâñðîëûí íýí ÷óõàë
ò¿ëõ¿¿ð àñóóäëóóä þì. Ýäãýýð çîðèëòóóäûã øèéäâýðëýõýä ºíººã õ¿ðòýë
õàðüöàíãóé áàãà öàã çàðöóóëæ èðæýý. Ãýòýë ýíýõ¿¿ òàêñîíîìèéí ºíäºð
ò¿âøèíä õ¿ðýõèéí òóëä áàãàã¿é öàã õýðýãòýé áîëîõ íü îéëãîìæòîé áàéíà.
Êðàôîóõë íàðûí áîëîâñðóóëñàí òàêñîíîìè íü ñóðàëöàã÷èéí õàíäëàãûí
38
òºðºë á¿ðèéí ò¿âøèíã¿¿äèéã ñóðãàëòûí àãóóëãàòàé õýðõýí õîëáîæ ºãºõ
âý? ãýäãèéã ñàíàë áîëãîñîí îíîëûí ìàø ÷óõàë çàãâàð þì. Ñóðàëöàã÷èéí
äîòîîä èòãýë ¿íýìøëèéí òàëààðõ Êàðë Ðîäæåðñèéí çàð÷ìóóäààñ íèëýýä íü
ýíýõ¿¿ òàêñîíîìèä îðñîí áàéíà.
Ïàòåðñîí (1973) ýíýõ¿¿ òàêñîíîìèéã õ¿íèé õºãæëèéí õóâèéí îíöëîã
áîëîí ñýòãýë õºäëºëèéí õºãæëèéí çºâõºí º÷¿¿õýí õýñãèéã òóñãàñàí
ó÷ðààñ õÿçãààðëàãäìàë øèíæòýé ãýæ ø¿¿ìæèëæýý. Ïàòåðñîí õ¿íèé
õºãæëèéí äèíàìèê òàëûã õÿçãààðëàñàí ãýæ óã òàêñîíîìèéã ø¿¿ìæèëñýí
ø¿¿ìæëýëèéíõýý äàãóó çàñâàð õèéõ ñàíàë áîëîâñðóóëñàí áàéíà.
Ãýõäýý ýíýõ¿¿ òàêñîíîìè íü õàíäëàãà òºëºâø¿¿ëýõ áîäîë ýðãýö¿¿ëëèéã
ýð÷èìæ¿¿ëýõýä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé ç¿éë áîëñîí ãýæ ¿çäýã. Ñóðàëöàã÷èéí
ñýòãýëèéí õºäºë㺺í áà õàíäëàãûã òºëºâø¿¿ëýõ çîðèëãî çîðèëòûã õýðõýí
òºëºâø¿¿ëýõ âý? Ýíý òàëààð ñóðàëöàã÷äàä òóñëàëöàà äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ ¿éë
àæèëëàãààã òºëºâëºõ, ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà áàðèë, æóðàì çààâðóóäûã
òóñãàéëàí ñîíãîí õýðýãëýõ òàëààð áîäîæ ¿çýõýä ýíýõ¿¿ òàêñîíîìè ÷óõàë
à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Ñýòãýëèéí õºäºë㺺í áà ìýäðýìæèéã ñóðàëöàã÷èéí
èòãýë ¿íýìøèëòýé õîëáîí çàãâàð÷èëñàí ººð òàêñîíîìè íýí õîâîð áàéãààã
òýìäýãëýí õýëýõ íü ç¿éòýé.
Àôôåêòèâ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõ òàêñîíîìè
Íèéöýë,çîõèöóóëàëò ÿâàãäàõ
¯íýò ç¿éëñ áèé áîëîõ
Õàíäëàãà áèé áîëîõ
Òàëàðõàë òºðºõ
Ñîíèðõîë áèé áîëîõ
39
1.1 Îéëãîëòòîé áîëîõ
1.2 Õ¿ëýýí àâàõàä áýëýí áàéõ
1.0
Õ¿ëýýí àâàõ
1.3 Àíõààðëàà ñîíãîí õàíäóóëàõ
2.1 Õàðèó ¿éë äýë ¿ç¿¿ëýõèéã
õ¿ëýýí çºâø ººðºõ
2.2 Õàðèó ¿éëäýë ¿ç¿¿ëýõýä
áýëýí áàéõ
2.0
Õàðèó ¿éëäýë
¿ç¿¿ëýõ
2.3 Õàðèó ¿éëäýëäýý ñýòãýë
õàíãàëóóí áàéõ
3.1 ¯íýò ç¿éë ñèéã õ¿ëýýí
çºâøººðºõ òîõèðîõ
3.2 ¯íýò ç¿éëñèéã ÷óõàë÷ëàõ
3.0
¯íýò ç¿éëñ áèé
áîëîõ
3.3 ¯íýò ç¿éëñèéí áàòàë ãàà áèé
áîëîõ
4.1 ¯íýò ç¿éëñèéí ¿çýë
áàðèìòëàëòàé áîëîõ
çîõèîí áàéãóóëàòëò õèéãäýõ
4.0
Çîõèîí
áàéãóóëàëò
4.2 ¯íýò ç¿éëñèéí îãòîëöîîíû
5.1 Íýãòãýí ä¿ãíýñýí ñ¿ëæýý
áèé áîëîõ
5.2 Òîäîðõîéëîëò áèé áîëîõ
5.0
¯íýò ç¿éë
ñèéí öîãö
òîäîðõîé­ëîëò
Çàí ¿éëèéí êîíàòèâ òàë áà õóâèéí îíöëîã
Conation: Ñýòãýö áà çàí ¿éëèéí õ¿ðýýí äýõ ÿìàð íýãýí ç¿éëèéí
öààøäûí ºðíºë, èäýâõæèëòýé õîëáîîòîé õýñãèéã èëýðõèéëñýí íýð
òîìü¸î; áèå ìàõáîäü ÿìàð íýãýí ç¿éëä èäýâõòýé òàòàãäàæ “õºäºë㺺íä
îðñîí ¿å”... áèå ìàõáîäèéí äîòîîä òýíöâýð áóþó ãîìåñòàçèñ ãýñýí íýð
òîìü¸îíû ýñðýã óòãààð èõýâ÷ëýí õýðýãëýíý... ßìàð íýãýí ç¿éëèéã õèéõ,
õè÷ýýõýä ÷èãëýñýí óõàìñàðò õàíäëàãà... ¯¿íèéã îð÷èí ¿åä çàí ¿éëèéí
ºâºðìºö õýëáýð ãýæ ¿çýõ áîëæýý. Ýð÷-ò¿ëõýö, õîðõîé, øóíàë, õ¿ñýë
çîðèã, çîðèëãî ýðìýëçëýë çýðýã íü á¿ãä çàí ¿éëèéí êîíàòèâ òàëûí
îíöëîã þì.
Õ¿ñýë çîðèã, ýð÷ õ¿÷ ãýñýí óõàãäàõóóíóóäûã òóõàéí õ¿íèé ñýòãýë ç¿éí õóâèéí
îíöëîãòîé õîëáîí òàéëáàðëàõ çàéëøã¿é øààðäëàãà òóëãàðäàã. Æèøýý íü,
ÿìàð íýãýí ç¿éëèéã óäààí õóãàöààãààð õèéõ ýð÷ õ¿÷èéã àâààä ¿çüå. Ýíý
ýð÷ õ¿÷ ìýäðýëèéí ñèñòåìèéí õýâ øèíæýýñ øàëòãààëíà. Õ¿÷òýé ìýäðýëèéí
ñèñòåì á¿õèé õ¿ì¿¿ñ ÿäðàìòãàé, ñóë õýâ øèíæèéí õ¿ì¿¿ñýýñ ÿëãààòàé.
Çàðèì ñóðàëöàã÷ øèíý àðãà áàðèëä óäààí ñóðàëöäàã áîë çàðèì íü ò¿ðãýí
øàëàìãàé ñóðàëöàõ æèøýýòýé. Çàí ¿éëèéí õóðä èõýâ÷ëýí õººðºë, ñààòëûí
ñîëèãäîõ õóðä, ìýäðýëèéí ýñ¿¿äèéí óÿí õàòàí ÷àíàðòàé õîëáîîòîé áàéäàã.
¯¿íèé çýðýãöýý àìüäðàëûí ÿâöàä òºëºâøèí òîãòñîí îíöëîã, õàíäëàãà, ¸ñ
ñóðòàõóóíû ìýäðýìæýýðýý ñóðàëöàã÷èä èõýýõýí ÿëãààòàé áàéäàã. Áèå
äààí ñóð÷ ñóäàëñàí ç¿éëýý øàëãóóëàí àìæèëòòàé ä¿í àâñàí ñóðàëöàã÷,
áóñäààñ ñýì õóóëàí ºíäºð ä¿í àâñàí ñóðàëöàã÷ õî¸ðûí áàõàðõàõ ñýòãýë ¸ñ
ç¿éí òàëààñàà èõýýõýí ÿëãààòàé þì. Çàí ¿éëèéí êîíàòèâ òàë áóþó çîðèã
ñýòãýëèéí õºäºë㺺íèé òàëûã áóñàä á¿ðýëäýõ¿¿í õýñã¿¿äýýñ íü ÿëãàí
¿çýõýä èõýýõýí òºâºãòýé áàéäàã. Çàí ¿éëèéí ýíýõ¿¿ ºâºðìºö á¿ðýëäýõ¿¿í
õýñãèéã õóâü õ¿íèé ñýòãýë ç¿éí îíöëîãèéí õ¿ðýýíä çàãâàð÷ëàí òàéëáàðëàõ
óëìààð òàõñîíîìè çîõèîõ îðîëäëîãûã Ðè÷àðä È.Ñíº¿ (Richard E.Snow, Lyn
Corno,Douglas Jarcson, 1996) íàð õèéæýý.
Õóâü õ¿íèé îíöëîãèéã òîäîðõîéëîã÷ ”èõ òàâ” ãýæ þó âý?
“Èõ òàâ” ãýæ þó âý? Ãèïïîêðàòààñ ýõëýí ºíººã õ¿ðòýë èõ ñýòãýã÷èä áîëîí
ýðäýìòýä õ¿íèé ñýòãýë ç¿éí õóâèéí îíöëîãèéã òàë á¿ðýýñ íü ñóäàëñààð
èðæýý. Õóâèéí îíöëîãèéã á¿ðä¿¿ëýã÷ òºðºë á¿ðèéí øèíæ¿¿äèéã ôàêòîðò
çàäëàí øèíæëýëèéí àðãààð ñóäàëñíû ¿íäñýí äýýð ¿íäñýíäýý òàâàí á¿ëýãò
õóâààãäàæ áàéíà ãýñýí ä¿ãíýëòýíä õ¿ð÷ýý. Ýíýõ¿¿ òàâàí á¿ëýã øèíæèä
õóâü õ¿íèé ñýòãýë ç¿éí îíöëîãèéã á¿õýëä íü õàìðóóëàí òîäîðõîéëæ áîëíî
ãýæ ¿çýæ áàéãàà áºãººä ýäãýýðèéã îð÷èí ¿åèéí ñýòãýë ñóäëàëûí øèíæëýõ
óõààíä “Èõ òàâ” (The big five) ãýæ íýðëýõ áîëæýý. Ýäãýýðèéã òîâ÷ äóðäúÿ:
40
1. Íèéöýðõýã áà äàéñàãíàñàí çàí (Agreeableness versus
hostility)
2. Ýêñòðàâåðò áà èíòðîâåðò (Extravertion versus introvertion)
3. Ñàíààòàé áà ñàíàìñàðã¿é ¿éëäýë (Conscientiousness versus
impulsivity)
4. Òîãòâîðòîé áà òîãòâîðã¿é (Neorotimtzm versus emotional
stability)
5. Ñàðóóë áà ÿâöóó óõààí (Intellectual openess versus narrow and
shallowness)
Õàðèí áîëîâñðîëûí ñýòãýë ñóäëàëûí øèíæëýõ óõààíä ñóðàëöàã÷èéí ñýòãýë
ç¿éí ýäãýýð îíöëîãóóä òýäãýýðèéí ñóðëàãûí àìæèëò áîëîí òºëºâøèëä
õýðõýí íºëººëæ áàéíà âý? ãýäãèéã òîäîðõîéëîõîä ÷èãëýñýí îëîí òºðëèéí
ñóäàëãàà õèéãäñýí áàéäàã. Æèøýýëáýë, ýêñòðàâåðò áà èíòðîâåðò õýâ
øèíæòýé õîëáîîòîé õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä ñóðëàãûí àìæèëòàíä õàðèëöàí àäèëã¿é
íºëººëäºã áàéíà. Õ¿¿õýä õýäèé÷íýý áàãà áàéõ òóñàì ýêñòðàâåðò îíöëîã,
ò¿¿íèé ñóðëàãûí àìæèëòàíä ñàéíààð íºëººëäºã áàéõàä ºñâºð íàñíààñ
öààø èíòîðâåðò áàéäàë ñóðëàãûí ºíäºð àìæèëòàíä íºëººëäºã, íîìûí
ñàíä ñóóõ, ãýðèéí äààëãàâðàà õèéõ çýðýã ãàíöààð÷ëàí àæèëëàõ îð÷èíä
èíòðîâåðò¿¿äèéí àíõààðàë ýêñðàâåðò¿¿äèéíõýýñ èë¿¿ ñàéí ñàéí òºâëºðäºã
ãýõ çýðãýýð îëîí ñóäàëãààíóóäûí õ¿ðýýíä õóâèéí îíöëîã ñóðãàëòàíä õýðõýí
íºëººëæ áàéãààã òàéëáàðëàñàí áàéäàã. Àéçåíê (M.W.Aisenck,1981) äýýðõ
õýâ øèíæ¿¿ä íü ñóðàëöàã÷èéí ñóðëàãûí àìæèëò áà òàíèí ìýäýõ¿éí ¿éë
ÿâöàä õýðõýí íºëººëæ áàéãààã ñóäàëæ ¿çýýä íèëýýä ÷óõàë ãýæ ¿çñýí ¿ð
ä¿íãýý äîîðõ áàéäëààð æàãñààæýý:
•
Óðàìøóóëàë
ýêñòðàâåðò¿¿äèéí
ñóðëàãûí
èíòðîâåðò¿¿äèéíõýýñ èë¿¿ ñàéí äýìæëýã áîëäîã.
ã¿éöýòãýëä
•
Øèéòãýë èíòðîâåðòóóäèéí ñóðëàãûí ã¿éöýòãýëä ýêñòðàâåðò¿¿äèéã
áîäâîë èë¿¿ õîðòîé íºëºº ¿ç¿¿ëäýã.
•
ªðñºë人í, óðàëäààí
òýìöýýíèé
¿ð
ä¿íã
èíòðîâåðò¿¿ä
ýêñòðàâåðò¿¿äýýñ ã¿íçãèé òóñãàæ àâäàã (ªºðººð õýëáýë, àëäàà îíîî
íü ã¿íçãèé íºëººëäºã ãýñýí ¿ã).
•
Èíòðîâåðò¿¿ä íýãýí õýâýýð óäààí õóãàöààíä ºãºãäºõ ìýäýýëëèéã
õ¿ëýýí àâàõ, ñýðãýýí ñàíàõ ÷àäâàðààðàà ýêñòðàâåðò¿¿äýýñ äàâóó
áàéäàã.
•
Áîãèíî õóãàöààíä ã¿éöýòãýõ òåñòèéí ¿ç¿¿ëýëò ýêñòðàâåðò¿¿äèéí
õóâüä èíòðîâåðò¿¿äýýñ ºíäºð áàéõàä óäààí õóãàöààíû òåñòèéí ¿ð
ä¿í ¿¿íèé ýñðýã áàéäàã ã.ì.
Ñóðãàëòûí õýâ øèíæèéí îíîëóóä áóþó ñóðàëöàã÷èéí ñýòãýë ç¿éí õóâèéí
îíöëîãèéã ñóðãàëòûí ÿâöàä õàðãàëçàí ¿çýõèéã ÷óõàë÷èëñàí ¿çýë áàðèìòëàë
41
íèëýýä õ¿÷òýé äýëãýð÷ áàéãààã áèä àíõààðàëäàà àâàõ õýðýãòýé þì. Õ¿¿õäèéí
ñýòãýë ç¿éí õóâèéí îíöëîãèéí òàëààðõ ¿íäñýí îéëãîëòûã áèä õàìòûí
á¿òýýëäýý (“Ñýòãýë ñóäëàë”, ÌÓÁÈÑ-èéí áàãø íàðûí õàìòûí á¿òýýë. ÓÁ,
2004) íèëýýä äýëãýðýíã¿é òóñãàñàí áèëýý.
Ñåìèíàð
Ñóðãàëòûí ñýòãýë ç¯éí ÎÐ×ÈÍ ¯åÈÉÍ
¯çýë áàðèìòëàë
Çîðèëãî:
Ñóðãàëòûí òàëààð îð÷èí ¿åèéí ¿çýë áàðèìòëàëóóä, ÿëàíãóÿà ñýòãýë õºäëºë
áà õàíäëàãûã ÷óõàë÷èëñàí õ¿ì¿¿íëýãèéí îíîëóóäòàé òàíèëöàæ, ëåêöèéí
õè÷ýýëýýð ýçýìøñýí ìýäëýãýý áàòàòãàõ, õýðýãëýõ àíõàí øàòíû ÷àäâàð
ýçìøèõ
Ñåìèíàðûí õè÷ýýëèéã ÿâóóëàõ àðãà ç¿é:
• ßðèëöëàãà
• Êåéñ àíàëèç
• Ä¿ðèéí òîãëîëò
• Ñýòãýë ç¿éí äàñãàëóóä
• Áè÷èë òåñò¿¿ä ãýõ ìýò ïðàêòèê àðãóóä
Ñåìèíàðûí õè÷ýýëèéí ÿâö:
Ñåìèíàðûí õè÷ýýëèéí ÿâöàä ñóðàëöàã÷èä äàñãàë àæèë 1-5-ûã õèéæ
ã¿éöýòãýíý.
Íèéò öàã: 2
Áèå äààí àæèëëàõ öàã: 4
Äàñãàë àæèë 1.
Äîîðõ òîõèîëäëûã óíøààä õ¿ì¿¿íëýãèéí îíîëûí ¿¿äíýýñ ä¿ãíýëò ºãíº ¿¿?
Ñóðãàã÷ áàãø Ñ-èéí õè÷ýýë òºëºâëºãººíèé äàãóó ýìõ æóðàì ñàéòàé ÿâàãääàã.
Òýðýýð ñóðãàëòûí ãàíö ãàðûí àâëàãàòàé ó÷ðààñ ñóðàëöàã÷äûí òîîãîîð íîì
òàðààõ áîëîìæã¿é. Çàðèì ÷óõàë ìýäýýëëèéã íîìíîîñîî òýð õýâýýð òàòàæ
îëøðóóëæ ºãäºã. Ìýäýýëëèéã íèéòýä õ¿ðòýýõ ëåêö óíøèõ íü õàìãèéí ¿ð
ä¿íòýé, ¿ëäýýöòýé àðãà ãýæ ¿çäýã ó÷ðààñ èõýíõ õè÷ýýëýý ýíý àðãààð ÿâóóëíà.
Çàðèì ÷óõàë ìýäýýëëèéã äóóäàæ áè÷¿¿ëýõ òîõèîëäîë ÷ öººíã¿é ãàðäàã. Áè÷èã
42
¿ñãèéí ÷àäâàð ìóóòàé õ¿ì¿¿ñ ò¿¿íèé ëåêöèéã ã¿éöýæ áè÷èæ ÷àäàõã¿é áîë
íºõ人ñºº õóóëæ àâàõûã ñàíàë áîëãîäîã. “Öýãöòýé ñàéí áè÷ñýí ëåêöèéã
äàðàà íü óíøààä øàëãàëò ºãºõºä èõ õýðýãòýé þì. Ìàíàé Ñ áàãø ºíäºð
ìýäëýã ñàéòàé ó÷ðààñ îíîë èõ ÿðèõ þì. Çààñàí ç¿éë íü íèëýýä õ¿íääýýä
áàéõ þì. Àðãà ÷ ¿ã¿é áèç äýý. Áèä ìýòèéí õ¿ì¿¿ñ ýðäýìòýí áèø, çààñàí
ç¿éë áîëãîíûã õýðýãëýõ àëáàã¿é ø¿¿ äýý “ãýæ ñóðàëöàã÷èä ººð õîîðîíäîî
ÿðèëöäàã ...
Äàñãàë àæèë 2.
“¯íýò ç¿éëèéã òîäîðõîéëîõ” äàñãàëûã òàíä ñàíàë áîëãîæ áàéíà. Òàíä
õàìãèéí èõ òààøààë, áàÿð õººð ºã÷ ºã÷ áàéäàã ç¿éë¿¿äýýñýý 10-15-èéã
æàãñààí áè÷íý ¿¿? Äàðààãààð íü áè÷ñýí ç¿éë òóñ á¿ðèéíõýý àðä õàìãèéí
ñ¿¿ëä õýçýý òààøààë àâñíàà òýìäýãëýýðýé.
Æàãñààëòàà àíõààðàëòàé àæèãëà. Õýðâýý ¿íýò ç¿éëèéã ìºí㺺ð ¿íýëýõ áîë
òóñ á¿ðèéã òà õýäýýð ¿íýëýõ âý? Òóñ á¿ðèéí ¿íèéã áè÷ñýíèéõýý äàðààãààð
òýäãýýðèéã ãóðàâ àíãèëíà: 1. Èðýýä¿éä õèéõ ç¿éë¿¿ä, 2. Ãàíöààðàà õèéõ
ç¿éë¿¿ä,
3.Áóñàäòàé õàìòàð÷ õèéõ ç¿éë¿¿ä. Ýäãýýð øàò äàðààëñàí
¿éëäë¿¿äèéã õèéñíèéõýý äàðààãàà𠺺ðèéí áè÷ñýí æàãñààëòàà ñàéòàð
àæèãëààðàé. Òàíû àìüäðàëûã áàÿð áàÿñãàëàíòàé áîëãîæ áàéäàã èéì
îëîí ¿íýò ç¿éëñ áàéäãèéã òà óõààðàõ áîëíî. Áóñàä õ¿ì¿¿ñèéí ãàðãàñàí
æàãñààëòòàé õàðüöóóëàí ÿðèëöâàë õ¿í õ¿í ººð ººð ç¿éëèéã ÷óõàë÷èëäàã
ãýäãèéã îéëãîõîä òóñ äºõºì áîëîõ þì.
Äàñãàë àæèë 3.
“ªºðèéí çàí ¿éëýý óõààð÷ àæèãëàõ àëõìóóä” äàñãàëûã òà ã¿éöýòãýýðýé.
Àëõàì á¿ðèéã àíõààðàëòàé àæèãëàæ ¿ç¿¿ëýëò òóñ á¿ðò õàðèóëàí áè÷ýýðýé.
ªºðòºº ÿìàð ÷ ø¿¿ìæëýëã¿éãýýð ÷èí ñýòãýëýýñýý õàíäààä ¿ç. Èíãýñíýýðýý
ÿìàð íýãýí ç¿éëèéã õèéõäýý ººðèéíõºº ìýäëýã òóðøëàãà äýýð òóëãóóðëàõ,
çàí ¿éëèéíõýý ñàéí ìóó òàëûã ìýäýæ àâàõ áîëîìæèéã òà îëæ àâàõ áîëíî.
Òàíû ã¿éöýòãýõ àëõìóóä:
Àëõàì íýã: Òîõèîëäîæ áàéñàí ç¿éë¿¿äýýñ áèé áîëñîí òóðøëàãà
Òà ººðèé㺺 ÿìàð, ÿìàð òàëûí òóðøëàãàòàé õ¿í ãýæ ¿çäýã âý?
Òà ººðººðºº èõýä áàõàðõàæ áàéñàí òîõèîëäëóóäààñ íýðëýíý ¿¿?
ªºðèéíõºº àëäààã óõààðàõàä õ¿ðãýñýí íýã òîõèîëäëûã íýðëýíý ¿¿?
Òàíû àìüäðàëä õàìãèéí èõ ñóðãàìæ ¿ëäýýñýí ÿìàð òîõèîëäîë áàéíà
âý?
Àëõàì õî¸ð: Àñóóëãàíä õàðèóëàõ
(a) ĺíãºæ ñàÿ òà þó õèéæ äóóñãàñàí áý? ªºðèéí çàí ¿éëèéã
òîäîðõîéëíî óó?
43
(á)
(â)
(ã)
(ä)
(å)
Òà ÷óõàì þó îéëãîæ àâñàí áý?
×óõàì þó íü òàíä òààëàãäñàí, õàðèí þó íü òààëàãäààã¿é âý?
Îéëãîìæã¿é áàéñàí ç¿éëèéã òà þó ãýæ áîäîæ áàéíà, ýíý íü òàíä
ÿìàð ñýòãýãäýë òºð¿¿ëýâ?
Òàíû áèå ìàõáîäèä ÿìàð íýãýí ç¿éë ìýäðýãäýæ áàéñàí óó?
ªºðòºº õàíäàæ õýëìýýð ñàíàà òàíä òºðñºí ¿¿? ×àäìààðã¿é,
õ¿ñìýýðã¿é òèéì ç¿éë áîäîãäñîí óó?
Àëõàì ãóðàâ: Çàí ¿éëèéíõýý õýâ ìàÿãóóäûã áîäîæ ¿çýõ
Ìèíèé çàí ¿éëèéí õýâøèæ, äàäñàí òàëóóä
(a) ªºðèé㺺 ãàéõøðóóëñàí ãýíýòèéí ÿìàð íýãýí ç¿éë òà õèéñýí
òîõèîëäîë áèé þó?
(á) Õèéæ äàäñàíààñàà ººð áàéäëààð ÿìàð íýã ç¿éë õèéæ áàéñàí óó?
(â) ßã èéì íºõöºëä èõýíõ òîõèîëäîëä òà ÿàäàã áàéñàí áý? Èéì
òîõèîëäëóóäàà ýðãýí ñàíàíà óó?
(ã)
Þìûã ÿã èíãýæ õèéõ, áîäîæ, ñýòãýæ, ìýäðýõ íü òàíû õóâüä àëü õýð
îëîí äàâòàãääàã âý?
Àëõàì äºðºâ: Ìèíèé õýâ ìàÿã
(a) Òà åð íü ÿìàð õýâ ìàÿãèéã áàðèìòàëäàã õ¿í áý?
(á) Òà ýíý õýâ ìàÿãààñàà ÿìàð òààøààë àâäàã âý?
(â) Ýíý õýâ ìàÿã ÷èíü òàíûã þóíààñ, ÿàæ õàìãààëäàã âý?
(ã)
Ýíý íü òàíä ÿìàð òºðëèéí ýðõ ÷ºëºº îëãîäîã âý?
Àëõàì òàâ: ¯ð äàãàâðûã óõààðàõ
Ýíýõ¿¿ õýâ ìàÿãààñ áîëæ ìèíèé àìüäðàëä òîõèîëääîã áîëîí òîõèîëäîæ
áîëîõ ç¿éëñ þó âý?
(a) ßìàð ¿íý öýíýýð ýíý õýâ ìàÿãàà õàäãàëàõ õýðýãòýé áîëäîã âý?
(á) Ýíý íü òàíû õóâüä õýð ¿íýòýé ç¿éë âý?
Àëõàì çóðãàà: Õóâèëáàðóóäûã õ¿ëýýí çºâøººðºõ
Òîãòñîíîîñîî ººð çàðèì íýã íýìýãäýë õýâ ìàÿèéã õýðýãëýõèéã áè ººðºº
ººðòºº õ¿ëýýí çºâøººðºõ ¿¿?
(a) ªºð÷èëæ ÷àäàõ õàìãèéí ýõíèé àëõàì þó áàéõ âý?
(á) Òàíä ÿìàð, ÿìàð ñîíãîëò áàéíà?
(â) Õóâèëáàð á¿ðèéã õýðýãëýæ ¿çýýä òà ýäãýýð àëõìóóäûã ýõíýýñ íü
äàâòààðàé.
Àëõàì äîëîî: Ñîíãîëò
Áîëîâñðîëûã õ¿ì¿¿íëýã áîëãîõ ¿¿äíýýñ õèéæ áàéãàà ýäãýýð àëõìóóä íü
ñóðàëöàã÷èéí ººðèéíõ íü ìýäëýã òóðøëàãà äýýð òóëãóóðëàõàä ¿íäñýíäýý
÷èãëýãääýã áàéíà.
44
Äàñãàë àæèë 4.
Òà çààõààð òºëºâëºæ áàéãàà õè÷ýýë¿¿äèéíõýý á¿ëýã ñýäâ¿¿äýä àíàëèç õèéíý
¿¿? Ñóðãàëòàà òºëºâëºõ人 ñóðàëöàã÷äûí çàí ¿éëèéã õºãæ¿¿ëýõ òîäîðõîé
çîðèëòóóäûã òà òóñãàéëàí áîäîæ òºëºâëºäºã ¿¿? Õ¿ñíýãòýíä ºãñºí
¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã 1-5 îíîîãîîð ¿íýëýýðýé. Ñóðãàëòûí ÿâöàä ñóðàëöàã÷èéí çàí
¿éëèéí ñýòãýëèéí õºäºë㺺í, õàðèëöàà õàíäëàãà, òàíèí ìýäýõ¿éí òàëóóäûã
öîãö áàéäëààð àâ÷ ¿çýõ ÿìàð áîëîìæ áàéãàà òàëààð ø¿¿í õýëýëöýíý ¿¿?
Á¿ëýã ñýäâ¿¿äýä àíàëèç õèéõ õ¿ñíýãò
Çîðèëãî áà çîðèëòóóä
Á¿ëýã
õîð­
øîî
Á¿ëýã ñýäâ¿¿äèéí íýðñ
ªðõèéí Ìàë­ Áèçíýñ
òºñºâ æóóëàõ òºëºâ­ Áóñàä
çîõèîõ òºñºë ëºãºº
Äîòîîä ñýòãýëèéí
õºäºë㺺í
Ñóðàëöàã÷èéí ººðèéí
¿íýëãýýíèé ºñºëò
ªºðèéí õàðèóöëàãûí àõèö
äýâøèë
Ñóðàëòàíä õàíäàõ ýåðýã
õàíäëàãà
ªºðèé㺺 òàíèí ìýäýõ
òàëààð ãàðàõ àõèö
Òàíèí ìýäýõ¿é
Íèéãìèéí àìüäðàëûí
ó÷èð øàëòãààíûã îéëãîõ
îéëãîëòîíä ãàðàõ àõèö
Ñîíãîëòîò õóâèëáàðóóäûã
íýãòãýí ä¿ãíýõ ÷àäâàð
Ñîíãîëòîò ¿ð äàãàâðóóäûã
îëæ õàðàõ, íýãòãýí ä¿ãíýõ
÷àäâàð
ªºðèé㺺 òàíèí ìýäýõ
÷àäâàðò ãàðàõ àõèö äýâøèë
Ñýòãýëèéí õºäºëãººíºº
èëýðõèéëýõ òàëààð ãàðàõ
àõèö
45
Çàí ¿éëèéí ãàäààä èëðýë
Õ¿ì¿¿ñèéí õîîðîíäûí
õàðèëöààíû ºñºëò
Áóñäûã îéëãîõ, õ¿íäýòãýõ
òàëààð ãàðàõ àõèö
Õóâü õ¿íèé õàðèëöàõ
÷àäâàðûí ºñºëò
Õàìòûí õàðèëöààíû à÷
õîëáîãäëûã îéëãîõ, óõààðàõ
÷àäâàðò ãàðàõ àõèö
Ä¿ðýì æóðàì ìºðäºõ òàëààð
ãàðàõ àõèö
Ñóðàëöàã÷äûí îðîëöîî,
èäýâõèéí ºñºëò
Îðîëöîã÷èéí áàéð, ñóóðèà
èëýðõèéëýõ ÷àäâàðûí ºñºëò
Èäýâõèòýé ñîíñîõ ÷àäâàðûí
ºñºëò
Àñóóäàë øèéäâýðëýõ
àðãóóäûí õýðýãëýýíèé ºñºëò
Ñóðãàëòûí õýðýãëýýíèé à÷
õîëáîãäîë
Äàñãàë àæèë 5.
Äîîðõ ¿ëãýðèéã óíøààä çàðèì ñóðãàëòûí ¿ð ä¿í àìüäðàëààñ õîë õºíäèé,
¿ðã¿é çàðäàë èõòýé áàéãààãèéí øàëòãààíûã ø¿¿í ÿðèëöàíà óó? ̺í ýíýõ¿¿
¿ëãýðèéí ñóðãàëòûí ÿâöàä ñóðàëöàã÷äàä ýçýìø¿¿ëýõ ÷àäâàð äàäàëòàé
õýðõýí õîëáîí òàéëáàðëàõ âý?
Ýðò óðüäûí öàãò ýãýë àìüäðàëòàé íýãýí àéëûí ãàíö îõèí ýõ ýöãèéíõýý
íàñààðàà õºäºëìºðëºí öóãëóóëñàí öººí ìºíãèéã àâààä òºâ ãàçàð î÷èæ
ñóðãóóëüä ñóðàëöàõààð ÿâæ ãýíý. Îõèí õýäýí æèë ñóðàëöààä àâ÷ ÿâñàí
ìºí㺠òºãðºãºº äóóñãààä ãýðòýý ýðãýæ èðæ ãýíý. Ýöýã ýõ íü ò¿¿íýýñ ýðäýì
íîì èõ ñóðñàí ýñýõèéã íü àñóóõàä îõèí ñóðàëöàõ ãýæ èõýä çîâæ ç¿äýðñíýý
ãàéõàí áàéæ, áîîâ ÿàæ õèéõ òàëààð ºíäºð áîëîâñðîë ýçýìøýýä èðëýý. Òà
íàðûí áîîâ õèéäýã àðãà áîë õîöðîãäñîí á¿ä¿¿ëýã àðãà þì áàéíà. Ò¿¿íèéã
õèéäýã èõ îëîí ñî¸ëòîé àðãà, òåõíèê áàéäãèéã áè ìýäíý ãýæ ãàéõóóëàíãóé
õýëæýý. Ò¿¿íèéã ÿðèõûã ñîíñîæ áàéñàí ýõ íü “Çà òýãâýë îõèí ìèíü þó
÷àääàã áîëñíîî áèä õî¸ðò õàðóóë äàà. ×è òºâ ãàçàð ñóðàëöàæ, èõ ìºíãº
46
çàðæ óäààí õóãàöààãààð ñóðëàà. Õàðèí ýýæ íü ÿìàð ÷ ñóðãóóëü ñî¸ëä
ñóðàëöààã¿é, ç¿ãýýð ë àìüäðàëààñ ñóðàëöñàí. Ýýæèéíõ íü õèéñýí áîîâûã
ìàíàé ýíäýõèéíõýí àìòàðõàí èäýõ äóðòàé ó÷ðààñ áàéíãà õóäàëäàí àâäàã
þì. Õàðèí õýí ÷ íàäààñ òà ÿìàð ñóðãóóëü òºãññºí áý? ãýæ àñóóæ áàéãààã¿é.
Õî¸óëàà ººð ººðèéíõºº ñóðñíààð ãóðèëàà çóóðã÷ áîîâ õèéå. Õàðèí áè í¿äýý
áîî÷èõîîä ãóðèëàà ýëäýæ áîîâ õèéíý ãýæýý. Èíãýýä òýð õî¸ð áîîâ õèéæ
ýõëýâ ãýíý. Ýýæ í¿äýý áîîñîí õèðíýý ãóðèëàà èëáýòýé þì øèã ãóëãóóëàí
ýëäýæ, æèãä òàñëàí óðàí õýð÷èæ àìòòàé ñàéõàí áîîâíóóä õèéæýý. Õàðèí
îõèíû çóóðñàí ãóðèë ñàâòàéãàà íààëäàí çóóðàëäàæ, ýëäýæ áîëîõã¿é èõ ë
õýö¿¿ áàéíà ãýíý. Îõèí “Òàíàé ñàâ ñóóëãà, ãóðèë òîñ ÷èíü íàäàä òààðàõã¿é
áàéíà” ãýæ óöààðëàñààð áîîâ õèéæ ÷àäñàíã¿é ãýíý. ¯¿íèéã õàðñàí ýöýã ýõ
õî¸ð íü “Îõèí ìèíü ÷è áèä õî¸ðûí íàñààðàà öóãëóóëñàí õýäýí ìºíãèéã
õèé äýìèé ë ¿ðýýä, õàéðàí ñàéõàí öàã õóãàöààãàà àëäààä èðæ äýý” ãýæ
õàðàìññàí ãýäýã.
Íîì ç¯é:
1.
David A.Statt. (2003). Dictionary of psychology, New York, Psychology
Press
2. David C. Berliner and Robert C. Calfee. (1996) Handbook of educational
psychology, New York, Simon & Schuster Macmillan
3. James S. Cangelosi. (1990). Designing tests for evaluationg student
achievement, New York & London, Longman
4. Lee J. Crongbach. (1977). Educamional psychology. New York /San
Diego/ Chicago, Stanford University, INC
5. Ìÿãìàð.Î (2003). Áàãøèéí çàãâàðûí íýãýí õóâèëáàð, Óëààíáààòàð
6. Ìÿãìàð.Î (2008) Ñýòãýë ñóäëàë, íýãä¿ãýýð äýâòýð
7. Ñýòãýë ñóäëàë (2005), ÌÓÁÈÑ-èéí áàãø íàðûí õàìòûí á¿òýýë,
Óëààíáààòàð, 2002
8. ×àíàðòàé –õºòºëáºð áàãøèéí õºãæèë (2001), ÓÁÈÑ-èéí ñóðãàëò
ñåìèíàðûí ìàòåðèàë, Óëààíáààòàð
9. Robert D. Harold W. Bernard (1982), Monerey, California, Brooks/Cole
Publishing Company
10. Thomas L.Good (1986), Educational psychology, New York & London,
Longman
47
ÑÓÐÀËÖÀÕ ÑÝÄËÈÉÍ ÒÀËÀÀÐÕ ÎÐ×ÈÍ
¯ÅÈÉÍ ¯ÇÝË ÁÀÐÈÌÒËÀË
Ïðîô. Î.Ìÿãìàð (ÌÓÁÈÑ)
1. ªºðèéí ¿íýëýìæèéí îíîë
2. ªºðèéí ¿ð ä¿íò áàéäàë
3. ªºðèé㺺 ÷àäâàðã¿é ãýæ ¿çýõ õýâøèë
4. Ñýäëèéã àìæèëòàä õ¿ðýõ çîðèëãîòîé õîëáîí òàéëáàðëàõ
õàíäëàãà
Ñ¿¿ëèéí ¿åä ñóðàëöàõ ñýäëèéã õóâü õ¿íèé ºðèé㺺 õ¿ðòýõ, õ¿ëýýí çºâøººðºõ
÷àäâàðòàé íÿãò õîëáîí ¿çýõ áîëñîí áàéíà. Õóâü õ¿í ººðèé㺺 ñóðàëöàõ
÷àäâàð ìóóòàé, “Áè ÷àäàõã¿é“ ãýñýí áîäîëòîé áàéõ þì áîë õ¿íèé ººðèéã
íü äîðîéòóóëàõ íºëººòýé áàéäàã ãýæ ¿çýæ áàéãàà þì. Èéì áàéð ñóóðèíààñ
ñóðàëöàõ ñýäëèéã òàéëáàðëàõ îíîëóóäûã “ªºðèé㺺 õ¿ðòýõ ÷àäâàðûí
îíîëóóä” ãýäýã. Ýäãýýð îíîëóóäòàé òîâ÷ òàíèëöúÿ.
1. ªªðèéí ¯íýëýìæèéí îíîë
ªºðèé㺺 õ¿ðòýõ ÷àäâàð íü ººðèéí
¿íýëýìæèéí îíîëûí àìèí ñ¿íñ íü þì.
ªºðèé㺺 ÷àäâàðòàé ãýäãýý îéëãóóëàõ,
÷óõà÷ëàõ õýðýãöýý õ¿í á¿ðò áàéäàã.
Ýíãèéíýýð õýëáýë, ¿íýëýìæ ºíäºðòýé
áàéõûí òóëä õóâü õ¿í àâüÿàñ ÷àäâàðàà ¿íýëæ ÷àääàã áàéõ õýðýãòýé. ªºðèé㺺
àüÿàñ ÷àäâàðòàé ãýñýí îéëãîëò ìýäðýìæ á¿õ íàñíû ñóðàëöàã÷äàä áàéäàã.
ªºðèéíõºº ìýäëýã, ÷àäâàðûã
õ¿íäëýí ¿çýõ ýåðýã õàíäëàãà
õ¿í á¿ðò áàéäàã.
ªºðèéí òàëààðõ ýíý îéëãîëòîî õàäãàëàõ, áàòàòãàõ õ¿ñýë õ¿í á¿ðò áàéõ
¸ñòîé ãýæ ýíý îíîëûí òàëûã áàðèìòëàã÷èä ¿çäýã.
ªºðèéí ¿íýëýìæèéí îíîëûí ãîë òºëëºã÷ íü Êàâèíãòîí (Covington,1989)
þì. ªºðèéíõºº ìýäëýã, ÷àäâàðûã õ¿íäëýí ¿çýõ ýåðýã õàíäëàãà, õóâü õ¿í
á¿ðò áàéäàã áºãººä ýíý õàíäëàãàà õàìãààëàõûí òóëä õóâü õ¿ì¿¿ñ òºðºë
á¿ðèéí ñòðàòåãè õýðýãëýäýã áîëîõûã õàðóóëñàí îëîí áàðèìòûã Êàâèãòîí,
ò¿¿íèé õàìòðàí ç¿òãýã÷èä èëð¿¿ëæýý.
48
Òýäãýýðèéí èõýíõ íü ìºí ÷àíàðûíõàà
õóâüä õàìààðàõ øèíæòýé (attributional)
ãýæ ¿çñýí. Òóõàéëáàë, Êàâèíãòîí
“Ýäãýýð á¿ëýã ñòðàòåãóóä íü õóâü
õ¿íèé á¿òýëã¿éòëèéí
øàëòãààíûã
ò¿¿íèé ººðòýé íü õîëáîîòîé äîòîîä
õàìààðëààñ íü õîëäóóëàí, ººðººñ
íü àíãèä, ººðèéíõ íü õÿíàëò, õàðèóöëàãààñ ¿ë õàìààðàõ ãàäààä õ¿÷èí ç¿éëñ
ð¿¿ øèëæ¿¿ëýõèéã îðîëäîæ áàéäàã” (2,74) ãýæýý.
ªºðèé㺺 õ¿íäëýõ ýåðýã
õàíäëàãàä òóëãóóðëàñàí
óõàìñàðò ÷àðìàéëò, ç¿òãýë
íü íýí ÷óõàë ñóðàëöàõ
ñýäýë þì.
Òýäãýýð ñòðàòåãóóäààñ äóðäâàë:
à) Õýò ºíäºð çîðèëãî ºìíºº äýâø¿¿ëýí òàâèõ, ýíý ¿åä ñóðàëöàã÷èéí
á¿òýëã¿éòýë íü ò¿¿íèé ÷àäâàðã¿éãýýñ áèø, õàðèí çîðèëãî õýò õ¿íä
áàéñíààñ õàìààðàëòàé áàéäàã.
á) Õîéø òàâèõ, þó ÷ óíøèõã¿é áàéõ çýðãýý𠺺ðèéí îþóí óõààíàà
õîìñäóóëàõ àðãà òåõíèê¿¿äýýð àðãàöààõ,
â) Áàãø ìóó çààñàí, ºâäñºí ãýõ çýðãýýð øàëòàã òîî÷èõ, èíãýñíýýðýý
á¿òýëã¿éòëýý ººðººñ õîë õºíäèé, õÿíàãäàõ áîëîìæã¿é õ¿÷èí ç¿éëòýé
õîëáîõ ãýñýí îðîëäëîãî ã.ì.
Æèøýýëáýë, Êàâèíãòîí Îìåëè÷ (Covengton and Omelich,1979) íàð
êîëëåæèéí îþóòíóóä òåñòýíä óíàõààñ èõýä è÷äýã áºãººä ¿¿íèéãýý
÷àäâàðã¿éãýýñ áîëîîä óíààã¿é, õàðèí õè÷ýýë ç¿òãýë ãàðãààã¿éãýýñ
áîëëîî ãýæ õàìààòóóëàõ õàíäëàãàòàé áàéäãèéã íîòîëñîí áàéíà. Õàðèí
õè÷ýýãýýä õè÷ýýãýýä äèéëýýã¿é ãýñýí ¿ç¿¿ëýëò áîë èõýýõýí è÷ãýâòýðòýéä
òîîöîãääîã áàéíà. Çàðèìäàà èõýýõýí õè÷ýýë ç¿òãýë ãàðãààä áàãà ¿ð ä¿íä
õ¿ðýõ òîõèîëäîë íü õóâü õ¿í ººðèé㺺 õýòð¿¿ëýí ¿íýëñíýýñ áîëäîã: òýð
õ¿í õ¿ðñýí àìæèëòàíäàà áèø õàðèí óã àæèëä õ¿÷ íººöºº çàðöóóëñàíäàà
ñýòãýë õàíãàëóóí áàéæ áîëîõ þì. (Brown and Weiner, 1984).
ªºðèé㺺 õ¿íäëýõ ýåðýã õàíäëàãàä òóëãóóðëàñàí óõàìñàðò õè÷ýýë
ç¿òãýë áîë óã ÷àíàðòàà ººðèé㺺 õ¿ðòýí õ¿ëýýí àâàõ ÷àäâàðûí ¿ð ä¿í
þì ãýñýí ¿çýë äýýðýý ººðèéí ¿íýëýìæèéí òàëûí îíîë÷èä àòðèáóöûí
îíîëûíõíîîñ õàòóó çîãñäîã.
“¯éëèéã õèéõ îíüñ-ò¿ëõýö”-èéã òàéëáàðëàõ òàéëáàðààðàà ýäãýýð îíîëóóä ººð
õîîðîíäîî ÿëãàãääàã. Óðàìøóóëûã äýýä çýðãýýð èõýñãýõ, øèéòãýëèéã äýýä
çýðãýýð áàãàñãàõ íü çàí ¿éëèéã øàëòãààí,¿ð äàãàâðààð íü íºõöºëä¿¿ëýã÷ ãîë
õ¿÷èí ç¿éë ìºí ãýñýí ¿çëèéã ººðèéí ¿íýëýìæèéí îíîëûíõîí ãîë áîëãîí
áàðèìòàëäàã.
49
2. ªªðèéí ¯ð ä¯íò áàéäàë
ªºðèéí ¿ð ä¿íò áàéäàë áîë õóâü õ¿íèé ìàø ÷óõàë ÷àäàìæ þì ãýñýí îéëãîëòûã
À.Áàíäóðà ò¿ãýýí äýëãýð¿¿ëæýý. (Bandura,1977,1986,1989). Þìûã èë¿¿ ñàéí
õèéæ ã¿éöýòãýõ ÷àäâàð íàäàä áèé ãýñýí èòãýë õ¿ì¿¿ñò áàéäàã ãýæ ¿çäýã.
ªìíºº òàâüñàí çîðèëãîòîéãîî òóëãàðñàí ¿åäýý “Áè ¿¿íèéã õèéæ ÷àäàõ óó?
Ýíý çîðèëãîíä õ¿ðýõýä çàéëøã¿é øààðäàãäàõ àðãà áàðèë íàäàä áàéíà óó?”
ãýæ õ¿ì¿¿ñ ººðººñºº àñóóäàã (Bandura, 1989). “Õ¿ì¿¿ñèéí ººðèéí ¿ð ä¿íò
áàéäëûí òàëààðõ èòãýë íü òýäíèé ñýäëèéí ò¿âøèíã íºõöºëä¿¿ëæ áàéäàã
áºãººä õýäèé õýìæýýíèé õè÷ýýë ç¿òãýë ãàðãàõ, áýðõøýýëèéã õýð óäààí äààæ
òýñâýðëýõýä íºëººëäºã. ªºðèéíõºº ÷àäâàð íººöºíä õýäèé÷íýý èõ èòãýâýë
òýä õè÷ýýë ç¿òãýëèéã òóéëûí èõýýð ãàðãàäàã áàéíà.” (2,75).
Òóõàéí íºõöºë, áàéäëûã
äàâàí òóóëàõ ÷àäâàð
áîëîìæîî ¿íýëæ áàéãàà
õóâü õ¿íèé ¿íýëãýýã
ººðèéí ¿ð ä¿íò áàéäàë
ãýíý.
Áàíäóðàãèéí ýíý ¿çëèéã íîòîëñîí
îëîí æèøýý áàðèìò çºâõºí ë
ñóðëàãûí àìæèëòûí õ¿ðýýíä òºäèéã¿é,
ñòðåññèéã äàâàí òóóëàõ, ºâ÷èí äààõ
÷àäâàðàà íýìýãä¿¿ëýõ, àéäñûã äàâàí
òóóëàõ çýðýã çàí ¿éëèéí ÿíç á¿ðèéí
õ¿ðýýíä àæèãëàãääàã áàéíà.
ªºðèéí ¿ð ä¿íò áàéäëûí ýíýõ¿¿ îëîí òàëò èëðýë íü
ºðãºí òàðõàõàä íºëººëæýý.
ýíý ÷èã õàíäëàãà
×àíê (Schank,1991) ººðèéí ¿ð ä¿íò áàéäàë áà àìæèëò ãàðãàõ òýì¿¿ëýë
õî¸ðûí õîîðîíäûí õîëáîî õàìààðëûã õàðóóëñàí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íã àâ÷
¿çñýí áàéäàã. Ñóäëóóëàã÷äàä àðèôìåòèêèéí 100 áîäëîãî ºã÷ ýäãýýðò
¿íýëãýý õèéí ºðèéí áîäîæ ÷àäíà ãýñýí äààëãàâðóóäàà òýìäýãëýõèéã õ¿ññýí.
̺í òýäíýýñ ººðèéíõºº õèéñýí ¿íýëãýýã õèð çýðýã îíîâ÷òîé ãýæ ¿çýæ
áàéãàà òàëààð àñóóëãà àâñàí.
Ýíýõ¿¿ õî¸ð ýðýãö¿¿ëëèéí àëü, àëü íü
ººðèéí ¿ð ä¿íò áàéäëàà ñóäëóóëàã÷
õýðõýí óõààð÷ áàéãààã ñóäëàõàä
÷èãëýãäýæ áàéæýý. Ñóäàëãààíû ¿ð
ä¿íãýýñ ¿çýõýä ººðèéí ¿ð ä¿íò
áàéäëûí ¿íýëãýýíèé õýëáýëçëýë íü
“Áè äààëãàâðûí ýíý á¿ëãèéí ìàø
ñàéí õèéæ, ñóðàëöàæ ÷àäíà ãýäãýý
ìýäýæ áàéíà.”, “Áè ýíý á¿ëãèéã ñàéí õèéíý ãýæ íàéäàæ áàéíà” ãýõ çýðãýýð
ñóäëóóëàã÷ ÷óõàì àëü õ¿ðýýíèé äààëãàâðûã ñîíãîí àâñíààñ øàëòãààëæ
áàéãàà íü õàðàãäæýý. Èéìýðõ¿¿ ñóäàëãààíóóäààñ õàðàõàä ººðèéí ¿ð ä¿íò
áàéäàë íü äîîðõ òîõèîëäëóóäàä ñóðëàãûí àìæèëòàíä ñàéíààð íºëººëæ
áàéæýý:
ªºðèéí ÷àäâàð íººöºíä
õýäèé÷èíýý èõ èòãýæ
áàéâàë çîðèëãîäîî
õ¿ðýõèéí òºëºº òýì¿¿ëýõ
òýì¿¿ëýë òºäèé÷íºº
ºíäºð áàéäàã.
50
1. Îéðûí çîðèëòóóäûí öààíà õýòèéí çîðèëò áàéãààã ñóðàëöàã÷ îëæ
õàðæ ÷àäàæ áàéãàà òîõèîëäîëä ºìíºõººñºº àõèö ãàðãàõàä õÿëáàð
áàéñàí
2. Òºëºâëºãºº çîõèîõ áà íýãòãýí ä¿ãíýõ àðãà áàðèëä ñóðàëöàã÷èä
ñóðàëöñàí òîõèîëäîëä
3. Õ¿ðñýí ¿ð ä¿íã óðàìøóóëàõ óðàìøóóëëûã çîðèëãî òàâüñíû òºëºº
óðàøóóëàõ óðàìøóóëëààñ èë¿¿ä ¿çñýí òîõèîëäîëä
òóñ òóñ ñàéíààð íºëººëæýý.
“Áè ÷àäíà” ãýñýí
¿çýë íü ñóðàõ èäýâõè
÷àðìàéëòûã ºäººæ ºã÷
áóé ìàø ÷óõàë ñýäýë þì.
Ñóäàëãààíû ýäãýýð çààâàð÷èëãóóä íü
¿íäñýíäýý “Áè ÷àäíà” ãýñýí èòãýëèéã
ñàéæðóóëàõàä ÷èãëýæ áàéñàí áºãººä
èéì èòãýë õóâü õ¿íèé õè÷ýýë ç¿òãýë áà
àìæèëòûí àëü àëèéã íü ºñãºäºã àæýý.
Àòòðèáóöûí îíîëä ººðèéí õ¿ñýë òýì¿¿ëëèéã ºíãºðñºí ¿éë ÿâäëóóäòàé
õîëáîí òàéëáàðëàäàã áîë ººðèéí ¿ð ä¿íò áàéäëûí òàëààðõ èòãýë íü èðýýä¿é
ð¿¿ ÷èãëñýí áàéäãààðàà ÿëãààòàé.
ªºðèéí ¿ð ä¿íò áàéäëûí òàëààðõ èòãýë ¿íýìøèë íü äàðààãèéí øàòíû
àìæèëòàíä õ¿ðýõ çîðèëãîî õýðýãæ¿¿ëýõòýé õîëáîîòîé ñàíààíóóäûã òºð¿¿ëæ
áàéäàã. ªºðèéí ¿ð ä¿íò áàéäëûí îíîëä õóâü õ¿íèé íàéäâàð-õ¿ëýýëòýíä
íºëººëæ áàéäàã îëîí óðüòàë íºõöºë áàéäàã ãýæ ¿çäýã. ¯¿íä: ÿìàð íýãýí
ç¿éëýýñ ¿ëäñýí ºìíºõ ¿ð äàãàâàð,çàãâàð÷ëàë,áóñäûí ç¿ãýýñ ¿ç¿¿ëýõ äàðàìò
øàõàëò, ñýòãýë õºäëºë ã.ì. Æèøýý íü ç¿ðõ ñàâëàõ, ÷è÷ðýõ, òîëãîé ºâäºõ,
ýðãýõ, äîòîð ìóóõàéðàõ çýðýã ò¿ãø¿¿ðèéí ôèçèîëîãèéí øèíæ òýìäã¿¿ä
íü ÿìàð íýãýí çîðèëãîäîî õ¿ð÷ ÷àäàõã¿é ãýäãèéã èëòãýæ áàéæ áîëíî ãýæ
¿çäýã.
3. ªªðèé㪪 ×àäâàðã¯é ãýæ ¯çýõ õýâøèë
ªºðèéí ¿ð ä¿íò áàéäàë íü “Áè
÷àäíà” ãýñýí èòãýë äýýð òóëãóóðëàäàã
áîë ÷àäâàðã¿éäýý èòãýõ èòãýë íü “Áè
÷àäàõã¿é” ãýñýí ¿çýëä òóëãóóðëàäàã.
ßìàð íýã ç¿éëèéí ¿ð äàãàâàð íü ìèíèé
çàí ¿éëòýé õîëáîîã¿é ãýñýí ¿çýë
ÿàãààä õ¿ì¿¿ñò áèé áîëñîí áàéäàã
âý? ãýäãèéã òàéëáàðëàõ íü ýíý òàëûí
òàëûí îíîë÷äûí ¿çýë áàðèìòëàëûí òóëãóóð ÷óëóó áîëæ ºãäºã. Àìæèëòã¿é,
¿ð ä¿í ìóóòàé áàéäàë áîë çàñ÷ çàëðóóëàõ áîëîìæã¿é õýö¿¿ ç¿éë þì
ãýñýí îéëãîëò õóâü õ¿íä áèé áîëñîí ¿åä ººðèé㺺 ÷àäâàðã¿é ãýæ ¿çýõ
òºëºâøäºã.
Á¿òýëã¿éòýë áà øèéòãýë
íü çàéëøã¿é ç¿éë þì
ãýñýí ¿çëèéí ¿ð ä¿íä
áèé áîëñîí çàí ¿éëèéí
èäýâõã¿é õýëáýð çàðèì
õ¿ì¿¿ñò òîãòñîí áàéäàã .
51
Èéì õ¿ì¿¿ñ íü ººðèé㺺 “÷àäâàðã¿é
õ¿í“
ãýæ
òîîöîîä
ñóð÷èõñàí
áàéäàã ó÷ðààñ áîëîâñðîëûí ñýòãýë
ñóäëàëûí
øèíæëýõ óõààíä ýíý
¿çýãäëèéã “Learned helplessness” ãýæ
íýðëýäýã áàéíà. Òîäðóóëàí õýëáýë,
¿çýãäýë þìñûã õÿíàëòàíäàà áàéëãàæ,
æîëîîäîæ ÷àäàõã¿é þì áàéíà ãýñýí
áàòòàé îéëãîëò õóâü õ¿íä áèé áîëñîí
áàéäàã. Èéì ¿çëèéí óëìààñ èäýâõè
ñîíèðõîë ñààðàõ, ñýäýë òýì¿¿ëëýý
àëäàõ, ò¿ãø¿¿ð ¿¿ñýõ, ñóðëàãûí àìæèëò ¿ð ä¿í áóóðàõ çýðýã ñºðºã
íºëººëë¿¿ä áèé áîëäîã. Íýã òîõèîëäîëä ãàðöààã¿é áàéäëûí óëìààñ áèé
áîëñîí á¿òýëã¿éòëèéã ¿¿íýýñ ÿëãààòàé, õÿíàëòàíäàà àâ÷ áîëîõ áàéñàí ººð
íýã íºõöºë áàéäàëä øèëæ¿¿ëýí 纺âºðëºæ ò¿ãýýìýë øèíæòýé áîëãîæ
ýõýëáýë “ªºðèé㺺 ÷àäâàðã¿é” ãýñýí ¿çýë õýâøèæ áóéí øèíæ þì.
ªºðèé㺺 ÷àäâàðã¿éä
òîîöîõ ¿çëèéí îíöëîã:
ªºðèé㺺 áàéíãà
áóðóóòãàõ ñýòãýë
“ Áè ÷àäâàðã¿é õ¿í”
ãýñýí òîãòñîí ¿çýë.
Ýíý ¿çëýýðýý á¿õíèéã
õàâòãàéðóóëàí òàéëáàðëàõ
õýâøèë çýðýã þì.
¯¿íèé æèøýý áîë ñàéí ñóðàëöäàã ñóðàã÷ èõýýõýí õè÷ýýë ç¿òãýë ãàðãàñàí
àòëàà øàëãàëòàíäàà íýã óäàà óíàñíààñàà õîéø ºìíº íü àìàðõàí õèéäýã
áàéñàí ç¿éëýý õèéæ ÷àäàõàà áîëèõ òîõèîëäîë þì. ªºðèé㺺 ÷àäâàðã¿é ãýæ
¿çýõ ¿çýë òºëºâøèõºä íºëººëäºã ã¿ðâàí ¿ç¿¿ëýëò áàéäàã ãýæ ýíý òàëûí
îíîëûã äýâø¿¿ëýã÷èä (Abramson, Seligman, Teasdale, 1978) ¿çäýã áàéíà:
1. Àëèâàà ñºðºã ¿ð äàãàâðûã õóâü õ¿í ººðèéí áóðóóãààñ áîëñîí ìýòýýð
çºâõºí äîòîîä õ¿÷èí ç¿éëñèéí íºëººãººð òàéëáàðëàæ áàéâàë ýíý íü
óã õ¿íèé ººðèéí ¿íýëãýýíä ãàæóóäàë ãàðñíû øèíæ áºãººä ººðèéí
¿íýëãýý õýò äîîãóóð áàéãààãèéí èëðýë þì.
2. Õýðâýý õóâü õ¿í òààã¿é ¿çýãäýë, òîõèîëäëóóäûã òàéëáàðëàõäàà
èõýâ÷ëýí òîãòñîí øàëòãààíûã áàðèìòàëæ áàéâàë ººðèé㺺 ÷àäâàðã¿é
ãýæ ¿çýõ ¿çëýýñ ¿¿äýí áèé áîëîõ ñºðºã ¿ð äàãàâàð öààøäàà óäààí
õóãàöààãààð ¿ðãýëæëýõ ìàãàäëàë ¿¿ññýíèé øèíæ ãýæ ¿çäýã.
3. Õýðâýý”Áè þó ÷ õèéñýí á¿òýëã¿éòýæ áàéäàã” ãýõ÷ëýí õàâòãàéðóóëàí
îéëãîãäîæ áàéãàà áîë èéì õýâøèë ñóóæ ýõýëñíèé øèíæ áºãººä óã
õýâøèë áýõæèõèéí õèðýýð àëäàãäàë èõýñ÷ àìæèëò áóóðíà ãýæ ¿çäýã.
ªºðèé㺺 ÷àäâàðã¿é ãýæ ¿çýõ ¿çëèéí øàëòãààíûã òàéëáàðëàõ ¿íäñýí õî¸ð
÷èã õàíäëàãà áàéäàã. Íýãä¿ãýýðò, õóâü õ¿íèé ñýòãýë ç¿éí õýâ øèíæòýé
õîëáîí òàéëáàðëàäàã. Òîäðóóëáàë, õ¿ì¿¿ñèéí ººäðºã áà ãóòðàíãè ¿çýëòýé
õîëáîîòîé ãýæ ¿çäýã. Õî¸äóãààðò, “÷àäíà”, “÷àäàõã¿é” ãýñýí ¿çëèéí
ÿëãààòàé õîëáîîòîé ãýæ òàéëáàðëàäàã. Ýíý ¿çëèéí ¿¿äíýýñ ñóðàëöàã÷äûã
“çîðèëãîäîî õ¿ð÷ ÷àäíà”, “Çîðèëãîäîî õ¿ð÷ ÷àäàõã¿é” ãýñýí õî¸ð ººð
áàðèìæààòàé áàéäàã ãýæ çàðèì ñóäëàà÷èä (Dweck, Leggett ,1988 ) ¿çæýý.
52
Äþèê íàðûí ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä “çîðèëãîäîî õ¿ð÷ ÷àäíà” ãýñýí ¿çýëòýé
ñóðàëöàã÷èä áýðõøýýë òóëãàðàõ ¿åä òàâüñàí çîðèëãîäîî ãîë àíõààðëàà
òºâëºð¿¿ëæ àñóóäëûã øèéäâýðëýæ ÷àäíà ãýñýí áàðèìæààëàë á¿õèé
ñòðàòåãèéã áàðüæ, çîðèëãî ýðìýëçëýýðýý áàõàðõàæ, äàâàí òóóëàõ õ¿ñýë
ýðìýëçëýë òºðäºã áºãººä ýíý íü òýäíèé ñóðëàãûí àìæèëòûã òîãòâîðæóóëàõ
íºëººëºë ¿ç¿¿ëäýã áàéíà. Ãýòýë çàðèì ñóðàëöàã÷ ººðèé㺺 ÷àäâàð ìóóòàé,
òýíöýõã¿é ãýæ ¿çäýã, ãóíèãëàõ, ò¿ãøèõ çýðýã ñºðºã ñýòãýëèéí õºäºë㺺íòýé
ÿâäàã ó÷ðààñ áýðõøýýë òóëãàðàõàä “çîðèëãîäîî õ¿ð÷ ÷àäàõã¿é” ãýæ
¿çýõ ó÷ðààñ ò¿¿íèéã øèéäâýðëýõýä õ¿÷ íººöºº äàé÷èëæ ÷àääàãã¿é. Èéì
õ¿¿õä¿¿äèéí ñóðëàãûí àìæèëò áóóðàõ ìàãàäëàë ºíäºð áàéäàã ãýæ ¿çñýí.
4. Ñýäëèéã àìæèëòàíä õ¯ðýõ çîðèëãîòîé õîëáîí
òàéëáàðëàõ õàíäëàãà
Ñýäýë áîë çîðèëãî-÷èãëýëò
èäýâõè ãýñýí òîäîðõîéëîëò
áàéäàã ãýñýí íýãýí òºðëèéí
òîäîðõîéëîëò íèëýýä
äýëãýð÷ýý.
Ñýäëèéã
çîðèëãî-÷èãëýëò
èäýâõè
ãýæ òîäîðõîéëîõ õàíäëàãà îëîíòîé
òîõèîëääîã. Îð÷èí ¿åèéí îëîí
ñóäëàà÷èä àìæèëòàíä õ¿ðýõ ÷àðìàéëò
áîë òàâüñàí çîðèëãîäîî õ¿ðýõèéí
òºëºº òýìöýõýä ÷èãëýñýí çîðèëòóóä
þì ãýæ ¿çýõ áîëæýý.
Ñóðàëöàã÷äûã óðàìøóóëàí ºäººõèéí òóëä ººð õîîðîíä íü áàéíãà õàðüöóóëàõ
óó? Ãàäààä óðàìøóóëàë õýäèéä ñóðàõ èäýâõè ÷àðìàéëòûã ñàéæðóóëàõ
õºø¿¿ðýã áîëîõ âý? ãýõ çýðýã ñóðãàëòûí ñýäëèéí çàðèì ÷óõàë àñóóëòûí
õàðèóã áèä ýíý õýñýãò àâ÷ ¿çýõ áîëíî.
Çîðèëãîä õ¿ðýõèéã õóâèéí îðîëöîîíîîñ ÷óõàë÷ëàõ íü
Õóâü õ¿ì¿¿ñèéí îðîëöîîã õîîðîíä íü õàðüöóóëàõ áèø õàðèí çîðèëãîä
õ¿ðýõýä õ¿í íýã á¿ðèéí îðîëöîõ îðîëöîîã ÷óõàë÷ëàõ ÷èãëýëýýð ñóðãàëòûí
îð÷íûã ººð÷ëºí øèíý÷ëýõ õýðýãòýé ãýñýí ¿çýë áàðèìòëàë íèëýýä äýëãýð÷
áàéíà.
Èéì ºâºðìºö ñàíààã Nikolls ººðèéíõºº á¿òýýë¿¿äýä íèëýýä òîäîðõîé
òóñãàæýý. (Nikolls, 1984, 1989, 1992) Çîðèëãîä õ¿ðýõ îðîëöîîã ÷óõàë÷ëàí
¿çýõ òîìü¸îëîë íü äýâø¿¿ëýí òàâüñàí çîðèëãîî õýðýãæ¿¿ëýí äóóñãàõûã
÷óõàë÷èëäàã áîë õàðèí õóâü õ¿íèé îðîëöîîã ÷óõàë÷ëàõ õàíäëàãà íü
õ¿ì¿¿ñèéí àâüÿàñ ÷àäâàðûí ÿëãàà, ñàéí ìóóã èëð¿¿ëýõýä ÷èãëýäýã áàéíà.
Çîðèëò òºâòýé õàíäëàãà íü õ¿÷ ñîðüñîí çîðèëòóóäûã øèéäâýðëýõ ÿâöàä
èëðýõ õóâü õ¿íèé èäýâõè, ã¿éöýòãýëèéí ¿ð ä¿íã ãîëëîäîã áîë õàðèí íºãºº
íü õ¿ì¿¿ñèéã õîîðîíä íü õàðüöóóëàí ¿íýëýõ ¿íýëãýýã øààðäñàí íºõöºëèéã
áèé áîëãîäîã. Ýäãýýð ÿëãààã õàðóóëàõ îëîí òóðøèëò ñóäàëãààíóóä õèéãäæýý.
ªºðèé㺺 áóñàäòàé õàðüöóóëàõûí òºëºº, òýäíýýñ ÿëãàðàí ãàðàõûí òºëºº
53
áèø õàðèí çîðèëãîäîî õ¿ðýõèéí òºëºº õ¿÷ ÷àäëàà äàé÷ëàí àæèëëàæ
áàéãàà ñóðàëöàã÷èä íü ººðèé㺺 àâüÿàñ ÷àäâàð ìóóòàé ãýæ ¿çýõ ¿çýëä áàãà
íýðâýãääýã áºãººä èéì ãóòðàíãè ¿çýëòýé õîëáîîòîé óíàëò á¿òýëã¿éòýë áàãà
ãàðãàäàã áàéíà. Òýä õóâèéí àìæèëòûã ãîëëîñîí ñóðàëöàã÷äûã áîäâîë õè÷ýýë
ç¿òãýë, õ¿ðñýí àìæèëòààðàà áàõàðõàõ áàõàðõàë ñàéòàé, çîðèëãî òýì¿¿ëýëòýé,
ã¿éöýòãýëèéí áîäèò ¿ð ä¿íä õ¿ðýõ ÷àäâàð ñàéòàé áàéäàã áîëîõ íü ýäãýýð
ñóäàëãààíààñ õàðàãäæýý. Ãýõäýý õóâü õ¿ì¿¿ñèéã õîîðîíä íü óðàëäóóëàí
òýìöýëä¿¿ëýõ, ¿íýëæ æàãñààõ õàíäëàãà áàðüæ áàéãàà ìàíàé îðíû õóâüä
ýíý õàíäëàãûã õèéñâýð ¿ë ã¿éöýëäýõ ç¿éë ìýòýýð ¿çýõ ìàãàäëàë èõ áèé.
Ýíý íü ¿íýëãýý ä¿ãíýëò, öàëèí óðàìøóóëëûí òîãòîëöîî áîëîâñðîíãóé áèø
áàéãààòàé çàðèì òàëààðàà õîëáîîòîé þì.
Ãàäààä ò¿ëõöèéí ýñðýã äîòîîä ò¿ëõöèéã àâ÷ ¿çýõ
ªíººãèéí
ñóðãóóëèóäàä
ãàäààä
ò¿ëõöèéã äîòîîä ò¿ëõýö, ºäººã÷人ñ
èë¿¿ àâ÷ ¿çýæ áàéãàà íü áîäèò ¿íýí
áèëýý. Ýíý íü õóâü õ¿íèé ñóð÷ ìýäýõ
ãýñýí äîòîîä òýì¿¿ëýë, ñîíèðõëûã
óëàì á¿ð óíòðààñààð áàéãàà
ãàæ
¿çýãäýë ãýõýä íýã èõ õèëñäýõã¿é þì.
Öèðêèéí àìüòàí ¿ç¿¿ëáýð á¿ðèéíõýý
äàðàà óðàìøóóëàë àâ÷ õýâøñýí
áàéäàã. Ãàäíààñ ºãºõ èéì óðàìøóóëàë ñóðàëöàã÷èéã õºäºëãºõ öîðûí ãàíö
õºø¿¿ðýã áîëæ çàíøâàë òýä áàéíãûí ìàãòààë óðàìøóóëëûí áîîë áîëæ
õóâèðàõ áà ººðèéí äîòîîä ñýäýë òýì¿¿ëýë íü óíòàð÷ áºõºõ àþóëä ºðòäºã
ãýæ çàðèì ñýòãýë ç¿é÷èä ¿çýæ áàéíà. Ñóðãàëòûí ãàäààä óðàìøóóëàë, ¿íýëãýý
õýäèé÷èíýý ºíäºð áàéõ òóñàì õ¿¿õýä íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí õýí íü ÷ ÿëãààã¿é
ººðèéí äîòîîä ñîíèðõëîî ãýýäýã áîëîõûã ñóäàëãààíóóä õàðóóëæýý. ªºðººð
õýëáýë õóâü õ¿íèé äîòîîä õ¿ñýë òýì¿¿ëýë ãàäààä øàãíàë óðàìøóóëàë,
¿ç¿¿ëýëò¿¿äýýð ñîëèãäîæ ýõýëíý ãýñýí ¿ã. ¯¿íèéã ãàäààä óðàìøóóëëûí
ñààðìàãæóóëàõ íºëººëºë ãýæ íýðëýäýã.
ªºðèé㺺 ñîðèõ áà
÷àäâàð ÷àäàìæàà
àõèóëàõ ãýñýí õî¸ð
çîðèëãî íýã äîð îðøèæ
áàéâàë óðàìøóóëàë
äîòîîä ò¿ëõöèéí ¿¿ðýã
ã¿éöýòãýäýã áàéíà.
ªºðèé㺺 ñîðèõ íü òóõàéí ñóðàëöàã÷èéí ñîíãîëò õèéõ ÷àäâàð, áèå äààñàí
áàéäàë çýðýãò ÷óõàë íºëººòýé áàéäàã. Õýðâýý õóâü õ¿íèé ººðèé㺺 ñîðèõ
ýðìýëçëýë áà ÷àäàìæèä ãàðàõ àõèöûí àëü àëèíûã íü áàòàòãàõàä ÷èãëýãäýæ
áàéâàë øàãíàë äîòîîä ò¿ëõöèéí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýíý. Õýðâýý ººðèé㺺 ñîðèõ
ìýäðýìæ áà ÷àäàìæèéí àëü àëèíûã òóñãààã¿é áîë øàãíàë äîòîîä ò¿ëõýö,
òýì¿¿ëëèéã áóóðóóëíà. Øàãíàëûí ñýäýëæ¿¿ëýõ íºëººëëèéí êîãíèòèâ ¿íýëãýýã
Äýñè,Îðÿí íàð (Desi,Ryan,1985) ñóäàëñàí Äýñè, Îðÿí íàðûí õèéñýí ýíýõ¿¿
ñóäàëãàà ãàäààä ò¿ëõýö áîë äîòîîä ò¿ëõöèéã ÿìàãò òºëººëæ ÷àääàãã¿é
áîëîõûã õàðóóëæýý. Ãýõäýý òýäíèé ñóäàëãààíû ººð íýã ñîíèðõîëòîé òàë
íü øàãíàë óðàìøóóëàë õî¸ð òºðëèéí ¿¿ðýã, íºëººëòýé áàéæ áîëîõ þì
54
ãýäãèéã àâ÷ ¿çñýíä áàéãàà þì. Øàãíàë óðàìøóóëëûí äîòîîä à÷ õîëáîãäëûã
÷óõàë÷èëàõ òóõàé Äýñè, Îðÿí íàðûí ¿çýë áàðèìòëàë íü õóâü õ¿íèé ýðõ ÷ºëºº,
ººðºº ººðèé㺺 õÿíàõ ÷àäâàðûí òóõàé Ðîòòåðûí íèéãìèéí ñóðàëöàõóéí
îíîë áîëîí õ¿íèé ìºí ÷àíàð,õºãæèõ íººö áîëîëöîîíû òóõàé õ¿ì¿¿íëýãèéí
îíîë çýðýãòýé íÿãò óÿëäàæ áàéãàà þì. Ìàíàéä ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ãàçàð
àâààä áàéãàà “õàìãèéí ñàéí õ¿í”, “õàìãèéí ñàéí õ¿¿õýä” ãýñýí ¿íýëãýý,
“øèëäýã çàëóó”, “øèëäýã õ¿¿õýä” ãýõ çýðýã òºðºë á¿ðèéí çýðýãëýëä áàãòàõ
ãýæ õýò èõ óëàéðàí õººöºëäºæ ýõýëáýë ãàäààä óðàìøóóëàë õóâü õ¿íèéã
èäýâõèæ¿¿ëýí õºäºëãºõ öîðûí ãàíö õºø¿¿ðýã áîëæ õóâèðàõ ýðñäýë áèé
áîëîõ áèëýý.
Ãàäààä óðàìøóóëëûí õýëáýð áà íºëººëºë
Ãàäààä óðàìøóóëëûí
õýëáýð¿¿ä
ͺ뺺ëºë
• Áàãà íàñíû õ¿¿õäýä áàéíãà ÷èõýð
ºã÷ öýöýðëýãò ÿâóóëàõ, ¿ãýíäýý
îðóóëàõ
• Òîì áîëîõ òóñìàà “òîì”
óðàìøóóëëûã áàéíãà íýõýõ õýâøèë
áèé áîëîõ
• Ñóðãóóëèéí õ¿¿õäèéí çàí ¿éëèéã
àëõàì òóòàìä íü ¿íýëæ ä¿ãíýõ
• Áóñäûí ¿íýëãýýã¿éãýý𠺺ðèé㺺
çàëàõ, èäýâõèæ¿¿ëýõ ÷àäâàð áóóðàõ
• “Òýðã¿¿íèé áà òýðã¿¿íèé áèø,
øèëäýã áà øèëäýã áóñ” ãýñýí
¿ç¿¿ëýëò¿¿äýýð õ¿ì¿¿ñèéã
øàëãàðóóëàõ õýëáýð¿¿ä
• “Øèëäýã, òýðã¿¿íèé” ãýñýí
àíãèëàëä îðæ ÷àäàõã¿é áîë èäýâõè,
óðàì íü áóóðàõ, ¸ñ ñóðòàõóóíû
õóâüä çºâõºí íýð òºðèéí òºëºº
õººöºëäºã÷ áîëæ õóâèðàõ ã.ì.
• ßìàð íýãýí ç¿éë õèéñíèé òºëºº
áàéíãà óðàìøóóëàõ õýëáýð¿¿ä
• Äîòîîä èäýâõè, òýì¿¿ëëèéã ãàäíû
õ¿÷èí ç¿éëñ îðëîíî.
Õàìòûí, ºðñºë人íò, ãàíöààð÷èëñàí çîðèëòóóä
Õàìòûí ñóðãàëòûí àðãóóäûã ñ¿¿ëèéí õîðèí æèëä èõýýõýí ÷óõàë÷èëæ áàéíà.
×àäâàðûí õóâüä õàðèëöàí àäèëã¿é õîëèìîã á¿ëãèéí õ¿ðýýíä ñóðãàëò ÿâóóëàõ,
õàðèëöàí áèå áèåíäýý òóñëàõ çàìààð çîðèëãîäîî õ¿ðýõýýð òºëºâëºãäñºí
ñóðãàëòóóä õàìòûí ñýäýëä òóëãóóðëàñàí áàéäàã. Ñýäëèéã òàéëáàðëàõäàà
ñóðãàëòûí çîðèëãî áà çîðèëòóóäûã ÿìàð á¿òýöòýéãýýð çîõèîí áàéãóóëæ
áàéãààã õàðãàëçàí ¿çäýã. ªºðººð õýëáýë, ñóðàëöàã÷èéí ºìíºº äýâø¿¿ëýí
òàâüñàí çîðèëãîòîé ñýäëèéã õîëáîí òàéëáàðëàæ áàéãàà þì.
55
Ñóðàëöàõ õýðýãöýý ÿàæ ¿¿ñ÷ áàéíà
ãýäýã íü õóâü õ¿ì¿¿ñèéí õóâüä
õàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàã. Õî¸ð
áóþó ò¿¿íýýñ äýýø õóâü õ¿íèé
¿éë àæèëëàãààíû ¿ð ä¿í á¿ëãèéí
àæëûí ä¿íãýýñ øàëòãààëàõààð
çîõèîí áàéãóóóëàãäñàí ¿åä
õàìòðàí àæèëëàõ ñýäýë ¿¿ñíý.
Õýí íýã õ¿í çîðèëãîäîî
õ¿ðýõèéí
òóëä
çààâàë
áóñäûí ¿éë àæèëëàãààíààñ
õàìààð÷ áàéõ øààðäëàãàòàé
òóëãàðäàã. Õàìòûí ¿ð ä¿íãýýð
íü óðàìøóóëíà. Áóñàä íü
çîðèëãîäîî õýðõýí õ¿ðñíýýñ
òóõàéí õ¿í çîðèëãîäîî õ¿ðýõ
ýñýõ íü øàëòãààëíà ãýñýí ¿ã.
Õàðèí ºðñºë人íò ñýäýë çîíõèëæ áàéãàà ¿åä íýã õ¿í ººðèéí õèéñíýý çààâàë
áóñäûí õèéñýíòýé õàðüöóóëàõ õýðýãòýé áîëäîã. Õàìãèéí ñàéí ¿ð ä¿íä õ¿ðñýí
õóâü õ¿íèéã óðàìøóóëíà. Ýíý ¿åä ººð áóñàä õ¿ì¿¿ñ ºìíºº òàâüñàí çîðèëãîäîî
õ¿ðýýã¿é, ýñâýë ò¿¿íèéã ìóó ã¿éöýòãýñýí áàéõ õýðýãòýé áàéäàã. Õóâü õ¿íèé
õ¿ðñýí ¿ð ä¿íã ººð áóñàäòàé õîëáîæ õàðüöóóëàõã¿éãýýð óðàìøóóëæ áàéâàë
ãàíöààð÷èëñàí, õóâèéí ñýäýë çîíõèëíî. Äèóò÷(Deutch,1949) ººðèéí õèéñýí
ñóäàëãààãààðàà ºðñºë人íò õýëáýðèéí ñýäëèéã áîäâîë õàìòðàí àæèëëàõ
ñýäýë íü èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé áàéäàã áîëîõûã õàðóóëæýý. Æîíñîí, Ìýðèÿìñ,
Íýëñîí, Ñëýéâèí íàðûí îëîí ñóäëàà÷äûí õèéñýí ñóäàëãààíóóä íü õàìòûí,
õàðèëöàí ¿éë÷ëýëä òóëãóóðëàñàí ñóðãàëòûí àðãà õýëáýð¿¿ä íü íºãºº õî¸ð
õýëáýðýýñýý èë¿¿ ýåðýã ¿ð ä¿íòýé áîëîõûã õàðóóëæýý. Ãýõäýý õàìòûí
óðàìøóóëëûí õýëáýð ¿ð ä¿í ìóóòàé áàéõ òîõèîëäîë öººíã¿é ãàðäãèéã
òýìäýãëýí õýëñýí áàéäàã. Õàìòûí àæèëëàãààíû ¿ð ä¿í íü õàðèëöàí
õàìààðëûí ò¿âøèí,äýâø¿¿ëýí òàâüñàí çîðèëãûí õýâ øèíæ,á¿ëãèéí õýìæýý
çýðýã îëîí ç¿éëýýñ øàëòãààëíà ãýæ ¿çñýí. Öîãö çîðèëòóóäûã òîìîîõîí
õàìò îëîí ã¿éöýòãýõýä õàìòûí àæèëëàãààíû õýëáýð ¿ð ä¿í ñàéòàé áàéäàã
ãýæ ¿çñýí. Õîæèì Ñëýéâèí (Slavin, 1983) õàìòûí óðàìøóóëàë íü ñóðàëöàã÷
íýã á¿ðèéí àìæèëòûã òîîöîæ òóëãóóðëàñàí áàéâàë ¿ð ä¿í ñàéòàé áîëíî
ãýæ ¿çñýí. ¯ð ä¿íòýé õàìòûí àæèëëàãààíû àðãóóä ãýäýã íü õóâü õ¿í á¿ð
á¿ëýãòýý õàðèóöëàãà õ¿ëýýæ áàéõ, ÷àäâàð íººöºº á¿ðýí äàé÷ëàõ òàëààð
õàðèëöàí áèå áèåíäýý çîõèñòîé øààðäëàãà òàâüæ ÷àäàæ áàéãàà òèéì àðãà
õýëáýð¿¿ä þì ãýäãèéã ÷ îíöëîí òýìäýãëýæýý.
Ñóðãàëòûí ñýäëèéí òàëààðõ îð÷èí ¿åèéí 6 ¿çýë áàðèìòëàëûí òîéì
Îíîëûí
çàãâàð
Îíîë÷èä
Ãîë òààìàãëàë
ªºðèé㺺
ªºðèéí
Covengton ¿íýëæ, õ¿ëýýí
¿íýëýì­
(1984,
çºâøººðºõ
æèéí îíîë 1992)
íü àìæèëòàíä
íºëººëíº.
56
Ãîë òóðøèëò
Àìæèëò áà
óíàëòûí
øàëòãààí
Ïðàêòèêààñ àæèãëàñàí
àæèãëàëò
Çàëõóóðàõ, øàëòàã
òîî÷èõ çýðãýýð õºãæ뺺
ñààòóóëñàí àðãóóäûã
õýðýãëýæ, “Õè÷ýýñýí
áîë ÷àäàõ ë áàéñàí”
ãýñýí ñýòãýãäëèéã áóñäàä
òºð¿¿ëýõèéã õè÷ýýäýã.
ªºðèéí
¿ð ä¿íò
áàéäëûí
îíîë
Bandura
(1991),
Schunk
(1981,
1991)
ªºðèé㺺
÷àäâàðã¿é Seligman
ãýæ ¿çýõ
(1979)
¿çëèéã
Dweck
òàéëáàðëàõ (1988)
îíîë
Çîðèëãûí
òºëºº
Nikolls
òýì¿¿ëëèéã (1978
÷óõàë÷ëàõ 1984)
îíîë
Äîòîîä
ñýäëèéã
÷óõàë÷ëàõ
îíîë
Lepper
(1973)
Deci, Ryan
(1985)
Õàìòûí
àæèëëàãààã
÷óõàë÷ëàõ
îíîë
Deutsc
(1949)
Ames
(1984)
“Áè ÷àäíà”
ãýñýí îéëãîëò
òºñººëºë íü
ñýäýë áà
ã¿éöýòãýëèéí
ãîë ó÷èð
øàëòãààí íü
áîëäîã.
“×àäàõã¿é”
ãýñýí èòãýë
ñýäýë, òàíèí
ìýäýõ¿é, ñýòãýë
õºäëºëèéí àëü
àëèíûã õóìüæ,
õÿçãààðëàõ
íºëººëºë
¿ç¿¿ëäýã.
Çîðèëãîäîî
õ¿ðýõèéã
÷óõàë÷ëàõ áà
õóâü õ¿ì¿ñèéí
ÿëãààã
õàðüöóó­ëàõûã
÷óõàë÷èëæ
áàéãàà ýñýõýýñ
øàëòãààëàí
ñóðãàëòûí
îð÷èí ýðñ
ÿëãààòàé áàéíà.
Ñóðàëöàõ
òóñãàé àðãà
òóðøëàãà,
çàãâàðààð
äàìæèí èëðýõ
“÷àäíà”
ãýñýí ººðèéí
òºñººëºë
“Áè ÷àäíà” ãýñýí èòãýë
ñóðëàãûí àìæèëòûã
ñàéæðóóëàõàä ÷óõàë
íºëºº ¿ç¿¿ëäýã.
Çîðèëãîîñîî øàíòðàõ,
Áàéíãûí óíàëò,
áýðõøýýëèéí ºìíº
á¿òýëã¿éòëèéí
ñºãäºõ çýðýã íü “Áè
øàëòãààí,
÷àäàõã¿é” ãýñýí èòãýëòýé
õóâèéí ÿëãàà
õîëáîîòîé áàéäàã.
Çîðèëãûí
á¿òýö, çîõèîí
áàéãóóëàëò
Øàãíàë
ªºðèé㺺,
óðàìøóóëëûí
ººðèéí
íºëººëºë,
÷àäàìæàà
çîðèëãûí
èëòãýí õàðóóëàõ
òàëààðõ
óãèéí õ¿ñýë
çààâàð÷ëàãûí
õ¿ì¿¿ñò áàéäàã.
íºëººëºë
Çîðèëãîîñ
Õàðèëöàí
¿¿äýí ãàðàõ
õàìòûí
èäýâõè,
àæèëëàãàà
ò¿ëõö¿¿ä
øààðäñàí
íü ñýäëèéí
çîðèëò áà
ººð ººð
çîðèëãî,
áàðèìæààëëûã ã¿éöýòãýëèéí
èëýðõèéëíý.
¿ð ä¿í, ¿íýëãýý
57
Çîðèëãîî
õýðýãæ¿¿ëýõèéí òºëººõ
èäýâõè, îðîëöîî íü
õóâèéí àìæèòûí ÿëãààã
õàðóóëàõûí òºëºº
õèéãäýõ èäýâõè îðîëöîîã
áîäâîë èë¿¿ íàéäâàðòàé,
ýåðýã íºëººëºë ¿ç¿¿ëäýã.
Õÿíàëòûí øèíæòýé
ãàäààä øàãíàë,
óðàìøóóëàëóóä íü
äîòîîä ñýäëèéã
áóóðóóëäàã.
Õàìòûí çîðèëòóóä
èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé áàéõ
áà ººðèéí òàëààðõ
çîõèñòîé îéëãîëòûã õóâü
õ¿íä ºãíº.
Ñåìèíàð
ÑÓÐÀËÖÀÕ ÑÝÄÝË ÁÀ ÈÄÝÂÕ
Çîðèëãî:
Ëåêöèéí õè÷ýýëýýð ýçýìøñýí ìýäëýãýý áàòàòãàõ áà ººðèéíõºº ñóðàëöàõ
èäýâõè õýðýãöýý, ñóðàëöàõ ¿éë àæèëëàãààíä õàíäàæ áàéãàà õàíäëàãàà
óõààð÷ îéëãîõîä ñóðàëöàã÷äàä òóñ äºõºì ¿ç¿¿ëýõ
Ñåìèíàðûí õè÷ýýëèéã ÿâóóëàõ àðãà ç¿é:
• ßðèëöëàãà
• Êåéñ àíàëèç
• Ä¿ðèéí òîãëîëò
• Ñýòãýë ç¿éí äàñãàëóóä
• Áè÷èë òåñò¿¿ä ãýõ ìýò ïðàêòèê àðãóóä
Ñåìèíàðûí õè÷ýýëèéí ÿâö:
Ñåìèíàðûí õè÷ýýëèéí ÿâöàä ñóðàëöàã÷èä äàñãàë àæèë 1-5-ûã
ã¿éöýòãýíý.
õèéæ
Íèéò öàã: 2
Áèå äààí àæèëëàõ öàã: 2-îîñ äýýø
Äàñãàë àæèë 1.
Îþóòàí Ä, Ì íàðûí áîäîëòîé òàíèëöàæ ººðèéí ¿ð ä¿íò áàéäàë áà ººðèéí
¿íýëýìæèéí îíîëóóäûí ¿¿äíýýñ çàäëàí øèíæèëãýý õèéæ õ¿ñíýãòèéã íºõíº
¿¿?
Îþóòàí Ä-ãèéí áîäîë:
“Áè îþóòíû äîòóóð áàéðàíä àìüäàðäàã. Õºäººíººñ èðñýí. ̺íãº
òºãðºãººð áàéíãà äóòàãäàõ þì. ªäºðò õè÷ýýëäýý ÿâíà, çàðèìäàà ÷
óíòààä òàñàë÷èõäàã. Àìüäðàë íýã ë óéòãàðòàé. Áàéð ñóðãóóëü õî¸ðûí
õîîðîíä ë á¿õ öàãàà ºíãºðººäºã ãýæ õýëæ áîëíî. Ãàðòàà áàðüñàí
ìºí㺠òºãðºãã¿é õàà÷èõ ÷ áèëýý äýý. Ñ¿¿ëèéí ¿åä ñóðãàëòûí èäýâõèòýé
àðãóóä ýíý òýð ãýýä áàãø íàð îëîí ç¿éë ÿðèõ áîëëîî. Õè÷ýýë äýýð
áàãø íàðûí ÿðüæ áàéãàà ç¿éë¿¿ä ÷ ñàéõàí ë þì. Ãýõäýý ýíý íü ìàíü
ìýòèéí õ¿ì¿¿ñò çîðèóëààã¿é áàéõ ãýæ áîääîã.
58
Çà òýãýýä òýð çààãààä áàéãàà ç¿éë¿¿äèéã íü áè ñóð÷ ÷àäàõ áèø äýý.
Åð íü ñóðëàà ÷ ãýñýí àìüäðàë ñóðãàëò õî¸ð áîë ºäºð øºíº õî¸ð
øèã çºðººòýé ç¿éë áàéõ. Áè áàãààñàà ë ãîö ãîéä õ¿¿õýä áàéãààã¿é
”Ýõèéã íü ýöýýæ òóãàëûã íü òóðààëã¿é” äóíäûã áàðèìòàëæ, ñýòãýë
àìàð ÿâààä ñóð÷èõæýý. Ãýíýò ººðëºãäºæ ñ¿éä áîëîõã¿é íü ëàâòàé.
Èíãýñõèéæ áàéãààä ñóðãóóëèà òºãñººä àâáàë àÿíäàà áîëîõ áàéõ.
ªºðèé㺺 äàé÷ëàõ, ººð÷ëºõ òóõàé ÿðèàä áàéãàà ç¿éë¿¿ä áîë ìàíàé
àíãèéí Áóðìàà, Ýðäýíý íàð øèã àâüÿàñòàé, àâõààëæòàé õ¿ì¿¿ñò èõ ë
õýðýãòýé ýä øèã áàéãàà þì. Áè òýäíèéã ã¿éöýõ áèø äýý. Èíãýýä ºäºð
õîíîã ºíãºðººãººä ÿâæ áàéòàë áîëîõ áèç. Íýã äèïëîì àâ÷èõâàë
ò¿¿íèéãýý áàðèàä ë àæèë õàéíà äàà. Çà èíãýæ ãèþ¿ð÷ ñóóõûí îðîíä
õàæóóãèéí òàñãààð îðæ æààõàí õºçºð òîãëîäîã ÷ þì áèë¿¿ äýý?
Ãýòýë áàãø íàð äààëãàâàð õèéñýíã¿é ãýýä ¿ãëýýä áàéõ áîëëîî, ÿàäàã
ø¿¿ þì áèëýý äýý?
Îþóòàí Ì-èéí áîäîë:
Äýýä ñóðãóóëüä ýëñýí îðæ áàéñàí öàã ñàÿõàí ìýò. Ãýòýë òºãñºõ
äºõæýý. Àíõ ýëñýæ áàéñíàà áîäâîë áè ÷àìã¿é ç¿éë ñóð÷ áàéíà ø¿¿.
Àíãëè õýë îâîî ñóð÷èõëàà. Ìýðãýæëèéí íîì çîõèîëîî ÷ºëººòýé
àøèãëàæ áàéíà. Îþóòíû òýòãýëýãò õºòºëáºðò õàìðàãäëàà, “Ìèíèé
ìóó õ¿¿ ñ¿¿ëèéí õî¸ð æèë ñóðãàëòûí òºëáºðºº ººðºº îë÷èõëîî”
ãýýä ààâ ýýæ õî¸ð ìàãòàæ óðàìøóóëàõ þì. Àëèéí áîëãîí ìóó ààâ ýýæ
õî¸ðîîñîî ìºí㺠òºãðºã íýõýõ áèëýý äýý. ªíãºðñºí çóí æóóë÷äàä
õýëìýð÷ õèéæ îâîî ìºí㺠îëñîí äîî. Çàðèìäàà ÷ îþóòàí õ¿íä
çîâëîí áýðõøýýë èõ ë òîõèîëäîõ þì. Æèøýý íü ÷ºëººò öàãààðàà
õèé÷èõìýýð îëèãòîé àæèë îëäîõã¿é, ñóðãàëòûí òºëáºð íýìýãäýýä
áàñ ÷ àìàðã¿é ø¿¿. Ãýâ÷ õè÷ýýæ áàéãààä ñóðãóóëèà ÷ ñàéí òºãñºíº,
àÿòàéõàí àæèë ÷ îëæ õèéíý äýý. “Ìèíèé õ¿¿ þó ÷ õèéæ ÷àäàõ õ¿¿õýä“
ãýæ ààâ ìèíü õýëäýã. ¯íýõýýð ÷ ÿìàð íýãýí ç¿éëèéã “Áè õèéæ ÷àäíà“
ãýæ áîäîîä ç¿òãýýä áàéâàë õ¿÷ ÷àäàë íýìýãäýýä ÷ áàéãàà þì øèã
ñàíàãääàã. Áè ººðºº ººðèéíõºº àìüäðàëûã ººä íü òàòàõã¿é áîë õýí
ìèíèé ºìíººñ á¿õ ç¿éëèéã õèéæ ºãºõ áèëýý äýý. Ìàíàé àíãèéíõàí
íàìàéã ìýäíý äýý. Áè áàñ õèéå ãýñíýý õèé÷èõäýã, ñóðúÿ ãýâýë ñóð÷
÷àääàã õ¿í äýý. Õ¿íòýé àäèëõàí ýð¿¿ë áèå,ñàðóóë óõààí áàéíà. Õàìò
îëîí íàéç íºõºä áàéíà. Ñ¿¿ëèéí ¿åä ººðèé㺺 äàé÷ëàõ, õ¿÷ íººöºº
àøèãëàõ òàëààð ñîíèðõîëòîé õè÷ýýë¿¿ä èõ îðæ áàéíà. “èäýð îþóíû
øàâõàãäàøã¿é íººö” áèäýíä áèé. “Ýçýí õè÷ýýâýë çàÿà õè÷ýýíý”
ãýäýã ÷ ¿íýí äýý. Õàðèí ñóðàëöàõ õóãàöààíäàà ººðèéí àìüäðàëä
õýðýã áîëîõ àõèóõàí ìýäëýã ÷àäâàð ýçýìøèõèéã õè÷ýýíý äýý...
59
Õ¿ñíýãòýíä áàéãàà àñóóëò òóñ á¿ðèéã 1-3 îíîîãîîð ¿íýëýí áè÷èæ
õ¿ñíýãòèéã íºõíº ¿¿? (Õàíãàëòòàé -1, õàíãàëòã¿é-3, äóíä -2 îíîî)
Àñóóëòóóä
Îþóòàí Ä-èéí Îþóòàí Ì-èéí
Òàíû
áîäëûã ¿íýëñýí áîäëûã ¿íýëñýí ººðèéí
¿íýëãýý
¿íýëãýý
¿íýëãýý
ªºðèé㺺 õ¿íäýòãýõ ¿çýë
Çîðèëãî ýðìýëçýëò áàéäàë
“Áè ÷àäíà” ãýñýí ¿çýë
ªºðòºº èòãýõ èòãýë
Ñóðàëöàõ èäýâõ ñîíèðõîë
Àìüäðàëä èòãýõ èòãýë
Àìæèëòàíä õ¿ðýõ íàéäâàð
Öàãèéã ÷ºëººòýé ºíãºðººõ
ýðìýëçýë
Áóñäàä ººðèé㺺 çºâ
òàíèóëàõ ÷àäâàð
Ñóðàëöàõ õóãàöààíä
ãàðñàí àõèö, äýâøèë
Àñóóëò:
1. ªºðòºº èòãýëòýé õ¿íèé çàí áàéäàë ÿìàð áàéäàã âý? 4-5 õ¿íòýé áàã
áîëæ èòãýëòýé õ¿íèé ä¿ðä òîãëîí ñýòãýãäëýý õóâààëöàíà óó?
2. ªºðòºº èòãýëã¿é õ¿íèé çàí áàéäàë ÿìàð áàéäàã âý? 4-5 õ¿íòýé áàã
áîëæ ººðòºº èòãýëã¿é õ¿íèé ä¿ðä òîãëîí ñýòãýãäëýý õóâààëöàíà óó?
3. Òàíû áîäëîîð “àëäàãäñàí áîëîìæ ãýæ þó âý? ªºðòºº èòãýëã¿é
õàíäñàíû óëìààñ áîëæ àëäàæ áàéñàí òîäîðõîé òîõèîëäëóóäûã
áàãààðàà ø¿¿í ÿðèëöàæ ä¿ãíýëò õèéíý ¿¿?
Äàñãàë 2. “Ñîíèðõñîí ç¿éëäýý õ¿í àÿíäàà òàòàãääàã” ãýñýí ¿çëèéã òà
õ¿ëýýí çºâøººðºõ ¿¿? Äîîðõ õ¿ñíýãòèéã íºõºæ áàãààðàà ÿðèëöàíà óó?
Ìèíèé ø¿òäýã çîõèîë÷
Ìèíèé äóðòàé ìýäëýãèéí ñàëáàð
Ìèíèé ø¿òäýã áàãø
Ìèíèé ø¿òäýã ýðäýìòýí
60
Ìèíèé ø¿òäýã íîì
Ìèíèé õàìãèéí ñàéí ìýääýã ç¿éë
Ìèíèé õàìãèéí ñàéí ÷àääàã ç¿éë
Ìèíèé öàãèéã õàìãèéí èõ ýçýëäýã ç¿éë
Äàñãàë àæèë 3.
Ñóðãàëò áîëîí áóñàä ¿éë àæèëëàãààíû ÿâöàä õ¿íèéã ãàäíààñ íü áàéíãà çàëæ,
çààâàðëàõàä òºðºõ ìýäðýìæèéã îéëãîõ çîðèóëàëò á¿õèé äîîðõ äàñãàëûã
õèéæ äîòîîä áà ãàäààä ñýäýëòýé õîëáîí òàéëáàðëàíà óó?
Äàñãàëûí íýð: “Îíüñò õ¿¿õýëäýé”
Çîðèëãî: Õýí íýãíýýð õºòë¿¿ëýõ,ýðõ ÷ºëººã¿é áàéõ ¿åä õ¿íä ÿìàð ñýòãýãäýë
ìýäðýìæ òºðäãèéã òîäîðõîéëîõ
Çîõèîí áàéãóóëàëò:
Îðîëöîã÷èä ãóðàâ ãóðâààðàà íýã áàã áîëíî. Áàãèéí õî¸ð ãèø¿¿í íü
õ¿¿õýëäýéã òîãëóóëàã÷èéí, íýã íü õ¿¿õýëäýéí ¿¿ðãèéã òóñ òóñ ã¿éöýòãýíý.
Ãýõäýý ä¿ðýý ñîëüæ îðîëöîã÷ á¿ð çààâàë õ¿¿õýëäýéí ä¿ðä òîãëîñîí áàéõûã
õè÷ýýãýýðýé. Áàã á¿ðò õî¸ð ñàíäàë ºãºõ áà òýäãýýðèéí õîîðîíäûí çàé 1,5-3
ìåòð áàéíà. Õ¿¿õýëäýé òîãëóóëàã÷èä õºäºëãººíººðºº õ¿¿õýëäýéã çàëæ íýã
ñàíäëààñ íºãºº ñàíäàëä õ¿ðãýíý. Õ¿¿õýëäýéí ä¿ðä òîãëîæ áàéãàà îðîëöîã÷
õ¿¿õýëäýé òîãëóóëàã÷èéã ýñýðã¿éöýæ áîëîõã¿é, çºâõºí þó õèé ãýñíèéã íü
õèéíý. Îðîëöîã÷ á¿ð õ¿¿õýëäýéí ä¿ðä òîãëîñîí áàéõ íü ìàø ÷óõàë.
ßðèëöëàãà õèéõ àñóóëò:
1. Õ¿¿õýëäýéí ä¿ðä òîãëîõîä ÿìàð ñýòãýãäýë òºðñºí áý?
2. ªºðèéí çîðãîîð ÿìàð íýãýí õºäºë㺺í õèéìýýð áàéñàí óó?
3. Áóñäûã óäèðäàæ “õ¿¿õýëäýé òîãëóóëàõàä” ÿìàð áàéñàí áý?
4. “Õ¿¿õýëäýéí ä¿ðä òîãëîæ áàéãàà õ¿ì¿¿ñèéã õàðààä ÿìàð ñýòãýãäýë
òºðæ áàéñàí áý?
5. Èéì “îíüñò õ¿¿õýëäýé” áàéõûí õîð óðøèã þó âý?
Äàñãàë àæèë 4. “ªºðèéí ñîíãîëò” äàñãàë
Ýíýõ¿¿ äàñãàëûã ã¿éöýòãýõýä äàðààõ çààâðûã ñóðãàã÷ áàãø ºãíº:
“Òà íàðûí áèå äààí ã¿éöýòãýõ äààëãàâðûã ñàðûí äàðàà øàëãàíà. Øàëãàõäàà
ñóðãàëòûí ÿâöàä ñóð÷ ìýäñýí ç¿éë¿¿äèéã àìüäðàë äýýð õýðýãëýí òóðøèæ
¿çýõ ÷àäâàðûã ãîë ¿ç¿¿ëýëò áîëãîíî. Òà íàðûí àæëûã õºíãºâ÷ëºõèéí òóëä
ìýäëýãýý òóðøèí õýðýãëýõ àðãóóäûã óðüä÷èëàí áýëòãýñýí. Ýíä ãóðâàí äóãòóé
áàéíà.
61
Õàìãèéí õ¿íä
äààëãàâàð
Äóíä çýðãèéí
äààëãàâàð
Õàìãèéí õºíãºí
äààëãàâàð
Ýõíèéõýä íü õýðýãëýõýä õ¿íä áîëîâ÷ äàðàà íü èõýýõýí ¿ð ä¿íòýé àðãóóä,
äàðààãèéíõàä íü àëü àëü òàëààðàà äóíä çýðýã àðãóóä, ãóðàâäàõü äóãòóéíä
íü õýðýãëýõýä õÿëáàð, ãýõäýý à÷ õîëáîãäëîðîî ºìíºõ õî¸ðûã ã¿éöýõýýðã¿é
àðãàíóóäûã òóñ òóñ ñîíãîí õèéñýí áàéãàà.
Íýã õ¿í íýã ë àðãà ñîíãîæ àâàõ òóë àëü äóãòóéíààñ ñîíãîõîî ººðºº øèéäýýðýé.
Áèå äààëòûã ¿íýëýõäýý ñîíãîñîí àðãûí õ¿íä õºíãºíèéã õàðãàëçàõã¿é, õàðèí
íýãýíò ñîíãîñîí àðãàà á¿ðýí, çºâ õýðýãëýñýí áàéõûã øààðäàíà. Ýíý íü
òàíû áèå äààñàí àæëûí ¿íýëãýýíèé ãîë ¿ç¿¿ëýëò áîëíî” ãýñýí çààâðûã
ñóðàëöàã÷äàä ºãíº.
Æè÷: ¯íýí õýðýãòýý ñîíèðõîëòîé íýã àðãûã îëîí õóâèëààä äóãòóéíóóäàä
õèéñýí áàéíà.
Õýëýëö¿¿ëýã:
Àäèëõàí ñîíãîëò õèéñýí ñóðàëöàã÷èä íýã á¿ëýã áîëæ ÿàãààä èéì ñîíãîëò
õèéñýí òóõàéãàà ÿðèëöàíà. Òýäíèé õèéñýí ñîíãîëòûã ººðèéí ¿íýëãýý, õ¿÷
íººöºº äàé÷ëàõ ýðìýëçýëòýé íü õîëáîí òàéëáàðëàõàä áàãø òóñàëæ áîëíî.
Íîì ç¯é:
1. David A.Statt. (2003). Dictionary of psychology,New York, Psychology
Press
2. David C. Berliner and Robert C. Calfee.(1996) Handbook of educational
psychology, New York, Simon & Schuster Macmillan
3. James S. Cangelosi. (1990). Designing tests for evaluationg student
achievement, New York & London, Longman
4. Lee J. Crongbach. (1977). Educamional psychology. New York /San Diego/
Chicago, Stanford University, INC
5. Ìÿãìàð.Î (2003). Áàãøèéí çàãâàðûí íýãýí õóâèëáàð, Óëààíáààòàð
6. Ìÿãìàð.Î (2008) Ñýòãýë ñóäëàë, íýãä¿ãýýð äýâòýð
7. Ñýòãýë ñóäëàë (2005),ÌÓÁÈÑ-èéí áàãø íàðûí õàìòûí á¿òýýë,Óëààíáààòàð,
2002
8. ×àíàðòòàé–õºòºëáºð áàãøèéí õºãæèë (2001), ÓÁÈÑ-èéí ñóðãàëò
ñåìèíàðûí ìàòåðèàë, Óëààíáààòàð
9. Robert D. Harold W. Bernard (1982), Monerey, California, Brooks/Cole
Publishing Company
62
Òàñðàëòã¯é áóþó íàñàí òóðøèéí
áîëîâñðîëûí òàëààðõ Ìîíãîë óõààí
Àêàä. Á.Æàäàìáà (ÌÓÁÈÑ)
Ìîíãîë óëñ òºâëºðñºí òºëºâëºãººò ýäèéí çàñàã á¿õèé ñîöèàëèñò ñèñòåìýýñ
çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñàã á¿õèé õ¿ì¿¿íëýã èðãýíèé àðä÷èëñàí íèéãýìä
øèëæèæ ýõýëñýí 1990 îíîîñ ýõëýí “äýëõèéí ÷èã õàíäëàãà” ãýã÷èéí äàãóó
ªðíºäèéí ºíäºð õºãæèëòýé îðíóóäûí íºëºº, äýìæëýãòýéãýýð áèä ºíººäºð
àëáàí ¸ñíû áîëîâñðîë, àëáàí ¸ñíû áóñ áîëîâñðîë, àæèë àìüäðàëààñ
îëîõ áîëîâñðîë, òàñðàëòã¿é áîëîâñðîë, íàñàí òóðøèéí áîëîâñðîë ãýõ ìýò
íýð òîìü¸îã äýýð äîðã¿é ºðãºí õýðýãëýõ áîëæýý. Àðãà ÷ ¿ã¿é áèç. Áèä
1995 îíä á¿òýýñýí àíõíû Áîëîâñðîëûí Òóõàé Õóóëèíäàà “Ìîíãîë Óëñàä
Áîëîâñðîëûí òîãòîëöîî íü àëáàí áà àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí íýãäýë áàéõ
áºãººä ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîí áàãà, äóíä, äýýä áîëîâñðîëîîñ á¿ðäýíý”
õýìýýí1 òîìü¸îëæ, ò¿¿íèéõýý ¿íäñýí äýýð Ìîíãîëûí áîëîâñðîëä àëáàí
¸ñíû áóñ áîëîâñðîëûí òîãòîëöîîã øèíýýð á¿ðä¿¿ëýí, àæèë õýðýã áîëãîí,
ò¿¿íèé õ¿ðýýíä øèëæèëòèéí ¿åèéí áýðõøýýëèéã äàâàí òóóëàõ àñàð õ¿íä
àñóóäëóóäûã øèéäâýðëýõ áîëîí Ìîíãîë õ¿ì¿¿í á¿ðèéí õºãæèõ áîäèò
õýðýãöýýã òàñðàëòã¿éãýýð ÷àíàðòàé õàíãàõ àæèëáàðóóäûã àìæèëòòàé
ã¿éöýòãýæ èðñýí, ã¿éöýòãýñýýð ÷ áàéíà. Ýäãýýð àæèëáàðóóä íü Ìîíãîë
õ¿ì¿¿í á¿ðèéí íàñàí òóðøäàà áîëîâñðîõ ¿éëä ¿íýõýýð áîäòîé òóñ äýì
áîëæ áàéíà.
Õýäèéãýýð õàðüöàíãóé õîðîìõîí õóãàöàà ÷ ãýñýí áèäíèé ñ¿¿ëèéí 10
ãàðóé æèë òàñðàëòã¿é áóþó íàñàí òóðøèéí áîëîâñðîëûí õ¿ðýýíä õèéñýí
àæèë, ò¿¿íèé à÷ààð áèé áîëñîí ¿ð ä¿í, õóðèìòëóóëñàí òóðøëàãà íü ºíäºð
õºãæèëòýé ªðíºäèéí îðíóóäûíõààñ íýã ÷ èõ äóòàõààðã¿é áàéãààä ¿íýõýýð
áàÿðëóóøòàé. Ãýõäýý áèä ýíý àìæèëòàíä èõýíõäýý òàñðàëòã¿é áóþó íàñàí
òóðøèéí áîëîâñðîëûí òàëààðõè ªðíºäèéí îðíóóäûí òóðøëàãà ñóðãàìæààñ
ñóð÷, ò¿¿íèéã ººðñ人 á¿òýýë÷ýýð óõààðàí óõàìñàðëàñíûõàà à÷ààð ë
õ¿ðñýí ãýõýä õèëñäýõã¿é áóéçàà. Áèä öààøèä ÷ òýäíýýñ óëàì ã¿íçãèé ñóðíà,
ò¿¿íèéõýý à÷ààð ÷ òàñðàëòã¿é áóþó íàñàí òóðøèéí áîëîâñðîëûí ñàëáàðòàà
àõèö äýâøèë áèé áîëãîíî ãýäýã îéëãîìæòîé. Ìºí ªðíºäèéíõíýýñ äàíäàà
ñóðààä ë áàéâàë áèä äàíäàà ë íàñàí òóðøèéí áóþó òàñðàëòã¿é áîëîâñðîëûí
òàëààð ¿ðãýëæ òýäíèé àðä ë ÿâíà ãýäýã ÷ ìºí îéëãîìæòîé.
Èéìä áè ýíý àæèëä ªðíºäèéíõýí áèäíýýñ ñóðàõ, ººðººð õýëáýë, áèä òýäýíä
çààæ ñóðãàõ þì áàéíà óó?, ºíººäðèéí áèäíèé ªðíºäèéíõíýýñ àâ÷ õýðýãëýæ
1
Ìîíãîë Óëñûí Áîëîâñðîëûí Òóõàé Õóóëèóä, ÓÁ, 2002, õ.5
63
áàéãàà àëáàí ¸ñíû áà àëáàí ¸ñíû áóñ áîëîâñðîëûí òîãòîëöîî, òàñðàëòã¿é
áóþó íàñàí òóðøèéí áîëîâñðîëûí òàëààðõè íîìëîë, ¿çýë áàðèìòëàë
òýäãýýðèéí õ¿ðýýíä õýðýãæ¿¿ëæ áóé ¿éë àæèëáàð í¿¿äýë÷ Ìîíãîë÷óóäûí
ñî¸ë óëàìæëàë òàëààñ õýðõýí ÿàæ õàðæ áîëîõ áý? ãýñýí àñóóëòóóäàä áàãà
÷ àòóãàé õàðèó ºãºõèéã îðîëäñîí áîëíî.
Í¿¿äýë÷ Ìîíãîë÷óóä áàéãàëèéí øóóä ýðõøýýë äîîðõ ººðñäèéí ¿å
¿åèéíõíèéõýý àæèë àìüäðàëûí òóðøëàãàòàà ò¿øèãëýí áîëîâñðóóëñàí
åðòºíöèéã ¿çýõ “̺íõ Òýíãýð” ¿çëèéíõýý2 ¿¿äíýýñ áîëîâñðîëä áîëîí
õ¿ì¿¿íèé áîëîâñðîëä õàíäàí, òýäãýýðèéí òàëàà𠺺ðèéí ãýñýí îíîë, ¿çýë
áàðèìòëàëûã á¿òýýí áèé áîëãîæ õîé÷ ¿åý ñóðãàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ àæèëäàà
õýðýãëýæ èðñýí.
“̺íõ Òýíãýð” ¿çýë ¸ñîîð :
• Õ¿ì¿¿íèé õºãæëèéí àðãà òàë íü áîëîâñðîë áóþó õ¿í áîëîõóé, áèëèã
òàë íü õ¿íøèë áóþó õ¿í áàéõóé þì. Òéèì ÷ ó÷ðààñ Ìîíãîë÷óóä “Àæèë
õèéæ õ¿í áîëäîã” õýìýýí õ¿í áîëîõóéã áóþó õ¿ì¿¿íèé õºãæëèéí àðãà
òàë áîëîõ áîëîâñðîõóé, ò¿¿íèé ¿ð áîëîõ áîëîâñðîëûí ìºí ÷àíàðûã
òîìü¸îëîí õýðýãëýæ èðñýí áºë㺺. Õ¿ì¿¿íèé õºãæèë àðãà áà áèëèã
õýìýýõ “õî¸ð òàëòàé áà ¸ñ ¸ñíû”, ººðòººãºº íèéëýýä àðãà-áèëèã-¿ð
ãýñýí ôðàêòàë á¿òýöòýé áàéäàã. Ýíý øèíæ áàéãàëü- íèéãìèéí á¿õ þì,
¿çýãäýëä áàéäàã ò¿ãýýìýë þì.
• Áîëîâñðîë - íýã òàëààñ, àíõ õ¿ì¿¿í ¿¿ñ÷ áóé áîëñîí òýð öàãààñ ºíººã
õ¿ðòýëõè ¿å ¿åèéí ñýòãýã÷äèéí ººðñäèé㺺 õ¿ðýýëýí áóé áàéãàëüíèéõýìèéí íýãäìýë îðíû áóþó “âàêóóì”-ûí èë áà äàëä øèíæèéí
òàëààð á¿òýýí áóþó áîëîâñðóóëàí áèé áîëãîñîí, áîëãîæ áàéãàà
ìýäýýëëèéí öîãö, íºãºº òàëààñ, òóõàéí õ¿ì¿¿íèé õ¿í áîëîõ áóþó
áîëîâñðîõ ¿éë, ò¿¿íèé ¿ð þì.
• ªºðºº ººðòººãºº áîëîí òóõàéí àãøèí äàõ ººðèé㺺 õ¿ðýýëýí áóé
áàéãàëü-íèéãìèéí íýãäìýë îðîí áîëîõ “âàêóóì”-òàé3, “õàì õ¿ðýý”-òýé
¿éë÷ëýëöýõ¿é áóþó õàðèëöàõóé íü õ¿ì¿¿í õºãæèõ ¿éëèéã ýõë¿¿ëýã÷.
Õ¿ì¿¿íèé ººðºº ººðòººãºº ¿éë÷ëýëöýõ¿é áóþó õàðèëöàõóéã “äîòîîä
õ¿íòýéãýý ÿðèëöàõóé áóþó äîòîîä ÿðèà”, õàì õ¿ðýýòýé áóþó âàêóóìòàé
¿éë÷ëýëöýõ¿é áóþó õàðèëöàõóéã “ìýäýýëýë ñîëèëöîõóé áóþó ãàäààä
ÿðèà” õýìýýí òóñ òóñ íýðëýäýã.
• Õ¿ì¿¿íèé òýðõ¿¿ ¿éë÷ëýëöýõ áóþó õàðèëöàõ ¿éëä ò¿¿íèé èòãýëèéí,
õàéðûí, õ¿íäýòãýëèéí áóþó õýðýãöýýãýý õàíãàõ õ¿÷ ò¿ëõýí îðóóëäàã.
ªºðººð õýëáýë, ¿éë÷ëýëöýõ áóþó õàðèëöàõ ¿éëä õ¿ì¿¿íèéã ò¿¿íèé
ººðºº ººðòººãºº õàðèëöàí ¿éë÷ëýëöýõ¿é, ò¿¿íèé ¿ð áîëîõ ñýäýë4 ë
ò¿ëõýí îðóóëäàã.
2
3
4
Á. Æàäàìáàà, Ø¿òýëöýí áàãöðàõóé, Óá, 2008, õ. 3-70.
Õ.Íàìñðàé, Êâàíò ôèçèêèéí ¿íäýñ, Óá, 2008,õ.107-108
Ñýäýë ãýäýã áîë õýðýãöýý, õýðýãöýý ãýäýã áîë ñýäýë þì (Á.Æ).
64
• Ýíýõ¿¿ ¿éë÷ëýëöëèéã áóþó õàðèëöààã “ìýäýýëýë5” äàìæóóëäàã áóþó
纺äºã.
• Áîëîâñðîëîî áóþó õ¿í áîëîõóéãàà äàãàí õ¿íøèë õºäëºíãº, õ¿íøëýý
áóþó õ¿í áàéõóéãàà ò¿øèí áîëîâñðîë íü çîãñîíãè áîëîõ çàìààð
õ¿ì¿¿íèé õºãæèë íàñàí òóðøèä íü òàñðàëòã¿é ºðíºäºã.
• Àðãà áîëîõûíõîî õóâüä áîëîâñðîë íü õ¿ì¿¿íèé õºãæëèéí ýð÷ õ¿÷
áóþó ýíåðãè áîëäîã. Áèëèã áîëîõûíõîî õóâüä õ¿íøèë íü õ¿ì¿¿íèé
ìºí ÷àíàðûã òîäîðõîéëäîã õýìýýí òóñ òóñ ¿çýæ áîëäîã.
Ýíäýýñ í¿¿äýë÷ Ìîíãîë÷óóäûí õ¿ì¿¿íèé õºãæëèéí òàëààðõè íîìëîë íü
“õ¿ì¿¿í” òºâòýé, õ¿ì¿¿íèé õºãæëèéí àñóóäëûã àðãà áîëîõ áîëîâñðîë, áèëèã
áîëîõ õ¿íøëèéã íýãäýëä íü, õàì õ¿ðýýíä íü, òàñðàëòã¿é ¿éë ÿâö òàëààñ íü
àâ÷ ¿çäýã, îð÷èí ¿åèéí áîëîâñðîëûí áîëîí õ¿íøëèéí ÷èãëýëèéí á¿õ îíîë,
¿çýë áàðèìòëàëûí ø¿òýëöýí áàãöðàõóé áîëñîí ýêëåêòèê øèíæòýé ãýäãèéã
òóñ òóñ õàðæ áîëíî.
Õ¿ì¿¿íèé õºãæèë àðãà áîëîõ áîëîâñðîë, áèëèã áîëîõ õ¿íøëèéí íýãäýë
ãýäýã íü õ¿ì¿¿í òàñðàëòã¿é õ¿ðýýãýý òýëýí óðàãøëàõ ñïèðàëûí äàãóóõ
áîëîâñðîí õ¿íøèõ áà õ¿íøèí áîëîâñðîõ ¿éë¿¿äèéí ä¿íä Õ¯Í áîëäîã
ãýñýí ë ¿ã þì. Áîëîâñðîí õ¿íøèõ ¿éë ãýäýã íü àðãà áîëîõ õ¿ì¿¿í ñóðàëöàí
ìýäëýã ýçýìøèõ, áèëèã áîëîõ ò¿¿íèéãýý øóóä õýðýãæ¿¿ëýí ýðäýì áîëãîõ
áóþó õ¿ì¿¿íèé ýðõýì ÷àíàð ýçýìøèõ ¿éë¿¿äèéí íýãäýë þì. Ýíäýýñ áèä
ìºí ë ªðíºäèéõíèéã äóóðèàí áîëîâñðîí õ¿íøèõ ¿éëèéí àðãà òàë áîëîõ
“ñóðàëöàí ìýäëýã ýçýìøèõ”-ýä àíõààð÷, áèëèã òàë áîëîõ ìýäñýíýý øóóä
õýðýãæ¿¿ëýí ýðäýì áóþó õ¿ì¿¿íèé ýðõýì ÷àíàð ýçýìøèõ òàëûã îðõèãäóóëæ
ýõýëñýí õýëýõýä èë¿¿äýõã¿é áóéçàà. Ìîíãîë÷óóä ýðò äýýð ¿åýñ “íîìûã íü
ñóðàõã¿é þì ãýõýä íîìõîíûã íü ñóð” õýìýýõ ñóðãààëûã äàãàæ èðñýí íü
õ¿ì¿¿íä ýðõýì ÷àíàð ýçýìø¿¿ëýõ äýýð îíöãîé àíõààðäàã, õ¿ì¿¿íèé õºãæëèéã
àðãà áèëãèéí íýãäýëä íü áóþó áèëèã òàëààñ íü àâ÷ ¿çäýã áàéñàíã ãýð÷èëæ
áóé áîëíî. Ýðõýì ÷àíàð ýçýìøèíý ãýäýã íü áóñäàä òóñàëäàã, õàéðëàäàã,
õ¿íäýòãýäýã çýðýãò òºäèéã¿é ººðò îíîãäñîí ¿¿ðãýý öàãò íü ÷àíàðòàé
áèåë¿¿ëýõýä áóþó õàðèóöëàãàò àõèö äýâøèë áèé áîëîõ ¿éë, ò¿¿íèé ¿ð þì.
Ýäãýýð àõèö äýâøèë íü ýðãýýä õ¿ì¿¿í õºãæèõ ¿éëèéã ýõë¿¿ëýã÷ áîëîõ ººðºº
ººðòººãºº áóþó õàì õ¿ðýýòýéãýý ¿éë÷ëýëöýõ,õàðèëöàõ ¿éëä ò¿ëõýí îðóóëàã÷
õ¿÷ áîëäîã. ¯¿íèé à÷ààð õ¿ì¿¿í öààø öààø ñóðàëöàí ìýäëýã ýçýìøäýã ãýõ
ìýòýýð äýýðõè ¿éë ÿâöóóä ýýëæëýí òàñðàëòã¿é ºðíºäºã áàéíà.
Õ¿ì¿¿íèé õºãæëèéí áèëèã òàë áîëîõ ìýäñýíýý øóóä õýðýãæ¿¿ëýí ýçýìøñýí
ýðõýì ÷àíàðò èõýýõýí àíõààð÷ áàéñàí íü Ìîíãîë÷óóäûí õ¿ì¿¿íèé õºãæëèéã
÷àíàðûí òàëààñ íü àâ÷ ¿çäýã óëàìæëàëòàé õîëáîîòîé. Ó÷èð õ¿ì¿¿íèé
õºãæëèéí ÷àíàðûí øàëãóóð íü “îðîëöîî” áà “õàìòûí àæèëëàãàà”,¿ç¿¿ëýëò
íü òýäãýýðò ãàðñàí àõèö äýâøèë áàéäàã ÿâäàë þì.
5
Á.Æàäàìáàà, Íèéãýì áà èíôîäèíàìèê, ÓÁ, 2006, õ.3.
65
Îðîëöîî áà õàìòûí àæèëëàãààíä àõèö äýâøèë áèé áîëíî ãýäýã íü õ¿ì¿¿íèé
ýðõýì ÷àíàðò, òóõàéëáàë, áóñäûã õàéðëàõ, õ¿íäëýõ, áóñäàä òóñëàõ áîëîí
õàðèóöëàãàòàé áîëîõ çýðýãò íààøòàé çºâ ººð÷ëºëò ãàðàõûã ë õýëæ áóé
õýðýã áèëýý. Ýðõýì ÷àíàð äàõü àõèö äýâøèë íü óã õ¿ì¿¿íèé áóñàäòàé
¿éë÷ëýëöýõ¿éí áóþó õàðèëöàõóéí òîîí õýìæ¿¿ð áîëîõ õ¿÷ áóþó ýíåðãèéí
ë ºñºëò þì. Ýíýõ¿¿ õ¿ì¿¿íä áèé áîëñîí õ¿÷ áóþó ýíåðãèéí ºñºëò íü
ò¿¿íèé
õºãæëèéí, òóõàéëáàë, áîëîâñðîõóéí áóþó õ¿íøèõ¿éí õóðäûã
ººð÷ëºí òýäãýýðò àõèö áèé áîëãîäîã6. Ýíäýýñ õ¿ì¿¿íèé õºãæëèéí áèëèã
òàë áîëîõ õ¿íøèë íü ò¿¿íèé õºãæëèéí àðãà áóþó òàë áîëîõ áîëîâñðîõóéí
ýð÷èì õ¿÷ áóþó ýíåðãèéí ºñºëòèéí ýõ ¿¿ñâýð õýìýýí ¿çýæ áîëíî. Èéìä
áèä ýíý àæëûí çîðèëãî áîëãîí äýýð äýâø¿¿ëñýí àñóóëòàíäàà õàðèóëàõ
¿¿äíýýñ öààøèä õ¿ì¿¿íèé õºãæèë, ò¿¿íèé áèëèã òàë áîëîõ õ¿íøëèéã ò¿ð
îðõèí, õ¿ì¿¿íèé õºãæëèéí àðãà òàë áóþó ýð÷ õ¿÷ áîëîõ áîëîâñðîëûí òóõàé
àñóóäëûã òîäðóóëàí àâ÷ ¿çüå.
Òóõàéëáàë, í¿¿äýë÷ Ìîíãîë÷óóä õ¿ì¿¿íèé õºãæëèéí àðãà áóþó ýð÷èì õ¿÷
òàë áîëîõ ò¿¿íèé áîëîâñðîë7 íü òàñðàëòã¿é áºãººä íàñàí òóðøèéí øèíæòýé,
òºäèéã¿é òóõàéí õ¿ì¿¿íèé àìüäðàëûí íü ò¿¿õ õýìýýí ¿çäýã áàéñàí. Íýãýíò
õ¿ì¿¿íèé àìüäðàëûí ò¿¿õ ººð ººð ó÷ðààñ ìºí òýäãýýðèéí áîëîâñðîë ÷
ººð ººð áàéõ íü îéëãîìæòîé. ªºðººð õýëáýë, àëèâ õ¿ì¿¿íèé áîëîâñðîë
íü ò¿¿íèé íàñíààñ øóóä õàìààðäàã òºäèéã¿é õ¿ì¿¿í á¿ðò ººð ººð áàéäàã,
äàõèí äàâòàãääàã¿é, õàðüöàíãóé îéëãîëò õýìýýæ áîëîõ þì.
Áèäíèé ¿å ¿åèéí ºâºã äýýäýñèéíõíèé ìààíü áîëîâñðîëûí òàëààðõè ìýäýýëýë
çºâõºí ò¿¿õ íàìòàð, ôîòîçóðàã, á¿òýýë, áóñäûí õóó÷ ÿðèà çýðýãò ë øèíãýí
¿ëääýã. Ýäãýýð íü òýäíèé áîëîâñðîõ ¿éëèéí ¿ð (ä¿í)-èéí ë òóõàé ìýäýýëýë
þì. Õ¿ì¿¿íèé íàñ õàðüöàíãóé áîãèíî,õ¿ì¿¿í á¿ð ººð ººðèéí õýçýý ÷ äàõèí
äàâòàãäàøã¿é îíöëîãòîé ó÷ðààñ áîëîâñðîõ ¿éë, ò¿¿íèé ¿ð íü áàéãàëèéí
¿çýãäýë øèã äàõèí äàâòàãäàõ øèíæ ¿ã¿é áàéäàã. Èéì ó÷ðààñ áîëîâñðîõ ¿éë,
ò¿¿íèé ¿ðèéí òàëààðõè, åð íü íèéãìèéí ñàëáàðûí ñóäàëãàà øèíæèëãýýíèé
àæèë áàéãàëèéí ¿çýãäëèéíõòýé õàðüöóóëàõàä òºâºãòýé áºãººä õîàñ òºðõòýé
áàéäãààðàà îíöëîã õýìýýæ áîëíî.
Òýä ÿàãààä, õýðõýí ÿàæ òýðõ¿¿ ¿ð ä¿íä õ¿ðñýí âý? ãýäýã íü õ¿ì¿¿íèé
õºãæëèéí áîëîí áîëîâñðîë ñóäëàëûí ¿íäñýí àñóóäëûí íýã þì. Ýíý ¿íäñýí
àñóóäàëä Ìîíãîë÷óóäûí ¿å ¿åèéí ºâºã äýýäýñ ººðñäèéí îëîí æèëèéí
òóðøëàãà ñóðãàìæèíäàà òóëãóóðëàí “Îðøèí àìüäðàõûí òóëä, Àæèë õèéæ
Õ¯Í áîëäîã” õýìýýõ õàðèó ºãñºí íü ºíººãèéí ªðíº, Äîðíû áîëîâñðîëûí
íîìëîë, îíîë, ¿çýë áàðèìòëàëûí ¿íäýñ áîëæ ºãñºí áºãººä ºãñººð ÷ áàéíà.
Õ¿ì¿¿íèé îðøèí àìüäðàõóé áîãèíî õýäèé ÷ òýð õóãàöààíäàà òàñðàëòã¿é.
Òàñðàëòã¿é îðøèí àìüäðàõûí òóëä õ¿ì¿¿í òàñðàëòã¿é àæèëëàäàã áóþó ¿éë
õèéäýã.
6
7
Â.Ãðèãîðüåâ, Ã. Ìÿêèøåâ, Ñèëû â ïðèðîäå, Ì., Íàóêà, 1983,ñòð.11.
Áîëîâñðîë- õ¿ì¿¿í òºðºëõòíèé àìüäðàëûí ò¿¿õ.
66
Õ¿ì¿¿íèé ýíýõ¿¿ òàñðàëòã¿é àæèë áóþó ¿éëèéã ë áèä áîëîâñðîõóé ãýäýã.
Èéì ó÷ðààñ ë Ìîíãîë÷óóä ýðò äýýð ¿åýñ áîëîâñðîõ ¿éë íü òàñðàëòã¿é áºãººä
íàñàí òóðøèéíõ õýìýýí ¿çýæ èðñýí áàéíà.
Îðøèí àìüäðàõ (¿õýõã¿é áàéõ) ãýäýã íü àëèâ õ¿ì¿¿íèé õýðýãöýýíèé8 ¿íäýñ
áóþó öºì þì. ªºðººð õýëáýë, îðøèí àìüäðàõ íü õ¿ì¿¿íèé ñóóðü áóþó
áàéíãûí õýðýãöýý þì. Õ¿ì¿¿í ýíý ñóóðü õýðýãöýýãýý õàíãàõûí òóëä çàéëøã¿é
àæèëëàí áóþó ¿éë õèéí áîëîâñðîõ õýðýãòýé áîëäîã. ªìíº ºã¿¿ëñýí ¸ñîîð
õ¿ì¿¿í á¿ðèéí àæèëëàí áîëîâñðîõ ¿éë, òýäãýýðèéí ¿ð íü õîàñ (øóãàìàí
áóñ) õýëáýðòýéãýýñ ãàäíà ìºí ýíäýýñ àÿíäàà ÿâàãääàã òºðìºë9 òàëòàé áîëîõ
íü õàðàãääàã.
Ãýâ÷ õ¿ì¿¿í òºðºëõòºí ¿¿ññýí òýð öàã ¿åýñýý ýõëýí õàìòäàà îðøèí
àìüäðàõûí òóëä õàìòðàí íèéòëýã õýì õýìæýýã (íèéãýì) òîãòîîí ò¿¿íèéãýý
ìºðääºã áîëñíîîð íºãºº õ¿ì¿¿íèé áîëîâñðîõ ¿éë, ò¿¿íèé ¿ðèéí õàîñ
õýëáýðýýð àÿíäàà ÿâàãääàã òºðìºë òàë äýýð íü øóãàìàí õýëáýðòýé òàðèìàë10
õýìýýõ íýìýëò áèé áîëæ ãàð÷ èðñýí. Íèéòëýã õýì õýìæýý áîëîõ íèéõýì
õºãæèõèéí õèðýýð òºðìºë áà òàðèìàë òàëóóä, òýäãýýðèéí õàðüöàà, õîëáîî
÷ õóâüñàí ººð÷ëºãääºã.
Áèä öààøèä áîëîâñðîõ ¿éë, ò¿¿íèé ¿ðèéí õàîñ áºãººä òºðìºë òàëûã
“öýãöã¿é11 áîëîâñðîõóé” áà “öýãöã¿é áîëîâñðîë” (Un-Formal Education),
øóãàìàí áºãººä òàðèìàë òàëûã “öýãöòýé áîëîâñðîõóé” áà “öýãöòýé
áîëîâñðîë” (Formal Education) õýìýýí òóñ òóñ íýðëýå. Ýíäýýñ áèä
áîëîâñðîõ ¿éë íü áèëèã áîëîõ öýãöã¿é áîëîâñðîõóé, àðãà áîëîõ öýãöòýé
áîëîâñðîõóéí, áîëîâñðîë íü áèëèã áîëîõ öýãöã¿é áîëîâñðîë, àðãà áîëîõ
öýãöòýé áîëîâñðîëûí íýãäýë ãýæ òóñ òóñ ¿çýæ áîëíî.
Ýíä áàéãàà öýãöã¿é áîëîâñðîõ ¿éë, ò¿¿íèé ¿ð íü áèëèã áîëîõ îðøèõóéãààñ
ñóðàëöàõ, àðãà áîëîõ àìüäðàõóéãààñ ñóðàëöàõ ¿éë, òýäãýýðèéí ¿ðèéí íýãäýë,
öýãöòýé áîëîâñðîõ ¿éë, ò¿¿íèé ¿ð íü áèëèã áîëîõ àëáàí áóñààð ñóðàëöàõ,
àðãà áîëîõ àëáàí ¸ñîîð ñóðàëöàõ ¿éë, òýäãýýðèéí ¿ð áîëîõ àëáàí ¸ñíû áóñ
8
Õýðýãöýý ãýäýã íü õ¿÷ áóþó ýíåðãè þì. Õ¿ì¿¿íèé ¿õýõã¿é áàéõ áóþó îðøèí
àìüäðàõ ãýñýí õýðýãöýý íü ñóóðü áºãººä áàéíãûí øèíæòýé ó÷ðààñ ò¿¿íä õàðãàëçàõ
õ¿÷ áóþó ýíåðãè íü õ¿ì¿¿íèéã òàñðàëòã¿é àæèëëàõ áóþó áîëîâñðîõîä ò¿ëõýí
îðóóëäàã. Èéìä õ¿ì¿¿íèé àæèëëàõ áóþó áîëîâñðîõûã àÿíäàà ÿâàãääàã õýìýýí
îéëãîæ áîëíî.
9
Òºðìºë òàë - çîõèîìîë áóñ áóþó îðøèí àìüäðàõ ÿâöàä ººðèéíõºº òàâèëàí
æàìûí äàãóó èðýýä¿éãýý ñîíãîí õàéõ çàìààð àÿíäàà öýãöðýõ òàë.
10
Òàðèìàë òàë- çîõèîìîë áóþó õ¿í òºðºëõòíèé, òóõàéëáàë ¿å ¿åèéí
õ¿ì¿¿ñèéí á¿òýýí áîëîâñðóóëæ íèéõýìø¿¿ëñýí òóðøëàãà, ñóðãàìæ, ñî¸ëûí áàãö
(áîëîâñðîë)-ààñ çîõèîí áàéãóóëàëòàéãààð ñóðàëöàõ òàë.
11
Öýãöã¿é- öýãöðýýã¿é, æóðàìã¿é, æóðàìëàãäààã¿é áóþó õàîñ øèíæòýé áóþó
öýãöòýé ãýäãèéí ýñðýã óòãà ãýñýí ¿ã. Öýãöòýé- öýãöýðñýí, æóðàìòàé, æóðàìëàãäñàí
áóþó õàîñ øèíæòýé áóþó öýãöã¿é ãýäãèéí ýñðýã óòãàòàé ¿ã.
67
ñóðãàëò (Non-Formal Education) áà àëáàí ¸ñíû ñóðãàëò (Formal12 Education)óóäûí ø¿òýëöýí áàãöðàõóé ãýæ òóñ òóñ ¿çýæ áîëîõ þì. ¯¿íýýñ àëáàí ¸ñíû
áà àëáàí ¸ñíû áóñ áîëîâñðîëóóä íü öýãöýðñýí, øóãàìàí, òîäîðõîé çîõèîí
áàéãóóëàëòòàé áîëîí òºðèéí áîäëîãî, òºëºâëºãººíèé äàãóó ºðíºäºã
çýðãýýðýý èæèë áºãººä çºâõºí àëáàí ¸ñîîð áà àëáàí ¸ñíû áóñ áàéäëààð
ñóðàëöàõ ãýäãýýðýý ë ÿëãààòàé õýìýýæ áîëîõ þì.
įãíýëò:
Áîëîâñðîë íü õ¿ì¿¿íèé õºãæëèéí àðãà òàë òºäèéã¿é ò¿¿íèé ýð÷èì õ¿÷ áóþó
ýíåðãè áºãººä òàñðàëòã¿é, íàñàí òóðøèéí øèíæòýé. Áîëîâñðîë áèëèã áîëîõ
õàîñ áºãººä òºðìºë øèíæ á¿õèé öýãöã¿é (Un-formal Education), àðãà áîëîõ
øóãàìàí áºãººä òàðèìàë øèíæ á¿õèé öýãöòýé (Formal Education) ãýñýí õî¸ð
òàëòàé òºäèéã¿é ººðòººãºº íèéëýýä ãóðâàë ôðàêòàë á¿òýöòýé. ̺í öýãöã¿é
òàë íü çîãñîíãè, öýãöòýé òàë íü õºäëºí㺠øèíæòýé. Öýãöòýé òàëàà äàãàí
öýãöã¿é òàë õºäëºíãº, öýãöã¿é òàëàà ò¿øèí öýãöòýé õýñýã çîãñîíãè áîëîõ
çàìààð õ¿ì¿¿íèé áîëîâñðîõ ¿éë ºðíºäºã. Öýãöã¿é áîëîâñðîë íü ººðèéí
ò¿âøèíä îðøèõóéãààñ áà àìüäðàõóéãààñ ñóðàëöàõ ãýñýí õî¸ð òàëòàé áºãººä
ìºí öýãöòýé áîëîâñðîë íü ÷ àëáàí áóñààð (Non-Formal Education), áîëîí
àëáàí ¸ñîîð (Formal Education) ñóðàëöàõóé õýìýýõ õî¸ð òàëòàé.
12
Formal- õýìýýõ ¿ã íü 5 ººð óòãàòàé. Áèä àæèëä òýäãýýðýýñ “öýãöòýé
(øóãàìàí)” áîëîí “àëáàí ¸ñíû” ãýäýã õî¸ð ººð óòãûã àâ÷ õýðýãëýñýí. Áèä èõýâ÷ëýí
“àëáàí ¸ñíû” ãýäýã óòãûã ë õýðýãëýýä,íºãºº “öýãöòýé áóþó æóðàìòàé” ãýäýã òàëûã
íü íýã èõ àíçààðàõã¿é áàéãàà áèëýý. Õàðèí ºíººäºð øèíæëýõ óõààí øóãàìàí áóñ
òîãòîëöîîã àíõààð÷ ýõýëñýí ó÷ðààñ óã óõàãäàõóóíû “öýãöòýé (øóãàìàí)” ãýñýí óòãûã
àâ÷ ¿çýõýýñ ººð àðãàã¿é áàéãàà þì (Chief Editor Sally Wehmeier, Oxford Avanced
Learner’s Dictionary of Current English, Oxford University Press, 2005, p.610.).
68
íàñàí òóðøèéí áîëîâñðîë áà íàñàí
òóðøäàà ñóðàëöàõóé
Ñ.Ãàíñ¿õ (ÀÁÁÇѯÒ)
1. Íàñàí òóðøèéí áîëîâñðîëûí ¿çýë áàðèìòëàë
2. Íàñàí òóðøäàà ñóðàëöàõóéí õºãæëèéí ÷èãëýë¿¿ä
3. Íàñàí òóðøäàà ñóðàëöàõóéí áîäëîãî, çàãâàð
4. Íàñàí òóðøäàà ñóðàëöàõóéã äýìæèõ íü
5. Íàñàí òóðøäàà ñóðàëöàõóéä îðîëöîã÷äûí ¿¿ðýã
1. Íàñàí òóðøèéí áîëîâñðîëûí ¯çýë áàðèìòëàë
Íàñàí òóðøèéí áîëîâñðîëûí òàëààð åðºíõèé òàíèëöóóëãà
Íàñàí òóðøèéí áîëîâñðîë íü Ýäèéí çàñãèéí õàìòûí àæèëëàãààíû õºãæëèéí
áàéãóóëëàãà (ÝÇÕÀÕÁ), ÞÍÅÑÊÎ, Åâðîïûí çºâëºë çýðýã áàéãóóëëàãóóäûí
õ¿÷èí ÷àðìàéëòààð 30-ààä æèëèéí ºìíººñ áîëîâñðîëûí íýãýí ÷èã õàíäëàãà
áîëîí ¿¿ññýí áàéíà. Ò¿¿íýýñ õîéø Íàñàí òóðøèéí áîëîâñðîëûí îíîë,
ò¿¿íèé ñòðàòåãè áîëîí õýðýãæèëòèéã áîäèò áîëãîõ àñóóäàë íü îëîí àðâàí
îíîëûí á¿òýýë áîëîí ñóäàëãàà, õºãæëèéí òºñë¿¿äèéí àíõààðàë òàòñàí
ñýäýâ íü áîëæýý. Àçèéí îëîí îðîí ýíýõ¿¿ ÷èã øóãàìûã äàãàí îð÷èí
öàãèéí Íàñàí òóðøäàà ñóðàëöàõóéí áîäëîãîî òîäîðõîéëæ áàéíà. ªíººäºð
íàñàí òóðøäàà ñóðàëöàõóéí òàëààð èõýýõýí ÿðüæ ò¿¿íèéã áóñàä ¿çýë
áàðèìòëàëóóäòàé õîëáîí òàéëáàðëàõ áîëñîí ýíý ¿åä ýíýõ¿¿ íýð òîìü¸îã
îëîí óëñûí ò¿âøèíä õýðõýí îéëãîæ õýðýãëýý áîëãîæ áàéãàà òàëààð
òîäðóóëàõ íü ÷óõàë þì. Äýëõèéí îëîí îðîí Íàñàí òóðøèéí áîëîâñðîëîîñ
(lifelong education) Íàñàí òóðøäàà ñóðàõóé (Lifelong learning)-í ÷èã õàíäëàãà
ðóó øèëæñýí áºãººä ýíýõ¿¿ ºã¿¿ëýëä Íàñàí òóðøäàà ñóðàëöàõóé õýìýýõ
íýð òîìü¸îã àøèãëàæ áàéíà.
Íàñàí òóðøäàà ñóðàëöàõóéã òîäîðõîéëîõ íü
Þóí ò¿ð¿¿í Íàñàí òóðøäàà ñóðàëöàõóé ãýæ þóã õýëæ îéëãîæ áàéíà âý ãýäýã
òîäîðõîéëîëòûã àâ÷ ¿çüå. Ñóäëàà÷, øèíæýý÷èä Íàñàí òóðøäàà ñóðàëöàõóéã
äîîðõè áàéäëààð òîäîðõîéëæ áàéíà.
Äåâ (1976) “Íàñàí òóðøäàà ñóðàëöàõóé íü àìüäðàëûí á¿õèé ë îðîí çàéã
69
ýçýëíý. Ò¿¿íä õ¿í íèéãýì õàìòäàà áàãòàíà. Ýíý íü õ¿íèé ¿íýò ç¿éëñ äýýð
òóëãóóðëàñàí õ¿ì¿¿íëýã íèéãìèéã ýðýë õàéãóóë õèéñýí áîëîâñðîë òºâòýé
íèéãìèéã á¿òýýíý”. Õàðèí Äàðêåíâîëä, Ìàððèàì íàð (1982) “Íàñàí òóðøäàà
ñóðàëöàõóé íü òîãòîëöîîíû õóâüä áîëîâñðîëûí ñèñòåìèéã ººð÷ëºõèéí
çýðýãöýýãýýð, áîëîâñðîëûí ñèñòåìýýñ ãàäóóð áîëîâñðîë îëîõ á¿õèé ë
áîëîìæèéã äýìæèõýä ÷èãëýæ áàéíà”. “Íàñàí òóðøäàà ñóðàëöàõóé íü
òºðºõººñ ýõëýýä íàñàí ýöýñ áîëòîë ¿ðãýëæèëäýã á¿ðäýæ, õºãæèæ, àìüäðàëä
õýðýãæ¿¿ëæ áàéäàã ñóðàëöàõóé þì” ãýæ Îóýäýæè íàð òóñ òóñ òîäîðõîéëñîí
áàéíà (1990).
Îäîî Íàñàí òóðøäàà ñóðàëöàõóéã äýìæèí õºãæ¿¿ëýõýä ãîëëîõ ¿¿ðýã
ã¿éöýòãýæ áóé 3 áàéãóóëëàãà áîëîõ ÞÍÅÑÊÎ, ÝÇÕÀÕÁ, Äýëõèéí áàíêíû
Íàñàí òóðøäàà ñóðàëöàõóéí òàëààðõ òîäîðõîéëîëòûã àâ÷ ¿çüå.
ÞÍÅÑÊÎ, Ôàóðûí èëòãýëä Íàñàí òóðøèéí áîëîâñðîëûí ãîë ¿çýë ñàíààã
øèíãýýñýí áàéäàã:
Õóâü õ¿í á¿ð íàñàí òóðøäàà ñóðàëöàõ ¸ñòîé. Íàñàí òóðøèéí
áîëîâñðîëûí ¿çýë ñàíàà áîë ñóðàëöàã÷-íèéãìèéí àìèí ñ¿íñ þì.
Íàñàí òóðøèéí õýìýýõ îéëãîëò íü áîëîâñðîëûí á¿õèé ë õ¿ðýýã íýãýí
öîãö õýëáýðýýð àâ÷ ¿çäýã. Íàñàí òóðøèéí áóñ áàéäàã áîëîâñðîëûí
ñàëáàð ãýæ îãò áàéõã¿é, ººðººð õýëáýë, Íàñàí òóðøèéí áîëîâñðîë
áîë õýí íýãíèé áèé áîëãîñîí ýñâýë àëü íýã òîãòîëöîîã íü èë¿¿òýé
äýìæèõ áîëîâñðîëûí ñèñòåì áèø þì (õ.181-182).
ÝÇÕÀÕÁ-ûí õóâüä Íàñàí òóðøäàà ñóðàëöàõóéí ìåìîðàíäóì (2000)-ä Íàñàí
òóðøäàà ñóðàëöàõóéã òîäîðõîéëîõäîî:
à) Èðãýí á¿ð ººðèé㺺 õºãæ¿¿ëýõ, íèéãýìä ýçëýõ áàéð ñóóðü,
ìýðãýæëèéí ÷àäâàðàà äýýøë¿¿ëæ, íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí àìüäðàëä
èäýâõèòýé îðîëöîõ áîëîìæèéã îëãîõ àìüäðàëûí á¿õèé ë õ¿ðýýíä
ÿâàãäàõ ñóðàõóé.
á) Ǻâõºí àëáàí áîëîâñðîëûí õ¿ðýýíä áèø ñóðàõóéí á¿õèé ë õ¿ðýýã
õàìàðíà. Ñóðãóóëèàñ ãàäíà ãýð á¿ë, àæëûí áàéð, àìüäðàëûí îð÷èí
÷ ìºí ñóðãàëòûí ãàçàð áîëíî.
â) Íàñàí òóðøäàà ñóðàëöàõóé íü ìýäëýã õóðèìòëóóëàõààñ èë¿¿òýéãýýð
òóõàéí õ¿íä ñóðàëöàõóéä ñóðàõ ÷àäâàðûã õºãæ¿¿ëýõýä ÷èãëýæ
ìýäýýëýë, íèéãýì, ñî¸ëûí áîëîí áóñàä õàðèëöààíä îðîõîä
øààðäëàãàòàé îëîí òàëò ÷àäâàðûã ýçýìøèõýä ñóðãàíà.
Äýëõèéí áàíê íü Íàñàí òóðøäàà ñóðàëöàõóéä àíõààðàë òàâüæ ýõýëñíýýð
ñàëáàðóóäûã ñàëàíãèä íü àâ÷ ¿çäýã áàéñàí áàíêíû óëàìæëàëò àðãà
áàðèë ººð÷ëºãäºæ ýõýëñýí áà 1995 îíä áîëîâñðîëûí ñòðàòåãè, òýðã¿¿í
çîðèëòóóääàà Íàñàí òóðøäàà ñóðàëöàõóé áîëîí áîëîâñðîëä îðóóëàõ õóâèéí
õºðºí㺠îðóóëàëòàä èõýýð à÷ õîëáîãäîë ºãºõ áîëñîí. Õàðèí 2000 îíä
70
Åâðîïûí øèëæèëòèéí ýäèéí çàñãèéí á¿ñèéí ñòðàòåãè íü Íàñàí òóðøäàà
ñóðàëöàõóé áîëîí òºðèéí áóñ îðîëöîîíû òàëààð íèëýýä ÷óõàë÷ëàí àâ÷
¿çñýí. 1999 îíä Äýëõèéí áàíêíû åðºíõèéëºã÷ Æàìåñ Âîëôåíñîí Íàñàí
òóðøäàà ñóðàëöàõóéã ÿäóóðëûã áóóðóóëàõàä áîëîâñðîëûí íýã ÷óõàë õýñýã
ãýæ õýëñýí13. Ãýõäýý áè÷èã, ñóðâàëæààñ ¿çýõýä Äýëõèéí áàíêíû Íàñàí
òóðøäàà ñóðàëöàõóéä õàíäàõ õàíäëàãà íü ìýäëýãò ñóóðèëñàí ýäèéí çàñãèéí
¿çýë áàðèìòëàëûí õ¿ðýýíä èë¿¿òýé õºãæèæ áàéíà.
2. Íàñàí òóðøäàà ñóðàëöàõóéã õªã毯ëýõ ×èãëý믯ä
Äýýðõ áàéãóóëëàãóóäààñ Åâðîïûí õîëáîî íü Íàñàí òóðøäàà ñóðàëöàõóéã
áîäëîãî, õºòºëáºð, òºñºë áîëãîí õýðýãæ¿¿ëæ ò¿¿íèéã ºíººãèéí ò¿âøèíä
õ¿ðãýæ õºãæ¿¿ëýõýä ÷óõàë ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýñýí. Íàñàí òóðøäàà ñóðàëöàõóéã
õºãæ¿¿ëýõýä äàðààõ 5 ÷èãëýëýýð áîäëîãûí øèíý÷ëýëò õèéõèéã ÝÇÕÀÕÁ-ûí
ÿàìíààñ ñàíàë áîëãîæ áàéãàà. ¯¿íä:
1. Ñóðãàëòûã òîäîðõîé áîëãîõ áà õ¿ëýýí çºâøººðºõ. Ýíý íü
àëáàí áîëîâñðîëîîñ ãàäóóðõ áîëîâñðîëûã õ¿ëýýí çºâøººðºõ,
áîëîâñðîëûí îëîí ñåêòîð òîãòîëöîîíû ýðãýõ õîëáîîã áèé áîëãîõ,
èðãýäèéã ñóðãàëòóóäûí òàëààðõ ìýäýýëýë çààâàð÷èëãààãààð õàíãàõ
àñóóäëûã áàãòààæ áàéíà.
2. Íàñàí òóðøäàà ñóðàëöàõóéä ñóðàõ. ¯¿íä áàãà íàñíû õ¿¿õýä áîëîí
çàëóó÷óóäûí ñóðàõ ñýäýë, áèå äààí ñóðàõ ÷àäàâõè ìºí íàñàíä
õ¿ðýã÷äýä çîðèóëñàí ñóðãàëòûí òàëààðõ àñóóäëûã õàìðóóëæ áàéíà.
3. Õ¿ðòýýìæ áà òýãø áàéäàë. Ýíý íü çºâõºí ñóóðü áîëîâñðîëûí
òóõàéä òºäèéã¿é õàðèí ñóðãóóëèéí ºìíºõ íàñíû õ¿¿õäèéí áîëîí
íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí ñóðãàëò, õ¿ðòýýìæèéí òóõàé àñóóäàë þì.
4. Íàñàí òóðøäàà ñóðàëöàõóéã äýìæèõ íººö, ýõ ¿¿ñâýð. Ýíä çºâõºí
õºðºí㺠ñàíõ¿¿ áèø õàðèí èðãýäèéã íàñàí òóðøäàà ñóðãàëòàä
õàìðàãäàõàä íü áîëîâñðîë, ñóðãàëòûí õóâààðèëàëò íü õàíãàëòòàé
ýñýõ, áàãøëàõ áîëîâñîí õ¿÷íèéã òîãòìîë ñóðãàëòàä õàìðóóëàõ áóþó
õ¿íèé íººö ìºí ñóðãàëò, õºòºëáºðèéí íººöèéí òóõàé îéëãîíî.
5. Áîäëîãî çîõèöóóëàëò. Îëîí ÿàìä, áàéãóóëëàãóóäûí õàìòûí
àæèëëàãàà, àæèë îëãîã÷, ¿éëäâýð÷íèé ýâëýëèéí áàéãóóëëàãà áîëîí
áóñàä îðîëöîã÷äûã ¿íäýñíèé ò¿âøèíä áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ áîëîí
îðîí íóòàãò õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëýõýä îðîëöóóëàõ.
13
World Bank. 2001. Lifelong Learning in the Global Knowledge Economy p-107
71
3. Íàñàí òóðøäàà ñóðàëöàõóéí áîäëîãî, çàãâàð
Äàâèä Àñïèíû14 ¿çýæ áàéãààãààð äýëõèé íèéòýä õýðýãæèæ áóé Íàñàí
òóðøäàà ñóðàëöàõóéí áîäëîãóóäûã 4 òºðºëä àíãèëæ áîëíî:
1) ÅÁÑ-ä õàìðàãäàëò,
áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîë, ìýðãýæëèéí ÷èã
áàðèìæàà îëãîõîä ÷èãëýñýí áîëîâñðîë íºõºí îëãîõ õýëáýð,
2) Àæèëã¿éäëèéã áàãàñãàõ, àæëûí áàéðíû ººð÷ëºëòºä äàñàí çîõèöîõîä
÷èãëýñýí ìýðãýæëèéí òàñðàëòã¿é ñóðãàëò
3) Íèéãýì ýäèéí çàñãèéí ººð÷ëºëò øèíý÷ëýëò, àðä÷èëàëûã äýìæèõ
íèéãìèéí øèíý÷ëýë áóþó èðãýíèé íèéãìèéí çàãâàð,
4) Õ¿ì¿¿ñèéí ÷ºëººò öàãèéã çºâ áîëîâñîí ºíãºðººõºä ÷èãëýñýí
çàãâàð.
¯¿íýýñ ¿çýõýä, ºíººäºð ìàíàé ïðàêòèêà ò¿âøèíä õýðýãæèæ áóé Íàñàí
òóðøäàà ñóðàëöàõóéí ¿çýë áàðèìòëàë íü íºõºí áîëîâñðîë îëãîõ çàãâàð
þì ãýæ òîäîðõîéëæ áîëîõ þì. Ãýõäýý ìýäëýãò ñóóðèëñàí ýäèéí çàñàãò
ºðñºëäºõ¿éö áàéæ, áóñàä îðíóóäààñ áîëîâñðîë, ñóðãàëòààðàà õîöðîõã¿éí
òóëä Ìîíãîë ¿ðãýëæèä ñóðãàëòûí ¿éë àæèëëàãàà ÿâàãäàæ áàéäàã ñóðàëöàã÷
íèéãìèéã õºãæ¿¿ëýõèéã äýìæèí, ìýðãýæëèéí òàñðàëòã¿é áîëîâñðîë îëãîõ
áîëîí íèéãìèéí øèíý÷ëýëèéí çàãâàðûã õºãæ¿¿ëýõèéã äýìæèõ ¸ñòîé.
4. Íàñàí òóðøäàà ñóðàëöàõóéã äýìæèõ íü
Íàñàí òóðøäàà ñóðàëöàõóéí áîäëîãûã õýðýãæ¿¿ëýõ íü ýäèéí çàñàã, õ¿íèé
õºãæëèéã õàíãàõ, íèéãìèéí òýãø áàéäàë, øóäàðãà ¸ñûã äýìæèõ çàð÷èì,
¿çýë ñàíààã õºãæ¿¿ëýõ çýðýã áîäëîãûí îëîí çîðèëãîä õ¿ðýõýä òóñàëíà15.
Òèéìýýñ Ìîíãîë Íàñàí òóðøäàà ñóðàëöàõóéã òºð, èðãýíèé íèéãìèéí áîäëîãî
áîëãîí õýðýãæ¿¿ëýõ øààðäëàãà áàéãàà áºãººä Íàñàí òóðøäàà ñóðàëöàõóéã
äýìæèõýä äàðààõ ç¿éëñèéã àíõààðàõ õýðýãòýé íü õàðàãäàæ áàéíà.
Íýãä¿ãýýðò, íàñàí òóðøäàà ñóðàëöàõóéí ýíý öîãö ¿çýë áàðèìòëàëààð
äàìæóóëàí õ¿ì¿¿ñèéí ñóðàëöàõóéä õàíäàõ õàíäëàãûã ººð÷ëºõ
õýðýãòýé áàéíà.
Õî¸ðäóãààðò, õ¿íèé íººöèéã áýõæ¿¿ëýõýä èë¿¿ èõ õºðºí㺠îðóóëàëò
õèéõ áà ò¿íø¿¿äèéí õàìòûí àæèëëàãàà ÷óõàë ãýäãèéã îíöîëæ
áàéíà.
14 Aspin,D., Chapman,J., Hatton, M., and Sawano,Y. 2001. International Handbook of
Lifelong Learning. Part I. Kluwer Academic Publishers BV. The Netherlands p-xxi
15 Aspin,D., Chapman,J., Hatton, M., and Sawano,Y. 2001. International Handbook of
Lifelong Learning. Part II. Kluwer Academic Publishers BV. The Netherlands. p-3
72
Ãóðàâäóãààðò, ñóðàëöàã÷äàä çºâëºãºº ºãºõ ÷èãë¿¿ëýõ, ìýäýýëëèéí
òîãòîëöîîã ñàéæðóóëàõ õýðýãòýé.
ĺðºâä¿ãýýðò, íàñàí òóðøèéí áîëîâñðîëûã ¿éë àæèëëàãàà áîëãîõîä
õàíãàëòòàé àíõààðàë, Íàñàí òóðøèéí áîëîâñðîëûã õýðýãæ¿¿ëýõ
ïðàêòèêà ñòðàòåãèéí áîäëîãî áóþó ò¿¿íèé à÷ õîëáîãäîë, àãóóëãà,
çàð÷ìûã òàíèóëàõ, Íàñàí òóðøäàà ñóðàëöàõóéí òàëààð áîäëîãî
áîëîâñðóóëàõ èë¿¿ ñèñòåìòýé àðãà çàì, ò¿¿íèéã äýìæèõ ýðõ ç¿éí
îð÷èíã á¿ðä¿¿ëýõ ¸ñòîé.
¯¿íýýñ ãàäíà Íàñàí òóðøèéí áîëîâñðîëûã õýðýãæ¿¿ëýõ àñóóäëûí òàëààð
õèéñýí òîäîðõîé ñóäàëãàà ÷ ìºí ¿ã¿éëýãäýæ áàéíà.
5. Íàñàí òóðøäàà ñóðàëöàõóéä îðîëöîã×äûí ¯¯ðýã
Íàñàí òóðøèéí áîëîâñðîëîîñ Íàñàí òóðøäàà ñóðàëöàõóéä øèëæñýí
øèëæèëò íü ñóðàõóéä õóâü õ¿ì¿¿ñèéí õàðèóöëàãûã îíöîëæ áàéãàà õýðýã
þì. Ãýõäýý, Íàñàí òóðøäàà ñóðàëöàõóéã çºâõºí õóâü õ¿ì¿¿ñèéí óõàìñàðò
íàéäàí îðõèæ áîëîõã¿é áºãººä ýíý íü ñóðãàëòàä õàìðàãäàõ áîëîìæòîé
áîëîí ò¿¿íä õàìðàãäàõ áîëîìæîîð õÿçãààðëàãäìàë õ¿ì¿¿ñèéí õîîðîíä
íèéãìèéí ÿëãààòàé áàéäëûã áèé áîëãîæ áîëîõ þì. ͺ㺺 òàëààñ, Àíí
Õîäãñîí áà Êåí Ñïàóðñ íàð16 òºðººñ õ¿ì¿¿ñèéã íàñàí òóðøäàà ñóðíà ãýäãèéã
õóóëü÷èëæ ÷àäàõã¿é áºãººä òºðèéí ¿¿ðýã áîë Íàñàí òóðøèéí áîëîâñðîë,
Íàñàí òóðøäàà ñóðàëöàõóéí çîðèëãûã òîäîðõîé îéëãóóëæ îðîëöîî, õºãæèë,
ò¿¿íä õ¿ðýõèéã äýìæèõèéí òóëä ñàéí äýä á¿òöèéã áèé áîëãîõ ÿâäàë þì.
Ýíý íü ñóðàõ, á¿òýýë÷ áàéäàëä ñààä áîëäîã áîëîâñðîë, ñóðãàëòûí ñèñòåì
áîëîí ò¿¿íèé ãàäíà áàéäàã óãøñàí áýðõøýýë¿¿äèéã àâ÷ õàÿõûã õýëæ áàéãàà
þì.
Ýíýõ¿¿ îëîí óëñûí ¿çýë áàðèìòëàëûã äàãàæ ñóðàëöàã÷ íèéãýì áîëîõ õàìãèéí
çºâ çàì áîë òºðººñ èðãýääýý ñóðàõ çàíøèë, ñóðàõ õàíäëàãûã áèé áîëãîíãîî
Íàñàí òóðøèéí áîëîâñðîëûã áîäëîãî, ñòðàòåãèàð äýìæèõ õýðýãòýé.
Íîì ç¯é:
1.
Ann Hodgson. 2003. In Policies Politics and the Future of Lifelong
Learning.
2.
Aspin,D., Chapman,J., Hatton, M., and Sawano,Y. 2001. International
Handbook of Lifelong Learning. Part II. Kluwer Academic Publishers BV.
The Netherlands.
16
Ann Hodgson. 2003. In Policies Politics and the Future of Lifelong Learning.
73
3.
Carolyn Medel-Anonuevo, Toshio Ohsako and Werner Mauch. 2001.
Revisiting Lifelong Learning
4.
Dewey,J.1996. Democracy and Education. Free Press, New York.
5.
Griffin, Colin. 1999. Lifelong Learning and Social Democracy. In
International Journal of Lifelong Education, Vol.18, No 5
6.
Gunther Dohman. 1996. Lifelong Learning Guidelines for a modern
education policy
7.
Lifelong Learning and Learning Society, International Handbook for
Lifelong Learning
8.
OECD. 1996. Lifelong Learning for All
9.
Human Development Report Mongolia. 2005.
10. UNESCO. 1997. Learning for the 21st Century
11. World Bank. 2001. Lifelong Learning in the Global Knowledge Economy
74
ÁÎËÎâÑÐÎËÛÍ ÕÝËÁÝЯ¯ä
Ñ.Ãàíñ¿õ (ÀÁÁÇѯÒ)
1. Àëáàí, àëáàí áóñ áîëîâñðîë, àìüäðàõ îð÷íû áîëîâñðîë
2. ÀÁÁ-ûí õºãæëèéí òîâ÷îîí
3. Áîëîâñðîëûí ¿çýë áàðèìòëàëûí øèíý÷ëýë áà õºòºëáºð¿¿äèéí
ÿëãàà
1.àëáàí, àëáàí áóñ áîëîâñðîë, àìüäðàõ îð×íû
áîëîâñðîë
Òîâ÷ òàíèëöóóëãà
Åðºíõèé人, àëáàí áîëîâñðîë ãýñýí íýð òîìü¸î íü òºðººñ áîëîâñðîëûã
á¿òýö÷èëýãäñýí õýëáýðýýð îëãîäîã òîãòîëöîîã õýëäýã. Èõýíõ óëñ îðîíä
àëáàí áîëîâñðîë íü òºðèéí äýìæëýãòýéãýýð,çîõèîí áàéãóóëàëòòàé õýëáýðýýð
ÿâàãääàã áîëîâ÷ çàðèì óëñàä òºðººñ õóâèéí õýâøëèéíõèé îðîëöîîã äýìæèí
òýäýíä áîëîâñðîëûí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ ýðõèéã îëãîäîã.
Õàðèí ÀÁÁ íü ñóðãóóëèàñ ãàäóóð çîõèîí áàéãóóëæ áóé áîëîâñðîëûã õýëäýã.
Èõýâ÷ëýí, ÀÁÁ ãýñýí íýð òîìü¸î íü íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí áè÷èã ¿ñãèéí áîëîí
òàñðàëòã¿é áîëîâñðîëûí õ¿ðýýíä õýðýãëýãääýã. Ãýõäýý õºãæèæ áóé îðíóóäàä
ñóðãóóëü çàâñàðäàã÷äàä íºõºí áîëîâñðîë îëãîõ õýëáýðýýð íèëýýä îéëãîæ
õýðýãëýõ íü áèé. Õàðèí ÀÁÁ íü õºãæèíã¿é îðíóóäàä õ¿¿õä¿¿äèéí àâúÿàñ
÷àäâàðûã õºãæ¿¿ëýõ ÷èãëýëä ñóðãàëòûí ¿éë àæèëëàãààã çîõèîí áàéãóóëäàã ÷
¿¿íèéã íèéãìèéí áîëîâñðîë, èðãýíèé áîëîâñðîë, àìüäðàõ îð÷íû áîëîâñðîë
ãýõ ìýò ººð òîìü¸îëîëîîð îéëãîäîã áàéíà.
Àìüäðàõ îð÷íîîñ ýçýìøèõ áîëîâñðîë íü õ¿í á¿õýí ºäºð òóòìûí àìüäðàë
áîëîí õ¿ðýýëýí áóé îð÷íîîñîî áóþó ãýð á¿ë äîòðîî, àæèë äýýðýý, òîãëîæ
áàéõäàà, àÿëàæ ÿâàõäàà, íàéç íºõºä, ãýð á¿ëèéíõíèé õîîðîíäûí õàðèëöàà,
íîì ñîíèí, ðàäèî, òåëåâèç çýðãýýñ ººðèéí ¿çýë áîäîë, õàíäëàãûã òºëºâø¿¿ëæ,
óð ÷àäâàð ìýäëýãèéã äýýøë¿¿ëýõ íàñàí òóðøèéí ¿éë ÿâö þì.
Áîëîâñðîëûí õýëáýð¿¿äèéã òîäîðõîéëîõ íü
Êóìáñ, Àõìåä íàð 1974 îíä àëáàí áîëîâñðîëûã “ªíäºð õýìæýýíä
èíñòèòóò÷èëýãäñýí, ¿íýëãýýíèé íàðèéí ä¿ðýìòýé, øàòàëñàí á¿òýöòýé áàãà
75
áîëîâñðîëîîñ ýõëýí ñóóðü, á¿ðýí áîëîí äýýä áîëîâñðîëûã õàìàðäàã
áîëîâñðîëûí á¿òýö” ãýæ òîìü¸îëñîí áàéäàã.
ͺ㺺 òàëààñ àëáàí áóñ áîëîâñðîë íü àëáàí áîëîâñðîëîîñ ãàäóóðõ
áîëîâñðîëûí á¿õ ¿éë àæèëëàãààã õàìàðäàã ãýæ ¿çäýã áºãººä Êóìáñ, Àõìåä
íàð: “Çîõèîí áàéãóóëàëòòàé, á¿òýö÷èëýãäñýí, áîëîâñðîëûí ¿éë àæèëëàãààã
àëáàí áîëîâñðîëûí õ¿ðýýíýýñ ãàäóóð õ¿í àìûí òîäîðõîé õýñýãò (¿¿íä
íàñàíä õ¿ðýãñýä áîëîí õ¿¿õýä îðîõ áºãººä) ñóðãàëòûí ñîíãîñîí õýëáýðýýð
îëãîõ ¿éë ÿâöûã ÀÁÁ ãýíý” ãýæ òîäîðõîéëñîí áàéäàã.
Ýíýõ¿¿ òîäîðõîéëîëòîîñ õàðàõàä ÀÁÁ ìàø ºðãºí õ¿ðýýã õàìàðäàã íü
õàðàãäàæ áàéíà. Ãýõäýý óëñ îðîí á¿ð ÀÁÁ-ûã ººð ººðèéíõººðºº õ¿ëýýí
àâ÷ òàéëáàðëàõ íü ýëáýã áàéäàã. Çàðèì íü åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëü
(ÅÁÑ) áîëîí òåõíèê ìýðãýæëèéí ñóðãóóëü (ÒÌÑ),êîëëåæ,èõ äýýä ñóðãóóëèàñ
ãàäóóðõ Áîëîâñðîëûí ÿàìíààñ îëãîæ áóé áóñàä á¿õ õºòºëáºðèéã (Æ:
íàñàíä õ¿ðýãñäèéí áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîë ã.ì.) ÀÁÁ ãýæ îéëãîäîã áàéõàä
çàðèìûíõ íü õóâüä ñóðãóóëüòàé àäèë áîëîâñðîëûã õýðýâ Òºðèéí áóñ
áàéãóóëëàãà (ÒÁÁ)-ààñ îëãîæ áàéâàë ¿¿íèéã ÀÁÁ ãýæ ¿çýõ íü áèé. ªºð íýã
õýñãèéíõíèé õóâüä Ýð¿¿ë ìýíä, Íèéãìèéí õàìãààëàë çýðýã áóñàä ÿàìäààñ
çîõèîí áàéãóóëæ áóé ñóðãàëòóóäûã õàìðóóëàõ íü ÷ áèé. Á¿ð çàðèì íü
òîäîðõîé á¿ëã¿¿äýä çîðèóëàãäñàí íèéãìèéí ¿éë àæèëëàãàà, ìýðãýæëèéí
çºâëºãºº ºãºõ çýðýã Òºðèéí áîëîí ÒÁÁ, áèçíåñèéí àãåíòëàãóóä, èðãýíèé
íèéãìèéí áàéãóóëëàãóóäààñ (øàøíû áàéãóóëëàãà, ¯éëäâýð÷íèé ýâëýëèéí
áàéãóóëëàãà, Îëîí íèéòèéí áàéãóóëëàãà) çîõèîí áàéãóóëàõ ñóðãàëòóóäûã
îéëãîäîã. Òèéìýýñ ÀÁÁ-ûí òóõàé ìàòåðèàëóóäûã ñóäëàõäàà òóõàéí ¿åä
ÀÁÁ-ûã ÷óõàì ÿìàð õ¿ðýýíä õàìðóóëàí òîäîðõîéëæ áàéñíûã ìýäýõ íü
÷óõàë.
ÀÁ áîëîí ÀÁÁ-îîñ ãàäíà áîëîâñðîëûí 3 äàõü ýëåìåíò áàéäàã. Ýíý íü
àìüäðàõ îð÷íîîñ ýçýìøèõ áîëîâñðîë þì.
Àìüäðàõ îð÷íû áîëîâñðîë íü çîõèîí áàéãóóëàëòã¿é, á¿òýö÷èëýãäñýí áóñ,
íàñàí òóðøäàà ñóðàëöàõ ¿éë ÿâö òóë ñ¿¿ëèéí ¿åä àìüäðàõ îð÷íû áîëîâñðîë
ãýñýí íýð òîìü¸îíîîñ èë¿¿òýéãýýð àìüäðàõ îð÷íîîñ ñóðàëöàõóé ãýñýí
òîìü¸îëîëîîð èë¿¿òýé ÿðüæ îéëãîõ áîëñîí. Ãýõäýý 1970-ààä îíä ÀÁÁûí ¿çýë áàðèìòëàëûí òóõàé ÿðüæ áàéñàí õ¿ì¿¿ñ íü Àìüäðàõ îð÷íîîñ
ýçýìøèõ áîëîâñðîëûã îðõèãäóóëæ áàéñàí ýñâýë çàðèì òîõèîëäîëä ò¿¿íèéã
“Àìüäðàõ îð÷íîîñ ñóðàëöàõóé” ãýñýí íýð òîìü¸îí äîð îéëãîæ ò¿¿íèéã
çîõèîí áàéãóóëàãäñàí áóñ ñóðàëöàõóé ãýäãýýð òàéëáàðëàæ áàéñàí áàéíà.
Ãýõäýý àëáàí áà ÀÁÁ õî¸óëàà Àìüäðàõ îð÷íîîñ ñóðàëöàõóéí õ¿ðýýíä ë
ÿâàãäàíà.
76
2.àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí õªãæëèéí òîâ×îîí
ÀÁÁ 1960-1980-ààä îíóóäàä
ÀÁÁ íü àíõ 1968 îíîîñ ýõëýí (Ê¿ìáñ 1968) áîëîâñðîëûí õ¿ð÷ ÷àäàõã¿é
áàéãàà òýðõ¿¿ îðîí çàéã íºõºõººð çºâõºí õºãæèæ áóé îðíóóäàä òºäèéã¿é
õºãæèíã¿é îðíóóäàä ìºí äýëãýð÷ ýõýëñýí (Áàóëèñ, Ãèíòèñ áîëîí áóñàä
1976). Ãýõäýý ìýäýýæ õºãæèíã¿é îðíóóäàä øèíý÷ëýëèéí ýíýõ¿¿ õºäºë㺺í
íü õºãæèæ áóé îðíóóäààñ ººð õýëáýðòýéãýýð õºãæèæ áàéñàí. 1968-1986
îíóóäàä ÀÁÁ íü ýäãýýð íèéãýìä áîëîâñðîëûã ñýðãýýí ýì÷ëýõ ãîë øèéäýë
áîëîí áîëîâñðîëûí òºëºâëºëò, áîäëîãûí ò¿âøèíä õýðýãæèæ áàéñàí áà
èõýíõ òóñëàìæèéí áàéãóóëëàãóóä ÀÁÁ-ûã ººðñäèéí îðîëöîîíû ãîë õýðýãñýë
áîëãîí ò¿¿íä ìàø èõ õºðºíãèéã ÿëàíãóÿà ÀÍÓ çýðýã ºíäºð õºãæèëòýé
îðíóóä ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãà, ñóäàëãààíû òºâ, ìýäýýëýë çºâëºãººíèé ¿éë
àæèëëàãàà áîëîí íîì, òàéëàí ãàðãàõ çýðýãò çàðöóóëñàí áàéäàã. Öººíã¿é
õ¿ì¿¿ñèéí õóâüä ÀÁÁ íü îëîí òàëààð àëáàí áîëîâñðîëîîñ èë¿¿ áóþó
õàìãèéí òîõèðîìæòîé õýëáýð ãýæ ¿çäýã áàéõàä çàðèìûíõ íü õóâüä ÀÁÁ íü
áîëîâñðîëûí 1 äýä ñèñòåì áºãººä àëáàí áîëîâñðîëòîé ýíý çýðýãöýõ áèø,
õàðèí ò¿¿íýýñ äîîãóóð ¿íýëýãäýæ áàéñàí. Çàðèìäàà á¿ð ÀÁÁ-ûã çºâõºí
àëáàí áîëîâñðîë õÿìðàëààñ ãàðàõ õ¿ðòýë íü àðãàöààõ íýã õýëáýð ãýæ
¿çýõ íü ÷ áèé. Ãýõäýý ë ÀÁÁ íü 1960-ààä îíû ñ¿¿ë 1970-ààä îíû ýõýýð
áîëîâñðîëûí áîäëîãûí òàëààðõ îëîí óëñûí ¿çýë áàðèìòëàëûí íýã õýñýã
áîëæ ÷àäñàí áºãººä ýíý íü áîëîâñðîë íºõºí îëãîõ áîëîí îð÷èí ¿åèéí
íàñàí òóðøäàà ñóðàëöàõóéí ¿çýë áàðèìòëàëòàé õîëáîãäîæ áàéñàí. 1993
îíä Ôîðäàì 1970-ààä îíû ¿åèéí ÀÁÁ-ûí 4 îíöëîãèéã ¿ç¿¿ëñýí áàéäàã:
• Ýìçýã á¿ëãèéí õ¿ì¿¿ñèéí õýðýãöýýíä íèéöñýí
• Òóñãàé á¿ëýãëýëèéí õ¿ì¿¿ñèéí ñîíèðõîëûã õàðãàëçñàí
• Ìàø òîäîðõîé çîðèëãîòîé
• Çîõèîí áàéãóóëàëò áîëîí àðãà ç¿éí õóâüä óÿí õàòàí
ÀÁÁ 1980-ààä îíîîñ îäîîã õ¿ðòýë
Áîëîâñðîëûí ò¿¿õýíä íèëýýä ºðãºí õ¿ðýýíä ÿðèãäàæ áàéñàí ÀÁÁ-ûí
òàëààðõ ìàðãààí õýëýëö¿¿ëã¿¿ä 1986 îíîîñ õîéø ýðñ áàãàññàí áà 1980
áóþó ò¿¿íýýñ õîéø ÀÁÁ-îîð õàÿãëàñàí õºòºëáºð¿¿ä ãóðàâ äàõü ÷ îðîí
áóþó õºãæèæ áóé îðíóóäàä íèëýýä äýëãýðñýí áºãººä 1990 îíû Æîìòåéíû
÷óóëãàíààñ ºìíºõºí áîëñîí ÁÍÁ-ûí ¿çýë áàðèìòëàëààð ÀÁÁ íü õ¿¿õäèéí
áîëîâñðîëä íèëýýä àíõààðàõ áîëñîí. ÀÁÁ-ûí 1 ÷èãëýë áîëîõ õ¿¿õä¿¿äèéí
õóâèëáàðò ñóðãàëò áóþó ñóðãóóëèàñ ãàäóóðõ õ¿¿õä¿¿äèéí áîëîâñðîëûã
õàìðóóëæ ýõýëñýí. Ãýõäýý ýíý íü 1980-ààä îíä ñóðãóóëèéí íàñíààñ õýòýðñýí
ºñâºð íàñíûõàíä ãîëëîí ÷èãëýæ áàéñàí áîë îäîî õàðèí ñóðãóóëèéí
íàñíû õ¿¿õä¿¿äýä çîðèóëñàí õºòºëáºð¿¿äèéã ÀÁÁ-îîð îëãîæ áàéíà. Àçè,
77
Àôðèêèéí îëîí îðîíä áàãà áîëîâñðîëûã ÀÁÁ-îîð ñóðãóóëü çàâñàðäàã÷äàä
îëãîõ áîëîí õ¿¿õýä, íàñàíä õ¿ðýã÷äýä çîðèóëñàí Ä¿éöñýí áîëîâñðîëûí
õºòºëáºð¿¿ä áèé áîëñîí.
1996 îíä Òàéò: “Íàñàí òóðøèéí áîëîâñðîë íü áîëîâñðîë ñóðàëöàõóéã íàñàí
òóðøèéí ¿éë ÿâö ãýäãèéã õ¿ëýýí çºâøººð÷ õàðèí ÀÁÁ íü “áîëîâñðîëûí
áàéãóóëëàãóóäààñ ãàäóóðõ ñóðãàëò, áîëîâñðîë õè÷íýýí ÷óõàë áîëîõûã
ìýäð¿¿ëæ îéëãóóëñàí“ ãýæ áè÷ñýí áàéäàã íü ÀÁÁ-îîñ ãàäóóðõ áîëîâñðîëûí
õýëáýð¿¿äèéã òóõàéí ¿åä õýðõýí ¿íýëæ, õ¿ëýýí çºâøººð÷, äýìæèæ áàéñíûã
õàðóóëæ áàéíà.
3. ÁÎËÎâÑÐÎËÛÍ ¯ÇÝË ÁÀÐÈÌÒËÀËÛÍ ØÈÍÝ×ËÝË ÁÀ
ÕªÒªËÁªÐ¯¯äÈÉÍ ßËÃÀÀ
Áîëîâñðîëûí ¿çýë áàðèìòëàëûí øèíý÷ëýë
Èõýíõ õºãæèíã¿é îðíóóäàä ÀÁÁ-ûí òóõàé îéëãîëò íü áîëîâñðîëûí äîòîîä
áîäëîãîä íü òóñãàéëàí òóñãàãäààã¿é áàéõ áºãººä îëîí íèéòèéí áîëîâñðîë,
èðãýäèéí áîëîâñðîë, àìüäðàõ îð÷íû áîëîâñðîë, íèéãìèéí ñóðãàí çýðýã
õóâèëáàðò áîëîâñðîëûí õýëáýðýýð èë¿¿òýé îéëãîãääîã.
Áîëîâñðîëûí ºñºëò, ýäèéí çàñãèéí ºñºëò íü àäèë ÿâàãäàõã¿é áàéæ,
áîëîâñðîëä îðóóëñàí õºðºí㺠îðóóëàëòûí ¿ð ä¿í áîëæ àæëûí áàéð øèíýýð
áèé áîëîõã¿é áàéñàí íü îëîí óëñ îðîíä àëáàí áîëîâñðîëûã ºðãºæ¿¿ëýõýä
óëñ òºðèéí õóâüä ÷ ýäèéí çàñãèéí õóâüä ÷ äýìæèõýä õ¿íäðýëòýé áàéñàí.
ßàãààä ãýâýë Ôîðäõàìûí áè÷ñýí÷ëýí àëáàí áîëîâñðîëûí òîãòîëöîî íü
íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí ººð÷ëºëòºä ìàø óäààí äàñàí çîõèöîæ çºâõºí
õóó÷èíñàã áàéäëààñàà ÷ áóñ õàðèí íèéãìèéí èíåðöýýñ øàëòãààëàí õîöîð÷
áàéñàí. Áîëîâñðîëûí áîäëîãî íü íèéãìèéí áóñàä ñàëáàðûã óäèðäàõ áóñ
õàðèí äàãàëäàæ áàéíà ãýäãèéã õ¿ëýýí çºâøººðºõ þì áîë ººð÷ëºëò íü
çºâõºí àëáàí áîëîâñðîëîîñ òºäèéã¿é, íèéãìèéí íèëýýí ºðãºí õ¿ðýý, áóñàä
ñàëáàðóóäûã õàìðàõ áîëíî ãýäãèéã õ¿ëýýí çºâøººðºõ õýðýãòýé.
Òèéìýýñ íèéãìèéí ýíýõ¿¿ õýðýãöýý øààðäëàãûí óëìààñ ÀÁÁ-ûí îðîëöîîã
äýìæèæ,ò¿¿íèéã á¿õ íèéòýä íýýëòòýé áàéëãàõûã ñàíàë áîëãîõ áîëñîí (Êàóí
Ôóð, 2000) áºãººä ºíººäºð ýäèéí çàñãèéí áîëîîä áîëîâñðîëûí îíîâ÷òîé
àðãóóäûã õîñëóóëñàí Àëáàí áîëîí ÀÁÁ-ûí òýíöâýðòýé çàãâàðûã õºãæ¿¿ëýõ
øààðäëàãà õýðýãöýý íýãýíò áèé áîëæýý. Õýäèéãýýð ÀÁÁ-ä òàâèõ àíõààðàë,
ñîíèðõîë íü íèëýýä øèíýëýã áàéäëààð òàâèãäàæ áàéãàà ÷ ýíýõ¿¿ àíõààðàë,
ñîíèðõîë íü áèäíèé íýðëýäýã ãóðàâäàã÷ åðòºíö áóþó áóóðàé õºãæèëòýé
îðíóóäààñ ãîëëîí ãàðàõã¿é áàéãàà íü íèëýýä àíõààðàë òàòàæ áàéíà.
78
Àëáàí, ÀÁÁ, Àìüäðàõ îð÷íîîñ ýçýìøèõ õºòºëáºð¿¿äèéí ÿëãàà
Äýëõèéí Áàíêíû òºëºâëºã÷èä, ýäèéí çàñàã÷èä àëáàí áîëîâñðîë, ÀÁÁ,
àìüäðàõ îð÷íîîñ ýçýìøèõ áîëîâñðîëûí õîîðîíäûí ÿëãààã áîëîâñðîëûí
áîäëîãûí õýëýëö¿¿ëãèéí õ¿ðýýíä óäèðäëàãûí ò¿âøèíä ãàðãàæ ºãñºí
áàéäàã ÷ õ¿ì¿¿ñ áîëîâñðîëûí ¿éë àæèëëàãààã ººðñäèéí ºäºð òóòìûí ¿éë
àæèëëàãààíû íýã õýñýã ãýæ ¿çäýã ó÷ðààñ ÿëãàà íü àìàðõàí á¿äãýðäýã. Õàðèí
Ôîðäõàì ýäãýýð àíãèëàëä òèéì ÷ õàòóó íàðèéí ÿëãàà áàéõã¿é áºãººä á¿ð
òîäðóóëáàë, ÀÁÁ áîëîí Àìüäðàõ îð÷íû áîëîâñðîëûí õîîðîíä çàðèì íýã
äàâõöàë áàéæ áîëîõ òàëààð áè÷ñýí áàéäàã. ßã ýíý ¿åä ÞÍÅÑÊÎ “Íàñàí
òóðøèéí áîëîâñðîë áîëîí ñóðàëöàã÷ íèéãýì”-èéí òóõàé èõýýð ÿðüæ ýõëýõ
áîëñîí.
Àìüäðàõ îð÷íû áîëîâñðîë áîëîí ÀÁÁ-ûí õîîðîíäûí ãîë ÿëãàà íü çîõèîí
áàéãóóëàëòûí àñóóäàë áºãººä àëáàí áîëîâñðîë íü ñóðãóóëü, ñóðãàëòûí
áàéãóóëëàãàòàé, ÀÁÁ íü îðîí íóòãèéí èðãýä áîëîí áóñàä áàéãóóëëàãóóäòàé,
õàðèí àìüäðàõ îð÷íû áîëîâñðîë íü ¿ëäñýí áóþó íàéç íºõºä, ãýð á¿ëòýé
õàðèëöàõ õàðèëöàà áîëîí àæëûí õ¿ðýýíä îëæ àâäàã áîëîâñðîë ìýäëýã þì.
(Êóìáñ áà Àõìåä, 1974).
Ñèìïêèíñ 1976 îíä ÀÁÁ-ûí õºòºëáºðèéã çîðèëãî, õóãàöàà, àãóóëãûã õ¿ðãýõ
òîãòîëöîî,õÿíàëò,¿íýëãýýíä ä¿í øèíæèëãýý õèéæ ò¿¿íèéã àëáàí áîëîâñðîëûí
õºòºëáºðòýé õàðüöóóëñàí áàéäàã. Ýíýõ¿¿ õàðüöóóëàëòààñ ÀÁÁ-ûí óÿí õàòàí,
îðîí íóòãèéí îíöëîãèéã èë¿¿òýé òóñãàäàã îíöëîãèéã õàðæ áîëíî.
Õ¿ñíýãò 1. Àëáàí áà ÀÁÁ-ûí çàãâàð
Àëáàí áîëîâñðîë
Óðò õóãàöààíû, ãýð÷èëãýý,
äèïëîìä òóëãóóðëàñàí
Óäààí ¿ðãýëæëýõ /áýëòãý­
Õóãàöàà
ëèéí/ óðòàñãàñàí öàãààð
Ñòàíäàðò÷èëàãäñàí/îðöîä
òóëãóóðëàñàí
Àãóóëãà
Àêàäåìèê
Ýëñýëòèéí øààðäëàãà íü
ñóðàëöàã÷äàà òîäîðõîéëäîã
Òàíõèìä ñóóðèëñàí, îð÷íîîñ
òóñãààðëàãäñàí
Ò¿ãýýëòèéí
Õàòóó á¿òýö÷èëýãäñýí, áàãø
òîãòîëöîî
òºâòýé, íººöèéã èõýýð
çàðöóóëäàã
Çîðèëãî
79
Àëáàí áóñ áîëîâñðîë
Áîãèíî õóãàöààíû, ãýð÷èëãýý,
äèïëîì àâàõ çîðèëãîòîé áóñ
Ò¿ðãýâ÷èëñýí /äàâòàí/
áîãèíîñãîñîí õóãàöààíä
Õóâü õ¿íä/ ãàðöàä
òóëãóóðëàñàí
Ïðàêòèêà
Ñóðàëöàã÷èä íü îðîõ
øààðäëàãûã òîäîðõîéëíî
Îð÷èíä ñóóðèëñàí, îðîí
íóòàãò õàìààðàëòàé
Óÿí õàòàí, ñóðàã÷ òºâòýé,
íººöèéã õýìíýõ
Õÿíàëò
Ãàäààä/øàòàëñàí
ªºðèéí óäèðäëàãûí/
àðä÷èëñàí
Ýõ ñóðâàëæ: Ñèìïêèíñýýñ Ôîðäõàìûí àâ÷ àøèãëàñíààð (1993)
Õàðèí Æýôñ, Ñìèô íàð (1990,1999) Àëáàí áîëîâñðîë, ÀÁÁ, àìüäðàõ
îð÷íîîñ ýçýìøèõ õºòºëáºð¿¿äèéí ÿëãààã êèððèêóëóìýýð çýðýãö¿¿ëýí
¿ç¿¿ëñýí áàéäàã áºãººä ò¿¿íèé ¿çýæ áàéãààãààð Àëáàí áîëîâñðîë íü
äýýðýýñ äîîø êèððèêóëóìûí õýëáýðæèëòòýé èë¿¿ íèéöýæ áàéõàä ÀÁÁ íü
äîîðîîñ äýýø áóþó õýëýëöýæ òîõèðîëöñîí êèððèêóëóì õýëáýðøèëòòýé
õàðèí àìüäðàõ îð÷íîîñ ýçýìøèõ áîëîâñðîë íü êèððèêóëóìûí áóñ áóþó
ÿðèëöëàãûí õýëáýðòýé áàéíà.
Õ¿ñíýãò 2. Õºòºëáºðèéí äýýðýýñ äîîø áà äîîðîîñ äýýø çàãâàð
Àëáàí áîëîâñðîë
Àëáàí áóñ áîëîâñðîë
Êèððèêóëóìûã
Êèððèêóëóìûã
òîãòîîäîã
õýëýëöýæ òîõèðîëöäîã
Àìüäðàõ îð÷íû
áîëîâñðîë
ßðèëöëàãàä
òóëãóóðëàñàí
Åðºíõèé人 ÀÁÁ-ûí òàëààðõ á¿òýýë¿¿äèéí ãîë ñýäýâ íü Ôîðäõàìûí ¿çýæ
áàéãààãààð áîëîâñðîë ñóðãàëò íü ñóðàëöàã÷äûí õ¿ñýë ñîíèðõîëä íèéöñýí,
ñóðãàëòûí õºòºëáºð, çîõèîí áàéãóóëàëòàà ñóðàëöàã÷èä ººðñ人 ñîíãîäîã
áàéõ áóþó ººðººð õýëáýë, äîîðîîñ äýýø ãýñýí çàãâàð õýðýãæèõ ¸ñòîé
òóõàé áè÷ñýí áàéõ þì. Ãýõäýý ë ÀÁÁ-ûí èõýíõ õºòºëáºð¿¿ä íü äýýðýýñ
äîîø ÷èãëýñýí çàãâàðààð õýðýãæèæ áàðàã ë á¿õ àæèë îëãîã÷ áîëîí òºðººñ
çîõèîí áàéãóóëæ áóé ñóðãàëòóóä ýíý àíãèëàëä áàãòàæ áàéíà.
Íîì ç¯é:
1. Cannan, C., Berry, L. and Lyons, K. (1992) Social Work in Europe, London:
Macmillan.
2. Coombs, P.H. (1968) World Educational Crisis: a systems approach, New
York: Oxford University Press
3. Coombs, P. H. and Ahmed, M. (1974) Attacking Rural Poverty. How nonformal education can help, Baltimore: John Hopkins University Press.
4. Fordham,P.E. (1993) Informal,non-formal and formal education programmers
in YMCA George Williams College ICE301 Lifelong Learning Unit 2, London:
YMCA George Williams College
5. Jeffs, T. and Smith, M. K. (1996, 2005) Informal Education. Conversation,
democracy and learning, Ticknall: Education Now.
80
II Á¯ËÝÃ
ÀËÁÀÍ ÁÓÑ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ
ÒÎÃÒÎËÖÎÎ
1.
Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí òîãòîëöîîíû
á¿òýö, çîõèîí áàéãóóëàëò
2. Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí Ãýãýýðëèéí òºâ
3. Ìýäýýëëèéí ìåíåæìåíòèéí òîãòîëöîî
4. Õîëèìîã á¿ëãèéí ñóðãàëòûã ÀÁÁ-ä
àøèãëàõ àðãà ç¿é
5. Õîëèìîã á¿ëãèéí ñóðãàëòûí ñýòãýë ç¿éí
çàðèì àñóóäàë
6. Áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîë
7. Ä¿éöñýí õºòºëáºðèéí ñóðãàëò
8. Àìüäðàõ áîëîí àìüæèðãààíû óõààíû
ñóðãàëò
9. Çàéíû ñóðãàëò
10. Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîë
ÀËÁÀÍ ÁÓÑ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÒÎÃÒÎËÖÎÎÍÛ
Á¯ÒÝÖ, ÇÎÕÈÎÍ ÁÀÉÃÓÓËÀËÒ
Ñ.Óíäðàë (ÀÁÁÇѯÒ)
1. Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí óäèðäëàãà, çîõèîí áàéãóóëàëòûí òîãòîëöîî
2. ¯íäýñíèé áîëîí îðîí íóòãèéí ò¿âøíèé ÀÁÁ-ûí áàéãóóëëàãóóä,
òýäãýýðèéí ¿¿ðýã
3. ÀÁÁ-ûí õºòºëáºð, òºëºâëºãººã õýðýãæ¿¿ëäýã ìåõàíèçì
1. ÀÁÁ-ûí óäèðäëàãà, çîõèîí áàéãóóëàëòûí òîãòîëöîî
Ìîíãîë óëñ çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñãèéí õàðèëöààíä øèëæèæ, ºðõ ãýð, õ¿í
á¿ð ¿éëäâýðëýë ýðõëýõ çýðãýýð çàõ çýýëä áèå äààí îðîëöîõ õ¿ðýý íü
ºðãºæèõèéí õýðýýð òýäýíä îëîí òàëûí ìýäëýãòýé áàéõ áîëîâñðîëûí øèíý
øààðäëàãà õýðýãöýý óðãàí ãàðñàí. Ýíý íü ñóðãóóëèàð çºâõºí áîëîâñðîë
îëãîäîã áàéñàí àëáàí ¸ñíû áîëîâñðîëûí òîãòîëöîîíä ººð÷ëºëò îðóóëàõ
ýõëýë áîëîí “õýí ÷, õààíà ÷, õýçýý ÷” ãýñýí çàð÷èì ¿éë÷èëäýã àëáàí
áóñ áîëîâñðîëûí òîãòîëöîîã õ¿ëýýí çºâøººðºõºä õ¿ðãýñýí þì. Àëáàí
áóñ áîëîâñðîë íü ÿìàð ÷ íàñíû õ¿í àìä, õýðýãöýýòýé ìýäëýã ÷àäâàðûã
íü òîõèðîìæòîé õýëáýðýýð, òîõèðîìæòîé õóãàöààíä, áîëîìæòîé ãàçàð
íü îëãîäîã íýýëòòýé, óÿí õàòàí òîãòîëöîî áºãººä õ¿íä íàñàí òóðøäàà
òàñðàëòã¿é ñóð÷ áîëîâñðîõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëäãýýðýý àëáàí áîëîâñðîëîîñ
äàâóó òàëòàé.
Ìîíãîë óëñûí áîëîâñðîëûí òîãòîëöîîíû íýã äýä òîãòîëöîî íü àëáàí áóñ
áîëîâñðîëûí òîãòîëöîî áîëîõûã àíõ 1995 îíä õóóëü÷ëàí “Ìîíãîë Óëñûí
áîëîâñðîëûí òîãòîëöîî íü àëáàí áà àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí íýãäýë áàéíà…”1
õýìýýí çààæ ºãñºí áàéíà. Óã òîãòîëöîîã á¿ðä¿¿ëýí õºãæ¿¿ëýõ ¿íäñýí
çîðèëãî á¿õèé “Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûã õºãæ¿¿ëýõ ¿íäýñíèé õºòºëáºð”-èéã
(1997-2004) 1997 îíû 5 äóãààð ñàðûí 7-íèé ºäðèéí Çàñãèéí Ãàçðûí 116
äóãààð òîîò òîãòîîëîîð áàòàëæ,ò¿¿íèé õýðýãæèëòèéã óëñ îðîí äàÿàð çîõèîí
áàéãóóëàõ ¿íäñýí ¿¿ðýã á¿õèé Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí òºâèéã òýð ¿åèéí
Ãýãýýðëèéí ÿàìíû õàðúÿàíä áàéãóóëæýý. 2002 îíä Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí
ãàçðààñ “Çàéíû ñóðãàëòûí ¿íäýñíèé õºòºëáºð”-èéã áàòëàí ãàðãàñàíòàé
õîëáîãäóóëàí Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí òºâèéã Àëáàí áóñ áîëîâñðîë,
çàéíû ñóðãàëòûí ¿íäýñíèé òºâ áîëãîí ºðãºòãºí çîõèîí áàéãóóëñàí áàéíà.
1
Ìîíãîë Óëñûí áîëîâñðîëûí òóõàé õóóëü, 1995
82
Ìîíãîë óëñûí áîëîâñðîëûí òóõàé áàãö õóóëèéí 17.2-ò “Àéìàã, íèéñëýë,
ñóì ä¿¿ðýãò àëáàí áóñ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëàõ, áèå äààí ñóðàëöàã÷èä
òóñëàõ ¿¿ðýã á¿õèé àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí òºâèéã áèå äààñàí õýëáýðýýð,
ýñõ¿ë ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûã ò¿øèãë¿¿ëýí àæèëëóóëíà” ãýæ çààñíû äàãóó
ñóì, ä¿¿ðãèéí ÀÁÁ-ûí Ãýãýýðýë òºâ¿¿ä 1997 îíîîñ ýõëýí áàéãóóëàãäñàíààð
ºíººãèéí áàéäëààð áèå äààñàí, áàéãóóëëàãà ò¿øèãëýñýí 352 Ãýãýýðëèéí
òºâ óëñûí õýìæýýíä ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéíà.
Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí óäèðäëàãà çîõèîí áàéãóóëàëòûí á¿òöýä øàò øàòíû
çàñàã çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà, ÒÁÁ, èðãýä, õóâü õ¿í, îëîí óëñûí õºãæëèéí
áàéãóóëëàãóóä ºðãºí îðîëöäîãîîðîî àëáàí áîëîâñðîëûí óäèðäëàãà çîõèîí
áàéãóóëàëòûí á¿òöýýñ ýðñ ÿëãàòàé. Ìîíãîë óëñàä àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí
óäèðäëàãà, çîõèîí áàéãóóëàëòûí òîãòîëöîîã á¿ðä¿¿ëýí õºãæ¿¿ëýõ ÿâöàä
áàã, ñóì, àéìãèéí çàñàã äàðãûí òàìãûí ãàçàð, òºðèéí áà òºðèéí áóñ
áàéãóóëëàãóóä, èðãýäèéí îðîëöîî, õàìòûí àæèëëàãààíû îëîí õýëáýðèéã
àøèãëàæ ýõýëñýí íü áîëîâñðîëûí óäèðäëàãàä ãàð÷ èðñýí öîî øèíý ¿çýãäýë
þì. Áîëîâñðîëûí òóõàé áàãö õóóëüä áàã, ñóìûí çàñàã äàðãà íàðûí ýðõ,
¿¿ðãèéí õ¿ðýýíä “Èðãýäèéí áîëîâñðîë ýçýìøñýí áàéäàëä ñóäàëãàà õèéæ,
øààðäëàãàòàé àñóóäëûã õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãóóäàä òàâüæ øèéäâýðë¿¿ëýõ”2,
“Ñóóðü áîëîâñðîë ýçýìøýýã¿é èðãýíä íºõºí ýçýìø¿¿ëýõ àæèë çîõèîí
áàéãóóëàõ”3 çýðýã çààëòóóäûã îðóóëñàí íü àëáàí áóñ áîëîâñðîëä çàñàã
çàõèðãààíû àíõàí øàòíû íýãæèéí ¿¿ðýã îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõ, õàðèóöëàãûã
äýýøë¿¿ëýõ õóóëü ýðõ ç¿éí ¿íäýñ áîëñîí áàéíà.
Çóðàã 1. Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí óäèðäëàãà, çîõèîí
áàéãóóëàëòûí á¿òöèéí á¿ä¿¿â÷4
¯íäýñíèé
ò¿âøèí
Îðîí íóòãèéí
ò¿âøèí
Íýãæèéí
ò¿âøèí
2
3
4
ÁÑØÓß
ÀÁÁÇѯÒ
Õºòºëáºð
õýðýãæ¿¿ëýõ
êîìèññ
Àéìàã,
íèéñëýëèéí ÁÑÃ
Õºòºëáºð
õýðýãæ¿¿ëýõ
êîìèññ
Ñóì, ä¿¿ðãèéí
ÀÁÁ-ûí Ãýãýýðýë òºâ
Áîëîâñðîëûí òóõàé áàãö õóóëü, 32.1.2 äóãààð ç¿éë
̺í õóóëü, 32.1.3 äóãààð ç¿éë
Àëáàí áóñ áîëîí íàñàíä õ¿ðýãñäèéí áàãèéí ñóäàëãààíû òàéëàí, ÓÁ., 2005
83
Á¿ä¿¿â÷ çóðãààñ õàðàõàä ÀÁÁ-ûí ¿éë àæèëëàãààã óäèðäàí çîõèîí
áàéãóóëàõ, çàíãèäàí õîëáîõ íýãäñýí ñ¿ëæýý íü ¿íäýñíèé, àéìàã-íèéñëýëèéí
áîëîí îðîí íóòãèéí, ñóì ä¿¿ðãèéí áóþó íýãæèéí ãýñýí ãóðâàí ò¿âøèíãýýð
òîäîðõîéëîãäîæ áàéíà:
1. ¯íäýñíèé ò¿âøèíä: ÁÑØÓß, ò¿¿íèé õàðüÿà Àëáàí áóñ áîëîâñðîë,
çàéíû ñóðãàëòûí ¿íäýñíèé òºâ, á¿ñ õàðèóöñàí àæèëòíóóä,
2. Àéìàã, íèéñëýëèéí ò¿âøèíä: ¯íäýñíèé õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ,
àëáàí áóñ áîëîâñðîëûã õºãæ¿¿ëýõ àæëûã îðîí íóòàãò çîõèîí
áàéãóóëàõ ¿¿ðýã á¿õèé àéìàã, íèéñëýëèéí êîìèññ, Áîëîâñðîë,
ñî¸ëûí ãàçðûí äýðãýäýõ Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí àëáà, àëáàí áóñ
áîëîâñðîë, çàéíû ñóðãàëòûí àñóóäàë õàðèóöñàí àðãà ç¿é÷èä,
3. Ñóì, ä¿¿ðãèéí ò¿âøèíä: àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí ¿íäýñíèé
õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ, ò¿¿íèéã îðîí íóòàãòàà õºãæ¿¿ëýõ àæëûã
çîõèîí áàéãóóëàõ ¿¿ðýã á¿õèé ñóìûí êîìèññ, îðîí íóòàãò àæèëëàæ
áàéãàà Ãýãýýðëèéí òºâ¿¿ä, àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí àðãàç¿é÷, áàãø
ãýñýí á¿òýöòýé áîëíî.
2. ¯íäýñíèé áîëîí îðîí íóòãèéí ò¯âøíèé ÀÁÁ-ûí
áàéãóóëëàãóóä, òýäãýýðèéí ¯¯ðýã
Áîëîâñðîë, ñî¸ë øèíæëýõ óõààíû ÿàì
Áîëîâñðîëûí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàÁÑØÓß-íû Áàãà, äóíä áîëîâñðîëûí ãàçàðò àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí
àñóóäàë õàðúÿàëàãäàæ áîäëîãî òîäîðõîéëîõîä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ,
áîäëîãûí áàðèìò áè÷èã ãàðãàõ, áîëîâñðóóëàõ, õýðýãæèëòýä õÿíàëò òàâèõ
àñóóäëûã ¿íäýñíèé õýìæýýíä çîõèöóóëäàã.
Àëáàí áóñ áîëîâñðîë, çàéíû ñóðãàëòûí ¿íäýñíèé òºâ
Áîëîâñðîëûí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãûí
õàðúÿàíä àæèëëàæ áóé Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí ñóäàëãàà, àðãà ç¿éí
áàéãóóëëàãà áîëîõ òóñ òºâ íü ÀÁÁ, çàéíû ñóðãàëòûí ÷èãëýëýýð áîäëîãî,
øèéäâýðèéí ¿íäýñëýëèéã áîëîâñðóóëàõ, õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûã óëñûí
õýìæýýíä çîõèîí áàéãóóëàõ, îíîë, àðãà ç¿éí ñóäàëãàà õèéõ, çºâëºìæ
àðãà÷ëàë, ñóðãàëòûí ìàòåðèàë áîëîâñðóóëàõ, ìýðãýæèë àðãà ç¿éí
çºâëºãºº ºãºõ, ìýäýýëëèéí ñàí á¿ðä¿¿ëýõ, ìýðãýæèëòýí áýëòãýõ àæëûã
ã¿éöýòãýäýã.
Áîëîâñðîë, ñî¸ëûí ãàçàð
Àéìàã îðîí íóòàã, íèéñëýëä ÀÁÁ-ûã Àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãûí
Òàìãûí ãàçàð õàðèóöàõ áºãººä õýðýãæ¿¿ëýõ ÷èã ¿¿ðãèéã Áîëîâñðîë,
ñî¸ëûí ãàçàð, ò¿¿íèé àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí àñóóäàë õàðèóöñàí
ìýðãýæèëòýí (çàðèì ãàçàð ò¿øìýë ãýæ íýðëýæ áàéãàà) ã¿éöýòãýíý.
84
Ýäãýýð ìýðãýæèëòí¿¿ä ñóìäûí áàãø íàðûã ìýðãýæèë àðãà ç¿éí
óäèðäàìæààð õàíãàõ, òýäýíä çîðèóëñàí ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàõ,
ñóðãàëòûí õºòºëáºð, òºëºâëºãºº, õîëáîãäîõ æóðìûã õýðýãæèëòýä õÿíàëò
òàâèõ, çºâëºõ, àéìãèéí õýìæýýíèé òàéëàí ìýäýýã íýãòãýõ, ¿íýëãýý ä¿ãíýëò
õèéõ ¿¿ðýãòýé þì. Èõýíõäýý ýíý ìýðãýæèëòí¿¿ä íü ººð ÿìàð íýãýí
ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿éí àñóóäëûã õàðèóöàí àæèëëàõûí çýðýãöýý
ÁÑØÓß-íû áîäëîãî, ÀÁÁÇѯÒ-ººñ õýðýãæ¿¿ëýõ òºñºë õºòºëáºð¿¿äèéí
¿éë àæèëëàãààã äàâõàð çîõèîí áàéãóóëäàã. 2008 îíû 2 ñàðûí áàéäëààð
àéìãóóäûí áîëîâñðîë ñî¸ëûí ãàçàð ÀÁÁ õàðèóöñàí 21 ìýðãýæèëòýí
(õóó÷èí íýðýýð àðãà ç¿é÷), Íèéñëýëèéí Áîëîâñðîë, øèíæëýõ óõààíû
ãàçàð íýã ò¿øìýë àæèëëàæ áàéíà.
Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí Ãýãýýðýë òºâ
Áîëîâñðîëûí òóõàé õóóëèéí äàãóó ñóì, ä¿¿ðýãò àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí
òàëààðõ õóóëü òîãòîîìæèéã õýðýãæ¿¿ëýõ ýðõèéã Çàñàã äàðãà ýäëýõ áºãººä
õýðýãæ¿¿ëýëòèéí ¿éë àæèëëàãààã àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí àíõàí øàòíû
áàéãóóëëàãà áîëîõ ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãà ò¿øèãëýñýí áîëîí áèå äààñàí
“Ãýãýýðýë” òºâ õàðèóöíà. Óëñûí õýìæýýíä ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áóé
Ãýãýýðëèéí òºâ¿¿äýä 458 Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí áàãø òºðºë á¿ðèéí
ñóðãàëòóóäûã á¿õ íàñíû õ¿ì¿¿ñèéí äóíä çîõèîí áàéãóóëæ àæèëëàæ
áàéíà. Óëààíáààòàð õîòûí ä¿¿ðã¿¿ä, Îðõîí àéìàã çýðýã õàðüöàíãóé
áèå äààñàí àëáàíû ñòàòóñòàéãààð ä¿¿ðãèéíõýý Çàñàã äàðãûí Òàìãûí
ãàçðûí õàðúÿàíä àæèëëàäàã 10 Ãýãýýðëèéí òºâ íü îðîí òîîíû çàõèðàë,
àðãàç¿é÷òýéãýýñ ãàäíà òóñ á¿ð íü 10-20 îðîí òîîíû áàãøòàéãààð õýä
õýäýí ñàëáàð òºâ¿¿äýä ñóðãàëò ÿâóóëæ áàéíà.
ÀÁÁ-ûí ¿íäýñíèé áîëîí îðîí íóòãèéí ò¿âøíèé áàéãóóëëàãóóä ¿íäñýí
÷èã ¿¿ðãýýñýý õàìààðààä ¿éë àæèëëàãààíû öàð õ¿ðýý õàðèëöàí àäèëã¿é ÷
òýäíèé ¿¿ðýã, çîðèëò íü ýöñèéí ä¿íäýý áè÷èã ¿ñýã ¿ë ìýäýõ ÿâäëûã àðèëãàõ,
áàãà, ñóóðü, á¿ðýí äóíä áîëîâñðîë ýçýìøýýã¿é õ¿¿õýä, íàñàíä õ¿ðýã÷äýä
áîëîâñðîë íºõºí ýçýìø¿¿ëýõ, õ¿í àìûí áîëîâñðîëûí ò¿âøèíã äýýøë¿¿ëýõ
÷èãëýëýýð ÷àíàðòàé áîëîâñðîëûí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ, àìüäðàõ óõààíä ñóðãàõ,
ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ, óëìààð óëñ îðíû íèéãýì ýäèéí çàñãèéí õºãæèëä
èðãýíèé îðóóëàõ õóâü íýìðèéã äýýøë¿¿ëýõýä ÷èãëýãäýæ áàéíà. (Õàâñðàëò
2, 3, 4)
3. ÀÁÁ-ûí õªòªëáªð òªëªâëªãªªã õýðýã毯ëäýã
ìåõàíèçì
ÀÁÁ-ûí õºòºëáºð òºëºâëºãººã õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûã äýýð
áàéãóóëëàãóóä òóñ òóñûí õ¿ëýýñýí ¿¿ðãèéí õ¿ðýýíä ã¿éöýòãýäýã.
äóðäñàí
1990-ýýä îíû äóíä ¿åýýñ ýõëýí ÀÁÁ-ûí ñàëáàðûí óäèðäëàãà, çîõèîí
áàéãóóëàëòûí á¿òöýýð äàìæóóëàí “Á¿õ íèéòýä ñóóðü áîëîâñðîë ýçýìø¿¿ëýõ
85
¿íäýñíèé õºòºëáºð” (1995-2005), “ÀÁÁ-ûã õºãæ¿¿ëýõ ¿íäýñíèé õºòºëáºð”
(1997-2004 îí), “Çàéíû ñóðãàëòûí ¿íäýñíèé õºòºëáºð” (2002-2010 îí), “Á¿õ
íèéòèéí ýêîëîãèéí áîëîâñðîë” ¿íäýñíèé õºòºëáºð (1998-2005), ”ßäóóðëûã
áóóðóóëàõ ¿íäýñíèé õºòºëáºð” çýðýã îëîí òºñºë õºòºëáºð õýðýãæñýí
áóþó õýðýãæñýýð áàéíà. Çàñãèéí ãàçðààñ õýðýãæ¿¿ëæ áóé ¯íäýñíèé
õºòºëáºð¿¿äèéí õýðýãæèëòèéã óäèðäàõ, çîõèîí áàéãóóëàõ, õÿíàëò ¿íýëãýý,
çàëðóóëãà õèéõ àæëûã àéìàãò àéìãèéí ÇÄÒÃ-ûí äýðãýä, ñóìàíä ñóìûí
ÇÄÒÃ-ûí äýðãýä áàéãóóëàãäñàí êîìèññ ã¿éöýòãýäýã.
Õºòºëáºð¿¿ä ÿàì õîîðîíäûí õàìòûí àæèëëàãàà, óëñûí õýìæýýíèé
íýãäìýë ¿éë àæèëëàãààíû ¿íäñýí äýýð õýðýãæèõ ¸ñòîé áºãººä ¿íäýñíèé
õýìæýýíä õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûã õîëáîõ ¿¿ðãèéã ÁÑØÓß, ò¿¿íèé
õàðúÿà ÀÁÁÇÑ¯Ò ã¿éöýòãýäýã. Ýð¿¿ë ìýíä, Õ¿íñ, õºäºº àæ àõóé, Õºäºëìºð,
íèéãìèéí õàìãààëàë, Õóóëü ç¿éí ÿàì, Áàéãàëü îð÷íû ÿàìòàé õàìòðàí ÀÁÁûí áàãø ñóðãàõ, õ¿íñíèé íîãîî òàðèàëàõ, ìîä ç¿ëýã ñóóëãàõ, õîã õàÿãäëààð
á¿òýýãäýõ¿¿í õèéõ, ìýðãýæëèéí ñóðãàëòûí ìîäóëü áîëîâñðóóëàõ, èðãýäýä
ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-îîñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë
ìýíäèéí òàëààð ìýäëýã ýçýìø¿¿ëýõ ñóðãàëò ÿâóóëàõ,ìýðãýæèëòýí ñîëèëöîõ
õ¿íèé íººöèéã çîõèñòîé àøèãëàõ,çîõèöóóëàõ,ìýäýýëýë ñîëèëöîõ çýðýã îëîí
àæèë õèéñýí. ßàìä àëáàí áóñ ñóðãàëò õàðèóöñàí àæèëòàíòàé áîëñíîîð
àæèëòíóóäûí ìýðãýæèë äýýøë¿¿ëýõ áîëîí èðãýäýä çîðèóëñàí ñóðãàëòóóäûã
ÿâóóëäàã áîëñîí áàéíà. Òóõàéëáàë, ÕÇÄÕßàì æèë á¿ð ÀÁÁÇѯÒ-òýé
õàìòðàí çàñàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ áàéãóóëëàãóóäûí íèéãìèéí àæèëòàí, áè÷èã
¿ñãèéí áîëîí àìüäðàõ óõààíû ñóðãàëò ÿâóóëäàã áàãø íàðûí óð ÷àäâàðûã
äýýøë¿¿ëýõ ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëäàã áîëæýý.
Èðãýäýä àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí ¿éë÷èëãýý õ¿ðãýäýã ãîë áàéãóóëàãà íü
“Ãýãýýðýë” òºâ áºãººä ñóðãóóëü çàâñàðäñàí õ¿¿õäýä áîëîâñðîë íºõºí îëãîõ,
áè÷èã ¿ñãèéí àíõàí, äóíä, ã¿íçãèé øàòíû ñóðãàëò, èðãýäèéí áîëîâñðîëûí
åðºíõèé ò¿âøèíã äýýøë¿¿ëýõ, àæèë, ìýðãýæëèéí ÷èã áàðèìæàà, àìüäðàõ
óõààíû ñóðãàëòûã áàéíãà çîõèîí áàéãóóëæ áàéíà. Ýäãýýð ñóðãàëòûí
¿íäýñíèé õýìæýýíèé ¿ëãýð÷èëñýí õºòºëáºð, ñóðàõ áè÷èã ãàðûí àâëàãûã
ÀÁÁÇÑ¯Ò áîëîâñðóóëàí Ãýãýýðëèéí òºâ¿¿äýä õ¿ðãýäýã áºãººä áàãø íàð
íóòãèéí îíöëîã, ñóðàëöàõ á¿ëãèéí õýðýãöýýíä òîõèðóóëàí àäàïòàöè õèéæ
ñóðãàëòàà ÿâóóëäàã. Áàñ îðîí íóòãèéí ò¿âøèíä áîëîâñðóóëñàí õºòºëáºð
ãàðûí àâëàãà ÷ õýðýãëýäýã áàéíà. Ãýãýýðëèéí òºâ¿¿ä îðîí íóòãèéí õ¿í
àìûí áîëîâñðîëûí õýðýãöýýíèé ñóäàëãàà àâñíààð íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí
õýðýãöýýíä òóëãóóðëàñàí çàõèàëãàò ñóðãàëòóóä ÿâóóëäàã. Áàãøèéã îðîí
íóòãààñàà ýñâýë, àéìàã ñóìààñ óðüæ àæèëëóóëäàã. Çàõèàëàãàò ñóðãàëò ãîëäóó
áîãèíî õóãàöààãààð ÿâàãääàã áà ãóòàë÷èí, ¿ñ÷èí, î¸äîë, íàðèéí áîîâ, ýñãèé
ýäëýë ãýõ ìýò ìýðãýæëèéí àíõàí øàòíû ÷àäâàð äàäàë ýçýìø¿¿ëýõ, ºðõèéí
îðëîãî íýìýãä¿¿ëýõ ÷èãëýëòýé áàéíà.
Ñóì, îðîí íóòãèéí óäèðäëàãà, õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëýõ îðîí íóòãèéí êîìèññ
òóõàéí àéìàã, ñóìûí äýä õºòºëáºðèéí õýðýãæèëò, Ãýãýýðëèéí òºâèéí ¿éë
86
àæèëëàãààíû òîãòâîðòîé áàéäàë, ÷àíàð ¿ð àøãèéã ¿íýëäýã. ÀÁÁ-ûí áàãøèéí
õºòºëáºð, òºëºâëºãººíèé áèåëýëò, ÷àíàð, ¿ð àøãèéã õàðúÿà ñóðãóóëü ¿íýëíý.
Ãýãýýðýë òºâèéí õàãàñ æèë,æèëèéí àæëûí òàéëàíã õàðúÿà ñóðãóóëü áóþó ñóì,
ä¿¿ðãèéí çàñàã äàðãûí òàìãûí ãàçàð áàòàëãààæóóëàí àéìãèéí Áîëîâñðîë,
ñî¸ëûí ãàçàðò, àéìãèéí íýãäñýí òàéëàíã ÁÑà ãàðãàí ÀÁÁÇѯÒ-ä òóñ òóñ
õ¿ðã¿¿ëäýã. Àéìãóóäûí íýãäñýí òàéëàíä ¿íäýñëýí ÀÁÁÇÑ¯Ò æèëä 2 óäàà
¿íäýñíèé õýìæýýíèé òàéëàí ãàðãàæ, ÁÑØÓß-íä õ¿ðãýõ çàìààð äîîðîîñ
äýýøýý ÷èãëýñýí áîñîî òîãòîëöîîãîîð ÿâöûí õÿíàëò-øèíæèëãýý, ¿íýëãýý
õèéãääýã áîëíî.
Àøèãëàõ ìàòåðèàë:
1.
Íÿìäàâàà ¨. íàð, Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí òîãòîëöîî, ÓÁ., 1998
2.
Ä¿ãýð Õ., Ìîíãîë óëñàä àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí òîãòîëöîîã á¿ðýëä¿¿ëýí
òºëºâø¿¿ëýõ îíîë, àðãàç¿éí àñóóäàëä, ÓÁ., 2001
3.
Íÿìäàâàà ¨. íàð, Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí áàãø áýëòãýõ çàéíû
ñóðãàëòûí áàãö ìàòåðèàë ¹1, ÓÁ., 1999
4.
Áàò÷óëóóí Å. íàð, Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí áàãøèä çîðèóëñàí çàéíû
ñóðãàëòûí ìàòåðèàë ¹2, ÓÁ., 2003
87
ÀËÁÀÍ ÁÓÑ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ
ÃÝÃÝÝÐËÈÉÍ ÒªÂ
Ñ.Óíäðàë (ÀÁÁÇѯÒ)
1. Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí Ãýãýýðýë òºâ
2. ÀÁÁ-ûí Ãýãýýðýë òºâèéí á¿òýö, çîõèîí áàéãóóëàëò
3. ÀÁÁ-ûí Ãýãýýðýë òºâèéí ¿éë àæèëëàãàà
1. Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí Ãýãýýðëèéí òªâ
Ìîíãîë óëñûí áîëîâñðîëûí òîãòîëöîîã øèíý÷èëæ, îëîí óëñûí íèéòëýã
æèøèãò îéðòóóëàõûí çýðýãöýý èðãýäèéí áîëîâñðîëûí øèíý õýðýãöýýã
õàíãàõ, òààòàé ýðõ ç¿éí òîãòîëöîî áèé áîëãîõ îëîí àæèë ìàíàé îðîíä
ýð÷èìòýé õèéãäýæ áàéãààãèéí íýã íü “Ìîíãîëûí áîëîâñðîëûã 2006-2015
îíä õºãæ¿¿ëýõ ìàñòåð òºëºâëºãºº”-íä Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí òàëààð
òóñãàí îðóóëæ, “Ìîíãîë Óëñûí Áîëîâñðîëûí òóõàé õóóëü”-ä Àëáàí áóñ
áîëîâñðîëûí øèíý çààëòóóä (8.2, 39.6, 40.2) îðóóëñàí ÿâäàë þì.
Ìîíãîë óëñûí áîëîâñðîëûí òóõàé õóóëèéí 5.1.2-ò “Ìîíãîë óëñàä
áîëîâñðîë íü õ¿ì¿¿íëýã, àðä÷èëñàí, òàñðàëòã¿é, á¿õ íèéòýä õ¿ðòýýìæòýé…”,
7.1-ä “… áîëîâñðîëûí òîãòîëöîî íü àëáàí áà àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí
íýãäýë…”, 8.1-ä “Èðãýí íü áîëîâñðîëûã àëáàí áîëîí àëáàí áóñ ñóðãàëòààð
ýçýìøèæ áîëíî” ãýæ çààñàí áîë Ìàñòåð òºëºâëºãººíä “Ãýãýýðëèéí òºâ íü
òóõàéí îðîí íóòãèéí õ¿í àìä Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ,
ñóðãàëò ñóðòà÷èëãàà ÿâóóëàõ, ìýäýýëëýýð õàíãàõ, îðîí íóòãèéã õºãæ¿¿ëýõýä
èðãýäèéã èäýâõòýé îðîëöóóëàõ çîðèëãîòîé áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãà” ãýæ
õýðýãæ¿¿ëýõ áàéãóóëëàãûã íü òîäîðõîéëæ ºã÷ýý.
Áîëîâñðîëûí òóõàé õóóëèéí 17 äóãààð ç¿éëèéí 1-ò “Àéìàã, íèéñëýë, ñóì,
ä¿¿ðýãò àëáàí áóñ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëàõ, áèå äààí ñóðàëöàã÷èä
òóñëàõ ¿¿ðýã á¿õèé àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí òºâèéã áèå äààñàí õýëáýðýýð,
ýñõ¿ë ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûã ò¿øèãë¿¿ëýí àæèëëóóëíà” ãýæ çààñàí.
ÁÑØÓ-íû ñàéäûí 2003 îíû 169 äóãààð òóøààëààð àéìàã, íèéñëýë, ñóì,
ä¿¿ðãèéí “Ãýãýýðëèéí òºâèéí ¿ëãýð÷èëñýí ä¿ðýì”, “Àëáàí áóñ áîëîâñðîë,
çàéíû ñóðãàëòûí àðãà ç¿é÷äèéí àæëûí áàéðíû òîäîðõîéëîëò”, “Àëáàí
áóñ áîëîâñðîë, çàéíû ñóðãàëòûí áàãøèéí àæëûí áàéðíû òîäîðõîéëîëò”
áàòëàãäàí õýðýãæèæ áàéíà.
88
Áîëîâñðîëûí òóõàé õóóëèéí 28.1-ä òóõàéí îðîí íóòãèéí áîëîâñðîëûí
àñóóäàë ýðõýëñýí áàéãóóëëàãóóä (àéìãèéí ÇÄÒÃ, Áîëîâñðîë, ñî¸ëûí ãàçàð,
á¿õ ò¿âøíèé ñóðãóóëü, öýöýðëýã¿¿ä ã.ì.) “èðãýíä àëáàí áóñ ñóðãàëòààð
áîëîâñðîë ýçýìø¿¿ëýõ, ìýðãýæèë îëãîõ, ò¿¿íèé áîëîâñðîë, ìýðãýøëèéã
äýýøë¿¿ëýõ òàëààð … çîõèîæ áàéãàà àæëûã… ìýðãýæëèéí óäèðäëàãààð
õàíãàõ,çîõèöóóëàõ” ¿¿ðýãòýé õýìýýí çààæ ºãñºí òóë Ãýãýýðëèéí òºâ íü äýýð
äóðüäñàí áàéãóóëëàãóóäòàé õàìòðàí îðîí íóòãèéí õ¿ì¿¿ñèéí áîëîâñðîëûí
õýðýãöýýã õàíãàõ ¿éë àæèëëàãààãàà çîõèîí áàéãóóëàõ ¸ñòîé.
Õóóëèéí 30.1.2, 31.1.1, 31.1.2, 31.1.7, 32.1.1, 32.1.2, 32.1.3-ò çààñíû äàãóó àéìàã,
íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí, áàã, õîðîîíû Çàñàã äàðãà íàðòàé õàìòðàí àæèëëàæ,
äýìæëýã, òóñëàëöàà àâ÷ àæèëëàíà. ¯éë àæèëëàãààãàà çîõèîí áàéãóóëàõäàà
Ãýãýýðëèéí òºâ íü Ìîíãîë óëñûí ¿íäñýí õóóëü, Áîëîâñðîëûí õóóëü, Àëáàí
áóñ áîëîâñðîëûã õºãæ¿¿ëýõ ¿íäýñíèé õºòºëáºð, Çàéíû ñóðãàëòûí ¿íäýñíèé
õºòºëáºð áîëîí áóñàä õºòºëáºð, õóóëü òîãòîîìæèéã óäèðäëàãà áîëãîí
àæèëëàíà.
2. Ãýãýýðëèéí òªâèéí á¯òýö, çîõèîí áàéãóóëàëò
Ìàíàé ºíººãèéí íºõöºëä àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí õ¿ðýýíä àëèâàà ñóðãàëòûã
çîõèîí áàéãóóëàõ àñóóäëûã àéìàã, ñóìäûí /íèéñëýë, ä¿¿ðãèéí Ãýãýýðëèéí
òºâ¿¿äèéã ò¿øèãëýí ÿâóóëæ áàéíà.
Ãýãýýðëèéí òºâ íü òóõàéí íóòàã äýâñãýðèéí õýìæýýíä:
• Õ¿í àìûí áîëîâñðîëûã äýýøë¿¿ëýõ íºõöºë áîëîëöîîã òàñðàëòã¿é
õàíãàõ, ºðãºæ¿¿ëýõ
• Õýðýãöýýò ñóðãàëò, ¿éë àæèëëàãààã çîõèîí áàéãóóëàõ
• Õ¿í àìûí àìüäðàëûí ò¿âøèíã àõèóëàõ, õºãæ¿¿ëýõ
¿¿ðýã á¿õèé îëîí òàëûí çîðèëãî, ¿éë àæèëëàãààòàé àëáàí ¸ñíû áîëîâñðîëûí
òîãòîëöîîíîîñ ãàäóóð çîõèîí áàéãóóëàãäñàí àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí
íýýëòòýé ñóðãàëò, ñóðòàë÷èëãàà, ìýäýýëýë öàöäàã áàéãóóëëàãà þì.
Òºâèéí ýðõýì çîðèëãî: õ¿í àìä õýðýãöýýòýé áîëîâñðîëûã ñóðãóóëèàñ ãàäóóð,
ººðò íü òîõèðîìæòîé õýëáýðýýð, áîëîëöîîòîé õóãàöààíä íü òàñðàëòã¿é
ýçýìøèõ òîãòîëöîîã á¿ðä¿¿ëæ, ¿éë÷ëýõ
Ãýãýýðëèéí òºâèéí îíöëîã íü õóâü õ¿íèé áîëîâñðîëûã õºãæ¿¿ëýýä çîãñîõã¿é
òóõàéí îðîí íóòãèéã õºãæ¿¿ëýõýä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîéä îðøèíî. Èéìä
îðîí íóòãèéíõàà íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí îíöëîã, àðä èðãýäèéí áîëîâñðîëûí
ò¿âøèí, òýäíèé àìüäðàëûí õýðýãöýý, øààðäëàãûã ñàéí ñóäàëæ ìýäýõ íü
çîðèëãîî çºâ òîäîðõîéëæ, ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëàõàä ÷óõàë áàéäàã.
Ãýãýýðëèéí òºâèéí àæèëëàõ çàð÷èì:
• Һ⠿éë àæèëëàãààãàà òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ ñàéí äóðûí á¿õèé ë
áàéãóóëëàãàòàé íÿãò, óÿëäàà õîëáîîòîé ÿâóóëíà.
89
• Á¿õ ¿éë àæèëëàãàà íü íýýëòòýé, èë òîä áàéíà.
Ãýãýýðëèéí òºâèéí ¿¿ðýã íü òóõàéí îðîí íóòãèéí îíöëîã, õ¿í àìûí
õýðýãöýýíýýñ øàëòãààëàí ÿíç á¿ð, õàðèëöàí àäèëã¿é áàéíà. Ãýõäýý
Ãýãýýðëèéí òºâ äàðààõ 4 ¿¿ðãèéã çàéëøã¿é ã¿éöýòãýíý:
1. Íàñàíä õ¿ðýã÷äýä áîëîí õ¿¿õýä, çàëóó÷óóäàä áîëîâñðîë îëãîõ
ñóðãàëò ÿâóóëàõ;
2. Õ¿í àìûã ìýäýýëëýýð õàíãàõ;
3. Îðîí íóòãèéã õºãæ¿¿ëýõ;
4. Òºðèéí áà òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóäûí õàìòûí àæèëëàãààã çàíãèäàí
çîõèöóóëàõ;
“Ìîíãîëûí Óëñûí áîëîâñðîëûã 2006-2015 îíä õºãæ¿¿ëýõ Ìàñòåð
òºëºâëºãºº”, Áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîëûí áîëîí, Çàéíû ñóðãàëòûí ¿íäýñíèé
õºòºëáºð, ÀÁÁ-ûí õ¿ðýýíä õýðýãæèõ áóñàä õºòºëáºð, òºëºâëºãººã
õýðýãæ¿¿ëýõ àéìàã ñóìûí óðò áîëîí äóíä õóãàöààíû õºòºëáºð¿¿ä “Ãýãýýðýë”
òºâèéí àæëûã òºëºâëºõ ¿íäñýí ÷èãëýë áîëäîã.
Óëñûí õýìæýýíä àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí 352 Ãýãýýðëèéí òºâä íèéò 458
áàãø àæèëëàæ áàéíà. Òýäãýýðèéí 10 íü áèå äààñàí õýëáýðýýð 130 áàãøèéí
îðîí òîîòîé àæèëëàæ áàéíà. Áèå äààñàí õýëáýðýýð àæèëëàæ áóé Ãýãýýðëèéí
òºâ¿¿ä íü çàõèðàë, àðãàç¿é÷, áàãøèéí îðîí òîîòîé àæèëëàæ áàéíà. Õàðèí
¿ëäñýí 342 Ãýãýýðëèéí òºâ ñóðãàëòûí áîëîí áóñàä áàéãóóëëàãà (ÅÁÑ, ÇÄÒÃ,
ÁÑÃ, íîìûí ñàí) ò¿øèãëýí ¿éë àæèëëàãààãàà Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí 1
áàãøòàéãààð çîõèîí áàéãóóëæ áàéíà.
Ãýãýýðëèéí òºâ íü çîõèîí áàéãóóëàëò õèéõ, øèéäâýð ãàðãàõ ¿¿ðýã á¿õèé
óäèðäàõ çºâëºëòýé áàéõ õýðýãòýé. Ǻâëºë íü:
• Æåíäåðèéí áàéäëûã õàðãàëçàí 5-9 õ¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿íòýé áàéæ
áîëíî.
• Ãèø¿¿äèéí 75%-èàñ äýýø íü òóõàéí íóòàã äýâñãýðò òîãòâîðòîé
àìüäàðäàã áàéíà.
Ãèø¿¿äèéí ñîíãîëòûã èðãýäèéí íèéòèéí õóðëààñ íýýëòòýé õèéíý. Ǻâëºëèéí
ãèø¿¿ä:
• îðîí íóòãèéí õ¿í àìûí äóíä íýð õ¿íä á¿õèé
• óäèðäàí çîõèîí áàéãóóëàõ òóðøëàãàòàé
• ñàíàà÷ëàãà, èäýâõ ñàéòàé
• òºðºë á¿ðèéí ìýðãýæèë, áîëîâñðîëòîé áàéõ íü ÷óõàë.
Ǻâëºëèéí äýðãýä òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà, èðãýäýýñ á¿ðäñýí
ñàéí äóðûí ìýðãýæëèéí õàìòëàã, á¿ëãýì¿¿äèéã áàéãóóëíà. Òóõàéëáàë,
• õóóëèéí çºâëºãºº ºãºõ, ñóðãàëò ñóðòàë÷èëãàà õèéõ õóóëèéí áîëîí
æóðàì ñàõèóëàõ áàéãóóëëàãûí õ¿ì¿¿ñ îðñîí õàìòëàã
90
• ýð¿¿ë ìýíäèéí çºâëºãºº ºãºõ, ñóðãàëò ñóðòàë÷èëãàà õèéõ ýìíýëãèéí
àæèëòíóóä îðñîí õàìòëàã
• áàéãàëü õàìãààëàõ áàéãóóëëàãûí àæèëòíóóä, òýð ÷èãëýëýýð ¿éë
àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà òºñëèéí õ¿ì¿¿ñèéã õàìðóóëñàí õàìòëàã
• áîëîâñðîëûí
áàéãóóëëàãûí
áàãø, ñóðãàí
õ¿ì¿¿æ¿¿ëýã÷äèéã
õàìðóóëñàí õàìòëàã ã.ì.
Á¿ëãýì¿¿ä íü ñàéí äóðûí èäýâõòí¿¿äýýñ á¿ðäýíý. Òýäãýýð íü:
• ºñâºð ¿åèéíõíèé
• çàëóó÷óóäûí
• ýìýãòýé÷¿¿äèéí
• ìàë÷äûí
• óðàí ñàéõàí÷äûí
• àõìàäûí ã.ì. áàéíà.
2008 îíû áàéäëààð ÀÁÁ-ûí óäèðäëàãà, çîõèîí áàéãóóëàëòûí àíõàí øàòíû
íýãæ áîëîõ Ãýãýýðýë òºâèéí äýðãýä 100 ãàðóé ñàéí äóðûí õàìòëàã àæèëëàæ
áàéãàà áà 1000 ãàðóé èðãýí ñàéí äóðààð ñóðàëöàã÷äûí ýðýëò õýðýãöýýíèé
äàãóó áîãèíî õóãàöààíû äàìæàà êóðñ çîõèîí áàéãóóëæ áàéíà. Á¿õ øàòíû
çàñàã çàõèðãààíû áàéãóóëëàãûí îðîëöîî ÷ íýìýãäñýí áà 12 ¿íäýñíèé òºðèéí
áóñ áàéãóóëëàãà, 10 ãàðóé îëîí óëñûí õºãæëèéí àãåíòëàã ÀÁÁ-ûí ñàëáàðò
òîãòâîðòîé ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà àæýý.
3. Ãýãýýðëèéí òªâèéí ¯éë àæèëëàãàà
Ãýãýýðëèéí òºâ íü áàéãóóëëàãà, õàìòëàã, á¿ëãýì¿¿ä, õóâü õ¿í, èðãýäèéí ñàíàë,
ñàíàà÷ëàãà, äýìæëýã äýýð òóëãóóðëàí õ¿í àìûí áîëîâñðîëûí õýðýãöýýã
õàíãàõ ¿éë àæèëëàãààã íýýëòòýé, èë òîä, õ¿ðòýýìæòýé çîõèîí áàéãóóëíà.
ÀÁÁ-ûí Ãýãýýðýë òºâèéí ¿éë àæèëëàãààíû ÷èãëýë, ¿¿ðýã
• Îðîí íóòãèéí õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãóóä, èðãýäýýñ àëáàí áóñ
áîëîâñðîë, çàéíû ñóðãàëòòàé õîëáîîòîé ìýäýý, ñóäàëãàà àâàõ;
• Ñóðãàëòûí íýìýëò, òóñëàõ ìàòåðèàë, ãàðûí àâëàãà áîëîâñðóóëàí
àøèãëàõ;
• Õ¿í àìûí áîëîâñðîëûí áîëîí àìüäðàëûí ò¿âøèíã ñóäëàõ, ä¿ãíýëò
õèéõ, òîäîðõîé ñàíàë áîëîâñðóóëàí îðîí íóòãèéí çàñàã, çàõèðãààíû
øèéäâýð ãàðãóóëàõ, õýðýãæ¿¿ëýõ;
• Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí òºðºë á¿ðèéí ñóðãàëò ÿâóóëàõ;
• Ìýäýýëëèéí ñàí á¿ðä¿¿ëæ, ¿éë÷èëãýýã òîãòìîëæóóëàõ, îðîí íóòãèéí
ìýäýýëèéí õýðýãñë¿¿äòýé õàìòðàí àæèëëàõ;
• Îëîí íèéòèéí öóãëààí, óóëçàëò, ñî¸ë, ñïîðòûí àðãà õýìæýý çîõèîí
áàéãóóëàõ, îðîí íóòãàà õºãæ¿¿ëýõýä õ¿ì¿¿ñèéí èäýâõ îðîëöîîã
íýìýãä¿¿ëýõ;
91
• Õîëáîãäîõ äýýä áàéãóóëëàãóóäàä øààðäëàãàòàé ìýäýý, òàéëàí
ãàðãàæ ºãºõ, àæëàà òàéëàãíàõ
ÀÁÁ-ûí áàãøèéí ¿éë àæèëëàãààíû ÷èãëýë, ¿¿ðýã
• Õ¿í àìûí áîëîâñðîëûí õýðýãöýýã ñóäàëæ, ò¿¿íä òóëãóóðëàí
ñóðãàëòûí îíîâ÷òîé õºòºëáºð áîëîâñðóóëàí, ñóðãàëò çîõèîí
áàéãóóëàõ;
• Ñóðàëöàãñäûí áîëîâñðîëûí áîëîí ìýäëýãèéí ò¿âøèíãèéí ñóäàëãàà
õèéõ, îíîøëîõ, òýäíèé àâúÿàñ ÷àäâàðûã õºãæ¿¿ëýõ;
• Ñóðãàëòûí îíîâ÷òîé àãóóëãà, àðãàç¿é, õýëáýðèéã ñîíãîæ õýðýãëýõ;
• Ñóðãàëòûí õºòºëáºð áîëîâñðóóëàõ, ãðàôèê, òºëºâëºãºº ãàðãàõ;
• Ñóðãóóëü çàâñàðäñàí õ¿¿õýä, çàëóó÷óóä, íàñàíä õ¿ðýã÷äýä çîðèóëñàí
áè÷èã ¿ñãèéí áîëîí áîëîâñðîë íºõºí îëãîõ ñóðãàëòûã îíîâ÷òîé
õýëáýðýýð çîõèîí áàéãóóëàõ;
• Õºäºëìºð ýðõëýõ ìýðãýæëèéí ÷àäâàð ýçýìø¿¿ëýõ ñóðãàëò çîõèîí
áàéãóóëàõ;
• Èðãýä á¿òýýë÷ ¿éë àæèëëàãààíä îðîëöîõ áîëîí áèå äààæ
áîëîâñðîëîî äýýøë¿¿ëýõýä íü òóñëàõ ÷èãëýëèéí ñóðãàëò ÿâóóëàõ,
çºâëºãºº ºãºõ àæëûã ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãóóäòàé õàìòðàí õèéõ;
• Ñóðãàëòûí ìàòåðèàë áýëòãýõ, ãàðûí àâëàãà, çºâëºìæ áîëîâñðóóëàõ,
çàéëøã¿é øààðäàãäàõ áàðèìò áè÷ãèéã õºòëºõ;
• Ìýðãýæèë, áîëîâñðîëîî òàñðàëòã¿é äýýøë¿¿ëýõ;
• Àëáàí áóñ áîëîâñðîë, çàéíû ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëàõàä îëîí
íèéòèéí îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõ;
• Îðîí íóòàãò àæèëëàæ áàéãàà ñóðãàëòûí áóñàä áàéãóóëëàãà áîëîí
òºñë¿¿äòýé õàìòðàí àæèëëàõ ã.ì.
Òóõàéëáàë, Ãýãýýðëèéí òºâ íü àëèâàà ¿éë àæèëëàãààã çîõèîí áàéãóóëàõûí
ºìíº ººðèéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ íóòàã äýâñãýð áîëîí õ¿í àìûí òàëààð
ìýäýýëýë öóãëóóëæ, ñóäàëãàà ÿâóóëñíààð:
• Òóõàéí íóòàã äýâñãýðèéí õ¿í àìûí áîëîâñðîëûí áîëîí àìüäðàëûí
õýðýãöýýã òîäîðõîéëíî.
• Îðîí íóòãèéí íººö áîëîìæèéã èëð¿¿ëýí ÿìàð áàéãóóëëàãà, ÿìàð
õ¿íòýé, ÿìàð ¿éë àæèëëàãàà, ñóðãàëòûã èðãýäèéí äóíä çîõèîí áàéãóóëæ
áîëîõûã ñóäàëæ, õàìòðàí àæèëëàõ ãýðýý áàéãóóëíà.
• ÇÄÒÃ, ÁÑÃ-ààñ ¿ç¿¿ëæ áîëîõ òóñëàìæèéã òîäðóóëíà.
• Îðîí íóòãààñ ¿ç¿¿ëæ áóé ¿éë÷èëãýýíä ä¿ãíýëò õèéæ, ñóë áîëîí äàâóó
òàëóóäûã òîäîðõîéëíî.
• Øèéäâýðëýâýë çîõèõ àñóóäëóóäûã òîäîðõîéëíî.
• Õºòºëáºð¿¿äèéã òºëºâëºæ, ñóðòà÷èëãààã õ¿í àìûí äóíä õèéæ
õýðýãæ¿¿ëíý.
92
Èðãýäèéí èäýâõèéã äýýøë¿¿ëýõ, îðîí íóòãèéã õºãæ¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãààíä
îðîëöóóëàõ àæèë çîõèîí áàéãóóëíà (áàéãàëü îð÷íîî õàìãààëàõ, õîã
õàÿãäàëã¿é àìüäðàõ, ãýðýý áîëîí îð÷íîî öýöýãæ¿¿ëýõ, ñîíãóóëüä çºâ îðîëöîõ
çýðýã îëîí àñóóäëààð óõóóëãà ñóðòà÷èëãàà, ñóðãàëò, òàíèí ìýäýõ¿éí õè÷ýýë
çýðãèéã çîõèîí áàéãóóëæ áîëíî).
Áàéãóóëëàãóóäòàé õàìòðàí á¿õ äàâõàðãûí, á¿õ íàñíû õ¿ì¿¿ñò çîðèóëñàí
äàðààõ ÷èãëýëèéí ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëíà:
• áè÷èã ¿ñãèéí,
• áîëîâñðîë íºõºí îëãîõ,
• áîëîâñðîëûí åðºíõèé ò¿âøèí äýýøë¿¿ëýõ (ýð¿¿ë ìýíä, ýäèéí çàñàã,
õóóëü, ýêîëîãè, ãàäààä õýë, êîìïüþòåð ã.ì.),
• àìüäðàõ óõààíû (ñòðåññýýñ ººðèé㺺 õàìãààëàõ, îðñîí òîõèîëäîëä
ãàðàõ àðãà áàðèëä ñóðãàõ, ººðòºº èòãýëòýé áàéõ, áóñäûí çîâëîíã
îéëãîæ òóñàëäàã áîëãîõ ã.ì.),
• àìüæèðãààíû óõààíû (áèçíåñèéí òàëààðõ îéëãîëòûã äýýøë¿¿ëýõ,
ºðõèéí îðîëîãî äýýøë¿¿ëýõ æèæèã áèçíåñèéí ñóðãàëòóóä: íîãîî
òàðèõ, äàðøëàõ, þìõíààð þì õèéõ, ãàõàé øóâóó ¿ðæ¿¿ëýõ, î¸õ ã.ì.)
Áîëîìæòîé á¿õ òºðëèéí õýëáýð, çàìûã àøèãëàí õ¿í àìûã ìýäýýëëýýð
õàíãàíà. Æèøýýëáýë,îðîí íóòãèéí ðàäèî, òåëåâèçèéí ñóâàã,ÿâóóëûí íîìûí
ñàí, óõóóëãà ñóðòà÷èëãààíû àæèë, óóëçàëò, ÿðèëöëàãà, òóðøëàãà ñóäëàõ
¿çýñãýëýí, ¿äýøëýã ã.ì.
Ãýãýýðëèéí òºâ íü òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ, îëîí íèéòèéí áàéãóóëëàãà,
ãàäíà äîòíû òºñë¿¿äòýé õàìòðàí, çîðèëãî íýãòýé áàéæ, óÿëäàà õîëáîîòîé
àæèëëàæ ÷àäâàë òºñºâ õºðºíãèéí àñóóäëàà øèéäâýðëýæ áîëîõîîñ ãàäíà
çîõèîí áàéãóóëæ áóé ¿éë àæèëëàãàà, ñóðãàëòóóä íü ÷ ¿ð ä¿íòýé ÿâàãäàíà.
Àøèãëàõ ìàòåðèàë:
1.
Áàò÷óëóóí Å, Ãàíñ¿õ Ñ, Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí Ãýãýýðëèéí òºâèéí
òºëºâëºëò, óäèðäëàãà, îð÷óóëãà, 2003
2.
Íÿìäàâàà ¨. íàð, Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí áàãøèéí ãàðûí àâëàãà, ÓÁ.,
2002
3.
Íÿìäàâàà ¨. íàð, Íàñàíä õ¿ðýã÷äýä çîðèóëñàí ñóðãàëòûí ìàòåðèàë
îðîí íóòàãò áýëòãýõ ãàðûí àâëàãà, ÓÁ., 2002
4.
Íÿìäàâàà ¨. íàð,
Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí áàãø áýëòãýõ çàéíû
ñóðãàëòûí áàãö ìàòåðèàë ¹1, ÓÁ., 1999
5.
Áàò÷óëóóí Å. íàð, Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí áàãøèä çîðèóëñàí çàéíû
ñóðãàëòûí ìàòåðèàë ¹2, ÓÁ., 2003
93
ÌÝÄÝÝËËÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒÈÉÍ
ÒÎÃÒÎËÖÎÎ
Á.Ýðäýíý÷èìýã (ÀÁÁÇѯÒ)
1. Ìýäýýëëèéí ìåíåæìåíòèéí òîãòîëöîî
2. Îðö - Ìýäýýëýë öóãëóóëàõ àðãà ç¿é
3. ¯éë ÿâö - Ìýäýýëëèéí ìåíåæìåíò õèéõ àðãà ç¿é
4. Ãàðö - Ìýäýýëëèéã òàéëàãíàõ
1. Ìýäýýëëèéí ìåíåæìåíòèéí òîãòîëöîî
ÒÎÄÎÐÕÎÉËÎËÒ
Ìýäýý ãýæ ÿìàð íýã îáúåêò, ¿çýãäýë, ¿éë ÿâäàë, õ¿÷èí ç¿éëèéí òóõàé
ºãºãäºõ¿¿íèéã õýëíý.
Ìýäýýëýë ãýæ õóâü õ¿í, ýä ç¿éëñ, áàðèìò, ¿éë ÿâäàë, þìñ ¿çýãäýë,
¿éëäýë áîëîí ¿éë àæèëëàãààíû òóõàé èëýðõèéëýãäýõ õýëáýðýýñýý ¿ë
õàìààðàõ ìýäýýã õýëíý.
Ìýäýýëëèéí òîãòîëöîî ãýæ ìýäýýëëèéí íººö, ò¿¿íä çîðèóëàí
ìýäýýëëèéã ¿¿ñãýõ, öóãëóóëàõ, áîëîâñðóóëàõ, íýãòãýí õàäãàëàõ, õàìãààëàõ,
õàéõ, òàðààõ áîëîí õýðýãëýã÷äýä õ¿ðãýõ òåõíîëîãè, ÷èã ¿¿ðãèéí õóâüä
õîëáîãäñîí êîìïüþòåð, ïðîãðàìì õàíãàìæ, õýðýãñë¿¿ä áîëîí áàðèìò
áè÷èã, ìýäýýëëèéí ýìõëýãäýí çîõèîí áàéãóóëàãäñàí íýãäëèéã õýëíý.
(Ìýäýýëëèéí àþóëã¿é áàéäëûí òóõàé ìîíãîë óëñûí õóóëü, 3 äóãààð ç¿éë, 2004)
ÒÎÄÎÐÕÎÉËÎËÒ
Ìýäýýëëèéí ìåíåæìåíòèéí òîãòîëöîî (ÌÌÒ) ãýäýã íü ìýäýýëýë
öóãëóóëàõ, õàäãàëàõ, áîëîâñðóóëàõ, ä¿í øèíæèëãýý õèéõ, òàéëàãíàõ,
ò¿ãýýõýä õýðýãëýãäýõ áàðèìòààð áàòëàãäñàí êîìïüþòåðò ñóóðèëñàí
ìýäýýëýë, áàðèìò áè÷ãèéí ¿éë÷èëãýý þì.
Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí ÌÌÒ íü ÀÁÁ-ûí Ãýãýýðëèéí òºâ, ò¿¿íòýé àäèëòãàõ
¿éë àæèëëàãàà ýðõýëäýã áàéãóóëëàãàä õýðýãëýãäýõ òóñãàéëñàí ìýäýýëëèéí
ìåíåæìåíòèéí òîãòîëöîî þì.
94
ÌÌÒ íü òîîí áîëîí áè÷ãýí ìýäýýëëèéã àãóóëàõ áà õýðýãëýã÷äýä Àëáàí áóñ
áîëîâñðîë (ÀÁÁ)-ûí Ãýãýýðëèéí òºâèéí ¿éë àæèëëàãàà, íºõöºë áàéäëûí
òàëààð åðºíõèé îéëãîëòûã ºãºõ, ¿éë àæèëëàãààíûõ íü ÷àíàð, õ¿ðòýýìæèéí
òàëààð áîäèòîé ¿íýëãýý õèéõ, öààøèä àâàõ àðãà õýìæýýã òîäîðõîéëîõ,
îðîëöîõ áîëîìæ îëãîíî.
Ìýäýýëëèéí véë àæèëëàãàà ãýæ ìýäýýëëèéã öóãëóóëàõ, áîëîâñðóóëàõ,
íýãòãýõ, õàäãàëàõ, õàéõ, òàðààõ, äàìæóóëàõ véë àæèëëàãààã õýëíý. ÌÌÒ-íû
¿éë àæèëëàãàà íü äàðààõ äàðààëëààð ÿâàãäàíà (Çóðàã1).
Àíàëèç
õèéõ, ¿éë
àæèëëà­ãààãàà
ñàéæðóóëàõ
Ìýäýýëëèéí
ñàíä õàäãàëàõ,
áîëîâñðóóëàõ
Ìýäýýëýë
öóãëóóëàõ
¯ð ä¿íã
çîðèëòîò á¿ëýãò
õ¿ðãýõ
Çóðàã 1. Ìýäýýëëèéí ìåíåæìåíòèéí òîãòîëöîîíû
¿éë àæèëëàãààíû äàðààëàë
ÌÌÒ-íû ¿éë àæèëëàãààíû ìåõàíèçì íü ÎÐÖ, ¯ÉË ßÂÖ, ÃÀÐÖ ãýñýí ¿å
øàòààñ òîãòîíî.
Îðö
Ìýäýýëýë
öóãëóóëàõ
¿å øàò
Ìýäýýëëèéí îëîí
ýõ ñóðâàëæààñ
õýðýãöýýò
ìýäýýëëýý
öóãëóóëàõ:
 Îëîí íèéò
 ¯éë àæèëëàãàà
 Õ¿íèé íººö
 Áîäëîãî
 Ò¿íøëýã÷èä
 Õóðàë öóãëààí
 Èðãýíèé ôîðóì
ßâö
Áîëîâñðóóëàõ
¿å øàò
 Òîéìëîõ, õóâèðãàõ,
íýìýëò õèéõ
 Ìýäýýëëèéã
õàäãàëàõ
 Ìýäýýëëèéã õ¿ñíýãò,
äèàãðàììààð
èëýðõèéëýõ
 Ìýäýýëýëä àíàëèç
õèéõ
 Ìýäýýëëèéã áàòëàõ
 Ìýäýýëëèéã
ñàéæðóóëàõ
Ãàðö
Òàéëàãíàõ,
ò¿ãýýõ ¿å øàò
• Åðºíõèé ìýäýýëýë:
Áàéãóóëëàãûí íýð,
¿éë àæèëëàãààíû
÷èãëýë, áîëîâñîí
õ¿÷èí, íººö, ñàíõ¿¿
• Òàéëàí: ¿éë
àæèëëàãààíû
ãîë ¿ç¿¿ëýëò,
ä¿í øèíæèëãýý,
õºòºëáºð,
òºëºâëºãºº, ã¿éöýòãýë,
òºñºâ, õàìðàõ õ¿ðýý
• Õàðèëöàà õîëáîî
Çóðàã 2. ÌÌÒ-íû ¿éë àæèëëàãààíû ¿å øàò
95
“Îðö” íü òºðºë á¿ðèéí ýõ ñóðâàëæààñ öóãëóóëàõ ìýäýýëë¿¿äýýñ, “ßâö” íü
¿éë àæèëëàãààíû áàãöààñ á¿ðäýõ áà ýíý íü ÌÌÒ-íû ãîë ¿ð ä¿í áîëîõ
“Ãàðö”-àä õ¿ðãýíý. ¯å øàò á¿ðèéã òîäðóóëàí àâ÷ ¿çüå.
2. Îðö – ìýäýýëýë öóãëóóëàõ
Ìýäýýëëèéí òºðºë, öóãëóóëàõ ¿å øàò
Ìýäýýëëèéã ÷àíàðûí áà òîîí ìýäýýëýë õýìýýí àíãèëäàã.
Òîîí
Òîîí ¿ç¿¿ëýëòýýð èëýðõèéëýãäýíý.
×àíàðûí
Øèíæ òýìäãýýð èëýðõèéëýãäýíý.
Ìýäýýëýë
Óëñ, îðîí íóòãèéí íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí áàéäàë, ñóðàëöàã÷äûí õýðýãöýý,
çîõèîí áàéãóóëñàí ¿éë àæèëëàãàà, ò¿¿íä õàìðàãäàãñäûí òîî ãýõ ìýò òîîí
¿ç¿¿ëýëò á¿õèé òàéëàí ìýäýý íü òîîí ìýäýýëýëä õàìààðíà.
ÀÁÁ-ûí Ãýãýýðýë òºâèéí õóâüä çîõèîí áàéãóóëñàí áîëîí öààøèä çîõèîí
áàéãóóëàõ ¿éë àæèëëàãàà, ò¿¿íèé ÷àíàðûí òàëààðõ ñóðàëöàã÷èä, îðîí
íóòãèéí èðãýä, áàãø, àæèëëàã÷äûí ñàíàà áîäîë ãýõ ìýò íü ÷àíàðûí
ìýäýýëýëä õàìààðíà.
Öóãëóóëàõ ìýäýýëýë íü:
• Îíîâ÷òîé, öýãöòýé, ÷àíàðòàé
• ¯éë àæèëëàãààãàà òºëºâëºõºä àøèãëàãäàõóéö
• Áóñàä áàéãóóëëàãà, õ¿ì¿¿ñò õýðýãëýãäýõýýð
• Áóñàä áàéãóóëëàãûí ìýäýýëëèéí ñ¿ëæýýíä íýãòãýõ áîëîìæòîé
áàéõàä àíõààðàõ øààðäëàãàòàé.
Ìýäýýëýë öóãëóóëàõ àæèë õýä õýäýí ¿å øàòòàé õèéãäýíý. ¯¿íä:
1. Çîðèëãîî òîäîðõîéëîõ
2. Öóãëóóëàõ ãýæ áóé ìýäýýëëèéí òºðºë, øààðäëàãàòàé ¿ç¿¿ëýëòýý
òîäîðõîéëîõ
3. Ýäãýýðèéã òîäîðõîéëîõîä ººð ÿìàð ìýäýýëýë õýðýãòýé (ãýð á¿ëèéí,
ãàçàðç¿éí áàéðøëûí, áîëîâñðîëûí áàéäàë áîëîí àæëûí òóðøëàãà ãýõ
ìýò) áîëîõûã ñàéòàð òºëºâëºõ (èíãýõäýý ¿íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí ãàçàð
áîëîí õàðúÿà ÿàì, òºðèéí áàéãóóëëàãààñ ãàðãàñàí çààâàð, çºâëºìæ,
áóñàä áàðèìò áè÷ã¿¿äèéã ñóäàëæ, íóòàã îðíû òóëãàìäñàí àñóóäëûí
òàëààð åðºíõèé îéëãîëòòîé áîëîõîîñ ãàäíà íóòãèéí èðãýä, õ¿ì¿¿ñòýé
óóëçàí ÿðèëöàæ, çºâøèëöºõ)
96
4. ßðèëöëàãà, àñóóëãà ã.ì. ÿìàð òºðëèéí àðãûã õýðýãëýõýý òîäîðõîéëîõ
5. Ñîíãîñîí àðãààñ õàìààð÷ ìýäýýëýë öóãëóóëàõ ìàÿãò, ìàòåðèàëûã
áîëîâñðóóëàõ
6. Óðüä÷èëàí òóðøèæ, çàñàí ñàéæðóóëàõ
7. Áýëäñýí ìàòåðèàëûí äàãóó ìýäýýëëýý öóãëóóëàõ
8. Áîëîìæòîé áîë áóñàä ýõ ñóðâàëæèéã àøèãëàí ìýäýýëëèéí áàòòàé
¿íýí ýñýõèéã áàòëàõ
Ìýäýýëýë öóãëóóëàõ àðãóóä
Òîîí áà ÷àíàðûí ìýäýýëëèéí àëü íü áîëîõîîñ õàìààðàí öóãëóóëàõ àðãà
ººð ººð áàéíà.
Ìýäýýëýë öóãëóóëàõ àðãûã ñîíãîõîä íºëººëºõ çàðèì õ¿÷èí ç¿éëñ:
• Øààðäàãäàõ ìýäýýëëèéí òºðºë
• Õàðèóëàã÷ õ¿íèé áîëîâñðîëûí ò¿âøèí
• Ìýäýýëëèéã öóãëóóëàõ õóãàöàà
• Ìýäýýëëèéã öóãëóóëàõàä ãàðàõ çàðäàë
• Ãàçàðç¿éí íºõöºë áàéäàë,ìýäýýëýë ºã÷ áóé õ¿íèé îðøèí ñóóãàà ãàçàð,
àëñëàãäñàí ýñýõ
• Ìýäýýëýë öóãëóóëàã÷äûí ÷àäâàð, òóðøëàãà ãýõ ìýò.
Ìýäýýëýë öóãëóóëàõ òîõèðñîí àðãûã ñîíãîí àâàõ íü ìýäýýëýë ¿íýí áîäèò
áàéõàä íºëººëíº. Ìýäýýëýë öóãëóóëàõ ìàø îëîí àðãóóä áèé. Òóõàéëáàë:
1. Ãýãýýðýë òºâèéí á¿ðòãýëýýñ ìýäýýëýë öóãëóóëàõ
2. ªðõèéí ñóäàëãàà õèéõ
3. ßðèëöëàãà õèéõ
4. Óóëçàëò çîõèîí áàéãóóëàõ
5. ßâãàí ÿðèàíààñ ìýäýýëýë àâàõ
Ýäãýýð àðãûí òàëààð äýëãýð¿¿ëýí àâ÷ ¿çüå.
ÀÁÁ-ûí Ãýãýýðëèéí òºâèéí á¿ðòãýëýýñ ìýäýýëýë öóãëóóëàõ àðãà
ÀÁÁ-ûí Ãýãýýðëèéí òºâä õºòºëäºã áàðèìò áè÷èã, òýìäýãëýë¿¿äýýñ
øààðäëàãàòàé ìýäýýëëýý öóãëóóëíà.
Àñóóëãûí àðãà
Àñóóëãà íü ñóäàëãààíä îðîëöîæ áóé õ¿íä îéëãîìæòîé ýíãèéí òîìü¸îëîãäñîí
õýä õýäýí àñóóëòààñ òîãòîíî. Õýðýâ õàðèóëæ áóé õ¿í ººðºº áºãëºæ ÷àäàõã¿é
ò¿¿íèé çºâøººðºëòýéãýýð ìýäýýëýë öóãëóóëàã÷ òóñëàõ áóþó òàéëáàðëàíà.
öóãëóóëàõ ìýäýýëýë íü äýíä¿¿ ä¿ðñýëñýí áàéõ õýðýãã¿é.
Îðîí íóòãèéí ºðõèéí ñóäàëãàà õèéõ àðãà
Ýíý àðãà íü õ¿í àìç¿éí, áîëîâñðîëûí ò¿âøíèé, ñóðãàëòûí õýðýãöýý, ýð¿¿ë
ìýíäèéí áàéäàë,ºðõ ãýðèéí îðëîãî çàðëàãà ãýõ ìýò ìýäýýëëèéã öóãëóóëàõàä
97
òîõèðîìæòîé. Ìýäýýëýë öóãëóóëàã÷ ºðõ á¿ðýýð îðæ àñóóëãûã áºãë¿¿ëýõýýñ
ãàäíà íºõöºë áàéäëûã ººðèéí áèåýð õàðäàã äàâóó òàëòàé.
ßðèëöëàãûí àðãààð ìýäýýëýë àâàõ
ßðèëöëàãà íü á¿ðýí ýñâýë õàãàñ á¿òýöòýé ãýæ õî¸ð ÿíç áàéíà.
Á¿ðýí á¿òýöòýé ÿðèëöëàãààð á¿ëýã àñóóëãûí äàãóó á¿õ õ¿íòýé ÿðèëöäàã áîë
õàãàñ á¿òýöòýé ÿðèëöëàãààð àñóóëãûã óðüä÷èëàí áýëäýëã¿é ñîíèðõñîí ñýäâýýð
ÿðèëöàíà. Ýíý íü ÿðèëöëàãûã äýìæèæ ºðí¿¿ëýõýä à÷ õîëáîãäîëòîé.
ßðèëöëàãà ¿ð ä¿íòýé áîëîõîä øààðäàãäàõ ç¿éëñ:
• Ìýäýýëýë öóãëóóëàã÷ íàðèéâ÷èëñàí ìýäýýëýë àâàõ ýðìýëçýë ñàéòàé
áàéõ
• Îðîëöîã÷ ìýäýýëýë öóãëóóëàã÷èéã àëü áîëîõ òàíüäàãã¿é áàéõ
• ßðèëöëàãà õèéõ õóãàöàà õàíãàëòòàé áàéõ
Á¿ëãèéí ÿðèëöëàãûí àðãà
Á¿ëãèéí ÿðèëöëàãà ãýäýã íü õýä õýäýí õ¿ì¿¿ñèéã íýã äîð öóãëóóëæ ÿðèëöàí
ìýäýýëýë öóãëóóëàõ àðãà þì. Èéì ÿðèëöëàãûã òîäîðõîé íýã çîðèëòîò á¿ëãèéí
õóâüä þìóó ýñâýë Ãýãýýðëèéí òºâä õ¿ì¿¿ñ öóãëàðñàí ¿åèéã òààðóóëàí õèéæ
áîëíî. Á¿ëãèéí ÿðèëöëàãà íü îëîí òºðëèéí ¿çýë áîäëûã áîãèíî õóãàöààíä
íýã äîð ìýäýæ áîëäîã äàâóó òàëòàé.
Óóëçàëòûí òýìäýãëýë
ßíç á¿ðèéí óóëçàëòûí ¿åýð ìýäýýëýë öóãëóóëæ áàñ áîëíî. Èéì ¿åä ìýäýýëýë
öóãëóóëàã÷ óóëçàëòûí ÿâöûí òàëààð òýìäýãëýë õºòëºíº. Ä¿ãíýëò ãàðãàõàä
÷àíàðûí ìýäýýëýë õàíãàëòã¿é áàéãàà òîõèîëäîëä óóëçàëòûí òýìäýãëýëèéã
ëàâëàõ ìàòåðèàë áîëãîí àøèãëàõ áîëîìæòîé.
ßâãàí ÿðèà
Çàðèì ¿åä õ¿ì¿¿ñèéí õîîðîíä áîëäîã ÿâãàí ÿðèà íü àìüäðàëä òóëãàðäàã
áîäèò áàéäëûí òàëààð ¿íýí çºâ ìýäýýëýë àâàõàä õýðýã áîëäîã. Èéì ÿðèàã
Ãýãýýðëèéí òºâèéí ¿éë àæèëëàãààã çîõèîí áàéãóóëàõ, õºòºëáºð ñóðãàëòäàà
ä¿ãíýëò ãàðãàõàä àøèãëàæ áîëíî.
Ìýäýýëýë öóãëóóëàõ ñ¿ëæýý
Àíõäàã÷ ìýäýýëëèéã õàðèóëàã÷ààñ àñóóëãààð áîëîí ÿðèëöëàãààð øóóä
àâíà. Õî¸ðäîã÷ ìýäýýëëèéã áóñàä õ¿ì¿¿ñ, áàéãóóëëàãûí òºëººë뺺ñ àâíà.
Òóõàéëáàë,ñóðãóóëü,ýð¿¿ë ìýíäèéí òºâ,ÀÁÁ-ûí òºâ,îðîí íóòãèéí óäèðäëàãà,
öàãäààãèéí áàéãóóëëàãà, øàøíû áàéãóóëëàãà, òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà, èðãýä
ãýõ ìýò.
3. ßâö – ìýäýýëëèéí ìåíåæìåíò õèéõ
Ìýäýýëëèéí ìåíåæìåíòèéã ñàéí õèéõèéí òóëä äàðààõ ç¿éëñèéã ñàéòàð
òîîöíî:
98
1. Áàãèéã õýðõýí çîõèîí áàéãóóëàõ
2. Òîíîã òºõººðºì溺 õýðõýí, ÿàæ àøèãëàõ
3. Ìýäýýëëèéã õýðõýí öóãëóóëæ ýðýìáýëýõ, ä¿í øèíæèëãýý õèéõ
4. Òàéëàíãàà õýðõýí áè÷èæ áîëîâñðóóëàõ
5. Ìýäýýëëèéã õýðõýí õàäãàëæ, õàâñàðãàõ, øèíý÷ëýõ, ºðãºæ¿¿ëýõ
6. Ìýäýýëëèéã òºðºë á¿ðèéí çîðèëãîîð òàíèëöóóëàõ áà ò¿ãýýõ
Ìýäýýëýë öóãëóóëàõ õ¿íýýð ýíý òàëààð ìýäëýã òóðøëàãàòàé, òóñãàéëñàí
ñóðãàëòàíä õàìðàãäñàí õ¿íèéã ñîíãîõ íü ç¿éòýé. Õýðýâ ìýäýýëýë öóãëóóëàõ
òóðøëàãàòàé àæèëòàí áàéõã¿é áîë ÀÁÁ-ûí Ãýãýýðýë òºâèéí ìåíåæåð, áàãø,
õàìòðàí àæèëëàäàã áàéãóóëëàãûí òºëººëºã÷, ñàéí äóðûíõàí, íóòãèéí èðãýä,
ñóðàëöàã÷äààñ ñîíãîí áàã á¿ðä¿¿ëæ áîëíî.
Ìýäýýëëèéã áîëîâñðóóëàõ
Ìýäýýëýëä àíàëèç õèéõýä õýä õýäýí ¿å øàòûã äàìæèíà.
• Îéëãîõîä õÿëáàð áîëãîõ ¿¿äíýýñ öóãëóóëñàí ìýäýýëëýý õ¿ñíýãòýí
õýëáýðò øèëæ¿¿ëíý.
• Õ¿ñíýãòýý àøèãëàí ãðàôèê áàéãóóëíà. Ãðàôèê õýëáýðò èéíõ¿¿ øèëæ¿¿ëýõ
íü îëîí ìýäýýëëèéã íýã äîð çýðýã õàðàõ áîëîìæèéã îëãîíî.
• Ìýäýýëëèéí åðºíõèé õàíäëàãà, øàëòãààíûã òîäîðõîéëíî. Áóñàä
ìýäýýëýëòýé õàðüöóóëíà.
• Ãàðãàñàí ä¿ãíýëòýý àéìàã, íèéñëýëèéí Áîëîâñðîë ñî¸ëûí ãàçàð, Àëáàí
áóñ áîëîâñðîë, çàéíû ñóðãàëòûí ¿íäýñíèé òºâ, ÁÑØÓß ãýõ ìýò áóñàä
áàéãóóëëàãà, õ¿ì¿¿ñò òàéëàãíàíà.
Ìýäýýëëèéã øèíý÷ëýí ñàéæðóóëàõ
Ìýäýýëëèéã øèíý÷ëýõ ãýäýã íü õàäãàëñàí ìýäýýëëèéã äàõèí ñàéæðóóëæ
ººð÷ëºõèéã õýëíý. Ìýäýýëëèéã òîãòìîë øèíý÷èëæ áàéõ íü ÷óõàë áºãººä
ìýäýýëýë õýäèé÷èíýý ñàéí áàéíà, ò¿¿íä õèéñýí ä¿í øèíæèëãýý òºäèé÷èíýý
ñàéí áîëíî. Õýðýâ ìýäýýëýë õóó÷èðñàí,òóëãàìäñàí àñóóäàëòàé õàìààðàëã¿é
áîë õèéñýí àíàëèç íü Ãýãýýðëèéí òºâèéí ñóðãàëò ¿éë àæèëëàãààíä äýìæëýã
¿ç¿¿ëýõýýðã¿é ä¿ãíýëòýíä õ¿ðãýæ ÷ áîëíî.
Ìýäýýëýë øèíý÷ëýõ, ººð÷ëºõ òîõèîëäîëä õóó÷èí õóâèëáàðàà õàäãàëæ
¿ëäýýõ áà çºâõºí äàâóó ýðõòýé àæèëòàíä ìýäýýëëèéã õýðýãëýõ áà ººð÷ëºõ
çºâøººðëèéã îëãîíî.
4. Ãàðö – ìýäýýëëèéã òàéëàãíàõ
Ìýäýýëëèéã òàéëàãíàõ õýëáýð
Ìýäýýëëèéã òàéëàãíàõàä äàðààõ ç¿éëñ áàãòàíà:
1. Õºòºëáºðèéí òàíèëöóóëãà
99
2.
3.
4.
5.
6.
Óäèðäàã÷èéí òàíèëöóóëãà
Ñóðàëöàã÷èéí ãàðãàñàí ¿ð ä¿í
Òºñâèéí òàéëàí
Ñàð á¿ðèéí òàéëàí
Óëèðëûí áîëîí æèëèéí òàéëàí
Ìýäýýëëèéã òàéëàãíàõäàà óëàìæëàëò áîëîí áîëîí öàõèì õýëáýðèéã àøèãëàæ
áîëíî. Óëàìæëàëò õýëáýð íü áýëäñýí ìàÿãòûã ãàðààð øóóä áºãëºõèéã
õýëíý. Èíãýæ òàéëàãíàñàí ìýäýýëýë èõýâ÷ëýí öààñàí äýýð ë õàäãàëàãäñàí
áàéäàã. Òàéëàíãèéí öàõèì õýëáýð ãýäýã íü êîìïüþòåð àøèãëàí õèéãäýíý.
Êîìïüþòåðèéí ñàíàõ îéä õàäãàëàãäñàí ìýäýýëëèéã õýäèéä ÷ õýâëýæ ãàðãàõ
áîëîìæòîé.
Æèøýý: Òàéëàí áè÷èõ á¿òýö
1. Òàíèëöóóëãà: îðøèë, çîðèëò, ºãººæ
2. Ìýäýýëëèéí ìåíåæìåíò: ìýäýýëëèéí òºðºë, ìýäýýëýë öóãëóóëàõ
àðãà, öóãëóóëñàí õ¿ì¿¿ñ, áàéðøèë, öàãèéí õóâààðü, òºñºâ, ìýäýýëëèéí
áîëîâñðóóëàëò áîëîí èëòãýë, ¿ð ä¿í
3. Ä¿ãíýëò áà ñàíàë áîëãîõ ç¿éëñ
4. Õàâñðàëò
Ìýäýýëýë èëãýýõ õýëáýð
Ìýäýýëëèéã áóñàä áàéãóóëëàãàä õýâëýìýë áîëîí ýëåêòðîí õýëáýðýýð
äàìæóóëæ áîëíî. Ýíý íü õýðýãöýýíýýñ ãàäíà áîëîâñðîëûí òºâ áàéãóóëëàãààñ
ìºðäºæ áóé øèéäâýðýýñ øàëòãààëíà. ªíºº ¿åä öàõèì õýëáýðýýð ìýäýýëýë
ñîëèëöîõ íü óëàì á¿ð íýìýãäýæ áàéíà. Ýäãýýðèéí àëü àëü íü äàâóó áîëîí
ñóë òàëòàé áºãººä ¿¿íèéã õ¿ñíýãò 1-ýýñ ¿çíý ¿¿.
Õ¿ñíýãò 1: Ìýäýýëýë èëãýýõ õýëáýð¿¿äèéí äàâóó áîëîí ñóë òàëóóä
Òàðààõ
õýëáýð
Áè÷ãýí
Äàâóó òàëóóä
Ñóë òàëóóä
• Õóóëáàðëàõ, èëãýýõ
øóóäàíãèéí çàðäàë ãýõ
• Õèéõýä àìàð (Áýëòãýõ
õ¿íä êîìïüþòåðûí ìýäëýã çýðãýýð ¿íýòýé áàéæ áîëíî
øààðäëàãàã¿é)
• Öàõèëãààí øààðäëàãàã¿é
• Õóóäàñíû òîî îëîí áîë
õýìæýý íü õýò èõ
• Èëãýýñýí ãàçàðò õ¿ðòëýý óääàã
• Àøèãòàé
Ýëåêòðîí
• Õàäãàëàõàä àìàðõàí
• Èíòåðíýò àøèãëàí èëãýýõ
õ¿ëýýí àâàõàä ò¿ðãýí
100
• Öàõèëãààí øààðäëàãàòàé
• Êîìïüþòåðûí ìýäëýã ñàéòàé
áàéõ øààðäëàãàòàé
ÀÁÁ-ûí Ãýãýýðëèéí òºâèéí ìýäýýëëèéã áàã, õîðîî, ñóì, àéìàã, ä¿¿ðãèéí
õýìæýýíä áîëîí óëñûí õýìæýýíä ÷ àøèãëàõààñ ãàäíà áóñàä ãýãýýðëèéí
òºâ¿¿ä,ºðõèéí ýìíýëýã,ñóðãóóëü áîëîí áîëîâñðîëûí ÷èãëýëýýð ¿éë àæèëëàãàà
ÿâóóëäàã áóñàä áàéãóóëëàãà, òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóä àøèãëàíà.
Ìýäýýëëèéã òàíèëöóóëàõ
Ìýäýýëëèéã òóõàéí íºõöºë áàéäàë, çîðèëãî áîëîí òåõíèêèéí õàíãàìæ
çýðãýýñ øàëòãààëàí ÿíç á¿ðèéí áàéäëààð òàíèëöóóëæ áîëíî. Ìýäýýëëèéã
õ¿ñíýãò, ãðàôèê, õóðààíãóé òàéëàí, ñõåì, á¿ä¿¿â÷, çóðàã, íîì, ãàðûí àâëàãà, ÑD,
VCD, DVD çýðýã õýëáýðýýð áóñäàä òàíèëöóóëíà.
Ò¿¿í÷ëýí ñóì îðîí íóòãèéí çóðàãëàë ¿éëäýí õèéñýí òàíèëöóóëãààñ á¿ð ÷
òîäîðõîé îéëãîëò àâ÷ áîëäîã. Èéì òºðëèéí ìýäýýëýë áýëòãýõýä äàðààõ
ç¿éëñèéã òîîöíî:
a) Çóðàã äýýð ñóìûí á¿õ áàã, ºðõèéí áàéðøëûã ¿ç¿¿ëýõýä àíõààðíà.
á) Áîëîìæòîé áîë ÀÁÁ-ûí Ãýãýýðëèéí òºâèéí ãîë ¿éë àæèëëàãàà,
¿ç¿¿ëýëòèéã õàðóóëíà.
â) ÀÁÁ-ûí Ãýãýýðëèéí òºâèéí áîëîí ñóìûí åðºíõèé òàíèëöóóëãûã
õàâñàðãàíà.
Õýðýâ ìýäýýëëýý ýëåêòðîí õýëáýðýýð áýëòãýõ áîëîìæã¿é áîë çóðàãëàë,
õ¿ñíýãò, á¿ä¿¿â÷ õýëáýðýýð õèéí õàíàíä áàéðëóóëæ îðæ ãàðñàí á¿õ õ¿ì¿¿ñò
ìýäýýëýë õ¿ðãýæ áîëíî.
ÀÁÁ-ûí ìýäýýëëèéí ìåíåæìåíòèéí òîãòîëöîîíû à÷ õîëáîãäîë
ÌÌÒ íü îëîí òàëûí à÷ õîëáîãäîëòîé. Òóõàéëáàë,
• Òàéëàãíàõ ¿éë ÿâöûã ñàéæðóóëàõ
• ÀÁÁ-ûí Ãýãýýðëèéí òºâèéí ¿éë àæèëëàãààíû òàëààðõ îéëãîëòûã
íýìýãä¿¿ëýí, ìåíåæìåíòèéã ñàéæðóóëàõ
• Òºëºâëºëò õèéõ, òîõèðñîí àðãàà ñîíãîí ò¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõ
• Áîäëîãî áîëîâñðóóëàõàä øààðäëàãàòàé ìýäýýëëèéã àâàõ
• Ìýäýýëýë ñîëèëöîõ, ¿éë àæèëëàãààãàà ñóðòàë÷ëàõ, ò¿íøëýë òîãòîîõ
Çóðàã 3-ò Áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãóóä ìýäýýëëýý õýðõýí ñîëèëöîæ áîëîõ
òºðë¿¿äèéã ¿ç¿¿ëæýý.
Ò¿íøëýë òîãòîîõîä
Ñ¿ëæýý áóþó ò¿íøëýë íü èæèë ñîíèðõîë, çîðèëãîòîé á¿ëýã, õóâü õ¿ì¿¿ñä
ìýäýýëýë õóâààëöàõàä íü äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ çîðèëãîòîé ¿éë÷èëãýý. Ãýãýýðëèéí
òºâ ò¿íøëýí àæèëëàæ áîëîõ áóñàä áàéãóóëëàãóóäûã æèøýýëýí äóðäâàë:
îðîí íóòãèéí çàõèðãàà, á¿õ øàòíû ñóðãóóëü, íóòãèéí èðãýä, á¿õ ò¿âøíèé
101
ÀÁÁ-ûí áàéãóóëëàãà, îðîí íóòàãò õýðýãæèæ áóé òºñºë, õºòºëáºð, íèéãìèéí
ýð¿¿ë ìýíäèéí òºâ, áèçíåñèéí áàéãóóëëàãà ãýõ ìýò.
¯íäýñíèé ò¿âøèí
¯íäýñíèé ò¿âøèí
Á¿ñ íóòãèéí ò¿âøèí
Îðîí íóòàã
Àéìãèéí ò¿âøèí
Ñóìûí ò¿âøèí
Ä¿¿ðýã
Ä¿¿ðýã
Ãýãýýðëèéí òºâ
Õîðîî/áàã
Ìýäýýëëèéí óðñãàë çºâõºí
äýýðýýñ äîîø ÷èãëýíý.
ÃÒºâ
ÃÒºâ
ÃÒºâ
ÃÒºâ
Ìýäýýëëèéí óðñãàë ÀÁÁ-ûí òîãòîëöîîíû
á¿õ ò¿âøíèé õîîðîíä àëü ÷ ÷èãëýëýýð áàéíà.
Çóðàã 3. Áàéãóóëëàãà áà ò¿íøëýã÷äèéí õîîðîíäîõ ìýäýýëëèéí “óðñãàë”
ÍÎÌ Ç¯É:
1. ÀÁÁ-ûí ìýäýýëëèéí ìåíåæìåíòèéí òîãòîëöîî, Áàíêãîê äàõü Àçè
íîìõîí äàëàéí á¿ñèéí áîëîâñðîëûí òîâ÷îî, ÀÁÁÇѯÒ, ÓÁ., 2007
2. http://www.irmo51.narod.ru/info.html#3
3. Ìýäýýëëèéí àþóëã¿é áàéäëûí òóõàé ìîíãîë óëñûí õóóëü, 3 äóãààð
ç¿éë, 2004
Àøèãëàõ ìàòåðèàë:
1.
ÀÁÁ-ûí ìýäýýëëèéí ìåíåæìåíòèéí òîãòîëöîî, Áàíêãîê äàõü Àçè
íîìõîí äàëàéí á¿ñèéí áîëîâñðîëûí òîâ÷îî, ÀÁÁÇѯÒ, ÓÁ., 2007
102
ÕÎËÈÌÎà Á¯ËÃÈÉÍ ÑÓÐÃÀËÒÛà ÀÁÁ-Ä
ÀØÈÃËÀÕ ÀÐÃÀ ǯÉ
Ò.Õàíòóëãà (ÀÁÁÇѯÒ)
1. Õîëèìîã á¿ëãèéí ñóðãàëò
2. Áîëîâñðîë íºõºí îëãîõ ñóðãàëòûã õîëèìîã á¿ëãýýð çîõèîí
áàéãóóëàõ àðãà ç¿é
3. Íàñàíä õ¿ðýã÷äýä çîðèóëñàí ñóðãàëòûã õîëèìîã á¿ëãýýð çîõèîí
áàéãóóëàõ àðãà ç¿é
1. Õîëèìîã á¯ëãèéí ñóðãàëò
Õîëèìîã á¿ëãèéí ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàõ íü ýðòíèé óëàìæëàëòàé.
Òóõàéëáàë, Ëàëûí øàøèíò çàðèì îðîí, Áóääûí øàøèíò Õÿòàä, Áàëáà
îðíóóäûí øàøíû ñóðãóóëèóäàä õîëèìîã á¿ëãèéí ñóðãàëòûã õýäýí çóóíû
ºìíººñ õýðýãëýæ èðñýí áàéõàä Åâðîïûí çàðèì îðíû áîëîâñðîëûí
òîãòîëöîîíä XVIII çóóíààñ ºíººã õ¿ðòýë çîõèîí áàéãóóëæ èðæýý.
ªíººäºð îëîí óëñàä óã ñóðãàëòûã ÷àíàðòàé, ñóðàã÷ á¿ðò õ¿ð÷ ÷àääàã
õýëáýð ãýæ òîäîðõîéëîí, íàðèéâ÷èëñàí ñóäàëãàà, øèíæèëãýý õèéõ, óëàì á¿ð
õºãæ¿¿ëýõ, äýëãýð¿¿ëýõ òàëààð íýëýýä àæèë õèéæ áàéíà.
“Õîëèìîã á¿ëãèéí ñóðãàëò” ãýñýí íýð òîìü¸î ìàíàé óëñàä ñ¿¿ëèéí
æèë¿¿äýä ñîíñîãäîõ áîëñîí áîëîâ÷ ñóðãàëòûí èéì õýëáýð ýðò äýýð ¿åýñ
õýðýãëýãäýæ èðñýí áàéíà. Çàðèì ñóðâàëæ áè÷èãò ºã¿¿ëñíýýð ìîíãîëä àíõ
áè÷èã, ñî¸ë ¿¿ññýí öàãààñ ãýðèéí ñóðãóóëèàð îëãîæ áàéñàí áè÷èã ¿ñãèéí
ñóðãàëò áîëîí øàøíû ñóðãàëòóóäàä íàñíû õÿçãààð õàðãàëçàõã¿é, öººõºí
õ¿¿õäèéí äîòîð øàâèëàí ñóðãàõ õýëáýðýýð ÿâóóëæ áàéñàí íü õîëèìîã
á¿ëãèéí ñóðãàëòûí ýõëýë áàéæýý ãýæ ¿çýæ áîëîõ þì. Àëáàí ñóðãóóëü
¿¿ññýí õîéíî ÷ óã ñóðãàëòûí õýëáýð îðøñîîð áàéñíààð áàðàõã¿é, íàñàíä
õ¿ðýã÷äèéí ñóðãàëòàíä ÷ ò¿ãýýìýë õýðýãëýæ áàéñàí áàéíà. ßëàíãóÿà 1949
îíîîñ ýõýëñýí øèíý (êèðèëë) áè÷èã ¿ñãèéí êàìïàíèò àæèë íü æèíõýíý
õîëèìîã á¿ëãèéí õýëáýð áàéñàí áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí 1952 îíîîñ ýõýëñýí “Á¿õ
íèéòýä áàãà áîëîâñðîë ýçýìø¿¿ëýõ òóõàé” òºðèéí áîäëîãûã õýðýãæ¿¿ëýõ
¿åä àíãè, òàíõèìûí õ¿ðýëöýý ìóó, áàãøèéí òîî äóòàãäàëòàé áàéñíààñ ¿¿äýí
ñóðãàëòûã õîëèìîã á¿ëãèéí àðãààð ÿâóóëæ áàéâ. Ýíý ¿åä íýã òàíõèìä
ÿëãààòàé íàñíû ñóðàëöàã÷äûã õàìò ñóóëãàí, ò¿âøèí á¿ðò òîõèðñîí ñóðãàëòûã
íýã áàãø ÿâóóëàõäàà àíãèéí ººð ººð õàíàíä áàéðëóóëñàí ñàìáàð àøèãëàæ
áàéñàí æèøýý áèé.5
5
Ìîíãîëûí áîëîâñðîëûí ò¿¿õèéí òîâ÷îîí. Ø.Øàãäàð
103
Õîëèìîã á¿ëãèéí ñóðãàëòààð õè÷ýýëëýæ áàéãàà ñóðàëöàã÷ íýã á¿ð ººð ººð
àðãà áàðèëààð,ººð ººð ò¿âøèíä ñóðàëöäàã. Ýíý á¿ëýãò ñóðãàëò ÿâóóëæ áàéãàà
áàãø íü ÿíç á¿ðèéí íàñíû ñóðàëöàã÷èä õàìòäàà ñóðàõ, õàðèëöàí òóñëàõ
çýðãýýð ÿã ãýð á¿ëèéí õàëóóí äóëààí îð÷èíã á¿ðä¿¿ëäýã îíöëîãòîé.
ÒÎÄÎÐÕÎÉËÎËÒ
Õîëèìîã á¿ëãèéí ñóðãàëò (ÕÁÑ) ãýäýã íü íýã áàãøòàé íýã àíãèä íàñ,
ñýòãýõ¿éí ººð ººð ò¿âøíèé ñóðàëöàã÷èä íýã öàãò íýã õè÷ýýë ýñâýë ººð
ººð õè÷ýýë ñóäëàõ ñóðãàëòûã õýëíý.
ªíººãèéí áàéäëààð, ìàíàé îðîíä ÕÁÑ-ûã àëáàí áîëîâñðîë áóþó åðºíõèé
áîëîâñðîëûí òîãòîëöîîíä òºäèéëºí àøèãëàõã¿é áàéãàà áîëîâ÷ õºäºº
îðîí íóòãèéí áàãèéí ñóðãóóëüä ÿìàð íýã õýìæýýãýýð õýðýãëýæ áàéíà.
Õàðèí àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí òîãòîëöîîíä ÿëàíãóÿà áè÷èã ¿ñãèéí áîëîí
áîëîâñðîë íºõºí îëãîõ ä¿éöñýí õºòºëáºðèéí ñóðãàëòàä ò¿ãýýìýë àøèãëàæ
áàéíà.
Õîëèìîã á¿ëãèéí ñóðãàëòûí õýðýãöýý øààðäëàãà. Äýëõèéí îëîí îðíû
áîëîâñðîëûí òîãòîëöîîíä ÕÁÑ-ûã äàðààõ õ¿÷èí ç¿éë¿¿äýýñ øàëòãààëàí
ºðãºíººð àøèãëàæ áàéíà. ¯¿íä:
• Õ¿í àì ç¿éí õ¿÷èí ç¿éëñ
• Ãàçàð ç¿éí õ¿÷èí ç¿éëñ
• Ýäèéí çàñãèéí õ¿÷èí ç¿éëñ
• Õ¿íèé íººöèéí õ¿÷èí ç¿éëñ
Õ¿í àì öººòýé, òàðõàé áóòàðõàé àìüäàðäàã, àñàð óóäàì ãàçàð íóòàã, ýðñ òýñ
óóð àìüñãàë, çàì õàðèëöàà, äýä á¿òöèéí õºãæèë ñóë ìàíàé îðíû õóâüä ÕÁÑûí õýðýãöýý, øààðäëàãà èõ áàéãàà þì. ßëàíãóÿà 1990-ýýä îíîîñ ýõýëñýí
íèéãìèéí ººð÷ëºëòòýé õîëáîîòîéãîîð ãàðñàí îëîí ñºðºã ¿çýãäëèéí íýã
áîëîõ ñóðãóóëü çàâñàðäàëò, ÿäóóðàë, õºäººíººñ õîò ðóó í¿¿ñýí èõ øèëæèëò
õºäºë㺺íèé óëìààñ õºäºº, îðîí íóòãèéí ñóðãóóëèóäàä õ¿¿õäèéí òîî
öººðñºí, áàãøèéí õ¿ðýëöýý ìóóäñàí íü äýýðõ õýðýãöýýã á¿ð íýìýãä¿¿ëæ
áàéíà.
ͺ㺺òýéã¿¿ð á¿õ ñóðàëöàã÷èä èæèë õóãàöààíä, èæèë ò¿âøèíä ñóðàëöàæ,
íýã èæèë àðãààð çààñàí ç¿éëèéã èæèë õýìæýýíä õ¿ëýýæ àâíà ãýäýã
áîëîìæã¿é ç¿éë þì. Çàðèì õ¿¿õä¿¿ä ººðñäèéí óð ÷àäâàð, ìýäëýã, ñóðàõ
àðãà áàðèëàà àìàðõàí õºãæ¿¿ëýõ ÷àäâàðòàé áàéõàä íºãºº õýñýã íü íýëýýä
óäààí áàéäàã. Ñóðàëöàã÷ ñóðàõ àðãà áàðèëàà ýçýìøñýí ¿åä ººðñäèé㺺
õºãæ¿¿ëýõ áîëîìæòîé áîëäîã áºãººä òóõàéí ñóðàã÷ áóþó ñóðàëöàã÷ ñóðàõ
ÿâöäàà ÿìàð íýã áýðõøýýëòýé òóëãàðâàë õàìò ñóð÷ áàéãàà áóñäààñàà
ñóðàëöàõ áîëîìæòîé. Ò¿¿í÷ëýí ÕÁÑ-ûí àðãà íü õ¿¿õýä á¿ðèéí õºãæëèéí
ò¿âøèí, ñîíèðõîë, õýðýãöýýã õàíãàõ óÿí õàòàí õýëáýðèéã àøèãëàõ áîëîìæ
îëãîäîã.
104
ÕÁÑ íü ñóðãàëòûí ýõíèé æèë¿¿äýä òîõèîëääîã áýðõøýýëòýé àñóóäëóóäûã
øèéäâýðëýõýä èõýýõýí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýíý. Ýíý íü õàìòðàí àæèëëàõ çàð÷èì äýýð
ñóóðèëñàí áèå áèåíýý äýìæèõ òààòàé îð÷èíã á¿ðä¿¿ëæ,õ¿¿õä¿¿ä ººðèéíõºº
áîëîí áóñàä õ¿¿õä¿¿äèéí òàëààð ýåðýã õàíäëàãà òºð¿¿ëýõýä òóñëàõ, áèå
áèåíýý õ¿íäëýõ ñýòãýëèéã áèé áîëãîõ îð÷èíã á¿ðä¿¿ëýõ áîëîìæîîð õàíãàæ
áàéäàã çýðýã íü ñóðàã÷ ñóðãóóëüä áýëòãýãäýæ áàéãàà áóñ ñóðãóóëü ººðèé㺺
ñóðàëöàã÷äàä áýëòãýæ áóé îð÷èí áîëæ ÷àääàã.
Èéìýýñ íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí áîëîîä ñóðãàëòûí
¿íäýñëýñýí ÕÁÑ-ûí õýðýãöýý, øààðäëàãà áàéíà.
÷àíàðûí
àñóóäàëä
2. Áîëîâñðîë íªõªí îëãîõ ñóðãàëòûã õîëèìîã á¯ëãÝÝÐ
çîõèîí áàéãóóëàõ àðãà ç¯é
ÕÁÑ-ûí áàãø íü èõýíõ òîõèîëäîëä åðäèéí ñóðãàëòàíä áýëòãýãäñýí
ìýðãýæëèéí áàãø áàéõ áºãººä òóõàéí îðîí íóòãèéí òàëààð ìýäýýëýë
ñàéòàé áàéõ øààðäëàãàòàé. Áàãøèéí ìýðãýæëèéí óð ÷àäâàð, ìýäëýã ìýäýýæ
÷óõàë áîëîâ÷ õîëèìîã á¿ëãèéí áàãøèéí õóâüä ¿¿íýýñ èë¿¿òýéãýýð çààõ
àðãà, òåõíîëîãè, õ¿¿õýäòýé àæèëëàõ àðãà áàðèë èõ ¿¿ðýãòýé þì. ÕÁÑûí ñóðàëöàã÷ á¿ðèéí ìýäëýã, ÷àäâàðûí ò¿âøèí ÿëãààòàéãààñ ãàäíà íàñ,
àìüäðàëûí òóðøëàãà,àâüÿàñ ñîíèðõîë íü ººð áàéäàã òóë òýð á¿ðò òîõèðñîí
àðãà áàðèëûã áàãøààñ øààðääàã.
Õîëèìîã á¿ëãèéí áàãøèéí ãîë ¿¿ðýã íü ñóðàëöàã÷äàä ìýäëýã ò¿ãýýõ,
ñóðàëöàã÷äûí óð ÷àäâàðûã õºãæ¿¿ëýõ, ¿íýò ç¿éë, õàíäëàãûã òºëºâø¿¿ëýõ
ÿâäàë áºãººä ìýäëýã ÷àäâàðûí ò¿âøèíãýý𠺺ð õîîðîíäîî ÿëãààòàé
áàéäëûã ¿ë õàðãàëçàí àíãèéí á¿õ ñóðàëöàã÷èä õè÷ýýëèéã ¿ð ä¿íòýé õ¿ðãýõ
ÿíç á¿ðèéí ñòðàòåãèéã àøèãëàäàã áàéõ ¸ñòîé.
Õîëèìîã á¿ëãèéí àíãèä ñóðàëöàõ õ¿¿õäèéí òîî 20-îîñ õýòðýõã¿é áàéõ íü
õàìãèéí òîõèðîìæòîé õóâèëáàð þì. ÕÁÑ íü åðäèéí ñóðãàëòààñ èõýýõýí
îíöëîã ó÷èð õ¿¿õäèéí òîî èõñýõ òóñàì ñóðãàëòûí ÷àíàð áóóðàõ ìàãàäëàëòàé.
Áàãø íýã õýñýã ñóðàëöàã÷èäòàé àæèëëàæ áàéõ õîîðîíä íºãºº õýñýã íü áèå
äààí àæèëëàæ áàéõóéöààð á¿ëýã áîëãîí ñóóëãàâàë íýëýýä ¿ð ä¿íòýé þì.
Ñóóäëûã ÿìàð ÷ áàéäëààð áàéðëóóëñàí:
• Ñóðàëöàã÷ ñóðãàëòûí ¿éë àæèëëàãààíä èäýâõòýé îðîëöîõ íºõöëèéã
á¿ðä¿¿ëýõ
• Áàãø áàã á¿ðòýé àæèëëàõ, ñóðàëöàã÷ á¿ðèéí ¿éë àæèëëàãààã õÿíàæ
áàéõ
• “ñóðàëöàã÷-ñóðàëöàã÷òàé”,“ñóðàëöàã÷-áàãøòàé” õàðèëöàí ñàíàë áîäëîî
ñîëèëöîæ áàéõ áîëîìæèéã áèé áîëãîõîîð çîõèîí áàéãóóëàãäñàí áàéõ
¸ñòîé.
̺í áàãø ñóðãàëòûí ¿éë ÿâöûã äýìæèõ áóëàí áàéãóóëæ ¿¿íäýý îéð çóóð
õýðýãëýãäýõ,ñîíèðõîëòîé íîìûí ñàí,õè÷ýýëèéí õýðýãñýë,ñóðàã÷äûí õèéñýí
á¿òýýë¿¿äèéã áàéðëóóëíà.
Á¿ëãèéí çîõèîí áàéãóóëàëòààð õè÷ýýëèéã ÿâóóëàõ íü ÕÁÑ-ä õàìãèéí
÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýíý. Íýã àíãèä ñóðàëöàõ õ¿¿õä¿¿ä íàñ, ìýäëýã ÷àäâàðûí
105
ò¿âøíèé õóâüä ÿëãààòàé ó÷èð 20 ñóðàëöàã÷èäòàé àíãèéã îéðîëöîî ò¿âøíýýð
íü 4-5 á¿ëýãò õóâààðèëíà. Á¿ëãýýð õè÷ýýëëýõ íü öàã õýìíýõ ñàéí òàëòàé
áºãººä ñóðàëöàã÷äûí îðîëöîîã á¿õ òàëààð äýìæäýã. Ãýâ÷ ñóðàã÷èä ººð ººð
äààëãàâàð ã¿éöýòãýõ ¿åä òýäýíòýé àæèëëàõ ÿíç á¿ðèéí àðãà áàðèë áàãøèä
øààðäàãäàõûí çýðýãöýý íýã á¿ð÷ëýí àæèëëàõ öàã, áîëîìæ õîìñ áîëîõ
òàëòàé.
Áîëîâñðîë íºõºí îëãîõ ä¿éöñýí õºòºëáºðººð ñóðãàëòûã
- òàíõèìûí
- òàíõèì, áèå äààí ñóðàëöàõ õýëáýðèéí õîñîëìîë
ãýñýí õî¸ð õýëáýðýýð çîõèîí áàéãóóëæ áîëíî. Àëü õýëáýðèéã ñîíãîæ
áàéãààãààñ õàìààð÷ õè÷ýýëèéí õóâààðèéã õèéíý. Õè÷ýýëèéí õóâààðèéã õèéõýä
áàðèìòëàõ ãîë ç¿éë áîë áàãà, ñóóðü, á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûã ä¿éö¿¿ëýí
ýçýìø¿¿ëýõ ¿ëãýð÷èëñýí òºëºâëºãºº þì. Ò¿¿í÷ëýí òàíõèìûí ñóðãàëòààð
ÕÁÑ-ûã 3 õýëáýðýýð ÿâóóëäàã (Lungwangwa, 1989).
1. Íýã öàãèéí õè÷ýýë äýýð èæèë ñýäýâ ñóäëàõ áîëîâ÷ á¿ëýã áîëãîíä
ò¿âøèí ººð áàéõ
2. Íýã öàãò ò¿âøèí á¿ðò ººð ººð ñýäâèéã çààõ
3. Íýã öàãò á¿ãä èæèë ñýäýâ ñóäëàõ (çóðàã, äóó õºãæèì, áèåèéí òàìèð
ã.ì)
ÕÁÑ-ûã ¿ð ä¿íòýé ÿâóóëàõàä áàãøèéí ýýëæèò õè÷ýýë á¿ðèéí òºëºâëºãºº
÷óõàë ¿¿ðýãòýé. Õè÷ýýëèéí òºëºâëºãººíä:
- á¿ëýã á¿ðèéí çîðèëãî òîäîðõîé áàéõ
- çîðèëãîî áèåë¿¿ëýõèéí òóëä áàãø, ñóðàëöàã÷èä ÿìàð ¿éë àæèëëàãààã,
ÿìàð äàðààëëààð ã¿éöýòãýõ
- òóõàéí õè÷ýýë äýýð ñóðàëöàã÷ á¿ð ººð ººðèéíõºº õýìæýýíä ìýäëýã
á¿òýýæ, íýã ÷ ìèíóòûã ñóë ºíãºðººõã¿é áàéõ
- õè÷ýýëèéí ¿ð ä¿íã õýðõýí ¿íýëýõ çýðãèéã íàðèéí òóñãàñàí áàéõ
øààðäëàãà òàâèíà.
ÕÁÑ-ûí ¿íýëãýýã õèéõýä ñòàíäàðò áà ñòàíäàðò áóñ ¿íýëãýýíèé õýëáýðèéã
àøèãëàõààñ ãàäíà ñóðàëöàã÷äûí á¿òýýë, á¿òýýëèéí ñàí, ìàðãààí,
ìýòãýëöýýí, óðàëäààí, òýìöýýí çýðýã îëîí õýëáýðèéã àøèãëàæ áîëíî.
¯íýëãýýíä òàâèãäàõ åðºíõèé øààðäëàãà íü:
- Òîäîðõîé íýã ¿éë ã¿éöýòãýõýä ÿâöóó àëãîðèòì áèøûã áèø ¿éëèéí
òîäîðõîé íýã õýëáýðýýñ íºãºº õýëáýðò øèëæèõýä õàäãàëàãäàí áàÿæèæ,
á¿òýýë÷ýýð õºãæèõ ¿éëèéí áàðèìæààã ¿íýëíý.
- Îþóí óõààíû õºãæëèéã ¿íýëíý. Îþóí óõààíû õºãæëèéí øàëãóóð
íü: ñóðàõ åðºíõèé àðãà áàðèë (¿éëèéí áàðèìæàà)-ûã ººð íºõöºëä
øèëæ¿¿ëýí õýðýãëýõ, ìýäëýã ÷àäâàð, àðãà áàðèëàà àøèãëàí øèíý
ìýäëýã á¿òýýõ, òóëãàðñàí àñóóäëûã øèéäýõ àðãà çàìûã îëîõ ÷àäâàð
áîëíî.
- ¯íýëãýý çºâõºí ñóðàëöàã÷äûí ìýäëýã ÷àäâàð,îþóíû õºãæëèéí ò¿âøèíã
òîãòîîõ òºäèéã¿é ¿íýëãýýíèé ¿ð ä¿íãýýñ ä¿ãíýëò õèéæ, ñóðãàëòûí ¿ð
ä¿íã äýýøë¿¿ëýõ, ñóðàëöàã÷èéí ¿éë àæèëëàãààã äýìæèõýä ÷èãëýíý.
106
- Áàãø áîëîâñðóóëñàí æèøèã äààëãàâðàà óðüä÷èëàí òóðøèæ íàéäâàðòàé
øàëãàõ õýìæýýíä õ¿ðñíèé äàðàà íèéòýä õýðýãëýíý.
ÀÁÁ-ûí áîëîâñðîë íºõºí îëãîõ ñóðãàëòûã õîëèìîã á¿ëãýýð çîõèîí
áàéãóóëàõàä äàðààõ 8 çàð÷ìûã áàðèìòëàõ íü ç¿éòýé:
1. Îíîëûí áýëòãýë
2. Ìýäýýëýë
3. Ñóðàëöàã÷äûí ñóäàëãàà
4. Á¿ëýã çîõèîí áàéãóóëàëò
5. Õè÷ýýëèéí õóâààðü
6. Õè÷ýýëèéí òºëºâëºãºº
7. Õè÷ýýë çîõèîí áàéãóóëàëò
8. ¯íýëãýý
3. Íàñàíä õ¯ðýã×äýä çîðèóëñàí ñóðãàëòûã õîëèìîã
á¯ëãýýð çîõèîí áàéãóóëàõ àðãà ç¯é
ÀÁÁ-ûí õ¿ðýýíä çîõèîí áàéãóóëàãääàã íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí õýðýãöýý,
ñîíèðõîëä íèéöñýí, òºðºë á¿ðèéí ÷èãëýëèéí ñóðãàëòóóä íü ñóðàëöàã÷äûí
íàñ, õ¿éñ, áîëîâñðîë, ìýäëýãèéí ò¿âøèí, ìýðãýæèë õàðãàëçàõã¿éãýýð
õîëèìîã á¿ëãýýð ÿâàãääàãààðàà áóñàä ñóðãàëòóóäààñ ÿëãààòàé áàéäàã.
ÀÁÁ-ûí õ¿ðýýíä íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí áè÷èã ¿ñãèéí áîëîí áàãà, ñóóðü,
á¿ðýí äóíä áîëîâñðîë ýçýìø¿¿ëýõ ñóðãàëòóóäûã õîëèìîã á¿ëãýýð çîõèîí
áàéãóóëíà.
Íàñàíä õ¿ðñýí áè÷èã ¿ñýã ¿ë ìýäýã÷,áîëîâñðîë ýçýìøñýí ¿å òýíãèéíõíýýñýý
ôèçèîëîãè, ñýòãýë ç¿éí õóâüä ÿëãààòàé áàéäàã òóë ñóðãàëò ÿâóóëàõäàà
ýíý îíöëîãèéã õàðãàëçàõ íü ç¿éòýé. Þóíû ºìíº ñóðãàëò ÿâóóëàõ áàãø
ñóðàëöàã÷äàà õóâü õ¿íèéõ íü õóâüä ìàø íàðèéí ñóäàëæ, òàíüæ ìýäýõ
øààðäëàãàòàé áàéäàã. ¯¿íèé òóëä ñóðãàëò ýõëýõýýñ ºìíº õ¿í á¿ðòýé íýã
á¿ð÷ëýí óóëçàæ, ÷ºëººòýé ÿðèëöàí, òýäíèé àìüäðàëûí õýâ ìàÿã, çàí ààø,
ýð¿¿ë ìýíä,õýë ÿðèàíû õºãæèë çýðãèéí òàëààð àæèãëàëò õèéæ êàðò õºòëºâºë
çîõèíî. Ýíý íü òóõàéí ñóðàëöàã÷èéí òàëààð ìýäýýëýë ºãºõººñ ãàäíà ò¿¿íä
òîõèðîõ ñóðãàëòûí õýëáýð, çààõ àðãà áàðèëûã ñîíãîõîä ÷óõàë ¿¿ðýãòýé.
Íàñàíä õ¿ðñýí õ¿í íýã ç¿éë äýýð 30-45 ìèíóò àíõààðëàà òºâëºð¿¿ëæ ÷àääàã
ãýñýí ñóäàëãàà áàéäàã. Ãýòýë íàñàíä õ¿ðñýí õýäèé ÷ ñóðãóóëü îãò ñóðààã¿é,
áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîëã¿é õ¿íèé àíõààðàë òºäèéëºí óäààí òºâëºðºæ
÷àäàõã¿é íü îéëãîìæòîé òóë àíõààðàë òºâëºð¿¿ëýõ, ñýòãýõ¿é õºãæ¿¿ëýõ
äàñãàë õèéëãýõ, ñóðãàëòûí ÿâöàä ñóðàëöàã÷èéã ÷èëýýõã¿é áàéõ òàëààð àðãà
õýìæýý àâ÷ áàéõ íü ÷óõàë.
Áè÷èã ¿ñýãã¿é, áîëîâñðîëã¿é íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí åðºíõèé ìýäëýãèéí ò¿âøèí
èõ äîîãóóð áàéäàã. Òýä ìýäýýëëèéã çºâõºí ðàäèî, òåëåâèç áîëîí òîéðîí
õ¿ðýýëæ áóé íàéç íºõ人ñºº àâäàã. Ðàäèî, òåëåâèçýýñ ÷ ìýäýýëýë àâàõ
áîëîìæ íºõöºëã¿é õ¿í òýäíèé äîòîð îëîí áàéäàã. Èéìä ýð¿¿ë ìýíä, õóóëü
107
ýðõ ç¿é, ¸ñ ñóðòàõóóíû ã.ì. õ¿í á¿ð ìýäýõ ¸ñòîé íààä çàõûí ìýäëýãèéã
ñóðãàëòûí ÿâöàä äàâõàð ºã÷ áàéõ ¸ñòîé.
Õ¿í ñóðàõ ¿éë àæèëëàãààíûõàà 80-85 õóâèéã ºäºð òóòìûí àìüäðàëààñ
áîëîí áèå äààæ ñóðäàã ó÷èð ýíýõ¿¿ àðãà áàðèëä ñóðãàõ íü þó þóíààñ ÷óõàë
ãýäãèéã, ñóðàõ ¿éë àæèëëàãààíûõàà ¿ð ä¿íä õ¿í õºãæèí òºëºâøäºã ãýäãèéã
áàãø ÿìàãò ñàíóóëæ, îéëãóóëæ áàéõ õýðýãòýé.
Íàñàíä õ¿ðýã÷äýä áîëîâñðîë íºõºí ýçýìø¿¿ëýõ õîëèìîã á¿ëãèéí áàãø
íü ìýðãýæëýý íàðèéí ñàéí ýçýìøñýí, àæèë ìýðãýæèëäýý äóð ñîíèðõîëòîé,
õ¿íòýé àæèëëàõ àðãà óõààí,ýâ ä¿éòýé,õàðèëöààíû ºíäºð ñî¸ëòîé,àìüäðàëûí
òóðøëàãà, ñóðãàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ áîëîí ñýòãýë ç¿éí òàëààð çîõèõ ìýäëýãòýé,
îð÷èí òîéðîíäîî íºëºº á¿õèé, ñóðñàí ìýäñýíýý áóñäàä çààæ ºãºõ õ¿ñýë
ýðìýëçýëòýé, ñàéí çîõèîí áàéãóóëàã÷ õ¿í áàéõ ¸ñòîé.
Íàñàíä õ¿ðýã÷äýä ÿâóóëæ áóé ñóðãàëòàíä áàãøèéí çààæ ÿðèõ ¿¿ðýã õàðüöàíãóé
áàãàñ÷, õàðèí ñóðàëöàã÷äûã ÷èãë¿¿ëýõ, òýäíèé îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõ, áèå
äààõ àðãà áàðèëä ñóðãàõ çýðýã óäèðäàí çîõèîí áàéãóóëàõ ¿¿ðýã íü èõýñíý.
Ñóðãàëòûí àãóóëãûã ñóðàëöàã÷èä ººðñäèéí õýðýãöýýã õàðãàëçàí ñîíãîí
ñóðàëöàæ áîëîõîîð óÿí õàòàí áàéõààñ ãàäíà ñóðãàëòûí ãðàôèê, çîõèîí
áàéãóóëàëòûã ñóðàëöàã÷äûí ñàíàëûã àâ÷ õàìòðàí áîëîâñðóóëæ ãàðãàíà.
ÕÁÑ íü íýã òàëààñàà àíãè òàíõèìûí àøèãëàëò, áàãøèéí òîî, öàëèí ìºíãº
õýìíýõýä àøèãòàé ÷ íºãºº òàëààñàà áàãøèéí çààõ àðãà, õè÷ýýë çîõèîí
áàéãóóëàõ óð ÷àäâàð õàíãàëòã¿é òîõèîëäîëä ñóðàëöàã÷äàä ìóóãààð íºëººëæ,
ñóðãàëòûí ýöñèéí ¿ð ä¿íã õàíãàëòã¿é áîëãîõ ñºðºã ¿ð äàãàâàðòàé. Èéìä
õîëèìîã á¿ëãýýð õè÷ýýëëýõýä áàãøèéí çààõ àðãà, õè÷ýýëèéí áýëòãýë ñàéí
áàéõààñ ãàäíà á¿ëýã áîëãîíä çîðèóëàãäñàí áèå äààí õèéõ òàðààõ ìàòåðèàë
õàíãàëòòàé áàéõ øààðäëàãàòàéã ÿìàãò àíõààðàõ õýðýãòýé.
ÕÁÑ-ûã ¿ð ä¿íòýé çîõèîí áàéãóóëàõûí òóëä áàãø ñóðãàëòûí ÿìàð àãóóëãûã
èíòåãðàö÷èëæ áîëîõ,ÿìàð àãóóëãûã òóñ òóñàä íü îëãîõîî ñàéòàð òºëºâëºñºí
áàéíà. Õýðýâ áàãø õè÷ýýëèéí óÿí õàòàí òºëºâëºãºº,íàñ íàñàíä íü,ìýäëýãèéí
ò¿âøèíä íü òîõèðñîí ìàòåðèàë áýëòãýæ ÷àäâàë ÕÁÑ íü ñîíèðõîëòîé áîëæ,
ñóðàëöàã÷èä ÷ èäýâõòýé îðîëöîíî.
Àøèãëàõ ìàòåðèàë:
1.
Õîëèìîã á¿ëãèéí ñóðãàëòûí àðãà ç¿é, Å.Áàò÷óëóóí íàð, 2004
2.
Õîëèìîã á¿ëãèéí ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàõ àðãà÷ëàë, Ö.Öîâîî íàð,
2004
108
ÕÎËÈÌÎà Á¯ËÃÈÉÍ ÑÓÐÃÀËÒÛÍ ÑÝÒÃÝË
ǯÉÍ ÇÀÐÈÌ ÀÑÓÓÄÀË
Ïðîô. Î.Ìÿãìàð (ÌÓÁÈÑ)
1. Á¿ëãýýð ñóðãàëò ÿâóóëàõ ¿å øàò
2. Õîëèìîã á¿ëãèéí ñóðãàëòûí ÿâöàä òîõèîëäîõ áýðõøýýë¿¿äèéã
äàâàí òóóëàõ
3. Á¿ëãèéã ñàéí ÷èãë¿¿ëýõèéí òóëä áàãøààñ àíõààðàõ ç¿éë¿¿ä
4. Îðîëöîã÷äûí òîî áà á¿ëãèéí ä¿ðýì
5. Á¿ëãèéí çîõèîí áàéãóóëàëò áà îðîí çàé
6. Ñýäýâòýé õîëáîîòîé äàñãàë, çºâëºìæ
1. Á¯ëãýýð ñóðãàëò ßâóóëàõ ¯å øàò
1. Áýëòãýë øàò:
• Ñóðãàëòûí ìàòåðèàëàà áýëòãýõ
• Òîõèòîé áàéð ñîíãîõ, áýëòãýõ
• Îðîëöî ã÷äûã ñîíãîõ, çàðëàõ, öàãàà òîâëîõ
2. Ýõëýë øàò:
• Òàíèëöàõ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ
• Á¿ëãèéí ä¿ðìýý òîäîðõîéëîõ
• Òýäíèé õ¿ñýí õ¿ëýýæ áàéãàà ç¿éëèéã òîäðóóëàõ
• Ñóðãàëòûí çîðèëãî, çîðèëòûã òàíèëöóóëàõ
• Èäýâõòýé àæèë õýðýã÷ óóð àìüñãàë á¿ðä¿¿ëýõ
3. Àæèë õýðãèéí (Ñóðãàëòûí ¿éë àæèëëàãàà ýð÷èìòýé ÿâàãäàõ) øàò:
• Ñóðãàëòûí èäýâõèòýé àðãóóäûã õýðýãëýõ
• ªºðñ人 ìýäëýã ýçýìøèõ, ìýäýýëýë îëæ àâàõ, ìýäëýã
òóðøëàãàà õîñëóóëàõ áîëîìæèéã îëãîõ
• Èòãýëòýé, íºõºðñºã õàðèëöààã áàòàòãàõ
• Ñóðãàëòûã àìüäðàëòàé õîñëóóëàõ õóâèëáàðóóäûã ø¿¿í
õýëýëöýõ
4. Òºãñãºëèéí øàò:
• Ñóðãàëòûã ¿íýëýõ
• Öààøèä àíõààðàõ ç¿éëèéí òàëààð ÿðèëöàõ
• Òàëàðõàë èëýðõèéëýõ
109
2. Õîëèìîã á¯ëãèéí ñóðãàëòûí ßâöàä òîõèîëäîõ
áýðõøýý믯äèéã äàâàí òóóëàõ
Á¿ëãýýð ñóðãàëò ÿâóóëàõ ¿åä òºðºë á¿ðèéí áýðõøýýë¿¿ä òîõèîëääîã.
¯¿íä:
• Çàðèì îðîëöîã÷ õýòýðõèé á¿ðýã çàíòàé áàéõ áà áàãà íàñíû õ¿¿õä¿¿ä
áîë òîì÷óóäààñàà àéæ áèø¿¿ðõýõ òîõèîëäîë ãàðäàã.
• Çàðèì ¿åä íèéòèéí äóíä òàâèñàí àñóóëòàíä õýí ÷ õàðèóëàõã¿é äóóã¿é
ñóóöãààäàã.
• Çàðèì îðîëöîã÷ õýò ìýäýìõèéðýýä áàãøèéã áîëîí ºðººë áóñäûãàà
ÿðèóëàõã¿é ñààä áîëäîã.
• Çàðèì íü áàãøèéí ÿðüæ áàéãààã ýñýðã¿éöýæ ¿ã¿éñãýñíýýðýý ñóðãàëòûã
¿ð ä¿íòýé çîõèîí ÿâóóëàõàä áàãàã¿é ñààä ó÷ðóóëäàã. Ýíý ¿åä òóðøëàãà
áàãàòàé çàëóó áàãø íàð ñàíäàð÷ òýâäýõ íü áèé.
• Çàðèì îðîëöîã÷èä á¿ëãýðõýæ òàíèìãàéðõàí õàãàðàë ¿¿ñãýõ õàíäëàãà
ãàðãàõ çýðýã áýðõøýýë¿¿ä òîõèîëääîã.
Ñóðãàã÷ áàãø ñóðãàëòàíäàà óðüä÷èëàí ñàéòàð áýëòãýñýí áîë òàéâàí
èòãýëòýé áàéäëààðàà ñóðãàëòàíä õàìðàãäàæ áàéãàà õ¿ì¿¿ñèéã áàéëäàí
äàãóóëàõ åðäèéí àðãûã õýðýãëýõ íü ¿ð ä¿íòýé áàéäàã.
Á¿ðýã çàíòàíãóóäûã óðàìøóóë,
õàìãèéí ñàéí ÷àääàã ç¿éëýý
õ¿ì¿¿ñò õýëýõ áîëîìæ îëãî,
õÿëáàðõàí ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ë.
Á¿ëãèéã èäýâõæ¿¿ëæ ÷àäààã¿é
¿åä èõýâ÷ëýí äóóã¿é ñóóäàã
ó÷ðààñ “ìºñ” õàéëóóëàõ
äàñãàë ñàéí õèéëãý.
Íýã õ¿í ýñýðã¿éöýýä áàéâàë
àíçààðàõã¿é îðõèæ áîëíî.
Ñóðãàëò áîëîí ÿðèàã
ñîíèðõîëòîé áîëãîí ºäººæ
ºãäºã àðãóóäûã õýðýãëýæ
çàíø, ñóäàë.
Õýä õýäýí õ¿í ýñýðã¿éöýæ
áàéãàà áîë á¿ëãýýð
àæèëëóóëàõäàà ñàëãàæ
àæèëëóóëàõ íü ç¿éòýé.
Öýãöòýé ìýäýýëëèéã íîòîëãîî á¿õèé æèøýýãýýð áàòàòãàõ,ýåëäãýýð
òàòãàëçàõ áóþó ¿ë àíçààðàõ, ýñâýë òóõàéí õ¿íèéã ñàéøààãààä áóñàäòàé íü
ÿðèëöàõ, ñóðãàëòàà ¿ðãýëæë¿¿ëýõ çýðýã îëîí àðãóóäààñ òà ñîíãîîðîé.
110
3. Á¯ëãèéã ñàéí ×èã믯ëýõèéí òóëä áàãøèéí àíõààðàõ
ç¯é믯ä
Ñàéí ÷èãë¿¿ëýã÷ áàãø íü:
• Õýðýãöýýòýé
• ¯íýí áîäèòîé
• Ñîíèðõîëòîé
• Öýãöòýé ìýäýýëýëòýé áàéíà.
Ñóðàëöàã÷äûíõàà:
• Íàñíû îíöëîã
• Õýðýãöýý, ñîíèðõîë
• Ñýòãýë ç¿éí îíöëîã
• Òóõàéí ¿åèéí îíöëîã
çýðãèéã õàðãàëçàí ¿çýõ
÷àäâàðòàé áàéíà.
Ñóðàëöàã÷èäòàéãàà
• Õàðèëöàõ
• õàìòðàí àæèëëàõ
• Ñîíèðõëûã íü òºð¿¿ëýõ
÷àäâàðòàé áàéíà.
ªºðºº ñóðãàëò ÿâóóëàõûã ÷èí ñýòãýëýýñýý õ¿ñäýã, ýíý òàëààð òóñãàé
ñóðãàëòàíä õàìðàãäñàí, ñóðãàëòûí àãóóëãûã ºðãºòãºí, óð ÷àäâàðàà
ñàéæðóóëëàõûí òºëºº òàñðàëòã¿é ÷àðìàéí àæèëëàäàã õ¿í á¿ëãèéí
ñóðãàëòûã ñàéí ÷èãë¿¿ëæ ÷àäíà ãýäýãòýý èòãýæ áîëíî.
4. Îðîëöîã×äûí òîî áà á¯ëãèéí ä¯ðýì
• Ñóðãàëòûí áîëîìæîîñ õàìààðíà.
• 14-20 õ¿í áàéõ íü èë¿¿ òîõèðîìæòîé.
• Ýíý íü èòãýëòýé óóð àìüñãàë áèé áîëãîõ áîëìæòîé òîî, ó÷èð íü öººõºí
õ¿íä èòãýõýä õÿëáàð áàéäàã.
• 20 îð÷èì õ¿íòýé á¿ëýã àìàðõàí íýãäýæ íÿãòàðäàã.
• 20-îîñ äýýø õ¿íòýé áîë á¿ëãèéã äîòîð íü õóâààí æèæèã á¿ëãýýð
àæèëëàõ äààëãàâðóóäûã áýëòãýõ íü ÷óõàë.
Á¿ëãèéí ä¿ðýì ãýæ þó âý?
• Ñóðãàëòûã ÷àíàðòàé ÿâóóëàõûí òóëä á¿ëãèéí ä¿ðýì õýðýãòýé áàéäàã.
• Ñóðãàëòûí ÿâöàä äàãàæ ìºðäºõ õóóëèéã á¿ëãèéí ä¿ðýì ãýíý.
• Ñóðãàëòûí ýõýíä ñóðãàã÷ áà îðîëöîã÷èä õàìòðàí çîõèîíî.
Á¿ëãèéí ä¿ðìèéí à÷ õîëáîãäîë
• Ñàíàë ñýòãýãäëýý íýýëòòýé èëýðõèéëýõ áîëîìæèéã õ¿í á¿ðò îëãîõ
• Õýí íýã õ¿íèéã ø¿¿ìæëýë, ýëýã äîîã, èíýýäìèéí áàé áîëãîõîîñ
óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ
• Ñóðãàëòûí ÿâöàä ÿðèãäñàí õóâèéí øèíæòýé ç¿éëñ á¿ëãýýñ ãàäàãø
ãàðàõã¿é áàéõ
111
• Ñóðãàëòûí á¿òýýë÷, àæèë õýðýã÷ óóð àìüñãàëûã àëäàãäóóëàõã¿é áàéõ
Èòãýëòýé îð÷èí áèé áîëãîõ çàð÷ìóóä:
• Õóâèéí íóóöûã õàäãàëæ õàìãààëàõ
• Õàðèëöàí áèå áèåíýý õ¿íäýòãýõ
• Òîâ÷ òîäîðõîé áàéõ
• “Ä¿í òàâèõã¿é áàéõ (õ¿ì¿¿ñèéí ÿðüæ áàéãà ç¿éëèéã ñàéí ìóó ãýæ
ø¿¿í òóíãààõã¿é áàéõ)
• Îðîëöîã÷ á¿ðèéí ñàíàëûã õ¿íäýòãýõ, ¿íý öýíèéã íü îëæ õàðàõ
• Ñóðãàã÷ áàãø ÷èãë¿¿ëýõ ýðõòýé áàéõ
Á¿ëýãòýé àæèëëàõ õàìãèéí ¿ð ä¿íòýé àðãóóä:
• Ñóðãàëòûí ñýòãýë ç¿éí á¿ðä¿¿ëýõòýé õîëáîîòîé ìýäëýã ÷àäâàðàà
àøèãëàõ
• Á¿ëãýýð ã¿éöýòãýæ áàéãàà äààëãàâðóóä õóâü õ¿í á¿ðò à÷ õîëáîãäîëòîé
áàéõ
• Õîëèìîã á¿ëãèéí ñóðãàëòûí õºòºëáºð, àðãà ç¿éí òàëààð ºìíº ãàðñàí
íîì á¿òýýë¿¿äèéã àøèãëàõ
• Õ¿ì¿¿ñèéí ººðñäèéí îðîëöîîíä òóëãóóðëàñàí á¿òýýë÷ àðãóóäûã
õýðýãëýõ
• Ìàðãààí ìýòãýëöýýí, ÿðèëöëàãà, îþóíû äàéðàëòûí àðãà, ºðòºº÷èëñºí
òîãëîëò, ä¿ðèéí òîãëîëò, áèåò ç¿éë¿¿äèéã ã¿éöýòãýõ ïðàêòèê
äààëãàâðóóä, îðîëöîã÷äûí òóðøëàãûã ÿðèóëàõ, îðîëöîã÷äûã ñóðãàã÷
áàãøèéí ä¿ðä òîãëóóëæ õè÷ýýë çààëãàõ çýðýã îëîí àðãóóä áèé.
Áàãø òà á¿ëãýýð ñóðãàëò ÿâóóëàõäàà äîîðõ ç¿éë¿¿äèéã àíõààðíà óó?
Õàìòûí îðîëöîîã
÷óõàë÷èëñàí íýýëòòýé
àðãóóäûã õýðýãëýõ
Øèðýýíèé àðä
ëàãëàéí ñóóæ
èõýìñãýýð çààâàðëàæ
çàíäðàõã¿é áàéõ
112
Ëîîçîí ìàÿãèéí
àìüäðàëààñ òàñàðõàé
õèéñâýð ç¿éë áàãà
ÿðèõ, áàãà ÿðèõ
5. Á¯ëãèéí çîõèîí áàéãóóëàëò áà îðîí çàé
Íýãäìýë áàã:
Òºâä íü çîõèîí áàéãóóëàã÷ ñóóíà.Ñóðãàã÷
áàãø áóñäàä íºëººëºõ, á¿õ ìýäýýëëèéã õ¿ðòýõ,
õÿíàõ áîëîìæ îëãîíî.
“Á¿ëýã íýã ñàíàà çîðèëãîòîé“ ãýñýí ñýòãýãäýë
òºð¿¿ëíý.
Øèðýýíèé õî¸ð òàëä ººäººñºº õàðàí
ñóóõ: ¯çýë áîäëîî òàëöàí õàìãààëàõ
¿å òîõèðîìæòîé. Ñóðãàã÷ áàãø äóíä íü
îðîëöîã÷èä õî¸ð òàëä íü ñóóíà.
Øàòàëñàí ýðýìáèéí ñóóäàë: Ýíý íü ýðõ
òóøààëûã èëýðõèéëýõ ñóóäàë þì. Îðîëöîîíû
àðãàä òóëãóóðëàñàí ñóðãàëòàíä òºäèéëºí
òîõèðîõã¿é.
Ãóðâàëæèí ñóóäàë:
Öººí îðîëöîã÷òîé ¿åä èë¿¿ çîõèìæòîé
Äóãóé øèðýý:
Èæèë òýãø ýðõòýé, ÷ºëººòýé, íýýëòýé óóð
àìüñãàë áèé áîëãîíî.
6. Á¯ëýã á¯ðäýõ ¯å øàòóóä
Ñóðàã÷äûí àíãè-á¿ëãèéí õºãæëèéí ¿å øàò:
Àëèâàà á¿ëýã ººðèéí õºãæëèéí ÿâöàä õýä õýäýí ¿å øàòûã äàìæèí ºíãºðñíèé
¿íäñýí äýýð òºëºâøäºã áàéíà. Áèä ýíý óäàà á¿ëãèéí õºãæëèéí ¿å øàòûí
113
òàëààð àâ÷ ¿çüå.
Á¿ëãèéí
õºãæëèéí
¿å øàòóóä
Îíöëîã
Áàãøèéí àíõààðàõ ç¿éë
Íýãä¿ãýýð
øàò
Á¿ëýã øèíýýð á¿ðýëäýí
ñóðàëöàã÷èä õîîðîíäîî
áîëîí áàãø íàðòàéãàà
òàíèëöàí
îð÷èíäîî
äàñàõ ¿å. (Ñóðãóóëüä
ýëñýí
îðîõ, àíãèéí
çîõèîí
áàéãóóëàëòûã
øèíýýð õèéõ, àëáàí áóñ
ñóðãàëòûí àíãè á¿ðä¿¿ëýõ
çýðýã òîõèîëäëóóä)
Á¿ëãèéã á¿ðýëä¿¿ëýõýä áàãøèéí
àðãà àæèëëàãàà ÷óõàë ¿¿ðýãòýé
¿å. Áàãø àíãèòàéãàà èäýâõèòýé
àæèëëàæ á¿ëýã á¿ðäýõ ¿éë
ÿâöûã ò¿ðãýâ÷ëýõ, ñóðàã÷äûã ¿éë
àæèëëàãààãààð íü õîîðîíä íü
õîëáîæ ºãºõºä àíõààðíà. Ýíý
¿åä áàãøèéí ç¿ãýýñ àíãèòàéãàà
àæèëëàæ áàéãàà àðãà áàðèë ãîë
¿¿ðýã ã¿éöýòãýíý.
Ñóðàëöàã÷èä ººð õîîðîíäîî òàíèëöàí ¿çýë,
ñîíèðõëîîðîî
íýãäýí
àíãèä æèæèã á¿ëã¿¿ä
¿¿ñýõ ¿å.
¯¿ñ÷ áàéãàà æèæèã á¿ëã¿¿äèéã
õîîðîíä íü çºâ õîëáîí àíãèéí
åðºíõèé õàìò îëíûã òºëºâø¿¿ëýõýä
èäýâõèòýé õýñãèéã òàòàí îðóóëàõ,
òýäíèé ñàíàà÷ëàãàä òóëãóóðëàõàä
àíõààðíà. Øèíýýð ãàð÷ èðæ
áàéãàà èäýâõèòýé õýñãèéã àíãèä
äîòîîä øààðäëàãûã ºðí¿¿ëýõ
òóëãóóð áîëãîõ íü çîõèìæòîé.
Á¿ëãèéí
äîòîîä õ¿÷
ñàéæèð÷ èäýâõòýé õýñýã
íü áóñàääàà íºëººëºí
õàìòðàí
àæèëëàõ
÷àäâàðòàé áîëæ èðíý.
Ýíý ºñºëòèéã öàã òóõàéä íü ìýäýð÷
òîãòâîðæóóëàõàä
àíõààðíà.
Á¿ëãèéí õºãæëèéí ýíý ¿åèéí
îíöëîãèéã
õàðãàëçàõã¿é
áîë
óõðàëò ¿ñýõ ìàãàäëàëòàé.
Îõèä
õºâã¿¿äèéí
áîëîí æèæèã á¿ëãýðýý
ĺðºâÿëãàðàõ ÿëãàðàë áàãàñ÷
ä¿ãýýð øàò àíãèéí äîòîîä íÿãòðàë
ñàéæèðíà.
Ýíý íü ïðàêòèê àìüäðàëä áàéæ
áîëîõ õàìãèéí äýýä øàò ó÷ðààñ
áàãøààñ ìàø ÷àäâàðëàã óõààëàã
àæèëëàãàà øààðäàõ áà òýäíèé
øààðäëàãàä íèéöýõ¿éö ºíäºð
ò¿âøèíä àæèëëàõ õýðýãòýé áîëíî.
Õî¸ðäóãààð
øàò
Ãóðàâäóãààð
øàò
(á¿ëãèéí
ïðàêòèêò
èëðýõ
ìàãàäëàë
ºíäºðòýé)
114
7. Ñýäýâòýé õîëáîîòîé ã¯éöýòãýõ ïðàêòèê äàñãàëóóä
Äàñãàë àæèë 1.
Á¿ëãèéã íÿãòðóóëàõ òîãëîîìóóä. 3àíãèëàà”, “ªíäºð íàìààðàà çîãñîõ” ã.ì
À. “Çàíãèëàà”
Çîðèëãî: Îðîëöîã÷äûã íÿãòðóóëàõ, á¿ëãèéí èäýâõèéã äýýøë¿¿ëýõ
Ìàòåðèàë: Øààðäëàãàã¿é
Îðîëöîã÷èä òîéðîã áîëîí çîãñîîä õ¿í á¿ð áàðóóí ãàðàà óðàãøàà
òîéðãèéí òºâ ð¿¿ ñóíãàíà. Õºò÷èéí çààâðààð òýä ãàð áàðèëöàí õîñîî îëíî.
Òîãëîîìîíä îðîëöîã÷äûí òîî òýãø áàéíà. Äàðàà íü îðîëöîã÷èä ç¿¿í ãàðàà
óðàãø ñóíãàí ãàð áàðèëöàí õîñîî îëíî. Ãýõäýý ºìíºõººñºº ººð õ¿íòýé
ãàð áàðèëöàõûã õè÷ýýõ íü ç¿éòýé. Èéíõ¿¿ áàðèëöñàí ãàðûí çàíãèëàà ¿¿ñíý.
Õîîðîíäîî ¿ã äóóãàðàõã¿é áºãººä ãàðàà ñàëãàõã¿éãýýð çàíãèëààíààñ ãàðàõ
äààëãàâàð ºãíº.
Á. ”ªíäºð íàìààðàà çîãñîõ”
Çîðèëãî: Îðîëöîã÷äûí õîîðîíäûí õàðèëöààíû ñààä,áèåý áàðüñàí áàéäëûã
àðèëãàõ
Ìàòåðèàë: Øààðäàãäàõã¿é
Îðîëöîã÷èä ìàø íÿãò òîéðîã áîëîí çîãñîîä í¿äýý àíèíà. Èíãýýä í¿äýý
àíèñàí ÷èãýýðýý ºíäºð íàìààðàà çîãñîõûã òýäíýýñ õ¿ñíý. Áèå áèåíýý
ãàðààðàà áàðèìæààëæ õýìæèæ áîëîõ áà õàðèí õîîðîíäîî ÿðèõã¿é, íýðýýð
íü äóóäàõã¿é. Áàéðàà îëæ çîãññîíûõ íü äàðàà òýäíèéã í¿äýý íýýæ ºíäºð
íàìààðàà çîãñîæ ÷àäñàí ýñýõýý õàðàõûã çºâøººðíº. Äàñãàëûí äàðààãààð
õ¿ì¿¿ñèéí ñýòãýãäëèéã ñîíñîíî.
Äàñãàë àæèë 2.
Á¿ëãýýð ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëæ áàéãàà ¿åä äàðààõ òîõèîëäîëä ÿìàð àðãà
õýìæýý àâàõ âý?
Îðîëöîã÷èä 4-5 õ¿íòýé æèæèã á¿ëýãò õóâààãäàæ øèéäâýð ãàðãàíà.
115
Õóó÷íû òàíèë õýäýí
õ¿í õè÷ýýëèéí ÿâöàä
á¿ëãýðõýæ îíöãîéðîîä
áàéâàë ÿàõ âý?
Òàíàé á¿ëãèéí ñàíàë:
Äàñãàë àæèë 3.
Á¿ëãýýð ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëæ áàéãàà ¿åä äàðààõ òîõèîëäîëä ÿìàð àðãà
õýìæýý àâàõ âý? Îðîëöîã÷èä æèæèã á¿ëýãò õóâààãäàæ øèéäâýð ãàðãàíà.
Ñóðãàëòûí ÿâöàä
çàðèì çàëóó÷óóä þì
óó, ýñâýë õýí íýã íü
ººðèé㺺 äºâèéë㺺ä
îíãèðîîä áàéâàë
ÿàõ âý? ªºðººð
õýëáýë, àíõààðëûí
òºâä áàéõûã õ¿ñ÷
áàéãàà õ¿íòýé õýðõýí
àæèëëàõ âý?
Òàíàé á¿ëãèéí ñàíàë:
Äàñãàë àæèë 4.
Á¿ëãýýð ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëæ áàéãàà ¿åä äàðààõ òîõèîëäîëä ÿìàð àðãà
õýìæýý àâàõ âý? Îðîëöîã÷èä æèæèã á¿ëýãò õóâààãäàæ øèéäâýð ãàðãàíà.
Ñóðãàëòûí ÿâöàä á¿ðýã, Òàíàé á¿ëãèéí ñàíàë:
äóó ìóóòàé õýäýí õ¿í
òàíàé á¿ëýãò áàéãàà íü
àæèãëàãäæýý. Òýäýíòýé
õýðõýí àæèëëàõ âý?
Äàñãàë àæèë 5.
Á¿ëãýýð ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëæ áàéãàà ¿åä äàðààõ òîõèîëäîëä ÿìàð àðãà
õýìæýý àâàõ âý? Îðîëöîã÷èä æèæèã á¿ëýãò õóâààãäàæ øèéäâýð ãàðãàíà.
116
Õýñýã õ¿ì¿¿ñ òàíû
ñóðãàëòûã ¿ë îéøîîæ
ýñýðã¿éöýýä áàéâàë
ÿàõ âý?
Òàíàé á¿ëãèéí ñàíàë:
Äàñãàë àæèë 6.
Äýýðõ äàñãàëóóäûã ã¿éöýòãýñíèéõýý äàðààãààð á¿ëã¿¿äýýñ ãàðñàí ñàíàëóóäûã
äîîð áè÷èãäñýí “Çºâëºìæ1-4”-òýé õàðüöóóëàí ñàíàëàà ñîëèëöîíî óó?
Ǻâëºìæ 1. ”Àíõààðëûí òºâä áàéõ ýðìýëçëýëòýé õ¿íòýé àæèëëàõ”
• Îíãèð÷, ýýëæèò ÿâóóëëàãàà õèéæ áàéâàë èíýýìñýãëýõ, òîëãîé äîõèõ
çýðýã ÿìàð íýãýí ¿éëäýë õèéæ áîëîõã¿é.
• Îðîëöîã÷ á¿ð èäýâõèòýé, òýãø ýðõòýé áàéíà ãýñýí á¿ëãèéí ä¿ðìýý
ñàíóóëàõ
• Á¿ëãèéã õîñ õîñîîð íü õóâààí àæèëëóóëàõäàà ñóðãàã÷ ººðºº ò¿¿íòýé
íýã õîñ áîëæ ãàðãàæ áàéãàà çàí áàéäëûã íü ýâòýéõýí õýëæ ºãºõ
• Õ¿í á¿ðèéí ÿðèàã öàãààð õÿçãààðëàí àäèëõàí ÿðèõ áîëîìæ
îëãîõ
• Òîäîðõîé òîõèîëäîëä íü òîõèðñîí àðãà õýìæýý àâàõàä àíõààðàõ,
æèøýý íü ãàíöààðàà ÿðèàä áóñäûãàà ÿðèóëàõã¿é áîë “Óó÷ëààðàé,
áè òàíû ÿðèàã òàñëàõ õýðýãòýé áàéíà, ó÷èð íü áóñàä õ¿ì¿¿ñ ñàíàëàà
õýëýõýýð õ¿ëýýæ áàéíà, áèäýíä öàã áàãà áàéíà” ã.ì.
Ǻâëºìæ 2. “Ýñýðã¿éöëèéã øèéäâýðëýõ”
• Ýñýðã¿éöëèéã øèéäâýðëýõèéí òºëºº àæèëëàõ íü ò¿¿íèé ýñðýã
àæèëëàõààñ èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé áàéäàã.
• Á¿ëýãòýé àæèëëàõûí ºìíº îðîëöîã÷ á¿ðòýé óóëçàæ ñàíàë ñîëèëöîõ
áà òàíû îðîëöîî ÷óõàë, òàíûã õ¿íäýòãýæ áàéíà ãýäãýý îéëãóóëàõûã
õè÷ýý.
• Á¿ëýã õàìòðàí àæèëëàõûí òóëä àæèëëàæ áàéãàà ãýäãèéã ñàíóóë.
• Õýðâýý ñóðãàëòûã ýñýðã¿éöýæ áàéãàà áîë îðõèæ ÿâàõ ýðõòýé ãýäãèéã
õýë.
• Ãàíö íýã õ¿í ýñýðã¿éöýæ áàéãàà áîë íýã èõ öàã çàðæ ýñýðã¿éöëèéã
íÿöààõ ãýñíèé õýðýãã¿é, äóðã¿éöëèéã íü ñîíñîîä ñóðãàëòàà öààø
¿ðãýëæë¿¿ë.
• “Òàíû õóâüä òýãæ ¿çýæ áàéæ áîëîõ þì, õàðèí îäîî ¿¿íèéã ñîíèðõîæ
117
áàéãàà áóñäûãàà õ¿íäýëæ ñóðãàëòàà öààøèä ¿ðãýëæë¿¿ëüå” ãýõ
çýðýã ¿ã õýëëýã õýðýãëýæ áîëîõ þì.
• ßìàð ó÷ðààñ èíãýæ áàéãààã àñóóæ ÿðèëöàõ áóþó áàãøèéí ÿðüæ
áàéãààãààñ ººð õóâèëáàð áîëîâñðóóëàõ äààëãàâðûã ò¿¿íä
õàðèóöóóëàí ºã÷ èäýâõèéã íü àøèãëàæ áîëíî.
• Ãàäíàà ýñýðã¿éöýæ áàéëàà ÷ ãýñýí äîòðîî “Ýíý óã íü èõ õýðýãòýé
ñóðãàëò áîëæ áàéíà äàà” ãýñýí áîäîë òºðòºë íü õè÷ýýëýý
ñîíèðõîëòîé ñéàí ÿâóóë (ªºðºº õýëáýë, ìýäëýã, óð ÷àäâàðààðàà
áàéëäàí äàãóóë).
Ǻâëºìæ 3. “Á¿ðýã çàíòàíòàé àæèëëàõ”
• Òýäýíä àëü áîëîõ õÿëáàð àñóóëòóóä òàâü.
• Õîñîîð àæèëëàõàä òàòàí îðîëöóóëààä õàìòðàí àæèëëàã÷èéíõàà
ºìíº õàðèóöëàãà õ¿ëýýõ áîëîìæ îëãî.
• Ä¿ðä òîãëîõ ¿åä çàààë íýã ä¿ð ºã, ààæìààð ãîë ä¿ðä òîãëóóë.
• Èäýâõèòýé îðîëöîã÷èéí õàæóóä ñóóëãà.
• Ñàíàà÷ëàãûã íü äýìæ.
• Òîéðãîîð àñóóëò ÿâóóë.
Ǻâëºìæ 4. “Á¿ëãýðõýã áàéäëûã àðèëãàõ”
• ¯¿íýýñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõèéí òóëä îðîëöîã÷äûã ýõíýýñ íü õîñîîð
áîëîí á¿ëãýýð àæèëëóóëàõäàà á¿ðýëäýõ¿íèéã áàéíãà øèíý÷ëýí
àæèëëóóë.
• Íèéëæ á¿ëãýðõýæ áàéãàà áîëîí áóñäûãàà ýñýðã¿éöýýä áàéãàà
õ¿ì¿¿ñèéã ñàëãàõûã îðîëä.
• Õîñîîð àæèëëàõ õ¿ì¿¿ñèéã ñîíãîõäîî á¿ëãýðõýã áàéäàë ãàðãàã÷äûã
ººð ººð õ¿ì¿¿ñòýé õîñëóóë.
• Íèéãìèéí ÿëãà, íàñ, õ¿éñýýð ÿëãàð÷ áàéâàë ýíý àñóóäëààð ñàíàë
ñîëèëöîõûã õè÷ýý.
Äàñãàë àæèë 7.
Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí ñóðãàëòàíä õàìðàãäàæ áàéãàà õ¿¿õäèéí á¿ëãèéã
ñóäëàõ àðãà - Ñóäàëãààíû õÿëáàðøóóëñàí àðãûí íýð: ”Õýí õýíòýé àæèëëàõ
âý?”
Çîðèëãî:
Õ¿¿õäèéí ¿å òýíãèéíõýí äîòðîî ýçëýõ áàéð ñóóðü áîëîí áóñàäòàéãàà
õàðèëöàõ ýðýëò õýðýãöýý ÿìàð áàéãààã ñóäëàõ
ßâóóëàõ æóðàì:
• Õè÷ýýëýý õàìòàð÷ õèéõ, õàìò òîãëîõ, ÷ºëººò öàãàà õàìò ºíãºðººõ,
118
õàìòàð÷ ÿìàð íýãýí ç¿éë õèéõ çýðýã òîäîðõîé íºõöºë¿¿äýýñ 2-3-ûã
õ¿¿õä¿¿äýä ñàíàë áîëãîíî.
• Õî¸ðîîñ äîîøã¿é ñýäâèéã ñîíãîí àâàõäàà òóõàéí íàñíû õ¿¿õäýä àëü
áîëîõ òîõèðîõ íºõöºëèéã ñîíãîíî. Æèøýý íü, áàãà íàñíû õ¿¿õäýä
áîë “×è õýí õýíòýé õàìòàð÷ õè÷ýýëýý õèéõ âý?”, “×è õýí õýíòýé
õàìò òîãëîõ âý?” ãýõ çýðýã íºõöºë¿¿äèéã ºã÷ áîëíî. Õàðèí ºñâºð
íàñíû ñóðàã÷äàä áîë “Õè÷ýýë äýýð áàãààð àæèëëàíà. Áàãàà ñàéí
äóðààðàà á¿ðä¿¿ëæ áîëíî. ×è õýí õýíòýé íýã áàã áîëîõ âý?”, “Ìàíàé
àíãèéíõàí ìàðãààø íýã ºäðèéí àÿëàëä ÿâíà, àÿëàëûí ¿åýð áàãààðàà
õèéæ ã¿éöýòãýõ òîãëîîì, òýìöýýí¿¿ä çîõèîíî, òà íà𠺺ðñäèéíõºº
ñîíèðõëîîð 5-6 õ¿íòýé íýã áàã áîëîîä áàãøäàà á¿ðòã¿¿ëýýðýé. Áè
óðüä÷èëñàí çîõèîí áàéãóóëàëò õèéíý” ãýõ ìýò.
• Áàãààð àæèëëàõààð ñàíàë áîëãîæ áàéãàà ç¿éë¿¿ä ñóðàã÷äûí õóâüä
õèéõ áîëîìæòîé, áîäèòîé ç¿éë áàéõ õýðýãòýéã àíõààðíà óó?
Õ¿¿õä¿¿äýä ºãºõ çààâàð:
ªãºõ çààâàð íü òóõàéí ¿åä õ¿¿õä¿¿äèéí ºìíº ÿìàð çîðèëãî, çîðèëò òóëãàð÷
áàéãààãààñ øàëòãààëàí àãóóëãà íü ººð ººð áàéíà. Áèä õè÷ýýë äýýð áàãààð
àæèëëàõ áà õýñýã õýñãýýðýý òîãëîõ ãýñýí õî¸ð íºõöëèéã æèøýý áîëãîí àâ÷
¿çüå.
I íºõöºëä ºãºõ çààâàð:
“Áèä ºíººäºð õýñýã õýñãýýðýý õàìòàð÷ õè÷ýýëýý äàâòàíà. Òà íàð
äóðòàé õ¿íòýéãýý íýã õýñýãò îðæ áîëíî. Õýí õýí íýã õýñýã áîëîõ âý?
õýñã¿¿ä íýðýý áè÷èæ èð¿¿ëýýðýé” ãýñýí çààâàð ºãººä ÿìàð íýãýí
õè÷ýýëèéã äàâòóóëæ áîëíî.
(̺í õè÷ýýë äýýð ñóðàã÷äûã á¿ëãýýð àæèëëóóëàõ ¿åä áàãø ýíý àðãûã
õýðýãëýõ áîëîìæòîé.)
II íºõöºëä ºãºõ çààâàð:
“Òà íàðò öààñ, õàðàíäàà, öàâóó çýðýã íààìàë õèéõ õýðýãñýë ºãíº.
ªíººäºð ä¿ðñ á¿òýýõ òîãëîîì òîãëîíî. 3-4 õ¿í íýã á¿ëýã áîëæ
àæèëëàíà. ªºðñ人 ñàéí äóðààðàà íýã á¿ëýã áîëîîðîé. Òà íàð åð
áóñûí ç¿éëèéí ä¿ðñ á¿òýýíý. Á¿òýýñýí ä¿ðñýý áàãààðàà àâ÷ ãàð÷
èðýýðýé” ãýíý.
Äàñãàë àæëûã ä¿ãíýõ:
1. Õ¿¿õä¿¿ä õýðõýí á¿ëýã áîëîí íýãäýæ áàéãààã áàãø – ñóäëàà÷èä
àæèãëàí òýìäýãëýë õºòëºíº.
2. Õýñãýýð àæèëëàõàä ÿìàð áàéñàí þó íü àìàðõàí,þó íü õýö¿¿ áàéñíûã
ÿàãààä ýíý õýñýãò îðñíûã íü áàãø àñóóæ ÿðèëöàíà.
3. Õýíèé ÷ õýñýãò îðæ ÷àäàõã¿é èõýíõ òîõèîëäîëä ãàíöààðàà õîöîð÷
119
áàéãàà õ¿¿õä¿¿äòýé óóëçàí øàëòãààíûã íü òîäðóóëíà.
Æè÷:
Ýíý òîãëîîìûã òîãëóóëàõäàà á¿ëýãò áàãòàëã¿é ãàíöààðàà õîöîðñîí
õ¿¿õä¿¿äèéã áàãø, íèéãìèéí àæèëòàí àëü íýã á¿ëýãò ýâòýéõýí îðóóëæ ºãºõ
áà òýäýíòýé ÿðèëöàõäàà áîëãîîìæòîé õàíäàõ õýðýãòýé.
Ãàíöààðäñàí õ¿¿õä¿¿ä íü çàí ¿éëèéí äîãîëäîë /ò¿ðýìãèé, äîãøèí, á¿ðýã,
è÷èìòãèé ãýõ ìýò/ ÿäóó ç¿ä¿¿ áàéäàë, õ¿íä èòãýõ èòãýëã¿é áîëñîí çýðýã
òºðºë á¿ðèéí øàëòãààíû óëìààñ èéì áàéäàëä õ¿ðñýí áàéäàã. ̺í àíãèä
á¿ëãýðõýã áàéäàë ¿¿ñ÷ ñóðàã÷äûí õîîðîíä áóðóó õàðèëöàà òîãòñîí áîë
øóäàðãà, ñàéí õ¿¿õä¿¿äèéã “õýíõýã”, “Õè÷ýýëýýñ ººð ç¿éë ìýääýãã¿é õà÷èí
õ¿¿õýä” ãýõ çýðãýýð íýð õî÷ ºãºõ íü áèé.
Ãàíöààðäñàí õ¿¿õýäòýé àæèëëàõäàà àíõààðàõ ç¿éë:
• Àíãèéí óóð àìüñãàë åðºíõèé人 çºâ áàéãàà ýñýõèéã àæèãëàõ
• Áóñàäòàéãàà õàìòàð÷ àæèëëàæ ÷àäàõã¿é áàéãàà õ¿¿õä¿¿äèéí òîîã
ãàðãàõ
• Øàëòãààíûã íü òîäðóóëàõ.
• Ýâñýã, áîëãîîìæòîé õàðèëöàõ, ò¿¿íòýé ÿðèëöàõ, àæèãëàõ
• Áóñäûí ºìíº ò¿¿íèé íýð õ¿íäèéã ºðãºæ áîëîõ ÿìàð ñàéí òàë áàéíà
âý? ãýäãèéã ñóäëàõ
• Ìàãòàí äýìæèæ, óðàìøóóëàõ
• Á¿ëýã äîòðîîñîî õýíòýé õàðèëöàõ, õàìòàð÷ àæèëëàõ ñîíèðõîëòîé
áàéãààãèéã íü òîäðóóëàõ
Íîì ç¯é:
1.
Ìÿãìàð.Î, Ñóðàã÷äûí õàìò îëíû ñýòãýë ç¿éí àñóóäàë, ÓÁ., 1999
2.
Ìÿãìàð.Î, Ñýòãýë ñóäëàë, õî¸ðäóãààð äýâòýð: Ñóðãàëòûí íèéãýì-ñýòãýë
ç¿éí àñóóäàë, ÓÁ., 2008 îíû 12 äóãààð ñàð
3.
Õîëèìîã á¿ëãèéí ñóðãàëòûí õºòºëáºð, ÀÁÁÇѯÒ, 2006 îí
4.
David G.Myers, Psychology, New York, 2003
120
ÁÈ×Èà ¯ÑÃÈÉÍ ÁÎËÎÂÑÐÎË
Äîê. Ä.ÿíäýãìàà (ÀÁÁÇѯÒ)
1. Áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîë, ò¿¿íèé ò¿âøèí
2. Íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí áè÷èã ¿ñãèéí ñóðãàëòûí çàð÷èì
3. Áè÷èã ¿ñãèéí ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëàõ àðãà ç¿é (çîðèëãî,
çîðèëò, àãóóëãà, ñóðãàõ ¿éë ÿâö, çîõèîí áàéãóóëàõ õýëáýð) Íàñàíä
õ¿ðýã÷äèéí áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîëûí õýðýãöýý
4. Íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí áè÷èã ¿ñãèéí ñóðãàëòûí õºòºëáºð, ñóðàõ áè÷èã,
ãàðûí àâëàãà
5. Íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîëûí ò¿âøèí òîãòîîõ
ñîðèëãî, ñóðãàëòûí ¿íýëãýý
1. Áè×èã ¯ñãèéí áîëîâñðîë ò¯¯íèé ò¯âøèí
Áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîëûã “ìýäýýëýë,ìýäëýãèéí ñàí õóðèìòëóóëàõ õýðýãë¿¿ð,
÷èíýýëýã ñàéõàí àìüäðàõ ¿íäýñ”, “Õ¿í ìýäëýã, ÷àäâàð, àìüäðàõ àðãà óõààí
ýçýìøèæ, íèéãìèéí àìüäðàëûí îðîëöîîãîî äýýøë¿¿ëýõ çîðèëãîîð áè÷ìýë
ìýäýýëýë àøèãëàõ ÷àäâàð” (ÞÍÅÑÊÎ, 2006) ãýõ çýðãýýð îëîí ÿíçààð
òîäîðõîéëñîí áàéíà. Íàñàíä õ¿ðñýí õ¿í àìûí áè÷èã ¿ñýãò òàéëàãäàëòûí
ò¿âøèí õ¿íèé õºãæëèéí èíäåêñèéí ãîë ¿ç¿¿ëýëò áîëäîã.
Óíøèæ, áè÷èæ, àðèôìåòèêèéí 4 ¿éëäýë õèéæ ÷àääàãã¿é õ¿íèéã áè÷èã ¿ë
ìýäýã÷, óíøèæ,áè÷èæ,àðèôìåòèêèéí 4 ¿éëäýë õèéæ ÷àäàõ áîëîâ÷ öààøèä
áèå äààí ñóðàëöàõ ÷àäâàðã¿é õ¿íèéã áè÷èã áàãà ìýäýã÷, óíøèæ, áè÷èæ,
4 àðãààð áîäîõ, äýýð íü áèå äààí ñóðàõ ÷àäâàðòàé, öààøèä ñóðàõ õ¿ñýë
òýì¿¿ëýëòýé áîëñîí õ¿íèéã áè÷èã ñàéí ìýäýã÷, áè÷èã ¿ñãèéí ÷àäâàðàà
àõóé àìüäðàë, íèéãýì, ýäèéí çàñàã, ñî¸ëûí õ¿ðýýíä àøèãëàæ ÷àääàã õ¿íèéã
ôóíêöèîíàëü áè÷èãòýí ãýæ òóñ òóñ íýðëýäýã. Áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîëûí
ýöñèéí çîðèëãî íü áèå äààí ñóðàëöàã÷èéã áýëòãýõ ÿâäàë. Áèå äààí
ñóðàëöàã÷èéí ãîë ÷àíàðóóä íü - áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîë + ñóðàõ õ¿ñýë,
òýì¿¿ëýë + òºëºâøñºí õóâü õ¿íèé ÷àíàðóóä: á¿òýýë÷ýýð ñýòãýõ, õ¿÷ ÷àäëàà
á¿ðýí ä¿¿ðýí àøèãëàõ,áóñäàä àíõààðàë õ¿íäýòãýë èëýðõèéëýõ,àëèâààä çºâ
áàéð ñóóðüíààñ õàíäàõ, õàíäëàãà ãýæ òóñ òóñ òîäîðõîéëäîã.
Íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîëûí áîäëîãî
Áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîë áîë á¿õ íèéòèéí òàñðàëòã¿é áîëîâñðîëûí íýã
ñàëøã¿é õýñýã, á¿õ ýðäýì áîëîâñðîëûí ãàðàà þì.
121
Äàêàðûí 2000 îíû Äýëõèéí ÷óóëãà óóëçàëòààñ 2015 îí ãýõýä íàñàíä
õ¿ðýã÷äèéí 50 õóâèéã áè÷èãòýí áîëãîõ,á¿õ õ¿¿õäýä ¿íý òºëáºðã¿é,÷àíàðòàé
àíõàí øàòíû áîëîâñðîë îëãîõ, õ¿éñèéí ÿëãààã àðèëãàõ, õ¿í á¿ð ýðõ òýãø
ñóðàëöàõ íºõöëèéã õàíãàõ çîðèëòóóä äýâø¿¿ëæýý.
Ìÿíãàíû õºãæëèéí òóíõàãëàëä á¿õ íèéòýýð áè÷èãòýí áîëîõûã õºõ¿¿ëýí
äýìæèõ, ò¿¿íèé ¿éë ÿâöûã òàñðàëòã¿é ¿ðãýëæë¿¿ëýõèéí òóëä õ¿¿õýä á¿ðò
áàãà áîëîâñðîë ýçýìøèõ áîëîìæ á¿ðä¿¿ëæ, áîëîâñðîëûí àëü ÷ ò¿âøèíä
îõèä, õºâã¿¿ä òýãø õàìðàãäàõ íºõöëèéã áóé áîëãîõ çîðèëò òàâüñàí
áèëýý.
Äýýðõ çîðèëòóóäûí ¿çýë ñàíààòàé óÿëäóóëàí 2002-2012 îíûã “Áè÷èãòýí
áîëîõ ͯÁ-ûí 10 æèë” áîëãîí çàðëààä ò¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõ àæèë äýëõèé
ºðíºæ áàéíà.
Á¿õ íèéòèéí áîëîâñðîëîîð Ìîíãîë óëñûí áàðèìòàëæ áóé áîäëîãî
Ìîíãîë óëñ “Á¿õ íèéòèéí áîëîâñðîëûí òºëºº Äýëõèéí òóíõàãëàë”,
“Äàêàðûí ¿éë àæèëëàãààíû á¿òýö÷èëñýí õ¿ðýý”, Ìÿíãàíû õºãæëèéí
òóíõàãëàë, Õ¿íèé ýðõèéí ò¿ãýýìýë òóíõàãëàëûí ¿çýë ñàíààã á¿ðíýý õ¿ëýýí
çºâøººð÷ “Áè÷èãòýí áîëîõ ͯÁ-ûí 10 æèë”-èéã ñàíàà÷èëñàí áèëýý.
Ìîíãîë óëñûí ¿íäñýí õóóëü, Òºðººñ áîëîâñðîëûí òàëààð áàðèìòëàõ
áîäëîãî (ÓÁ.,1995), Áîëîâñðîëûí òóõàé Ìîíãîë Óëñûí Õóóëü (ÓÁ., 2002),
Ìîíãîëûí áîëîâñðîëûí ñàëáàðûã 2000-2005 îíä õºãæ¿¿ëýõ ñòðàòåãè (ÓÁ,.
2000),Ìîíãîëûí áîëîâñðîëûã 2006-2015 îíä õºãæ¿¿ëýõ ìàñòåð òºëºâëºãºº,
Áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîëûí ¿íäýñíèé õºòºëáºðò íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí áè÷èã
¿ñýã ¿ë ìýäýõ ÿâäëûã áóóðóóëàõ, á¿õ õ¿¿õäýä ñóóðü áîëîâñðîëûã çààâàë
ýçýìø¿¿ëýõ, õ¿¿õýä á¿ðò åðºíõèé áîëîâñðîëûã ¿íý òºëáºðã¿é ýçýìø¿¿ëýõ
òàëààð òóñãàñàí áèëýý.
Áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîëûí ¿íäýñíèé õºòºëáºð (2004-2012 îí, Çàñãèéí
ãàçðûí 2004 îíû 12 äóãààð ñàðûí 22-íû ºäðèéí 244 ä¿ãýýð òîîò
òîãòîîëîîð áàòëàãäñàí) Ýíýõ¿¿ õºòºëáºð íü Äàêàðûí á¿õ íèéòèéí
áîëîâñðîëûí ôîðóì,“Á¿õ íèéòýýð áè÷èãòýí áîëîõ ͯÁ-ûí 10 æèë”-èéí ¿çýë
ñàíààã õýðýãæ¿¿ëýõ ÷èãëýëýýð Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçðààñ áàðèìòàëæ
áóé áîäëîãûã òóñãàñàí Ìîíãîë óëñàä áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîëûí òàëààð
áàðèìòëàõ áîäëîãûí áàðèìò áè÷èã áîëíî. Ýíýõ¿¿ õºòºëáºðèéí çîðèëãûã:
• Íýí òýðã¿¿íä õ¿í àìûí äóíä áè÷èã ¿ñýã ¿ë ìýäýõ ÿâäëûã óñòãàõ,
• Ñóðãóóëü çàâñàðäñàí õ¿¿õäýä áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîëûã íºõºí
ýçýìø¿¿ëýõ,
• Ñóðãóóëü çàâñàðäàëòààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ,á¿õ íèéòýä áè÷èã ¿ñãèéí
áîëîâñðîë ýçýìø¿¿ëýõ íèéãýì, ñýòãýë ç¿éí òààòàé îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõ,
• Áè÷èã ¿ñýã ¿ë ìýäýõ ÿâäàë øèíýýð áèé áîëîõîîñ óðüä÷èëàí
ñýðãèéëýõ,
122
• Õ¿í àìûí áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîëûí õýðýãëýýíèé ÷àäàâõèéã
ñàéæðóóëàõ ¿íäñýí äýýð õ¿íèé òàñðàëòã¿é ñóð÷ õºãæèõ áîëîìæèéã
äýìæèõýä îðøèíî ãýæ òîäîðõîéëæýý.
Áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîëûí òºëºâëºëòèéã ¿íäýñíèé, àéìàã, ä¿¿ðãèéí,
ñóìûí ò¿âøèíä õèéäýã. Ýäãýýð òºëºâëºãººíèé ¿íäýñ íü Áè÷èã ¿ñãèéí
áîëîâñðîëûí ¿íäýñíèé õºòºëáºð áîëîí ò¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõ àéìàã
íèéñëýë, ñóì ä¿¿ðãèéí äýä õºòºëáºð¿¿ä, òóõàéí îðîí íóòãèéí áè÷èã ¿ñãèéí
áîëîâñðîëûí õýðýãöýýíèé ñóäàëãàà áîëíî. Áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîëûí
õýðýãöýýíèé ñóäàëãààíä áè÷èã ¿ñýã ¿ë ìýäýã÷,áàãà ìýäýã÷ ñàéí ìýäýõ áîëîâ÷
òîäîðõîé øàòíû áîëîâñðîë ýçýìøýýã¿é õ¿ì¿¿ñèéí òîî, ñóðàõ õýðýãöýý
ñîíèðõîë, áàéðøèë, ñóðãàëòàä õàìðàãäàõ áîëîìæòîé õóãàöààã òîäðóóëàõ
¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òóñãàíà. Ñóäàëãààã æèë á¿ð øèíý÷ëýíý. Áè÷èã ¿ñãèéí
áîëîâñðîëûí òàëààð ¿íäýñíèé ò¿âøèíä áàðèìòàëæ áóé áîäëîãî çîðèëòûã
òóñãàíà. Æèøýý íü, “Áè÷èã ¿ñãèéí ¿íäýñíèé õºòºëáºð”-ò 2008 îíä íàñàíä
õ¿ðýã÷äèéí áè÷èã ¿ñýãò òàéëàãäàëòûí ò¿âøèíã 99.0 õóâüä õ¿ðãýõýýð çààñàí
áàéíà. ¯¿íèéã áè÷èã ¿ñãèéí òàëààð áàðèìòàëàõ óëñ àéìãèéí õýìæýýíèé
çîðèëòûã òîäîðõîéëæ á¿õ øàòíû òºëºâëºëòºä òóñãàíà ãýñýí ¿ã. Áè÷èã ¿ñãèéí
áîëîâñðîëûí òºëºâëºëòèéí ¿íäñýí àãóóëãûã ñóì ä¿¿ðýã, àéìàã íèéñëýëèéí
Çàñàã äàðãûí á¿òýýãäýõ¿¿í íèéë¿¿ëýëòèéí ãýðýýíä òóñãàí æèë á¿ð øàò
øàòàíäàà ä¿ãí¿¿ëíý.
Çîõèîí áàéãóóëàëò
Ìàíàé óëñàä áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîë îëãîõ ¿éë àæèëëàãààã ñ¿¿ëèéí
æèë¿¿äýä äàðààõ áàéäëààð çîõèîí áàéãóóëæ áàéíà. ¯¿íä: àéìàã, íèéñëýë,
ñóì ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà íàð á¿òýýãäýõ¿¿í íèéë¿¿ëýëòèéí ãýðýýíäýý
òóñãàñàí àæëûã õýðõýí ã¿éöýòãýõ òàëààðõ óäèðäàìæèéã îíû ýõýíä ººðèéí
õàðúÿà á¿õ íýãæ¿¿äýä õ¿ðãýíý. ¯¿íèéã çàðèì àéìàã (Òºâ, Ãîâü-Àëòàé ã.ì.)
àéìãèéí çàñàã äàðãûí çàõèðàìæ ãàðãàõ, òóñãàé äààëãàâàð õ¿ðãýõ, òóõàéí
æèëèéã áè÷èã ¿ñãèéí æèë áîëãîí çàðëàõ ìàÿãààð õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà.
Íàñàíä õ¿ðýã÷èä, ñóðãóóëü çàâñàðäñàí õ¿¿õäýä áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîë
ýçýìø¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãààã çîõèîí áàéãóóëæ õýðýãæ¿¿ëýõ àíõàí øàòíû
áàéãóóëëàãà íü ÀÁÁ-ûí Ãýãýýðýë òºâ. Ãýãýýðýë òºâ ñóðàëöàã÷äûí ñóäàëãààíä
¿íäýñëýí àíõàí, äóíä, ã¿íçãèé øàòíû ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëíà. Ñóðãàëòûí
õºòºëáºð òºëºâëºãººã Áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîëûí ¿íäýñíèé õºòºëáºð,Áè÷èã
¿ñãèéí áîëîâñðîëûí ¿íäýñíèé ò¿âøíèé ñóðãàëòûí õºòºëáºð (Àëáàí áóñ
áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí õºòºëáºð¿¿ä, ÓÁ., 2005),ñóðàëöàã÷äûí õýðýãöýýã
¿íäýñëýí áîëîâñðóóëæ áàòëóóëàí õýðýãæ¿¿ëíý. Ñóðãàëòûã ñóðàëöàã÷äûí
áîëîìæèä òîõèðóóëàí ÿâóóëûí, øàâü, òàíõèìûí ñóðãàëòûí õýëáýðýýð óÿí
õàòàí, õ¿ðòýýìæòýé áàéäëààð çîõèîí áàéãóóëíà.
Ñàíõ¿¿æèëò
Èðãýäýä áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîë îëãîõ çàðäëûã òºñ⺺ñ ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ
123
àñóóäàë ºíºº õýð àëáàí ¸ñîîð õóóëü÷ëàãäààã¿é. 2006 îíîîñ æèëä óëñûí
õýìæýýíä 30 õ¿ðòýë ñàÿ òºãðºã õóâààðèëæ áàéíà. 2006 îí õ¿ðòýë öýâýð
îëîí óëñûí õàíäèâ òóñëàìæèéí áàéãóóëàãà, îðîí íóòãèéí çàðäëààð ÿâàãäàæ
èðñýí.
Õÿíàëò øèíæèëãýý, ¿íýëãýý
Òºëºâëºãººíèé õýðýãæèëòèéã ñóì, ä¿¿ðýã, àéìàã, íèéñëýëèéí çàñàã äàðãûí
òàìãûí ãàçàð ã¿éöýòãýíý. Òàéëàí ìýäýýã æèëä 2 óäàà ãàðãàíà. Æèëèéí ýöýñò
á¿õ øàòíû çàñàã äàðãà íàð á¿òýýãäýõ¿¿í íèéë¿¿ëýëòèéí ãýðýýãýý ä¿ãí¿¿ëýõ
íýã ãîë ¿ç¿¿ëýëò áîëäîã.
2. Íàñàíä õ¯ðýã×äèéí áè×èã ¯ñãèéí ñóðãàëòûí çàð×èì
Íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí áè÷èã ¿ñãèéí ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëàõäàà
àíäðîãîãè(aner, andros- íàñ áèå ã¿éöñýí ýð õ¿í, ago- õºòëºõ óäèðäàõ
ãýäýã ãðåê ¿ãíýýñ ãàðàëòàé)-êèéí øèíæëýõ óõààíû ¿íäñýí çàð÷ìóóäûã
áàðèìòàëäàã. ¯¿íä:
1.
Áèå äààí ñóðàëöàõûã óðüòàë áîëãîõ çàð÷èì Ïðàêòèêò ýíý çàð÷ìûã
õýðýãæ¿¿ëýõýä ñóðãàëòûí õºòºëáºð çîõèîõ, ñóðãàëòûí ìàòåðèàëûã
îëøðóóëàõ, êîìïüþòåðèéí ñóðãàëòûí ïðîãðàììóóä îëîõ, çîõèîõ ãýõ
ìýò àñàð èõ áýëòãýë õýðýãòýé. Ǻâõºí àøèãëàõ íîì çîõèîëûí æàãñààëò
ãàðãàõ ÿâäàë õàíãàëòã¿é ãýäãèéã îíöãîé àíõààðàõ õýðýãòýé. Íàñàíä
õ¿ðñýí ñóðàëöàã÷èéã õýò ÿàðóóëàí äîâòîëãîõã¿é òàâààðàà ñóðãàëòûí
ìàòåðèàëûã ýçýìøèõ, íýð òîìü¸î, óõàãäàõóóí, òåõíîëîãè ïðîöåññûã
îéëãîõ òîãòîîõ áîëîìæ îëãîõîä àíõààðíà.
2.
Õàìòûí àæèëëàãààíû çàð÷èì Ñóðãàëòûã òºëºâëºõ,õýðýãæ¿¿ëýõ,¿íýëýõ
ÿâöàä ñóðàëöàã÷èä áàãøòàé õàìòðàí àæèëëàíà. Íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí
ñóðãàëòûí ãîë öýã íü òýäíèé ººðñäèéíõ íü õýðýãöýý, àæëûí áàéðíû
øààðäëàãà áîëíî. Ñóðàëöàã÷òàé ÿðèëöëàãà õèéõ, á¿ëãýýðýý õýëýëöýõ
çàìààð ýíýõ¿¿ õýðýãöýýã òîäðóóëíà.
3.
Àìüäðàëûí òóðøëàãàä òóëãóóðëàõ çàð÷èì Ñóðàëöàã÷èéí ïðàêòèê
ìýäëýã, ÷àäâàð, äàäëûã øèíý ìýäëýã ýçýìøèõ áààç áîëãîí àøèãëàíà.
Ýíýõ¿¿ çàð÷èì íü ñóðàëöàã÷èéí á¿òýýë÷ àæëûã äýìæèõ èäýâõèòýé
ñóðãàëòûí àðãàä ñóóðèëäàã. ͺ㺺 òàëààñ ðåôåðàò, êåéñ, àðãà ç¿éí
á¿ä¿¿â÷, òàéëáàð áè÷èõ àæëûã ãàíöààðàà áèå äààí ã¿éöýòã¿¿ëýõýä
àíõààðíà.
4.
Øèíý ìýäëýã ýçýìøèõýä ñààä áîëæ áóé õóó÷èí òóðøëàãà, õóâü õ¿íèé
òîãòñîí õýâøëèéã çàñàõ çàð÷èì Öàã ¿åèéí øààðäëàãàòàé çºð÷èëäºæ
áóé ìýðãýæëèéí áîëîí íèéãýì àõóéí òóðøëàãà áàéæ áîëíî. ¯¿íèéã
õóâü õ¿íòýé ÿðèëöàõ çàìààð çàñíà. Õóó÷èí ìýäëýã òóðøëàãàà çàñàõ
òàëààð òýð íü øèíý ìýäëýã òóðøëàãà ýçýìøèõýä ñààä áîëæ áóé òàëààð
èòã¿¿ëíý.
124
5.
Ñóðãàëòûã ãàíöààð÷ëàõ çàð÷èì Õóâü õ¿íèé õýðýãöýý ÷ºëººò öàã,
ñàíõ¿¿ãèéí áîëîìæèéã õàðãàëçàíà. Áàãø áîëîí áóñàä ñóðàëöàã÷èäòàé
õàìòðàí ñóðàëöàã÷ á¿ðèéí áîëîâñðîëûí õýðýãöýý, ñýòãýë ç¿éí áîëîí
òàíèí ìýäýõ îíöëîã, áîëîâñðîëûí ò¿âøèíã òîîöñîí ãàíöààð÷èëñàí
õºòºëáºð çîõèîíî. Ñóðàëöàã÷èéí ýðõýëäýã àæèë, íèéãýì õàìò îëíû
äîòîð ýçýëæ áóé áàéð ñóóðüò àíàëèç õèéíý. ßðèëöëàãà,àíêåò òåñò çýðýã
íü ñóðàëöàã÷èéí íèéãýì-ñýòãýë ç¿éí ä¿ð çóðãèéã ãàðãàõàä òóñàëíà.
6.
Ñóðãàëò ñîíñîëòòîé áàéõ çàð÷èì ñóðãàëòûí çîðèëãî,àãóóëãà,õýëáýð,
àðãà, ýõ ¿¿ñâýð, õýðýãëýãäýõ¿¿í, õóãàöàà, ñóðàëöàõ áàéðëàë, ¿ð ä¿íãèéí
¿íýëãýýíèé õýëáýð, ò¿¿í÷ëýí áàãøàà ñîíãîõ ºðãºí áîëîìæòîé áàéíà.
7.
Ñóðàëöàã÷èä ñóðàõ õ¿ñýë òýì¿¿ëýë áèé áîëãîõ çàð÷èì. Ñóðàëöàã÷
ñóðãàëòàíä óõàìñàðòàé õàíäàõ äîòîîä ò¿ëõýö ñýäýë áèé áîëîõòîé
õîëáîîòîé çàð÷èì þì.
8.
Ñóðàãëòûí ¿ð ä¿í ñóðàëöàã÷èéí ïðàêòèê ¿éë àæèëëàãààíä
õýðýãëýãäýõýýð áàéõ çàð÷èì
Ñóðàëöàã÷èéí
ýçýìøñýí ìýäëýã
÷àäâàð äàäàë ñóðàëöàã÷èéí àæèëëàäàã ¿éëäâýð, àæ àõóéí ïðàêòèêò
õýðýãöýýòýé áàéõ ¸ñòîé. Ñóðãàëòûã òºëºâëºæ çîõèîí áàéãóóëàõààñ
ºìíº òóõàéí ñóðãàëòûí çîðèëãî çîðèëòûã òîäîðõîéëîõ ¿íäýñ áîëñîí
¿éë àæèëëàãààíû àíàëèç õèéíý.
9.
Ñóðãàëò ñèñòåìòýé áàéõ çàð÷èì Ñóðãàëòûí çîðèëãî,àãóóëãà õýëáýð,
àðãà õýðýãñýë, ¿íýëãýý õîîðîíäîî óÿëäààòàé áàéíà. ͺ㺺 òàëààñ
ñóðãàëò òàñðàëòã¿é òîãòìîë ÿâàãäàõûí çýðýãöýý ºìíºõ ñóðãàëòààð
ñóðñàí ç¿éëèéã øèíý õýðýãöýýòýé íü õîëáîõîä àíõààðíà.
10. Ñóðãàëòûí ¿ð ä¿íã îíöëîõ áóþó ñóðñíàà àëü áîëîõ õóðäàí õýðýãëýõ
çàð÷èì Ñóðãàëò ñèñòåìòýé õýðýãöýýòýé áàéõ çýðýã ºìíºõ çàð÷ìóóäòàé
õîëáîîòîé õýðýãæèíý. Ñóðàëöàã÷èéí õóðèìòëóóëñàí õóâèéí ìýäëýã
òóðøëàãûã àøèãëàõ çîðèëãîîð ãàíöààð÷ëàí õàíäàíà.
11. Ñóðàëöàã÷èéã õºãæ¿¿ëýõ çàð÷èì Áèå äààí ñóðàõ, ñóðñíàà ïðàêòèê
¿éë àæèëëàãààíäàà õýðýãëýõ ÷àäâàð ýçýìø¿¿ëýõ çàìààð áèå õ¿íèéã
õºãæ¿¿ëýõýä àíõààðíà.
3. Çîõèîí áàéãóóëàõ àðãà ç¯é
Íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîëûí õýðýãöýýã òîäîðõîéëíî. Ìàíàé
óëñàä íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîëûí õýðýãöýýíèé ò¿¿âýð
ñóäàëãààã 2001, 2003, 2004, 2006 îíä òóñ òóñ õèéæýý. Ýäãýýð ñóäàëãààãààð
äàðààõ õýðýãöýý îëîí äàâòàìæòàé èëýðñýí áàéíà. ¯¿íä:
- áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîë ýçýìøèõ
- áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîëûí ò¿âøèíãýý äýýøë¿¿ëýõ,
125
- ñóóðü áîëîí äóíä áîëîâñðîë ýçýìøèæ, ãýð÷èëãýý àâàõ çýðýã åðºíõèé
õýðýãöýý áàéõààñ ãàäíà íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí îíöëîãòîé óÿëäàí
- ºðõèéí îðëîãî, æèæèã ¿éëäâýðëýë
- õ¿¿õäèéí àñàðãàà çàëóó ãýð á¿ëä çîðèóëñàí çºâëºìæ
- õºäºëìºðèéí õóóëü
- îðîí ñóóö çàñâàð
- ýð¿¿ë ìýíä, õîîë òýæýýë
- ýäèéí çàñàã, áèçíåñ ýðõëýõ àðãà óõààí ãýõ ìýò ñýäâèéã ñóäàëãààíä
õàìðàãäñàí õ¿ì¿¿ñèéí îëîíõ íü ñîíãîæýý.
Áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîë îëãîõ ñóðãàëòûí òîãòîëöîî íü áóñàä ñóðãàëòûí
íýãýí àäèë çîðèëãî, çîðèëò, àãóóëãà, äèäàêòèê(ñóðãàõ) ¿éë ÿâö, çîõèîí
áàéãóóëàõ õýëáýð ãýñýí ýëåìåíò¿¿äýýñ á¿ðäýíý.
Ñóðãàëòûí çîðèëãî ýçýìø¿¿ëýõ ìýäëýã,÷àäâàð,òýäãýýðèéí çàëãàìæ õîëáîî,
àìüäðàë ïðàêòèêò õýðýãëýõ áîëîìæ òýäãýýð íü ñóðàëöàã÷èéí õýðýãöýýã
õýð çýðýã õàíãàæ ÿìàð ¿ð ä¿íä õ¿ðýõèéã òîäîðõîéëíî. ̺í óã ñóðãàëòàä
õàìðàãäñàíààð õóâü õ¿í õýðõýí õºãæèæ õ¿ì¿¿æèõ, áèå äààí ñóðàõ
ÿìàð àðãàòàé áîëîõûã òîäîðõîéëíî. Ñóðãàëòûí çîðèëãûã ñóðàëöàãñäûí
õýðýãöýýíä òóëãóóðëàí äýâø¿¿ëíý.
Çîðèëãîäîî òîõèðóóëàí àãóóëãàà ñîíãîíî. Ñóðãàëòûí àãóóëãûã ñîíãîõäîî
äýñ äàðààòàé,çàëãàìæ õîëáîîòîé, øèíæëýõ óõààí÷,ñóðàëöàãñäûí õ¿÷ ÷àäàëä
òîõèðñîí áàéõ çýðýã ñóðãàõ ç¿éí åðºíõèé çàð÷ìóóäûã áàðèìòëàí äýâø¿¿ëñýí
çîðèëãî, çîðèëòîî õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæòîé ìýäýýëëèéã ñîíãîíî.
Ñóðãàëòûí òîãòîëöîîíû äàðààãèéí ýëåìåíò íü çîðèëãîäîî õ¿ðýõèéí òóëä
ñóðàëöàãñäûí òàíèí ìýäýõ ¿éë àæèëëàãààã æîëîîäîõ àðãóóä (äèäàêòèê
¿éë ÿâö) áàéíà. ªºðººð õýëáýë îðö, ÿâö, ãàðö ãýñýí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýãòýé
òàíèí ìýäýõ ¿éë àæèëëàãààã óäèðäàõ êèáåðíåòèê çàãâàð þì.
Ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàõ õýëáýðò òàíèí ìýäýõ ïðîöåññ ÿâàãäàõ ãàäààä
íºõöºë(òàíõèìä, áèå äààæ, ý÷íýý, ºäðººð ãýõ ìýò) -èéã îéëãîõîîñ ãàäíà
áàñ áàãø- ñóðàõ áè÷èã-ñóðãàëòûí ïðîöåññ- ñóðàëöàã÷èéí õàìòûí ¿éë
àæèëëàãààíû îíöëîãèéã õàðãàëçàíà. Íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí òîãòîîõ öýýæëýõ
îé òîãòîîìæ íü õ¿¿õäèéíõýýñ óäààí áàéäàã ó÷ðààñ ìýäëýã ìýäýýëëèéã
õýðýãëýõ ÿâöàä ýçýìø¿¿ëýõ àðãûã ºðãºí àøèãëàíà.
Áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîëûí àëáàí áóñ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëàõàä
ñóðãàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ òîãòîëöîîíû äýýðõ 4 ýëåìåíòèéã íýã á¿ð÷ëýí íàðèéí
òîäîðõîéëñîí, ñóðãàëòûí ïðàêòèêò õýðýãæ¿¿ëæ áîëîõîîð ñóðãàëòûí
òºëºâëºãºº ÷óõàë.
Ñóðãàëòûí òºëºâëºãººíä ñóðàëöàõ á¿ëãèéí õýä íü ¿ë ìýäýã÷, õýä íü áàãà
ìýäýã÷ õýíèéã íü àëü ò¿âøèíãýýñ àëü ò¿âøèíä õ¿ðãýõ,õýíä íü ñóóðü áîëîâñðîë
ýçýìø¿¿ëýõ áîëîìæ áàéíà ãýõ çýðýã îëîí àñóóäëûã òóñãàíà. Õàìãèéí ãîë íü
126
20 õ¿íòýé íýã á¿ëýã áàéëàà ãýõýä äîòîð íü ìýäëýã,ñîíèðõëûíõ íü ò¿âøèíãýýð
õýäýí äýä á¿ëýãò õóâààõ /ýñâýë ãàíöààð÷ëàí õàíäàõ/, äýä á¿ëýã á¿ðèéí
õýðýãöýý þó áàéíà, òýð õýðýãöýýã õàíãàõ ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õè÷ýýëèéí
õºòºëáºð¿¿ä ÿìàð áàéõ, ñóðãàëòûí ïðîöåññûã ÿàæ óäèðäàõ, ñóðãàëòàà ÿàæ
çîõèîí áàéãóóëàõ, ¿ð ä¿íã íü õýðõýí òîîöîõ çýðãèéã òºëºâëºíº. Ñóðãàëòûã
òàíõèìä õîëèìîã á¿ëãèéí àðãààð, øàâü, áîëîí áèå äààí ñóðàëöàõ ÿâöàä
ãàíöààð÷èëñàí ñóðãàëòûí àðãààð ÿâóóëíà.
4. Íàñàíä õ¯ðýã×äèéí áè×èã ¯ñãèéí ñóðãàëòûí õªòªëáªð,
ñóðàõ áè×èã, ãàðûí àâëàãà
Áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîëûã àíõàí, äóíä, ã¿íçãèé 3 øàòíû ñóðãàëòààð îëãîäîã.
¯íäýñíèé õýìæýýíä áàðèìòëàõ áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîëûí øàò á¿ðèéí
ñóðãàëòûí õºòºëáºðèéã áîëîâñðóóëàõäàà ÞÍÅÑÊÎ-ãîîñ Àçè, Íîìõîí
äàëàéí á¿ñ íóòàãò õýðýãæ¿¿ëæ áóé “Áè÷èã ¿ñãèéí áà áè÷èã ¿ñãèéí äàðààõ
áîëîâñðîëûí ¿ëãýð÷èëñýí õºòºëáºð”-èéí ¿çýë ñàíàà, àãóóëãûã òóñãàñàí
áîëíî. Àçè, Íîìõîí äàëàéí á¿ñèéí îðíóóäàä õýðýãæ¿¿ëæ áóé ¿ëãýð÷èëñýí
õºòºëáºðèéí àãóóëãà íü ýð¿¿ë àõóé, ýð¿¿ë ìýíä, õîîë òýæýýë, àõóéí áîëîí
¿éëäâýðëýëèéí øèíý òåõíèê õýðýãñýë, ò¿¿íèé àøèãëàëò, ãýð á¿ë, áàéãàëü
îð÷èí,òºðèéí òóñëàëöàà,äýìæëýã,áèå äààí ñóðàëöàõ àðãà,àìüäðàëûí èòãýë,
ººäðºã ¿çýë áîäîë çýðýã àñóóäëûã õàìàðñàí áàéíà.
Ìàíàé óëñûí íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîëûí ¿íäýñíèé
ò¿âøíèé õºòºëáºðèéã äàðààõ ñýäâýýð ìýäëýã ýçýìøèõ ÿâöàä óíøèõ, áè÷èõ,
áîäîõ ìýäëýã, ÷àäâàð ýçýìøèõýýð áîëîâñðóóëñàí áàéíà. ¯¿íä:
- ìýíäëýõ, õ¿íäëýõ ¸ñ, öýýðëýõ, æèãøèõ ç¿éë¿¿ä
- ýöýã, ýõ, ñóì, îðîí íóòãèéí ò¿¿õ
- ýì, ºðãºí õýðýãëýýíèé áàðààíû çààâàð
- ñàâàí, ñîéç, îéð çóóðûí õýðýãëýýíèé ç¿éëñ àâàõ òîîöîî
- çºâ õîîëëîëò, í¿ä, ø¿ä, ¿ñ, àðüñàà õàìãààëàõ, àð÷ëàõ àðãóóä
- áèåý ÷èéðýãæ¿¿ëýõ ýíãèéí àðãóóä
- àðõè, òàìõèíû õîð, óðøèã
- ºâ÷èëñºí ¿åä ãàðàõ çàðäëûí òîîöîî
- æèìñ, æèìñãýíýýð ÷àíàìàë õèéæ, ø¿¿ñ áýëòãýæ ºðõèéí îðëîãîî
íýìýãä¿¿ëýõ òåõíîëîãè, òîîöîî
- õîîë õ¿íñ áýëòãýõ, íîãîî òàðèõ, ìàëûí äàéâàð á¿òýýãäýõ¿¿í
áîëîâñðóóëàõ òåõíîëîãè, àøãèéí òîîöîî (ÿñ òîñëîõ, öóñ õàòààõ, ñ¿¿
õóóðàéøóóëàõ, õÿðàìöàã, öýëöãýíý õèéõ ã.ì.)
- áîäèò àìüäðàëûí æèøýýí äýýð òîäîðõîé õýìæýýíèé ìºí㺠çàðàõ
òîîöîî õèéõ (õîîë, õ¿íñíèé ìàòåðèàë ãýõ ìýò)
127
- õóðäòàé õîëáîîòîé (òîäîðõîé çàì òóóëàõ) öàã õóãàöààã òîîöîõ
- ÿìàð íýãýí þì õèéõýä çàðöóóëñàí õóãàöààã òîîöîõ
- ÿìàð íýãýí ç¿éëèéí õóâü, õàðüöààã òîîöîõ ÷àäâàð ýçýìø¿¿ëýõ
ìýäëýãèéã ñóäàëæ ýçýìøèõýýð òóñãàñàí áàéíà.
Íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí áè÷èã ¿ñãèéí ñóðãàëòûí ãàðûí àâëàãà
Äýýð äóðäñàí 3 ò¿âøèíãýýð ñóðãàëò ÿâóóëàõäàà ýõíèé ò¿âøèíä “Áèëãèéí í¿ä1”-èéã, õî¸ð äàõü òçâøèíä “Áèëãèéí í¿ä-2”, ãóðàâäóãààð ò¿âøèíä “Áèëãèéí
í¿ä-3” áîëîí ÅÁÑ-èéí ñóðàõ áè÷ã¿¿äýýñ àøèãëàíà. Õî¸ð,ãóðàâäóãààð ò¿âøèíä
Ä.Õºõºº íàð Àìüäðàëûí õýðýãöýý, ÓÁ., 2005, Ò. Õàíòóëãà íàð Ýð¿¿ë õ¿íñ
ýìíýýñ ÷óõàë ÓÁ.,2005,Ñ.Óíäðàë Óóð áèåèéã ... ÓÁ., 2005, Ä.Ãàíáààòàð Ýçýí
ñàéòûí ìàë ýð¿¿ë ÓÁ., 2005, Î.Ìÿãìàð Àéëààñ ýðýõýýð àâäðàà óóäàë ÓÁ.,
2005, Á.Óðíàà íàð Òà ººðòºº õóóëü÷ ÓÁ.,2005,Ï.Ëõàãâàñ¿ðýí,Óõààí òýëýõ¿é
ÓÁ., 2005 çýðýã àðàâ ãàðóé öóâðàë ãàðûí àâëàãûã íýìæ àøèãëàäàã.
5. Áè×èã ¯ñãèéí ò¯âøèí òîãòîîõ ñîðèëãî, ñóðãàëòûí
¯íýëãýý
Áè÷èã ¿ë ìýäýõ áóþó áàãà ìýäýõ õ¿¿õýä, íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí áè÷èã ¿ñãèéí
áîëîâñðîëûí ò¿âøèíã òîãòîîæ, õ¿í á¿ðò òîõèðóóëàí ñóðãàëòûã ÿëãàâàðòàé
ÿâóóëàõ, ñóðãàëòûí ¿ð ä¿íã ¿íýëýõ çîðèëãîîð áè÷èã ¿ñãèéí ò¿âøèí òîãòîîõ
ñîðèëãûã àøèãëàäàã. Ìàíàé óëñûí ñóðãàëòûí ïðàêòèêò ÀÁÁ-ûí áàãø íàðûí
ºðãºí àøèãëàäàã ñîðèëãûí íýãýí õóâèëáàðûã àâ÷ ¿çüå.
Óã ñîðèëãî íü à) óíøèõ, á) áè÷èõ, â) òîîëîõ, áîäîõ ÷àäâàðûã ñîðèõ 3 áàãö
äààëãàâðààñ á¿ðäýíý. Íýã áàãöûí äààëãàâðóóä õºíãºíººñ õ¿íä ð¿¿ àõèñàí
àãóóëãàòàéãààñ ãàäíà õ¿íä õºíãºíººñºº õàìààðàí ººð ººð îíîîòîé. Æèøýý
íü, áè÷èõ ÷àäâàðûã øàëãàõ äààëãàâàð íü à) çóðãèéã íýðëýñýí ¿ãýíä ¿ñýã
íºõºæ áè÷èõ, á) áèåèéí áàéöààëòàà áºãëºõ, â) çóðãèéã õàðæ ºã¿¿ëáýð
çîõèîõ çýðýã 3 ò¿âøèíãèéí äààëãàâàðòàé áºãººä ýíý áàãöûí á¿õ äààëãàâðûã
çºâ õèéñýí òîõèîëäîëä àâàõ îíîî íü íèéò 30.
Çóðãèéã íýðëýñýí ¿ãýíä ¿ñýã íºõºæ áè÷èõ äààëãàâàð çºâõºí ñàëàíãèä
¿ñýã áè÷èæ ÷àäàæ áóé ýñýõèéã õàðíà. Øàëãóóëàã÷ äàðìàëààð áè÷èæ áîëíî.
Ǻâ íºõºæ áè÷ñýí ¿ã á¿ð 1 îíîî íèéò 5 äààëãàâàð áàéãàà ó÷èð 5 îíîî.
ä__ë
¿ _ ýð
ã_ð
õàíò _ _ ç
ì _ ðü
Áè÷èã ¿ñãèéí ò¿âøèí òîãòîîõ ñîðèëãûí äààëãàâðûã øàëãóóëàã÷èä àëü áîëîõ
128
îéëãîìæòîé õèéíý Æèøýý íü:
1.
ÓÍØÈÕ ×ÀÄÂÀÐ
1.1. Õ¿ñíýãòýä áóé ¿ãñýýñ çóðãèéí íýðèéã îëæ äóãóéëíà óó.
ÆÈØÝÝ:
çóðàì
çýýð
çààí
çºãèé
ãàð
ãèë
ãîë
ÝÍÄÝÝÑ ÝÕËÝÝÐÝÉ.
1.
ãýð
Øàëãóóëàã÷èéí îíîîíû íèéëáýðýýð äàðààõ õ¿ñíýãòèéã àøèãëàí áè÷èã
¿ñãèéíõ íü áîëîâñðîëûí ò¿âøèíã òîäîðõîéëíî.
Îíîî
Áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîëûí ò¿âøèí
0-30
¯ë ìýäýã÷
31-70
Áàãà ìýäýã÷
71-100
Ñàéí ìýäýã÷
Ò¿âøèí òîãòîîñíû äàðàà áè÷èã ¿ë ìýäýã÷èä áè÷èã ñóðãàõ, áàãà ìýäýã÷èéã
ñàéí ìýäýã÷, ñàéí ìýäýã÷èéã ôóíêöèîíàëü áè÷èãòýí áîëãîõ 3 øàòíû
ñóðãàëò ÿâóóëíà.
Íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí áè÷èã ¿ñãèéí ñóðãàëòûí ¿íýëãýý
Ñóðàëöàã÷äûí ººðèéí ¿íýëãýý, ñòàíäàðò áà ñòàíäàðò áóñ ¿íýëãýýíèé
õýëáýðèéã àøèãëàíà. Ñòàíäàðò ¿íýëãýýã àëü áîëîõ áàãà õýðýãëýõ áà
ñóðàëöàã÷äûã è÷ã¿¿ðòýé,àéäàñ òºð¿¿ëýõ,áèåý áàðèõ áàéäàëä îðóóëàõààñ àëü
áîëîõ áîëãîîìæëîíî. Òóõàéí ñóðàëöàã÷èä ÿìàð õýðýãöýý áàéñíûã ñóðãàëò
õàíãàñàí ýñýõèéã ãîë ¿ç¿¿ëýëò áîëãîíî. ªºðººð õýëáýë, ñóðàëöàã÷èéí
ººðèéí ¿íýëãýý, öààøäûí çîðèëãûã îíöëîí àíõààðíà.
129
įÉÖÑÝÍ ÕªÒªËÁªÐÈÉÍ ÑÓÐÃÀËÒ
Ç.Òîãòîõìàà (ÀÁÁÇѯÒ)
1. ÀÁÁ-ûí ä¿éöñýí õºòºëáºð
2. Ä¿éöñýí õºòºëáºðèéí ñóðãàëòûí ýðõ ç¿éí îð÷èí
3. Ä¿éöñýí õºòºëáºðèéí ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é
1. ÀÁÁ-ûí ä¯éöñýí õªòªëáªð
Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí 2 äóãààð á¿ëãèéí 16 äóãààð ç¿éëä “Õ¿í á¿ð
ñóð÷ áîëîâñðîõ ýðõòýé” õýìýýí çààñàí áàéäàã. ¯¿íä ¿íäýñëýí áàéãàëü,
íèéãýì õèéãýýä ýäèéí çàñãèéí øèíæòýé á¿õèé ë ýðñäëýýñ õ¿íèéã õàìãààëàõ
“çýâñýã” áîë ÁÎËÎÂÑÐÎË þì ãýäãèéã îíöëîí,áîëîâñðîëûã òýðã¿¿ëýõ ñàëáàð
áîëãîí õºãæ¿¿ëæ áàéãàà áèëýý. Òèéìýýñ ÷ Ìîíãîë Óëñûí Áîëîâñðîëûí
òóõàé õóóëèéí 1 ä¿ãýýð á¿ëãèéí 5.1.2-ä “Ìîíãîë Óëñàä áîëîâñðîë íü
õ¿ì¿¿íëýã, àðä÷èëñàí, òàñðàëòã¿é, á¿õ íèéòýä õ¿ðòýýìæòýé áàéõ
áºãººä…” õýìýýí ¿íäñýí çàð÷ìàà òîäîðõîéëñîí áàéäàã. Èéíõ¿¿ áîëîâñðîë
á¿õ íèéòýä õ¿ðòýýìæòýé, òàñðàëòã¿é, àðä÷èëñàí áàéæ, õ¿íèéã õàìãààëàõ
õýðýãñýë áîëîõûí õóâüä ò¿¿íèé òîãòîëöîîíû àñóóäëûã ÷óõàëä òàâèí ¿çýõ
íü ç¿éí õýðýã. Ìàíàé óëñûí áîëîâñðîëûí òîãòîëöîî íü àëáàí áà àëáàí
áóñ áîëîâñðîëûí íýãäýë áàéõ6 áºãººä àëáàí áóñ áîëîâñðîë (ÀÁÁ)-ûí íýã
ñàëáàð õýñýã íü áàãà, ñóóðü, á¿ðýí äóíä áîëîâñðîë íºõºí îëãîõ ä¿éöñýí
õºòºëáºðèéí ñóðãàëò þì.
Äàêàðûí ÷óóëãàíààñ òîäîðõîéëñîí “Á¿õ íèéòèéí áîëîâñðîëûí òóíõàã”ò á¿õ íèéòýä áàãà áîëîâñðîë ýçýìø¿¿ëýõ çîðèëò òàâüæ,¿¿íä îëîí óëñ îðîí
íýãäñýí áèëýý. Îëîí îðîíä á¿õ íèéòýä áàãà áîëîâñðîë ýçýìø¿¿ëýõ ýíýõ¿¿
çîðèëò á¿ðýí õýðýãæèõã¿é áàéãàà òóë áàãà áîëîâñðîë ýçýìø¿¿ëýõ ä¿éöñýí
õºòºëáºð äýëõèé íèéòýä ò¿ãýýìýë áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí çàðèì óëñ îðîíä èõ,äýýä
ñóðãóóëü, êîëëåæèéí ò¿âøíèé ä¿éöñýí õºòºëáºð ÷ õýðýãæèæ áàéíà.
Îíîëûí õóâüä óëñ îðîí á¿ð áîëîâñðîëûí ò¿âøèíä òîõèðñîí àëáàí áîëîí
ÀÁÁ-ûí ä¿éöñýí õºòºëáºðòýé áàéõ ¸ñòîé. Ä¿éöñýí õºòºëáºð íü õ¿ì¿¿ñò
íàñ õàðãàëçàõã¿éãýýð áîëîâñðîë íºõºí îëãîõ òàñðàëòã¿é áîëîâñðîëûí
òîãòîëöîîíû íýã õýñýã þì. Óã õºòºëáºðèéí çîðèëãî íü ÿìàð íýã øàëòãààíû
óëìààñ ñóðãóóëü çàâñàðäñàí, áàãà, ñóóðü, á¿ðýí äóíä áîëîâñðîë ýçýìøèæ
÷àäààã¿é õ¿¿õýä, çàëóó÷óóä, íàñàíä õ¿ðýã÷äýä òóõàéí øàòíûõ íü àëáàí
áîëîâñðîëûí ñòàíäàðòûã àëáàí áóñ ÿíç á¿ðèéí àðãà õýëáýð¿¿äýýð
6
ÓÈÕ, Áîëîâñðîëûí òóõàé õóóëü, 7.1 äýõ çààëò, ÓÁ., 1996
130
çîõèõ ò¿âøèíä îëãîõîä ÷èãëýäýã. “Ìîíãîëûí áîëîâñðîëûã 2006-2012
îíä õºãæ¿¿ëýõ ìàñòåð òºëºâëºãºº”-íä ä¿éöñýí õºòºëáºðèéã “àëáàí
áîëîâñðîëûí àãóóëãàòàé ä¿éöýõ áîëîâñðîë ýçýìø¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí
ÀÁÁ-ûí õºòºëáºð” õýìýýí òîäîðõîéëæýý7.
Ä¿éöñýí õºòºëáºðººð ñóðãàõ íü áîëîâñðîë íºõºí îëãîõ ãîë õýëáýð áºãººä
åðºíõèé áîëîâñðîëûí òîãòîëöîîãîîð á¿õ íèéòèéã õàìðàí ñóðãàõàä ó÷èð÷
áóé áýðõøýýë¿¿äèéã øèéäâýðëýõýä òîäîðõîé õóâü íýìýð îðóóëäãààðàà
îíöëîã þì. Óã õºòºëáºðèéí äàâóó òàë íü:
• äóíä ñóðãóóëüä ñóðàëöàõ áîëîìæã¿é õ¿¿õýä, çàëóó÷óóä, íàñàíä
õ¿ðýã÷äèéã íàñ õàðãàëçàõã¿éãýýð õàìðóóëàõ;
• ñóðãàëòûí íýã øàòíààñ íºãºº øàòàíä øèëæèõýä ÷ºëººòýé, íýýëòòýé
áîëãîõ;
• ñóðàëöàã÷èéí áèå äààñàí ¿éë àæèëëàãààã èäýâõæ¿¿ëýõ;
• ñóðàëöàãñäûí îéðûí õýðýãöýýíä ò¿øèãëýõ;
• õýðýãæ¿¿ëýõ àðãà õýðýãñëèéí õóâüä õÿìä òºñºð áàéõ;
• õ¿í á¿ðèéí îíöëîãò òîõèðñîí ñóðãàëòûí àðãûã õýðýãëýõ çýðýã
áîëíî.
Ä¿éöñýí õºòºëáºð íü ñóðàëöàã÷äàä áîëîâñðîëûí ñòàíäàðòûí ò¿âøèíä
áîëîâñðîë íºõºí îëãîõîîñ ãàäíà òýäíèéã àìüäðàë, õºäºëìºð áîëîí
äàðààãèéí øàòíû ñóðãàëòàíä áýëòãýí, áèå äààæ ñóðàëöàõ àðãà áàðèë
ýçýìø¿¿ëýõ çîðèëãîòîé. Çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõ çîðèëòóóä íü:
• Ñóðàëöàã÷äàä ìýäëýã, ÷àäâàð, äàäàë îëãîæ, àæèë õºäºëìºð ýðõëýõ,
àõóé àìüäðàëàà çîõèîí áàéãóóëàõ àðãà áàðèë ýçýìø¿¿ëýõ;
• Ñóðàëöàãñäûã èäýâõòýé, áèå äààñàí, á¿òýýë÷ àðãà áàðèë ýçýìøèõýä íü
ñóðãàëò, àðãà ç¿éí òóñ äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ;
• Èðãýíèé èäýâõòýé áàéð ñóóðü ýçëýí, òàñðàëòã¿é ñóðàëöàõ õ¿ñýë
ýðìýëçýë òºëºâø¿¿ëýõ;
• Ñóðàëöàõ îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõ, ñóðãàëòûí õýðýãëýãäýõ¿¿í (ñóðàõ áè÷èã,
ãàðûí àâëàãà, õºòºëáºð, òºëºâëºãºº ãýõ ìýò), ìàòåðèàëààð õàíãàõ,
áîëîìæ á¿ðä¿¿ëýõ;
• Öàã ¿åèéí ìýäðýìæòýé àæ òºðºí õ¿íèé ¿íýò ÷àíàðûã ýçýìøèõ,
õýðýãöýýòýé ìýäýýëëèéã ñîíãîí áîëîâñðóóëæ àøèãëàõ, ñóð÷ ìýäñýíýý
õýðýãëýæ ÷àääàã áîëãîõ çýðýã áîëíî.
Ä¿éöñýí õºòºëáºð íü äàðààõ øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà:
• Àëáàí áîëîâñðîëûí òóõàéí øàòíû àãóóëãàòàé ä¿éöñýí õàðüöààòàé
áàéõ;
7
ÌÓÇÃ, Ìîíãîëûí áîëîâñðîëûã 2006-2015 îíä õºãæ¿¿ëýõ ìàñòåð
òºëºâëºãºº, ÓÁ., 2006
131
• Ñóðàëöàã÷äûí íàñ, áèå, ñýòãýõ¿é, àõóé àìüäðàëûí õýðýãöýý, øààðäëàãà,
îðîí íóòãèéí îíöëîãò òîõèðñîí îëîí õóâèëáàðòàé, óÿí õàòàí, õÿëáàð
äºõºì áàéõ;
• Õè÷ýýë¿¿äèéí àãóóëãà õîîðîíäîî íÿãò óÿëäààòàé, íýãäìýë, öîãöîëáîð
øèíæòýé áàéõ;
• Ñóðãàëòûí àãóóëãûí 30-ààñ äîîøã¿é õóâü íü àæèë ìýðãýæëèéí ÷àäâàð
äàäàë îëãîõîä ÷èãëýãäýõ;
• Öàã õóãàöàà, ýäèéí çàñãèéí õýìíýëòòýé áàéõ;
• Ä¿éöñýí õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ îð÷èí, íºõöºë, çààõ àðãà ç¿éãýýð
õàíãàãäñàí áàéõ;
• Ñóðàëöàã÷äàä òåõíîëîãèéí ìýäëýã ýçýìø¿¿ëæ, àìüäðàë õºäºëìºðò
áýëòãýõ ñóðãàëòûí àãóóëãûã íàñàíä õ¿ðýã÷èä áà ñóðãóóëèéí íàñíû
õ¿¿õäýä çîðèóëàí òóñ òóñàä íü òîäîðõîéëñîí áàéõ;
• Ñóðàëöàã÷èä ººðñäèéí ñîíèðõîë õýðýãöýýã õàðãàëçàí ñóð÷, çîõèõ
ìýäëýã, äàäëàãà ýçýìøèõ áîëîìæòîé, óÿí õàòàí íýýëòòýé áàéõ.
Àëáàí áîëîí ÀÁÁ-ûí ä¿éöñýí õºòºëáºðèéí ÿëãààã äàðààõ õ¿ñíýãòýýñ õàðæ
áîëíî (Õ¿ñíýãò 1).
Õ¿ñíýãò 1. Àëáàí áîëîí ÀÁÁ-ûí ä¿éöñýí õºòºëáºðèéí ÿëãàà
×èãëýë
Àëáàí ¸ñíû
áîëîâñðîë
Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí
ä¿éöñýí õºòºëáºð
Õºòºë­áºðèéí
àãóóëãà
• Ñóðàëöàã÷äûã äàðàà
äàðààãèéí øàòíû
ñóðãóóëüä áýëòãýíý.
• Àæèë õºäºëìºð
ýðõëýõ ÷àäâàðò
ñóðãàõàä îíöãîéëîí
àíõààðàõã¿é.
• Áîëîâñðîëûí
ñòàíäàðòûí äàãóó
ÿâàãääàã.
• Àãóóëãûí 75% íü àëáàí
¸ñíû áîëîâñðîëòîé ä¿éíý.
25% íü òºãñººä àæèë
ýðõëýõýä áýëòãýõ ÷èãëýëòýé.
• Äàðààõ øàòíû ñóðãóóëüä
áýëòãýõýýñ ãàäíà àæèë
õºäºëìºðò áýëòãýõýä
àíõààðíà.
• Àãóóëãûí õóâüä çýãñýí
ÿëãààòàé áîëîâ÷ áîëîâñ­
ðîëûí ñòàíäàðòòàé ä¿éäýã.
Ñóðàë­öàã÷äûí Ñóðãóóëèéí íàñíû
õ¿¿õä¿¿ä
íàñ
ßìàð ÷ íàñíû õ¿í õàìðàãäàæ
áîëíî.
Ñóðãàëòûí
Òàíõèìûí ñóðãàëò
çîõèîí áàé­
ãîëëîíî.
ãóóëàëò, õýëáýð
Áîëîìæòîé á¿õ ñóðãàëòûí
õýëáýð (òàíõèì, ÿâóóëûí, áèå
äààæ, çàéíààñ ãýõ ìýò)
132
Ãîëäóó òîãòñîí öàãèéí
õóâààðèéí äàãóó
ÿâàãäàíà.
Óÿí õàòàí, ñóðàëöàã÷äûí
áîëîìæèò öàãààð ÿâàãääàã.
Áàãø áýëòãýõ ñóðãóóëü
Áàãøëàõ
òºãññºí äèïëîìòîé
áîëîâñîí õ¿÷èí
áàãø
Çààâàë àëáàí ¸ñíû ñóðãàëò
ÿâóóëàõ áàãø øààðäëàãàã¿é.
Ñóðãàëòûí
õóãàöàà
Áàðèìò áè÷èã
Àëáàí ¸ñíû
Àëáàí ¸ñíû áîëîâñðîëòîé
áîëîâñðîëûí ãýð÷èëãýý
ä¿éöñýí ãýð÷èëãýý îëãîíî.
îëãîíî.
Öààøäàà ýíý õî¸ðûí ÿëãàà áàãàñàõ õàíäëàãàòàé áîëæ áàéíà. Ó÷èð íü àëáàí
áîëîâñðîëûí òîãòîëöîîã èë¿¿ óÿí õàòàí, íýýëòòýé áîëãîõîä ÷èãë¿¿ëýí
õºãæ¿¿ëæ áàéíà. Òóõàéëáàë, Àâñòðàëè, Øèíý Çåëàíä ãýõ ìýò îðíóóäàä
àëáàí áîëîâñðîëûí òîãòîëöîîíä áèå äààñàí, á¿òýýë÷ ñóðãàëòûã ãîëëîí,
íýýëòòýé áàéõ çàð÷ìûã ÷óõàë÷èëæ áàéíà.
Ìàíàé îðíû õóâüä 1990 îíû áàéäëààð ñóðãóóëèéí ãàäíà 8-15 íàñíû 40,5
ìÿíãàí õ¿¿õýä áàéãààãèéí 8,7 ìÿíãà áóþó 21,5 õóâü íü ñóðãóóëüä îãò îðîîã¿é,
13,3 ìÿíãà áóþó 32,8 õóâü íü 1-4 ä¿ãýýð àíãèàñ ñóðãóóëü çàâñàðäñàí îõèä,
õºâã¿¿ä áàéâ. Ò¿¿í÷ëýí áîëîâñðîë ýçýìøýýã¿é áîëîí áè÷èã ¿ñýã ¿ë ìýäýõ
õ¿¿õýä, çàëóó÷óóä íýìýãäýæ, òýäíèé íèéãýìä ýçëýõ áàéð ñóóðü äîðîéòîí,
àæèëã¿éäýõ, ÿäóóðàõ, ýð¿¿ãèéí íºõöºë õ¿íäðýõ õàíäëàãà áèé áîëæ áàéñàí
íü õ¿¿õýä, çàëóó÷óóäàä ä¿éöñýí õºòºëáºðººð áîëîâñðîë, õºäºëìºð ýðõëýõ
÷àäâàð ýçýìø¿¿ëýõ õýðýãöýýã ¿¿ñãýæ, ýíý ÷èãëýëýýð òýäíèéã íèéãýìä çîõèõ
áàéð ñóóðèà ýçýëæ,àìüäðàëàà äýýøë¿¿ëýõýä íü òóñëàõ ÿâäàë ÷óõëààð òàâèãäàæ
áàéñàí. Ýíý íü åðºíõèé áîëîâñðîëûã íºõºí îëãîõ ººð õóâèëáàð, øèíý àðãà
çàì õýðýãòýé áàéñíûã ãýð÷èëæ áàéãàà õýðýã þì. Óã õýðýãöýýíèé õ¿ðýýíä
áàãà, ñóóðü áîëîâñðîë íºõºí îëãîõ ñóðãàëòûí ýðõ ç¿éí îð÷èíã á¿ðä¿¿ëýõ,
àãóóëãà, àðãà ç¿éã òîãòîîõ, ñóðãàëòûí ìàòåðèàëààð õàíãàõ ÷èãëýëýýð íýëýýä
øèíýëýã àæèë õèéæ èðæýý. ¯¿íèé ä¿íä óëñûí õýìæýýíä æèëäýý 8000 ãàðóé
õ¿¿õýä, çàëóóñ, íàñàíä õ¿ðýã÷èä èéìýðõ¿¿ ¿å øàòààð áàãà, ñóóðü, á¿ðýí äóíä
áîëîâñðîë íºõºí îëãîõ ä¿éöñýí ñóðãàëòàíä õàìðàãääàã áàéíà.
2. įéöñýí õªòªëáªðèéí ñóðãàëòûí ýðõ ç¯éí îð×èí
2001 îíä “Áàãà áîëîâñðîëûí ä¿éöñýí õºòºëáºð8”,“Ñóóðü áîëîâñðîëûí
ä¿éöñýí õºòºëáºð9” çýðãèéã áàòëàí õýðýãæ¿¿ëæ ýõýëñýí íü ýðõ ç¿éí
îð÷èí îð÷èíä ä¿éöñýí õºòºëáºðèéí ñóðãàëòûã áàòëàãààæóóëàõ àíõíû
îðîëäëîãî áàéâ. Ýíýõ¿¿ áàãà, ñóóðü áîëîâñðîëûí ä¿éöñýí õºòºëáºð íü
8
9
ÁÑØÓ-íû ñàéäûí 159 òîîò òóøààë, ÓÁ., 2001
ÁÑØÓ-íû ñàéäûí 283 òîîò òóøààë, ÓÁ., 2001
133
ÿìàð íýã øàëòãààíààð òóõàéí øàòíû áîëîâñðîë ýçýìøýýã¿é õ¿¿õýä,çàëóó÷óóä,
íàñàíä õ¿ðýãñäýä áàãà, ñóóðü áîëîâñðîëûí ñòàíäàðòûí ò¿âøèíä áîëîâñðîë
îëãîõ, òýäíèéã àìüäðàë, õºäºëìºð áîëîí äàðààãèéí øàòíû ñóðãàëòàíä
áýëòãýí, áèå äààæ ñóðàëöàõ àðãà áàðèë ýçýìø¿¿ëýõýä ÷èãëýæ áàéâ.
2003 îíä áîëîâñðîëûí àãóóëãà, àðãà ç¿éí ¿íäýñ, îð÷èí íºõöºë, ¿íýëãýýíèé
íààä çàõûí øààðäëàãûã óëñûí ñòàíäàðòòàé ä¿éö¿¿ëýí òîäîðõîéëñîí
íîðìàòèâ áàðèìò áè÷èã áîëîõ “Ä¿éöñýí áîëîâñðîëûí ñòàíäàðò”,
2004 îíä “Ä¿éöñýí áîëîâñðîëûí ñòàíäàðòûí çºâëºìæ”-èéã òóñ òóñ
áîëîâñðóóëàí òóðøñàí áàéíà. Ýäãýýð òóðøèëòûí áàðèìò áè÷èãò ä¿éöñýí
áîëîâñðîëûí àãóóëãûí àé íü õè÷ýýë íýãá¿ð÷èëñýí õàíäëàãàòàé áóñ òóõàéí
ò¿âøíèé áîëîâñðîëûí àãóóëãûí ñòàíäàðòûí øààðäëàãàòàé ä¿éö¿¿ëñýí,õè÷ýýë
áîëîí ñýäâèéã òàíèí ìýäýõ¿éí åðºíõèé àíãèëëûí äàãóó èíòåãðàö÷èëñàí
áàéõààð òîîöæýý. Áàãà áîëîâñðîëûí ä¿éöñýí àãóóëãà íü 1) õ¿ì¿¿íëýãèéí
óõààí,2) ìàòåìàòèê,3) áàéãàëü,íèéãýì,4) àìüäðàõ óõààí,ñóóðü áîëîâñðîëûí
ä¿éöñýí àãóóëãà 1) õ¿ì¿¿íëýãèéí óõààí, 2) ìàòåìàòèê, ìýäýýëýë ç¿é, 3)
áàéãàëèéí óõààí, 4) íèéãìèéí óõààí, 5) àìüäðàõ óõààí ãýñýí àéãààñ òóñ òóñ
á¿ðäýíý ãýæ çààæýý. Òóðøèëòûí ÿâöàä ä¿éöñýí ñóðãàëò íü áîëîâñðîëûí
ñòàíäàðòûã õàíãàõ íýã àðãà çàì õýìýýí ¿çýæ,ñòàíäàðò áóñ ¿íäýñíèé õºòºëáºð
áîëîâñðóóëàí õýðýãæ¿¿ëýõýýð òîãòñîí áàéíà. ¯¿íèé äàãóó 2005 îíä “Áàãà,
ñóóðü, á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ä¿éöñýí ñóðãàëòûí õºòºëáºð10”
áàòëàãäñàí þì. Áàãà, ñóóðü, á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí àëáàí áà àëáàí
áóñ ñóðãàëòûí ¿éë ÿâö, ¿ð ä¿íã “ñòàíäàðòûí øààðäëàãà õàíãàñàí áàéõ”
õàðüöààãààð ä¿éö¿¿ëýõ çîðèëòûí õ¿ðýýíä ä¿éöñýí ñóðãàëòûí õºòºëáºðèéã
ñòàíäàðòàä íèéöñýí àãóóëãàòàé, áàãö ÷àäâàðûã ýçýìø¿¿ëæ, öîãö ÷àäàìæ
òºëºâø¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí ìîäóëü á¿òýöòýéãýýð áîëîâñðóóëñàí íü ºìíºõººñ
îíöëîãòîé áîëæýý. Èíãýñíýýð èðãýä óÿí õàòàí,íýýëòòýé õýëáýðýýð òàñðàëòã¿é
ñóðàëöàõ íºõöºë ñàéæðàõ, áè÷èã ¿ñýã ¿ë ìýäýã÷èä, ñóðãóóëü çàâñàðäàãñäûí
õóâü áóóðàõ,ñóðãóóëèéí à÷ààëàë áàãàñàõ çýðãýýð òàíõèìûí ñóðãàëòûí ÷àíàð,
¿ð ºãººæ äýýøëýõ áîäèò íºõöºë á¿ðäýõ þì.
2006 îíä ÓÈÕ-ààñ Áîëîâñðîëûí òóõàé õóóëüä íýìýëò ººð÷ëºëò îðóóëñíû íýã
õýñýã íü ä¿éöñýí ñóðãàëòòàé øóóä õîëáîîòîé áàéëàà. “Èðãýí íü áîëîâñðîëûã
àëáàí áà àëáàí áóñ ñóðãàëòààð ýçýìøèæ áîëíî11”,“Òîäîðõîé õóãàöààíû
áîëîâñðîëûã íºõºõ, áèå äààí ýçýìøèõ çîðèëãîîð áàãà, äóíä áîëîâñðîëûã
àëáàí áóñ ñóðãàëòûí ä¿éöñýí õºòºëáºðººð îëãîæ áîëîõ…12”, “… àëáàí
áóñ ñóðãàëòàä õàìðàãäàæ áàéãàà íýã ñóðàëöàã÷èä íîãäîõ ñóðãàëòûí
íîðìàòèâò çàðäëûã óëñûí òºñ⺺ñ … ñàíõ¿¿æ¿¿ëíý13” çýðýã çààëò íü
ä¿éöñýí ñóðãàëòààð åðºíõèé áîëîâñðîë íºõºí îëãîõ ¿éë÷èëãýýã ýðõ ç¿éí
10
11
12
13
ÁÑØÓ-íû ñàéäûí 387 òîîò òóøààë, Áàãà, ñóóðü, á¿ðýí äóíä
áîëîâñðîëûí ä¿éöñýí ñóðãàëòûí õºòºëáºð, ÓÁ., 2005
ÓÈÕ, Áîëîâñðîëûí òóõàé õóóëü, 8.1 äýõ çààëò, ÓÁ., 2006
̺í òýíä, 8.2 äàõü çààëò, ÓÁ., 2006
̺í òýíä, 40.2 äàõ çààëò, ÓÁ., 2006
134
õ¿ðýýíä óëàì áàòàëãààæóóëñàí áàéíà.
2007 îíîîñ “Áàãà, ñóóðü, á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ä¿éöñýí ñóðãàëò
ÿâóóëàõ æóðàì14” áàòëàãäàí õýðýãæèæ áàéíà (Õàâñðàëò 5). Ýíý íü óã
ñóðãàëòûã çºâõºí ÀÁÁ-ûí Ãýãýýðëèéí òºâ òºäèéã¿é çîõèõ øààðäëàãà
õàíãàñàí õóâü õ¿í,àæ àõóéí íýãæ,áàéãóóëëàãà çîõèîí áàéãóóëàõ áîëîëöîîã
íýýñýí áºãººä ñàëáàðûí ¿éë àæèëëàãààã èíñòèòóò÷èëýõýä èõýýõýí ÷óõàë
àëõàì áîëñîí áàéíà.
3. įéöñýí õªòªëáªðèéí ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¯é
Àãóóëãûí õóâüä áàãà, ñóóðü, á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí õ¿ðýýíä ñóðàëöàã÷äàä
õàðèëöàõ, ýðäýìøèõ, àìüäðàõ, èðãýíøèõ àðãà óõààíû äºðâºí ç¿éë öîãö
÷àäàìæèéí õ¿ðýýíä ýçýìøèõ ìýäëýã, ÷àäâàðûí òîãòîëöîî áîëîí ñòàíäàðòàä
íèéö¿¿ëñýí áàãö ÷àäâàðûã òîäîðõîéëîîä áàéíà. Æèøýýëáýë,õàðèëöàõ àðãà
óõààíû öîãö ÷àäàìæèéí õ¿ðýýíä áàãà áîëîâñðîëûí ò¿âøèíä ñàíàà
áîäëîî àì,áè÷èã,çóðàã ä¿ðñëýë áîëîí ¿éë õºäëºëººð ÷ºëººòýé èëýðõèéëýõ
áàéäàë,ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøèíä ñàíàà áîäëîî àì,áè÷èã,çóðàã ä¿ðñëýë
áîëîí ¿éë õºäëºëººð ÷ºëººòýé, çºâ îíîâ÷òîé èëýðõèéëæ áàéãàà áàéäàë,
á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ò¿âøèíä ñàíàà áîäëîî çºâ èëýðõèéëýõäýý
øèíæëýõ óõààí÷ áàéæ àñóóäàëä ø¿¿ìæëýëòýé õàíäàí, èäýâõòýé, óõàìñàðòàé,
õàðèóöëàãàòàé áàéãàà áàéäàë ãýñýí ÿëãààòàé öîãö ÷àäàìæèéí òºëºâøëèéí
øàëãóóðûã òîäðóóëàí ãàðãàñàí áàéíà.
Àðãà ç¿éí õóâüä àëáàí ñóðãàëòààð áîëîâñðîë îëãîõîä çàðöóóëäàã
íèéò öàãèéí 70 õóâüä ñóðãàëò ÿâóóëàõ áà ýíý öàãèéí 1/3 îð÷èì öàãèéã
òàíõèìààð, 2/3 öàãèéã áèå äààõ, øàâèëàí ñóðãàõ õýëáýðýýð ýçýìø¿¿ëýõýýð
áàðèìæààëæ ñóðãàëòûí ¿ëãýð÷èëñýí òºëºâëºãººíèé äàãóó ñóðãàëò ÿâàãäàæ
áàéíà. Èíãýõäýý áîëîâñðóóëñàí õºòºëáºð, àãóóëãà, òºëºâëºãººíèé äàãóó
ñóðãàëòûã õýä õýäýí ¿å øàòòàé çîõèîí áàéãóóëæ áàéíà. ¯¿íä 1) ñóðàëöàã÷
á¿ðèéí ìýäëýã, ÷àäâàðûí ò¿âøèí, õýðýãöýýã òîãòîîõ, ò¿¿íä òîõèðñîí
á¿ëãèéã á¿ðä¿¿ëýõ, 2) ñóðãàëòûí íººö áîëîõ áàãø, áîëîâñîí õ¿÷èí, íîì,
ñóðàõ áè÷èã, ãàðûí àâëàãàà áýëòãýõ, 3) ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàõ, 4)
ñóðãàëòûí äàðàà çîðèëãîî áèåë¿¿ëñýí ýñýõèéã øàëãàæ ÅÁÑ-èéí àëü
íýã àíãèä õàìðàãäàõ øààðäëàãà õàíãàñàí ñóðãóóëèéí íàñíû õ¿¿õäèéã
õ¿ñýëòèéíõ íü äàãóó çîõèõ àíãèä íü îðóóëàõ, áóñäàä íü áèå äààí
¿ðãýëæë¿¿ëýí ñóðàõ äààëãàâàð ºãºõ, 5) ä¿éöñýí õºòºëáºðººð áàãà, ñóóðü,
á¿ðýí äóíä áîëîâñðîë ýçýìøñýí õ¿ì¿¿ñ òóõàéí òîéðãèéíõîî ñóðãóóëüä
õ¿ñýëò ãàðãàí, óëñûí øàëãàëòàä îðæ ò¿¿íèéãýý ãýð÷ëýõ áàðèìò áè÷èã
àâàõ çýðãèéã òîäðóóëàí íýðëýæ áîëíî. Áàãà, ñóóðü, á¿ðýí äóíä áîëîâñðîë
íºõºí çýìø¿¿ëýõ ä¿éöñýí ñóðãàëòûã õîëèìîã á¿ëãèéí ñóðãàëòûí àðãà ç¿éã
àøèãëàí ÿâóóëæ áàéíà.
14
ÁÑØÓ-íû ñàéäûí òóøààë, Áàãà, ñóóðü, á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ä¿éöñýí
ñóðãàëòûí æóðàì, ÓÁ., 2007
135
Áîëîâñîí õ¿÷íèé õóâüä ä¿éöñýí õºòºëáºðººð ñóðãàëò ÿâóóëàõ àðãà
ç¿éã ñóðòàë÷ëàõ, áàãø áýëòãýõ ÷èãëýëýýð ¿íäýñíèé õýìæýýíèé áîëîí îðîí
íóòãèéí ÷àíàðòàé ñóðãàëòóóä òîãòìîë ÿâàãäàæ, ýíý ÷èãëýëèéí áîëîâñîí
õ¿÷èí ¿íäñýíäýý áýëòãýãäýýä áàéíà. 2008 îíîîñ ÀÁÁÇÑ¯Ò áàãø ìýðãýæëýýð
ñóðàëöàæ áóé îþóòíóóäàä àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí òàëààð öîãö îéëãîëò
ºãºõ 3 êðåäèò àãóóëãà á¿õèé õè÷ýýëèéã òóðøèí,òîäîðõîé àìæèëòàíä õ¿ðëýý.
¯¿íèé ä¿íä öààøèä áàãø, áîëîâñîí õ¿÷íèé òàñðàëòã¿é áýëòãýë ñàéæðàõ
áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëýõ þì.
Ñóðãàëòûí ìàòåðèàëûí õóâüä ä¿éöñýí õºòºëáºð, ñóðàõ áè÷ãèéí ãîë
îíöëîã íü ñóðãàëòûí àãóóëãûã àëü áîëîõîîð òîìñãîñîí äèäàêòèê íýãæýýð
ñîíãîõ, ñîíãîñîí àãóóëãûã õÿëáàð÷èëæ ýëåìåíòàð÷ëàõ, áèå äààæ ñóðàëöàõ
àðãàç¿éãýýð õàíãàõ îðîëäëîãî õèéñýíä îðøèíî. Ä¿éöñýí õºòºëáºðèéã
õè÷ýýë íýã á¿ð÷èëñýí õàíäëàãàòàé áèø, õàðèí èíòåãðàö÷èëæ, òóñãàé
áàãöóóäàä õóâààñàí, áàãö á¿ð íü áàãà, ñóóðü, á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí
ò¿âøèíä ã¿íçãèéðýí òýëýõ ÷èãëýëòýé áàéíà.
Áàãà áîëîâñðîëûí ä¿éöñýí ñóðãàëòûí
÷èãëýëýýð 2000 îíä “Ìàòåìàòèê”,
“Õ¿í áîëîõ áàãààñàà”,“Ìîíãîë õýëíèé
ñóðàõ áè÷èã”, “Õ¿í, áàéãàëü, íèéãýì”,
“Ãàçðûí øèìèéã õ¿ðòýå” çýðýã 11
òºðëèéí ñóðàõ áè÷èã õýðýãëýãäýæ
áàéñàí áàéíà. Îäîî “Ìàòåìàòèê”,
“Ìîíãîë õýë” ãýñýí àãóóëãûí õóâüä
ñàéí èíòåãðàö÷ëàãäñàí õî¸ð ñóðàõ
áè÷èã áàãà áîëîâñðîëûí ä¿éöñýí
ñóðãàëòàíä ºðãºí õýðýãëýãäýæ áàéíà
(Çóðàã 1).
Çóðàã 1. Áàãà áîëîâñðîëûí
ä¿éöñýí ñóðãàëòûí ñóðàõ áè÷ã¿¿ä
Ñóóðü áîëîâñðîëûí ÷èãëýëýýð 2001 îíä “Îðîñ õýë”, Ìàòåìàòèê, ìýäýýëýë
ç¿é”, “My first English”, “Íèéãìèéí óõààí”, “Ìîíãîë õýë, óðàí çîõèîë”,
“Áàéãàëèéí óõààí”,“Çóðàã òºñºë,óðëàí á¿òýýõ àæèë” ãýñýí 7 ñóðàõ áè÷ãèéã
áîëîâñðóóëàí õýðýãëýæ ýõýëñýí áà 2004 îíîîñ äàõèí øèíý÷ëýí ñóðãàëòàíä
õýðýãëýæ èðñýí áàéíà (Çóðàã 2).
136
Çóðàã 2. Ñóóðü áîëîâñðîëûí ä¿éöñýí ñóðãàëòûí ñóðàõ áè÷ã¿¿ä
Áàãà, ñóóðü, á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ä¿éöñýí ñóðãàëòûã ñòàíäàðòûí
øààðäëàãàä íèéö¿¿ëæ, öîãö ÷àäàìæ òºëºâø¿¿ëýõýä áàðèìæààëàí ÷àäâàð
ýçýìø¿¿ëýõýýð áàãöàëñàí ìîäóëü á¿òýöòýé õºòºëáºð õýðýãæèæ áàéãàà áèëýý.
¯¿íèé õ¿ðýýíä áîëîâñðóóëæ áóé ìîäóëü á¿ð áîëîâñðîëûí ñòàíäàðòààð
øààðäñàí ìýäëýãèéã á¿òýýõ, ÷àäâàð, äàäàë ýçýìøèõ, ººðèéíõºº òºëºâøëèéã
îíîøëîõ, õÿíàõ, ¿íýëýõ ¿éë àæèëëàãààíä ñóðàëöàã÷èéã õºòºëñºí, áóñàä
ìîäóëüòàéãàà íèéöýí óÿëäàõ àãóóëãàòàé áàéíà.
Õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä íèéòäýý 200 ãàðóé ìîäóëü áîëîâñðóóëàõ ¸ñòîéãîîñ
100 ãàðóéã íü áîëîâñðóóëæ, ¿¿íèé 80 îð÷èì õóâèéã íü õýâëýýä áàéíà (Çóðàã
3, 4).
Çóðàã 3. Áàãà áîëîâñðîëûí
ä¿éöñýí ñóðãàëòûí ìîäóëü
Çóðàã 4. Ñóóðü áîëîâñðîëûí
ä¿éöñýí ñóðãàëòûí ìîäóëü
137
Ä¿éöñýí ñóðãàëòûí ìîäóëü íü äýýð äóðäñàí ñóðàõ áè÷ãýýñ ÿëãààòàé íü
ñóðàëöàã÷ ººðºº áèå äààí ñóðàõàä ÷èãëýñýí,àêàäåìèê ìýäëýãýýñ èë¿¿òýéãýýð
àìüäðàë ïðàêòèêò ñóóðèëñàí áºãººä ÿìàð ÷ íàñíû õ¿í ñóäëàõ ÷èãëýëòýé
áîëîâñðóóëàãäñàí áàéíà.
Õýäèéãýýð ä¿éöñýí ñóðãàëò íü ÀÁÁ-ûí íýãýí õýñýã áîëæ óëñ îðíû
õýìæýýíä õýðýãæèæ áàéãàà ÷ øèéäëýý õ¿ëýýæ áóé îëîí àñóóäàë òóëãàð÷
áàéíà. ¯¿íä 1) ä¿éöñýí õºòºëáºðèéí ñóðãàëòàíä õàìðàãäàãñàä çîõèõ
àíãè áîëîí ñóðãóóëüäàà òýð áîëãîí ¿ðãýëæë¿¿ëýí ñóðàëöàæ ÷àäàõã¿é,
¿¿íèéã ñåðòèôèêàòæóóëàõ òîãòîëöîî á¿ðäýýã¿é, 2) õè÷ýýëèéí öºì àãóóëãûã
èíòåãðàö÷èëàí áàãòààñàí ä¿éöñýí õºòºëáºðººð ñóðãàëò ÿâóóëàõàä áàãøààñ
èë¿¿ èõ óð ÷àäâàð øààðääàã àòàë ýíý à÷ààã ãîëäóó Ãýãýýðëèéí òºâèéí ãàíö
áàãø “¿¿ðäýã” íü ñóðãàëòûí ÷àíàðò ìóóãààð íºëººëæ áàéãààãààñ ãàäíà
ñóðàëöàã÷èä çàëõàõ, óéäàõ, èòãýë ¿íýìøèë àëäðàõ óëìààð äàõèí çàâñàðäàõ,
3) ñóðàõ àðãà áàðèë òºëºâøººã¿é õ¿¿õýä, íàñàíä õ¿ðýãñýäòýé àæèëëàõ àðãà
áàðèë,îíöëîãèéí òàëààð ñóäàëñàí ç¿éëã¿é,çºâõºí ÀÁÁ-ûí áàãøèéí ìýäýëä
äààòãàõ, 4) ä¿éöñýí õºòºëáºðººð åðºíõèé áîëîâñðîë ýçýìøèõ õî¸ð äàõü
áîëîìæèéã ¿ë îéøîîñîí íèéãìèéí ñýòãýëãýý îðøñîîð áàéãàà íü ýíý òºðëèéí
ñóðãàëòàíä õàìðàãäàãñàä è÷èõ, óëìààð îðõèõ, ñóðãóóëü áàãø íàðûí ç¿ãýýñ
÷ òýäíèéã ãàäóóðõàõ, ÀÁÁ-ûí ñóðãàëòàíä çààâàë ÿäóó, ýìçýã á¿ëãèéíõýí ë
ñóðàëöäàã ãýñýí îéëãîëòòîéãîîð õàíäàõ çýðãèéã íýðëýæ áîëîõ þì.
Àøèãëàõ ìàòåðèàë:
1.
Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûã õºãæ¿¿ëýõ ¿íäýñíèé õºòºëáºðèéí õýðýãæèëòèéí
òàéëàí, ÀÁÁÇѯÒ, ÓÁ., 2005
2.
Áàãà áîëîâñðîëûí ä¿éöñýí õºòºëáºð,Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí òºâ, ÓÁ.,
2001
3.
Áàãà, ñóóðü, á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ä¿éöñýí ñóðãàëòûí æóðàì
4.
Áîëîâñðîëûí ñàëáàðûí õóóëü òîãòîîìæ, ÁÑØÓß., ÓÁ., 2007
5.
Ä¿éöñýí áîëîâñðîëûí ñòàíäàðò, ÁÑØÓß, ÓÁ., 2003
6.
Ä¿éöñýí áîëîâñðîëûí ñòàíäàðòûí çºâëºìæ, ÁÑØÓß, ÓÁ., 2004
7.
Ä¿éöñýí õºòºëáºð¿¿ä, Õ.Ä¿ãýð, Ä.Õèøèãáóÿí íàð, ÓÁ., 1995
8.
Ñóóðü áîëîâñðîëûí ä¿éöñýí õºòºëáºð, Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí òºâ,
ÓÁ., 2001
138
ÀÌÜÄÐÀÕ ÁÎËÎÍ ÀÌÜÆÈÐÃÀÀÍÛ
ÓÕÀÀÍÛ ÑÓÐÃÀËÒ
Ò.Õàíòóëãà (ÀÁÁÇѯÒ)
1. Àìüäðàõ áîëîí àìüæèðãààíû óõààí
2. Àìüäðàõ, àìüæèðãààíû óõààíû ñóðãàëòûí õýëáýð¿¿ä
3. Àìüäðàõ, àìüæèðãààíû óõààíû ñóðãàëòûí àðãà ç¿é
1. Àìüäðàõ áîëîí àìüæèðãààíû óõààí
Àìüäðàõ óõààí íü ºðãºí õ¿ðýýòýé îéëãîëò áºãººä íèéãìèéí ñýòãýë ç¿éí
÷àäâàð ãýæ á¿õ òàëóóä õ¿ëýýí çºâøººðñºí áàéäàã. Ýíý ÷àäâàðò õóâü õ¿íèé,
íèéãìèéí, õ¿ì¿¿ñ õîîðîíäûí, òàíèí ìýäýõ¿éí, ñýòãýë õºäëºëèéí çýðýã á¿õ
òàëûí õàðèëöààíû ÷àäâàðóóä áàãòàíà. ¯¿íèéã äàðààõ ¿ãýýð òîäîðõîéëîí
æàãñààæ áîëíî. ¯¿íä:
• Øèéäâýðëýæ ÷àäàõã¿é çºð÷èë人íèéã çîõèöóóëàõ
• Ýðõ ìýäëýý çîõèöóóëàõ
• Àñóóäëûã øèéäâýðëýõ
• Áóñàäòàé íàéçëàõ, íàéç íºõðèéí õàðèëöààãàà õàäãàëàõ
• Áóñàäòàé õàìòðàí àæèëëàõ
• ªºðºº óõàìñàðëàõ
• Á¿òýýë÷ýýð ñýòãýõ
• Øèéäâýð ãàðãàõ
• Ø¿¿ìæëýëòýé ñýòãýõ
• Ñýòãýë õºäëºëºº çîõèöóóëàõ
• Áóñàäòàé õýëýëöýõ, òîõèðîëöîõ
• ¯íýò ç¿éëñýý òîäîðõîéëîõ
• Äàðàìò, à÷ààëëûã äààõ, òýñýõ
• Ãóíèã, ãóòðàëàà äàâàõ
• Õèéõ àæëàà òºëºâëºõ
• Áóñäûã îéëãîõ
• Áóñäûã îéëãîõ
• Áóñäûã õàéðëàõ, ýíýðýõ
• Áóñäûã õ¿íäýòãýõ
• ªºðèé㺺 õ¿íäýòãýõ
• Áóñäàä èòãýõ
• Íèéòý÷ áàéõ
• Áóñàäòàé õóâààëöàõ çýðýã ÷àíàð, ÷àäâàðóóäààð òîäîðõîéëîãäîæ
áîëíî.
139
Ãýâ÷ äýýðõ æàãñààëòàä áàéãàà çàðèì ÷àäâàðóóä àìüäðàõ óõààíä áàãòàõ ýñýõ
íü ìàðãààíòàé áàéäàã. Æèøýýëáýë, ººðèé㺺 õ¿íäýòãýõ ãýñýí ÷àäâàð íü
àìüäðàõ óõààíû áîëîâñðîëä ÷óõàë áàéð ýçëýõ áîëîâ÷ “óõààí” áîëæ ÷àäàõ
óó ãýñýí ýðãýö¿¿ëýë óðãàí ãàðíà. Èéìýýñ äýýðõ á¿õ ÷àäâàðóóä àìüäðàõ
óõààí áîëæ ÷àäàõã¿é. ßëàíãóÿà ººðèé㺺 õ¿íäýòãýõ, íèéòý÷ áàéõ, áóñäûã
õ¿íäýòãýõ, èòãýõ, ñîíñîõ, õóâààëöàõ, òýâ÷ýýðòýé áàéõ, õàéðëàõ, ýíýðýõ çýðýã íü
õóâü õ¿íèé òºðºëõèéí ãýæ õýëæ áîëîõ õ¿ñ¿¿øòýé ÷àíàð áºãººä “óð óõààí”
áèø þì. Ãýâ÷ ýíý áàñ ë ìàðãààíòàé àñóóäàë þì.
×àäâàðóóä íèéëæ áàéæ óð óõààí áîëäîã. Èéìýýñ àìüäðàõ óõààí íü
÷àäâàðóóäûí íýãäýë áîëæ áàéãàà ýñýõèéã àìüäðàëààñ õàðàõ õýðýãòýé.
Òóõàéëáàë, ººðèé㺺 óõàìñàðëàõ, àñóóäàë øèéäâýðëýõ, ø¿¿ìæëýëòýé ñýòãýõ,
áóñàäòàé õàðèëöàõ çýðýã ÷àäâàðò õ¿í òóñãàéëàí çîðèëãîòîéãîîð ñóðàëöäàã
áàéõàä ººðèé㺺 õ¿íäýòãýõ, íèéòý÷ áàéõ, òýâ÷èõ çýðýãò õ¿íèéã ñóðãàäàãã¿é
áàéíà.
ÒÎÄÎÐÕÎÉËÎËÒ
Àìüäðàõ óõààí ãýäýã íü õóâü õ¿í ãýð á¿ë, õàìò îëîí, íàéç íºõºä,
íèéãìèéí õàðèëöààíä áèå, ñýòãýëýý çºâ óäèðäàí, çàí ¿éëèéí àëèâàà
ýðñäýëýýñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, õàìãààëàõ, äàâæ ãàðñíààð öààøèä
ýð¿¿ë àæ òºðºõ áèå-óõàìñàð-ñýòãýõ¿éí ¿éëäýë þì.
Àìüäðàõ óõààíû òîäîðõîéëîëòòîé õîëáîîòîé áàñ íýãýí ìàðãààíòàé àñóóäàë
áîë áèåèéí áîëîí óõàìñàðûí ÷àäâàðûã ÿëãàõ óó ãýäýãò îðøèíî. ¯¿íèéã
çºâõºí “áèå ìàõáîäèéí óð ÷àäâàð” ãýõ íü ó÷èð äóòàãäàëòàé áºãººä
“ýð¿¿ë ìýíäèéí óð ÷àäâàð” áóþó ýñâýë “ïðàêòèê óð ÷àäâàð” ãýñýí õî¸ð
òîìü¸îëëîîð èëýðõèéëýõ ñàíàë áàéäàã.
Ò¿¿í÷ëýí ãàð óðëàë, îðëîãî íýìýãä¿¿ëýõ,àæ àõóé õºòëºõ óð ÷àäâàðûã àìüäðàõ
óõààíä áàãòààõã¿é áà ¿¿íèéã àìüæèðãààíû óõààí ãýæ ¿çäýã. Àìüæèðãààíû
óõààíû áîëîâñðîëûã àìüäðàõ óõààíòàé õîñëóóëæ ¿çýõýýñ ãàäíà ò¿¿íèé äýä
õóâèëáàð ÷ ãýæ ¿çýõ õàíäëàãà áàñ áèé.
ÒÎÄÎÐÕÎÉËÎËÒ
Àìüæèðãààíû óõààí ãýäýã íü õóâü õ¿í àìüäðàëûíõàà îð÷èí, ò¿âøèí,
íºõöëèéã ñàéæðóóëàõûí òóëä õèéæ áàéãàà áèåèéí áîëîí îþóíû ¿éë
àæèëëàãàà þì.
ͺ㺺òýéã¿¿ð, àìüæèðãààíû óõààíûã àìüäðàõ îð÷íîîñ îëñîí óð ÷àäâàð
(contextual skills) ãýæ ¿çäýã áºãººä ìýðãýæëèéí óð ÷àäâàð, ºäºð òóòìûí
àìüäðàëûí óð ÷àäâàð, áàéãàëü îð÷èíòîé õàðüöàõ óð ÷àäâàðûã ¿¿íä
õàìààðóóëæ îéëãîäîã.
140
Õýäèéãýýð åðºíõèé óð ÷àäâàð áîëîí àìüäðàõ îð÷íîîñ îëñîí óð ÷àäâàðûí
õ¿ðýýíä ººð ººðèéí áàðèìòàëäàã îéëãîëò áàéäàã òóõàé õ¿÷òýé ìàðãààí
áàéäàã áîëîâ÷ àìüäðàõ îð÷íîîñ îëñîí óð ÷àäâàðûã åðºíõèé ÷àäâàð áîëîí
áè÷èã ¿ñãèéí ÷àäâàðààñ ñàëãàæ îéëãîõ àðãàã¿é ãýäãèéã äýëõèé íèéòýýð
õ¿ëýýí çºâøººð÷ áàéíà. Òóõàéëáàë, ìàë÷èí õ¿íä ìàëàà õàðèóëæ, ºñãºõèéí
òóëä ïðàêòèê óð ÷àäâàð õýðýãòýéí àäèë åðºíõèé óð ÷àäâàðàà àøèãëàí ìàëààñ
ãàðñàí àøèã øèì, á¿òýýãäýõ¿¿íýý ººðò àøèãòàéãààð çàðæ áîðëóóëàõäàà
áóñàäòàé ÿðèëöàæ, íàéìààëöàæ, òîõèðîëöîíî. ¯¿íèé äàðàà àðèëæààíûõàà
îðëãîãûã áóñäàä ëóéâàðäóóëàõã¿éí òóëä òýäýíä áè÷èã ¿ñãèéí ÷àäâàð
õýðýãòýé áîëíî.
Èéìä àìüäðàõ îð÷íîîñ îëñîí óð ÷àäâàðûã áóñàä ÷àäâàðòàé çàéëøã¿é
õîñëóóëæ ýçýìøäýã. Òýãâýë áèä ¿¿íèéã îëîí òàëûí çîðèëãîîð àøèãëàäàã
íèéëìýë óð ÷àäâàð (composite skills) ãýæ áàñ ÿðüæ áîëîõ þì. Ýäãýýð ÷àäâàð
íü ýð¿¿ë ìýíäèéí áè÷èã ¿ñýã,õºäºº àæ àõóéí áè÷èã ¿ñýã,ãýð á¿ëèéí áè÷èã ¿ñýã
çýðýã îëîí òàëûí áîëîâñðîëä áàéíãà õýðýãëýãääýã ÷ ¿ë àíçààðàãäàì áàéäàã.
Ãýâ÷ ºíºº ¿åä çºâõºí óíøèõ, áè÷èõ ÷àäâàðûã áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîë ãýæ
îéëãîäãîîñ àìüäðàë àõóéä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîë á¿õèé òóñãàéëàí øààðäàãäàõ
äýýðõ áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîëûí ¿íý öýíèéã äóòóó ¿íýëñýýð áàéíà.
ªºðèé㺺 áè÷èã ¿ñýã (óíøèõ, áè÷èõ ÷àäâàð)-ò òàéëàãäñàí ãýæ áóé õ¿ì¿¿ñ
çàðèì òàëààð áóñàä áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîë ýçýìøýýã¿é áàéäàã. Èéì
áîëîâñðîëã¿é õ¿íèé èðýýä¿éí àìüäðàëûí òºñººëºë òóí á¿ðõýã. Õàðèí
àìüæèðãàà ñàéòàé õ¿ì¿¿ñ ÿìàð íýã õýìæýýãýýð áóñàä áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîë
ýçýìøèæ, àìüäðàë íü áîëîìæèéí áàéäàã áàéíà. Èéìýýñ áè÷èã ¿ñýã áîëîí
àìüæèðãàà íü õîîðîíäîî ñàëøã¿é õîëáîîòîé, øóóä õàìààðàëòàé þì.
Åðºíõèé人,õóâü õ¿í åðºíõèé óð ÷àäâàð,àìüäðàë îð÷íîîñ îëñîí óð ÷àäâàð,
áè÷èã ¿ñãèéí óð ÷àäâàðûã õîñëóóëàí ýçýìøèõ íü õàìãèéí çºâ àðãà áºãººä
áèä äýýðõ ÿëãààíóóäûã ººðòºº ñàíàæ ÿâàõàä èë¿¿äýõã¿é þì.
Ñàíõ¿¿ãèéí àñóóäëûã øèéäýõã¿éãýýð àìüäðàõ áîëîí àìüæèðãààíû óõààíû
àëèâàà ñóðãàëòûã ¿ð ºãººæòýé çîõèîí áàéãóóëæ, ñóðàëöàã÷èéí àìüäðàë,
àõóéã äýýøë¿¿ëýõ áîëîìæã¿é. Èéìä òºð çàñãààñ àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí
íýã ¿íäñýí ÷èãëýë áîëîõ äýýðõ ñóðãàëòûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ òîãòîëöîîã áèé
áîëãîõ ÷óõàë øààðäëàãàòàé áàéäàã. Ýäãýýð ñóðãàëòûí ¿íäñýí áºãººä
ýöñèéí çîðèëãî áîë ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ,àìüäðàëûí ÷àíàðûã äýýøë¿¿ëýõýä
îðøèæ áàéãàà þì.
2. Àìüäðàõ, àìüæèðãààíû óõààíû ñóðãàëòûí õýëáýð
Õ¿í àìüäàð÷,àæèëëàæ áàéãàà íèéãýì,õàìò îëîí,íàéç íºõºä,áèå õ¿í,õ¿ðýýëýí
áóé îð÷èíòîéãîî çîõèöîæ àìüäðàõûí òóëä àìüäðàõ óõààíä ñóðàëöàõ ¸ñòîéã
äýýð äóðäñàí áèëýý. ͺ㺺 òàëààð, àìüäðàõ óõààíä ñóðàëöñàíààð ñóóðü
áîëîâñðîë ýçýìøèõ,õ¿éñèéí òýãø áàéäëûã õàíãàõ,àðä÷èëëûí ¸ñîíä ñóðàëöàõ,
141
èðãýíèéõýý ¿¿ðãèéã óõàìñàðëàõ, õ¿¿õäèéã õàéðëàõ, õàìãààëàõ, àìüäðàëûí
÷àíàðûã äýýøë¿¿ëýõ, ýíõ òàéâíûã ñàõèí õàìãààëàõ ÷àäâàðòàé áîëíî ãýñýí
¿ã þì. Èíãýñíýýð íàñàí òóðøäàà áîëîâñðîë ýçýìøèõ áèå äààõ ÷àäâàðò
ñóðàëöàæ, áîëîâñðîëûí ÷àíàð, ¿ð àøèãò ÷ ñàéíààð íºëººëíº.
Ò¿¿í÷ëýí àìüäðàõ óõààíä ñóðàëöàõ íü õ¿¿õýä, çàëóóñò ýðò æèðýìñëýëò,
ÄÎÕ/ÁÇÄÕ, õ¿¿õäèéí ýñðýã õ¿÷èðõèéëýë, àìèà õîðëîëò, õîðò çóðøèë, îñîë
ãýìòýë,àðüñ ºí㺺ð ÿëãàâàðëàõ,çºð÷èë óòëààí çýðãýýñ õàìãààëàõ,óðüä÷èëàí
ñýðãèéëýõ ýð¿¿ë àæ òºðºõ çàí ¿éë, õàíäëàãûã òºëºâø¿¿ëýõýä ÷óõàë à÷
õîëáîãäîëòîé.
Áè÷èã ¿ñãèéí äàðààõ øàòíû áîëîí àìüäðàõ,àìüæèðãààíû óõààíû áîëîâñðîëûã
õýâëýìýë ìàòåðèàë, ìýäýýëëèéí õýðýãñýë àøèãëàõ, òàíõèìûí, öóãëàðàëòûí
áîëîí øàâèëàí ñóðàõ õýëáýðýýð ÿâóóëæ áîëíî. Ýäãýýð õýëáýðèéã õîñëóóëæ
ÿâóóëàõ íü ñóðãàëòûí ¿ð ä¿íä ýåðýãýýð íºëººëäºã.
ªíººãèéí îéëãîëòîîð îëîí óëñûí ò¿âøèíä àìüäðàõ óõààíûã àëáàí
ñóðãàëòààñ áóþó ÅÁÑ-ààñ îëæ àâäàã ãýñýí õýâøìýë îéëãîëò ò¿ãýýìýë áàéíà.
Ãýâ÷ áîäèò áàéäàë äýýð ñóðãóóëèéí ãàäíà áóé õ¿¿õýä, ºñâºð ¿å, çàëóóñò
àìüäðàõ óõààíû áîëîâñðîë ýçýìø¿¿ëýõ çºâ àðãà çàìûã òîäîðõîéëîõ çàéëøã¿é
õýðýãöýý áàéíà. Ýäãýýð çîðèëòîò á¿ëýãò àìüäðàõ áîëîí àìüæèðãààíû
óõààíû áîëîâñðëûã äàðààõ õýëáýðýýð îëãîæ áîëíî.
Õºäºë㺺íò áîëîí çóðìàë ¿ç¿¿ëýí àøèãëàñàí àìüäðàõ óõààíû ñóðãàëò:
Çóðàãò õóóäàñ, âèäåî, çóðìàë áîëîí áèåò õ¿¿õýëäýé àøèãëàí çîõèîìæèò,
æ¿æèã÷èëñýí õýëáýðèéí ñóðãàëò ÿâóóëäàã. Ñóðãàëòûã ¿å òýíãèéíõýí áîëîí
ñóðãàã÷ áàãøààð óäèðäóóëæ áîëíî.
Àìüäðàõ óõààíû äóãóéëàí-äàìæàà
׺뺺ò öàãààðàà ñïîðò, áóñàä òºðëèéí êëóá, õàìòëàãóóäàä îðîëöîæ áàéãàà
õ¿¿õýä, ºñâºð ¿åèéíõýíä ò¿ð õóãàöààíû ñóðãàëò ÿâóóëàõäàà àæ òºðºõ áîëîí
ìýðãýæëèéí ÷èã áàðèìæàà îëãîõ ñóðãàëòòàé õîñëóóëæ áîëíî.
Ýìçýã á¿ëãèéí õ¿¿õýä, ºñâºð ¿åèéíõýíä çîðèóëñàí àìüäðàõ óõààíû
ñóðãàëò
Ãóäàìæíû,áýëãèéí ìºëæëºãò áàéãàà,õºäºëìºð ýðõýëäýã,ºí÷èí çýðýã õ¿¿õýä
áàãòàõ ýíý á¿ëãèéí õ¿¿õä¿¿äýä àìüäðàõ óõààíû ñóðãàëò çàéëøã¿é õýðýãòýé.
Õ¿íä íºõöºëä áàéãàà ýäãýýð õ¿¿õäèéí àìüäðàõ óõààíû ÿìàð ñóðãàëòàä
õàìðàãäàõ õ¿ñýë, ñîíèðõîëòîé áàéãààã óðüä÷èëàí ìýäýæ, ñóðãàëòàà ÿâóóëàõ
íü èë¿¿ ¿ð ä¿íä õ¿ðíý. Ò¿¿í÷ëýí ñóðãàã÷ áàãøèä ýíý á¿ëãèéí õ¿¿õä¿¿äòýé
õàðèëöàõ óð ÷àäâàð øààðäàãäàõ áîëíî.
Àìüäðàõ óõààíû äýýðõ ãóðâàí àðãà çàì íü ò¿ð õóãàöààíû ñóðãàëò áºãººä
õóãàöààã óðòàñãàõ òîõèîëäîëä àðãà ç¿éã ñàéí áîëîâñðóóëæ, ñîíèðõîëòîé
õýëáýðýýð ÿâóóëàõã¿é áîë ñóðàëöàã÷äûã èäýâõã¿é áàéäàëä îðóóëæ, ¿ð ä¿íä
142
ìóóãààð íºëººëäºã. Ãýâ÷ ñóðãàëòûã ò¿ð, áîãèíî õóãàöààíû öóãàëàðàëòààð
õèéõ, õýâëýìýë ìàòåðèàë àøèãëàæ çàéíààñ ÿâóóëàõ çýðýã àëü ÷ õýëáýðèéí
ñóðãàëûí àðãà ç¿éã ñàéòàð áîëîâñðóóëàõ õýðýãòýé.
Àìüäðàõ, àìüæèðãààíû óõààíû çàéíû ñóðãàëòóóä
Òîäîðõîé îðîí íóòãèéí îðøèí ñóóã÷äààñ àâñàí áîëîâñðîëûí õýðýãöýýíèé
ñóäàëãààíû ä¿íä ¿íäýñëýí ñóðãàëòûí ÷èãëýë, àãóóëãûã òîäîðõîéëæ, ãàðûí
àâëàãà, òîâõèìîë áîëîâñðóóëàí, õýâëýìýë ìàòåðèàë äýýð ñóóðèëñàí çàéíû
ñóðãàëò ÿâóóëæ áîëíî. ªìíº äóðäñàíààð äóóò áîëîí ä¿ðñò (audio, video)
õýëáýðò øèëæ¿¿ëýí ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàõààñ ãàäíà îëîí íèéòèéí
ìýäýýëëèéí õýðýãñë¿¿äèéã àøèãëàí ÿâóóëäàã. Èíãýõäýý çàéíû ñóðãàëòàä
îðîëöîã÷ òàëóóäûí ýðãýõ õîëáîîã ñàéòàð òîäîðõîéëæ, áàðèìòëàõ õýðýãòýé.
3. Àìüäðàõ, àìüæèðãààíû óõààíû ñóðãàëòûí àðãà ç¯é
Õ¿íèé õ¿÷èí ç¿éëñ,òåêíèêèéí õóðäàöòàé õºãæëèéí ºíºº ¿åä àìüäðàõ áîëîí
àìüæèðãààíû óõààíû ñóðãàëòûí àðãà ç¿éã çºâ òîäîðõîéëæ, áîëîâñðóóëàõ
õýðýãöýý, øààðäëàãà ç¿é ¸ñîîð òàâèãäàæ áàéíà. Ãýõäýý óëñ îðíû íºõöºë
áàéäàë, õºãæèë, õ¿í àìûí àìüäðàëûí õýâ ìàÿã, îíöëîãîîñ øàëòãààëàí
ñóðãàëòûí àðãà ç¿éã òîãòñîí íýã ñòàíäàðòàä áàðèõ áîëîìæã¿é þì. Èéìä
ñóðãàëòûí àðãà ç¿éãýý çîðèëòîò á¿ëãèéí õýðýãöýý, ñîíèðõîë äýýð ¿íäýñëýí
òîäîðõîéëæ áîëíî.
Àìüäðàõ, àìüæèðãààíû óõààíû ñóðãàëòûí ¿íýëãýýíä òîãòñîí àðãà÷ëàë,
ñòàíäàðò áàéõã¿é áºãººä ñóðãàëòûí ýöýñò ñîðèë,òåñò õýëáýðýýð ñóðàëöàã÷äûí
îëæ àâñàí ìýäëýãèéã ¿íýëæ áîëíî. ×àäâàðûí ¿íýëãýýã ñóðàëöàã÷äûí
àìüäðàëä ãàð÷ áàéãàà ýåðýã ººð÷ëºëò, ò¿¿íèé òîãòâîðòîé áàéäëààð õèéäýã.
Ýíä ýð¿¿ë ìýíäèéí ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëàõ ¿ëãýð÷èëñýí àðãà ç¿éãýýð
æèøýý àâúÿ.
ÝЯ¯Ë ÌÝÍÄÈÉÍ ÑÓÐÃÀËÒ
Çîðèëãî
ÀÁÁ-ûí ñóðãàëòààð èðãýä, ÿëàíãóÿà ñóðãóóëü çàâñàðäñàí õ¿¿õýä, çàëóóñûí
ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí õýðýãöýýã òîäîðõîé õýìæýýãýýð õàíãàõ, ýð¿¿ë
àæ òºðºõºä íü òóñëàõ
Çîðèëò
1. Õ¿í ýð¿¿ë áàéæ,àëèâàà ºâ÷íººñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõèéí òóëä áèåèéí
åðºíõèé áàéäëàà õÿíàæ, òîäîðõîéëæ ñóðàõ
2. Áèåý ÷èéðýãæ¿¿ëýõ äàñãàë, õºäºë㺺í õèéõ, õîîë õ¿íñýý çºâ ñîíãîí,
òîõèðóóëæ õýðýãëýõ, õóâèéí àðèóí öýâðèéã ñàõèõ äàäàëä ñóðàõ
3. Õ¿ðýýëýí áàéãàà îð÷íîî ýð¿¿ëæ¿¿ëýõ, áîëçîøã¿é ýðñäëýýñ ýð¿¿ë
ìýíäýý õàìãààëàõ ÷àäâàð ýçýìøèõ
143
4. ªºðò áîëîí áóñäàä òààëàìæòàé ýð¿¿ë õàðèëöààã õýðõýí áèé áîëãîõ
çýðýã ìýäëýã, ÷àäâàð ýçýìøèõ
Ñóðàëöàõ á¿ëýã
Ñóðãóóëü çàâñàðäñàí áîëîí áè÷èã ¿ñýã áàãà ìýäýã÷ýýñ äýýø áîëîâñðîëòîé
12-îîñ äýýø íàñíû èðãýä
Ñóðàëöàã÷äûí ºìíºõ ìýäëýã, ÷àäâàð
Óíøèõ ÷àäâàð:
׺뺺òýé óíøèõ, óíøñàí ç¿éëýý ñàéí îéëãîäîã áàéõ
Áè÷èõ ÷àäâàð:
Òýìäýãëýë õºòëºõ,òîâ÷ëîë õèéõ, áîäîë ñàíààãàà èëýðõèéëæ
áè÷èõ
ßðèõ ÷àäâàð:
Ñîíèðõñîí ç¿éëýý õ¿íýýñ çºâ àñóóõ, ÿðèà ºäºõ, õ¿íèéã
àíõààðàëòàé ñîíñîîä çºâ õàðèóëàõ, óíøèæ ìýäñýí ç¿éëýý
áóñäàä îéëãîìæòîé ÿðèõ
Áîäîõ,
ä¿ãíýëò ãàðãàõ ÷àäâàð: Ýíãèéí òîîöîî õèéõ, àæèãëàõ, æèøèõ,
õàðüöóóëàõ, ä¿ãíýëò ãàðãàõ
Àãóóëãà
Ýð¿¿ë
áèå
• Áèå áÿëäðûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò, õàðüöàà
• Øèëæèëòèéí íàñ
• Õýâèéí ºñºëò, õºãæèëòºä íºëººëºõ ýåðýã, ñºðºã õ¿÷èí ç¿éëñ
• Õ¿íèé áèåä õîîë õ¿íñíèé ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã
• Ýð¿¿ë õ¿íñ
• Õîîëíû äýãëýì, èë÷ëýã
• Õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé õàäãàëàëò, õàìãààëàëò
• Õîîëíû äýãëýì, èë÷ëýã
• Õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé õàäãàëàëò, õàìãààëàëò
• Õîîë õ¿íñíýýñ øàëòãààëàõ ºâ÷èí
• Èîäæóóëñàí äàâñ
• Õóâèéí àðèóí öýâýð ñàõèõûí à÷ õîëáîãäîë
• Õóâöàñëàëò
• Õºäºë㺺í áà ÷èéðýãæèëò
Ýð¿¿ë
îð÷èí
• Ãýð àõóéí îð÷èí
• Ãàäààä îð÷èí
• Àþ¿ëã¿é àìüäðàë
• Ýð¿¿ë õàðèëöàà
• ªºðòºº èòãýõ
Ýð¿¿ë • Ñòðåññ
õàðèëöàà • Áóñäûã õ¿íäýòãýõ
• Ãýðëýëò
• Íàéç íºõºä
144
¯íýëãýý
ÀÁÁ-ûí õ¿ðýýíä çîõèîí áàéãóóëäàã ýð¿¿ë ìýíäèéí ñóðãàëòàä ººðèéí
¿íýëãýýíèé õýëáýð ãîëëîíî. Ñóðãàëòûí ÿâöàä, àíõààðàë, îé òîãòîîëò, óíøèõ,
áè÷èõ, ÿðèõ ÷àäâàðàà õýðõýí õºãæ¿¿ëæ áàéãàà, ýð¿¿ë àæ òºðºõ ¸ñ, äàäàë
õýâøèë,áèåý àâ÷ ÿâàõ ñî¸ëä õýðõýí ñóðàëöàæ áàéãàà,ñóðñàí ìýäñýíýý áóñäàä
õýðõýí õ¿ðãýæ áàéãààãàà áàãø, ýöýã ýõ, àõ ýã÷, íàéç íºõäºäºº øàëãóóëæ
¿íýë¿¿ëæ áîëíî. ̺íñîðèëîîðñóðãàëòûíºìíº áîëîí ýöýñòñóðàëöàã÷äûí
ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýäëýãèéí åðºíõèé ò¿âøèí, ñóðãàëòûí ¿ð ä¿íã òîäîðõîéëæ
áîëîõ þì. Òóõàéëáàë,
Ýð¿¿ë áèå
Ýð¿¿ë îð÷èí
Ýð¿¿ë õàðèëöàà
1. Áè ºã뺺 á¿ð
òîãòìîë öàãò
öàéãàà óóäàã.
2. Áè äàâñ, ÷èõýð
áàãàòàé, ýð¿¿ë
ìýíäýä òóñòàé
ãýæ ¿çñýí õ¿íñèéã
õýðýãëýäýã.
3. Áè ººðèéí
õóâöàñëàëòàä
áàéíãà àíõààðäàã.
4. Áè õîíîãò íààä
çàõ íü 7 öàã
óíòäàã.
5. Áè äàñãàë,
õºäºë㺺í
òîãòìîë õèéäýã.
6. Áè òàìõè
òàòäàãã¿é.
7. Áè àðõè,
ìàíñóóðóóëàõ
áîäèñ
õýðýãëýäýãã¿é.
8. Áè ø¿äýý ºäºð
á¿ð öýâýðëýäýã.
9. Ìèíèé áèåèéí
æèí çîõèõ
õýìæýýíäýý
áàéäàã.
10. Ìèíèé áèå
çîíõèëîí ñàéí
áàéäàã áºãººä
áàðàã ÿäàðäàãã¿é.
1. Áè õ¿íòýé õóðäàí
òàíèëöäàã.
2. Áè äîòíû õýä õýäýí
íàéçòàé.
3. Áè õýí íýãýíòýé
îéëãîëöîõã¿é áîë
ýíý òóõàéãàà ÿðèëöàõ
çàìààð òýð õ¿íòýé ó÷ðàà
îëîõûã áîääîã.
4. Áè áàéãàëèà õàéðëàí
õàìãààëàõ ¿¿ðýãòýé ãýæ
áîääîã.
5. Áè ººðèé㺺 íèéãìèéí
õàëäâàðò åâ÷èí áîëîí
ÁÇÄÕ/ÄÎÕ-ûí àíõíû
ìýäýãäýõ¿¿íòýé áîëæ
õàìãààëæ ÷àäíà ãýæ
áîääîã.
6. Áè áóñäûí òóõàé ýçã¿éä
íü ÿðüäàãã¿é.
7. Áè ãýð îðîí, îð÷èí
òîéðíîî öýâýð öýìöãýð
áàéëãàõûã õè÷ýýäýã.
8. Ìèíèé äóðã¿é ç¿éëèéã
íàéç íàð ìààíü õèéæ
áàéâàë ¿ã¿é ãýæ õýëæ
÷àäíà.
9. Áè îëîí ãàçàð ÿâæ,
íèéãìèéí òàëààð øèíý
øèíý ç¿éëèéã ìýäýõ
äóðòàé.
10. Áè ÿíç á¿ðèéí á¿ëýã
õ¿ì¿¿ñòýé ãàíöààð
àæèëëàæ ÷àäíà.
1. Áè îëîí ç¿éë
ñîíèðõäîã áºãººä
øèíý ç¿éë ñóðàõ
äóðòàé.
2. Áè àìàðõàí èíýýäýã.
3. Çàðèìäàà áè
ãàíöààðàà áàéõ
äóðòàé.
4. Áè ººðèéíõºº ñàéí
õèéæ÷àääàã õýä õýäýí
ç¿éëèéã íýðëýæ÷àäíà.
5. Õ¿ì¿¿ñò òààëàãäàõ
íààä çàõûí õî¸ð
øàëòãààíûã íýðëýæ
÷àäíà.
6. Áè õ¿ì¿¿ñò “¿ã¿é” ãýæ
òºâºãã¿é õýëæ ÷àäíà.
7. Áè ººðèéíõºº
áîäîë ñàíààã áóñäàä
èëýðõèéëæ ÷àäíà.
8. Àëèâàà àæëûã
õàìãèéí ñàéí ò¿âøèíä
ã¿éöýòãýýä ç¿òãýë
ãàðãàñàíäàà ñýòãýë
õàíãàëóóí áàéäàã.
9. Áè øààðäëàãàòàé
¿åä áóñäààñ òóñëàìæ
ãóéäàã.
10. Áè áýðõøýýëýý ºåðèéí
õ¿÷ýýð äàâàí òóóëæ,
õèéñýí ¿éëäëèéíõýý
òºëºº õàðèóöëàãà
õ¿ëýýõèéã õè÷ýýäýã.
145
“Òèéì” ãýñýí õàðèóëò á¿ðò 1 îíîî ºãíº. ¯íýëãýý:
• 9-10 îíîî àâáàë ìàø ñàéí,
• 6-8 îíîî ñàéí,
• 4-5 îíîî äóíä,
• 3 áîëîí ò¿¿íýýñ äîîø îíîî ìóó
Àðãà ç¿é
“Ýð¿¿ë ìýíä” ñóðãàëòûí õºòºëáºðººð ñóðàëöàã÷èä ñóðàõ áè÷ãèéã áèå äààí
ñóäàëíà. Ñóðãàëòûí ÿâöàä áàãø, ýöýã ýõ÷¿¿ä, ìýðãýæëèéí õ¿íýýñ íýìýëò
òàéëáàð,çºâëºãºº àâàõ,ÿðèëöàõ,ººðèéíõºº ¿íýëãýýã áàòàëãààæóóëàõ çýðãýýð
õàìòðàí àæèëëàíà. Ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëàõ ÿâöäàà òýðã¿¿íèé ñóðàã÷èä,
ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòýí, òºð, îëîí íèéòèéí áàéãóóëëàãûí àæèëòàí,
îëîíä àëäàðòàé, ººðèéí õîðò ìóó çóðøëûã ÿëàí äèéëñýí çýðýã õ¿ì¿¿ñòýé
óóëçàëò, ÿðèëöëàãà õèéõ, öóãëàðàëò çîõèîí áàéãóóëàõ çýðýã îëîí õýëáýðèéí
àæèë ÿâóóëíà.
Àøèãëàõ ìàòåðèàë:
1.
ÅÁÑ-èéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàãà, ñóóðü, á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ñóðàõ
áè÷ã¿¿ä
2.
Îþóí÷èìýã.Ä, “Àìüäðàõ óõààí 2 - Ýåëäýã õàðèëöààíû ýõíèé àëõàì”,
ÓÁ, 2004
3.
Óíäðàë.Ñ, “Óóð áèåèéã...”, 2005
4.
Õàíòóëãà.Ò, ”Ýð¿¿ë õ¿íñ ýìíýýñ ÷óõàë”, 2005
5.
ÝÌß, ÄÝÌÁ, “Ýð¿¿ë àìüäðàõ óõààí-ªñâºð ¿åèéí ýð¿¿ë ìýíä”, 2004
146
ÇÀÉÍÛ ÑÓÐÃÀËÒ
Äîê. Ä.ÿíäýãìàà (ÀÁÁÇѯÒ)
1. Çàéíû ñóðãàëò, ò¿¿íèé îíöëîã áà äàâóó òàë
2. Çàéíû ñóðãàëòûí çàð÷èì
3. Çàéíû ñóðãàëòàä õàìðàãäàõ õ¿í àìûí á¿ëýã, ñóðãàëòûí ò¿ãýýëòèéí
ñèñòåì 4. Çàéíû ñóðãàëòûí ñóðãàëòûí òîãòîëöîî, ñóðãàëòàä òàâèãäàõ
øààðäëàãà
5. Çàéíû ñóðãàëòûí òåõíîëîãè
6. Îíëàéí áà è-ñóðãàëò
1. Çàéíû ñóðãàëò, ò¯¯íèé îíöëîã áà äàâóó òàë
Çàéíû ñóðãàëò áîë îðîí çàéíààñ õàìààðàõã¿é ñóðãàëòûí îáúåêò,ñóáúåêòèéí
õàðèëöàí ¿éë÷ëýëèéí çîðèëãî ÷èãëýë,ýðãýõ õîëáîî á¿õèé (èíòåðàêòèâ), áàãø
ñóðàëöàã÷èä àëü àëü íü ººðòºº òîõèðîìæòîé õýëáýðýýð (àñèíõðîí) àæèëëàõ
áîëîìæ îëãîäîã ¿éë ÿâö áºãººä áîëîâñðîëûí ïðîöåññ òóñãàé ñóðãàí
õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ òîãòîëöîîíä ÿâàãäàíà. Òýðõ¿¿ òîãòîëöîî íü ñóðãàëòûí çîðèëãî,
àãóóëãà, àðãà, õýðýãñýë, çîõèîí áàéãóóëàõ õýëáýð, õÿíàëò ¿íýëãýý, ñóðãàëòûí
ìàòåðèàë,ñàíõ¿¿ ýäèéí çàñàã,ýðõ ç¿é,ìàðêåòèíãèéí äýä òîãòîëöîîñ á¿ðäýíý.
Èéì òîãòîëöîî áèé áîëñîí íºõöºëä çàéíû ñóðãàëò íü ÿäóóðàë, öàã õóãàöàà,
îðîí çàé, ºâ÷èí ýìãýãýýñ áîëæ áîëîâñðîëûí ¿éë÷èëãýýíä ¿ë õàìðàãäàõ
ÿâäëûã áàãàñãàæ æèíõýíý õ¿ì¿¿íëýã çàð÷ìààð ¿éë÷ëýõ áîëíî. ªíºº ¿åä
çàéíû ñóðãàëò õàìãèéí õ¿ì¿¿íëýã, èðýýä¿éòýé áîëîâñðîëûí õýëáýð áîëæ
áàéíà.
Õàìãèéí òîâ÷îîð òîäîðõîéëáîë, çàéíû ñóðãàëò íü áàãø ñóðàëöàã÷ õî¸ð
îðîí çàéí õóâüä òóñãààðëàãäìàë íºõöºëä ìýäýýëëèéí òåõíîëîãèéí
ÿìàð íýãýí òºðëèéã àøèãëàí ÿâóóëæ áóé ñóðãàëòûí õýëáýð þì. Òèéì
òåõíîëîãèò äóó, ä¿ðñ, ìýäýý áàðèìò, õýâëýìýë ìàòåðèàë àøèãëàí áèå äààí
ñóðàëöàõààñ ãàäíà çàðèì ¿åä “í¿¿ð òóëàí” õàðèëöàõ õàðèëöààíû õýëáýð
÷ õàìààðíà. Çàéíû ñóðãàëò áîë àíãèä ñóðàëöàõ õýëáýðèéí øóóä õóóëáàð
áèø.
Çàéíû ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàëòûí õóâüä çàðèì òàëààð ý÷íýý ãýõ
ìýò óëàìæëàëò ñóðãàëòûí õýëáýðòýé îéðîëöîî áîëîâ÷ ÿëãàðàõ îëîí
îíöëîãòîé.
147
Áóñàä îðîíä çàéíû ñóðãàëòûã õºãæ¿¿ëýõýä þóíû ºìíº ý÷íýý ñóðãàëòûíõàà
òóðøëàãàíä òóëãóóðëàäàã àæýý. Ý÷íýý ñóðãàëòûí õýëáýð íü çàìûí çàðäàë
ºíäºð, àæèë îëãîã÷èä àæèëòíóóäàà æèëä 80-100 õîíîã 4-5 æèëèéí òóðø
àæëààñ ÷ºëººëºõ ñîíèðõîëã¿é áàéäãààñ çàéíû ñóðãàëòàä ºíººäºð áàéðàà
òàâüæ ºãñººð áàéíà.
Çàéíû ñóðãàëò ý÷íýý áîëîí óëàìæëàëò ñóðãàëòûí áóñàä õýëáýð¿¿äýýñ îëîí
äàâóó òàëòàé, ºâºðìºö îíöëîãòîé. ¯¿íä: à) ñóðãàëòûí öàã õóãàöàà, îðîí
çàéí õàìààðëûã áàãàñãàæ, ñóðàëöàã÷ õ¿ññýí ãàçàðòàà, òîõèðîìæòîé ¿åäýý
ñóðàëöàõ áîëîìæ îëãîõ, á) ñóðãàëòûã ñóðàëöàã÷èéí áîëîìæèä òîõèðóóëàí
çîõèîí áàéãóóëàõ,â) õ¿í á¿ð ººðèéí ñóðàõ õýìíýë,õóðä,÷àäâàðò òîõèðóóëàí
ñóðàëöàõ áîëîìæ îëãîõ,ã) ñóðãàëòûí ìýäýýëëèéã âèðòóàëü îð÷èíä ä¿ðñ,äóó
àâèà äàãàëäóóëàí õºäºë㺺íòýé, àìüä, áîäèòîé, îéëãîìæòîé áîëîâñðóóëàõ,
ä) áîëîâñðóóëñàí ìàòåðèàëûã áîãèíî õóãàöààíä ò¿ãýýõ, å) èíòåðíåò áîëîí
ìýäýýëëèéí õýðýãñýë àøèãëàõ, æ) ñóðàëöàã÷ áèå äààí ñóðàëöàõ ÷àäâàð
ýçýìøèõýä äýýä çýðãýýð àíõààðàõ àñóóäëûã þóíû ºìíº äóðäàæ áîëíî.
2. Çàéíû ñóðãàëòûí çàð×èì
à) Ñóðãàëò õ¿ì¿¿íëýã áàéõ, á) íèéãìèéí òýãø áàéäëûã õàíãàõ, â) ñóðãàëò
óÿí õàòàí áàéõ,ã) ñóðãàëòûã ìîäóëèàð çîõèîí áàéãóóëàõ,ä) àæèë,õºäºëìºð
ñóðãàëòûã çýðýãö¿¿ëýõ áîëîìæòîé áàéõ, å) îëîí õ¿í õàìðàõ, æ) àðèâëàí
õýìíýëòòýé òåõíîëîãèèéã àøèãëàõ, ç) ìýäýýëëèéí òåõíîëîãè õýðýãëýõ, è)
ìýäýýëëèéí àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ, ê) ñóðãàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ óõààíû ñ¿¿ëèéí
¿åèéí îëîëò àìæèëòûã àøèãëàí ñóðãàëòûí ìàòåðèàëûã áîëîâñðóóëàõ, ë)
îëîí óëñûí øèíæòýé áàéõ, ì) áàãøèéí ¿¿ðãèéã øèíý÷ëýõ, í) áîëîâñðîëûã
èðýýä¿éä ÷èãë¿¿ëýõ çýðýã íü çàéíû ñóðãàëòûí ¿íäñýí çàð÷ìóóä áîëíî.
à)
Ñóðãàëò õ¿ì¿¿íëýã áàéõ çàð÷ìûí ìºí ÷àíàð íü ñóðãàëò áîëîâñðîëûí
¿éë ÿâö á¿õýëäýý õ¿íä ÷èãëýæ, ñóðàëöàã÷ ñóðãàëòûí àãóóëãàä òóñãàñàí
ìýäëýã, òóðøëàãà, ñîíãîñîí ìýðãýæèë, èðãýíèé áîëîí ¸ñ ñóðòàõóóíû
¿íýò ÷àíàð,îþóí óõààíû á¿òýýë÷ õàíäëàãûã ýçýìøèõ,õóâü õ¿í ººðèéãýý
íýýí õºãæ¿¿ëæ òºëºâøèõ õàìãèéí òààòàé íºõöºë á¿ðä¿¿ëýõ ÿâäàë.
á)
Íèéãìèéí òýãø áàéäëûã õàíãàõ çàð÷èì. Ñóðàëöàã÷èéí îðøèí ñóóãàà
ãàçàð, ýð¿¿ë ìýíä, àìüäðàëûí ò¿âøèíãýýñ õàìààðàõã¿é áîëîâñðîë
ýçýìøèõ òýãø áîëîìæ îëãîíî.
â)
Ñóðãàëò óÿí õàòàí áàéõ çàð÷èì. Ñóðàëöàã÷ òîõèðîìæòîé öàãòàà,
òîõèðîìæòîé ãàçðàà, ººðòºº òîõèðîìæòîé õýìíýë õóðäààð õè÷ýýëëýæ,
õýðýãöýýò áîëîâñðîëîî ýçýìøèõ áîëîìæòîé áàéíà. Õè÷ýýëèéã ñóäëàõ
õóãàöààã õàòóó òîãòîîõã¿é.
ã)
Ìîäóëèéí çàð÷èì. Òóñãàé êóðñ, ìîäóëèóäààñ ñîíãîæ, õóâü õ¿íèé áîëîí
òóõàéí á¿ëãèéí õýðýãöýýíä òîõèðñîí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº õèéõ
áîëîìæòîé áàéíà.
148
ä)
Ñóðãàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ óõààíû ñ¿¿ëèéí ¿åèéí îëîëò àìæèëòûã
àøèãëàí ñóðãàëòûí ìàòåðèàëûã áîëîâñðóóëàõ çàð÷èì Íýðëýñýí
çàð÷ìûí ìºí ÷àíàð íü çàéíû ñóðãàëòûí ìàòåðèàëûã áýëòãýõäýý ñóäëàõ
ç¿éëèéí äèäàêòèê çàãâàð áîëîâñðóóëàõ àæëààñ ýõëýõ ¸ñòîé ãýäýã ¿çýë
ñàíàà þì.
å)
Àæèë, õºäºëìºð ñóðãàëòûã çýðýãö¿¿ëýõ áîëîìæòîé áàéõ çàð÷èì.
Ñóðàëöàã÷ ýðõýëäýã àæèë õºäºëìºðººñºº õºíäèéðºõã¿é, çýðýãö¿¿ëýí
ñóðàëöàõ áîëîìæ á¿ðä¿¿ëýõýä àíõààðíà.
æ) Îëîí õ¿íèéã íýã çýðýã õàìðàõ çàð÷èì. Ýëåêòðîí íîìûí ñàí,
ìýäýýëëèéí áàíê çýðýã îëîí ýõ ñóðâàëæèéã àøèãëàõ, àëü áîëîõ îëîí
ñóðàëöàã÷ õàìðóóëàõ áîëîìæòîé áàéõàä àíõààðíà. Ñ¿ëæýý àøèãëàí
ñóðàëöàã÷èä áèå áèåòýéãýý ìºí áàãøòàé õàðèëöàõ áîëîìæ á¿ðä¿¿ëíý.
ç)
Ñóðãàëòûã àðèâëàí õýìíýëòòýé òåõíîëîãèîð ÿâóóëàõ çàð÷èì.
Ñóðãàëòûí áàéð, òåõíèê õýðýãñýë, òýýâðèéí çàðäëûã ¿ð ä¿íòýé àøèãëàæ,
òºâëºðñºí, æèãäýð÷ öýãöýðñýí áàòàëãààòàé ñóðãàëòûí ìýäýýëëýýð àëñ
áàéãàà ñóðàëöàã÷äûã õàíãàõ, ñóðãàëòûí çàðäëûã õÿìäðóóëàõ áîëîìæ
îëãîõîä àíõààðíà.
è)
Ìýäýýëëèéí òåõíîëîãèéã õýðýãëýõ çàð÷èì. Áîëîâñðîëûí ïðîöåññò
ìýäýýëëèéí áîëîí òåëåêîììóíèêàöè òåõíîëîãèéí õàìãèéí øèíý îëîëò
àìæèëòûã àøèãëàõ, ñóðàëöàã÷èéã äýëõèéí ìýäýýëëýë ¿éëäâýðëýëèéí
îðîí çàéä îðóóëàõ áîëîìæ îëãîíî. Ñóðãàëòûí òîãòîëöîîíû çîðèëãî,
àãóóëãà, àðãà, çîõèîí áàéãóóëàõ õýëáýð, õýðýãñýë çýðýã á¿òýö á¿ðò
ìýäýýëëèéí øèíý òåõíîëîãè õýðýãëýæ, õ¿íèé îþóíû á¿òýýë÷ ÷àäàâõè,
àíàëèòèê ñýòãýõ¿é, áèå äààõ ÷àäâàðûã õºãæ¿¿ëýõ ñóðãàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ
ç¿éí íàðèéí òºâºãòýé çîðèëòóóäûã øèéäýõ áîëîìæ îëãîíî.
ê)
Ìýäýýëëèéí àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ çàð÷èì. Õýðýãöýýò ìýäýýëëèéã
õàäãàëàõ äàìæóóëàõ, àøèãëàõ çîõèîí áàéãóóëàëòûí áîëîí òåõíèêèéí
òàëûí àþóëã¿é áàéäëûã àâ÷ ¿çíý.
ë)
Îëîí óëñûí øèíæòýé áàéõ çàð÷èì. Áîëîâñðîëûí ¿éë÷èëãýýíèé çàõ
çýýëä äýëõèéí áîëîâñðîë,øèíæëýõ óõààíû îëîëò àìæèëòûã èìïîðòîëæ,
ýêñïîðòëîõ áîëîìæèéã íýìýãä¿¿ëíý. Ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é,
ìàòåðèàë äýëõèé æèøèãò õ¿ðýõ áóñàä îðíû òóðøëàãààñ ñóðàëöàõ
áîëîìæ á¿ðä¿¿ëíý.
ì) Áîëîâñðîëûã èðýýä¿éä ÷èãë¿¿ëýõ çàð÷èì. Øèíý ¿åä ºíãºðñºí ¿åèéí
õóðèìòëóóëñàí øèíæëýõ óõààí, ñî¸ëûã äàìæóóëàõ òºäèéã¿é õóðäàí
õóâèð÷ ººð÷ëºãäºæ áóé äýëõèé åðòºíöºä äàñàí àìüäðàõàä òóñëàõ
åðòºíöèéã ¿çýõ ¿çëèéã òºëºâø¿¿ëýõýä ãîë ìºí ÷àíàð íü îðøèíî.
í)
Áàãø ¿¿ðãèéã øèíý÷ëýõ çàð÷èì. Çàéíû ñóðãàëò áàãøèéí ¿¿ðãèéã óëàì
ºðãºæ¿¿ëýí íýìýãä¿¿ëæ, òàñðàëòã¿é õºãæèõ íºõöºë á¿ðä¿¿ëíý. Áàãø
òàíèí ìýäýõ ¿éë àæèëëàãààã çîõèîí áàéãóóëàõ, õè÷ýýëèéí àãóóëãûã
149
áàéíãà áàÿæóóëàí øèíý÷ëýõ, ñóðàëöàã÷èéí á¿òýýë÷ èäýâõèéã äýýøë¿¿ëýõ,
÷èãëýëýýð àæèëëàíà. Ñóðàëöàã÷èéã ººðèéíõýý ºìíº õàðèóöëàãà õ¿ëýýõ,
øèéäâýð ãàðãàõ, õóâèéí çîõèîí áàéãóóëàëòàà ñàéæðóóëàõ, òàíèí ìýäýõ
õ¿ñýë ñîíèðõîëòîé áîëãîõ,êîìïüþòåð àøèãëàõ ÷àäâàðûã ñàéæðóóëàõàä
àíõààðíà. Ñóðãóóëüä àæèëëàæ áàéãàà áàãø ïðîôåññîðóóäûí õ¿÷ íººö,
÷àíàðòàé áîëîâñðóóëñàí ñóðãàëò àðãà ç¿éí ìàòåðèàë, òåñò çýðãèéã
çîõèñòîé àøèãëàæ, òàíõèìûí ñóðãàëòààñ èë¿¿ ÷àíàðòàé ñóðãàëò
ÿâóóëàõàä àíõààðíà.
3. Çàéíû ñóðãàëòûí õàìðàõ õ¯ðýý, ò¯ãýýëòèéí ñèñòåì
Çàéíû ñóðãàëò äàðààõ õ¿í àìûí á¿ëãèéã õàìðàí áîëîâñðîëûí ¿éë÷èëãýý
õ¿ðãýäýã. ¯¿íä: à) àëñëàãäñàí íóòãèéí á¿õ íàñíû õ¿í àì, á) ñóðãóóëü
çàâñàðäàã÷èä, ñóðãóóëèéí ãàäíà áóé õ¿¿õýä çàëóóñ, áîëîâñðîëûí ò¿âøèí
áàãàòàé íàñàíä õ¿ðýã÷èä, â) øèíý ìýäëýã, ìýðãýæèë ýçýìøèõ, ìýðãýæëýý
äýýøë¿¿ëýõ ñîíèðõîëòîé õ¿ì¿¿ñ, ã) èõ äýýä ñóðãóóëüä ýëñýëòèéí øàëãàëò
ºãºõ çîðèëãîîð áîëîâñðîëûí íýìýëò ¿éë÷èëãýý àâàõ ñîíèðõîëòîé õ¿¿õýä,
çàëóó÷óóä, ä) óëàìæëàëò òîãòîëöîîíû õÿçãààðëàãäìàë áîëîìæîîñ áîëæ
ñóðàëöàæ ÷àäàõã¿é áàéãàà õ¿ì¿¿ñ (àæèëëàãñàä, õºäººãèéí õºäºëìºð÷èä,
ýýëæèéí àæèëòàé õ¿ì¿¿ñ, ýìçýã á¿ëãèéíõýí ã.ì.), å) õèë îð÷èì àæèëëàæ
àìüäàðäàã öýðãèéí àëáàíûõàí, õóãàöààò öýðãèéí àëáàí õààã÷èä, æ) áîãèíî
õóãàöààíä õîñ ìýðãýæèë, íýìýëò áîëîâñðîë ýçýìøèõ áîëîìæòîé àâüÿàñ,
÷àäâàðòàé çàëóóñ, ç) ãàäààäûí ñóðãóóëü, áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãóóäàä
áîëîâñðîë ýçýìøèõ ñîíèðõîëòîé õ¿ì¿¿ñ, è) øîðîíä ÿë ýäýëæ áàéãàà
õ¿ì¿¿ñ, ê) ìîíãîëä áîëîâñðîë ýçýìøèõ ñîíèðõîëòîé áîëîâ÷ ÿíç á¿ðèéí
øàëòãààíààð èðæ ñóðàëöàæ ÷àäàõã¿é áàéãàà ãàäààäàä îðøèí ñóóã÷ ìîíãîë
èðãýä áîëîí áóñàä îðíû èðãýä, ë) àæèëã¿é÷¿¿ä, öàãàà÷ëàã÷èä ã.ì. Çàéíû
ñóðãàëò íü èéíõ¿¿ õ¿í àìûí á¿õèé ë á¿ëãèéã õàìðàí áîëîìæòîé öàã
õóãàöààíä íü áîëîâñðîëûí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã ó÷èð õàìãèéí õ¿ì¿¿íëýã
äýâøèëòòýé òåõíîëîãè ãýæ ¿çäýã.
Ñóðãàëòûí ò¿ãýýëòèéí ñèñòåì Çàéíû ñóðãàëòàä õî¸ð òºðëèéí ò¿ãýýëòèéí
ñèñòåìèéã ò¿ãýýìýë àøèãëàæ áàéíà. Ýíý íü ñèíõðîí áà àñèíõðîí õýëáýð
þì. Ñóðãàëòûí ïðîöåññò áàãø ñóðàëöàã÷ õî¸ðûí îðîëöîî íýãýí çýðýã,
íýã öàã õóãàöààíä áàéõ õýëáýðèéã ñèíõðîí ãýäýã. Æèøýý íü òåëåâèç,
òåëåôîí õîñëîë àøèãëàñàí çàéíû ñóðãàëò,òåëå õóðàë, êîìïüþòåð õóðàë
þìóó èíòåðíåòýýð ÷ààòëàõ çýðãýýð ñóðãàëò ÿâóóëàõ ¿åä áàãø ñóðàëöàã õî¸ð
íýã öàã õóãàöààíä çýðýã îðîëöîõ áîëîìæ á¿ðäýíý. ¯¿íèé äàâóó òàë íü
õàðèëöàí ÿðèëöàõ, ñàíàë áîäëîî ñîëèëöîõ, àñóóëò òàâèõ, õàðèóëàõ ¿éë ÿâö
øóóä ÿâàãääàãò îðøèíî.
Õàðèí àñèíõðîí õýëáýð íü áàãø áà ñóðàëöàã÷èéí îðîëöîî äýýðõèéí àäèë
çààâàë õàìò, íýã äîð áàéõ øààðäëàãàã¿é. Àñèíõðîí õýëáýðèéí ò¿ãýýëòýä
ýëåêòðîí øóóäàí, àóäèî õóóðöàã, âèäåî áè÷ëýã, èíòåðíåò õè÷ýýë, ëèñòñåðâèñ
çýðýã òºðë¿¿ä îðíî. Àñèíõðîí õýëáýðèéí äàâóó òàë íü ñèíõðîí õýëáýðèéã
150
áîäâîë èë¿¿ óÿí õàòàí àðãà ç¿éä ¿íäýñëýñýí, ñóðàëöàã÷èä áàéðëàë, öàã
õóãàöààãàà ÷ºëººòýé ñîíãîæ áîëäîãò îðøèíî. Ñóðàëöàã÷èä õîîðîíäîî
ãîëäóó èíòåðàêòèâ çàìààð õàðèëöàæ áàéâàë ñóðãàëò ¿ð àøèãòàé ÿâàãääàã
áºãººä èéì áîëîìæã¿é òîõèîëäîëä è-ìýéë çýðýã òîõèðîìæòîé òåõíîëîãèéã
àøèãëàíà.
4. Çàéíû ñóðãàëòûí òîãòîëöîî, ñóðãàëòàä òàâèãäàõ
øààðäëàãà
Çàéíû ñóðãàëòûí ¿ð ä¿í íü çºâõºí ñóðàëöàã÷, áàãø õî¸ð òºäèéã¿é ò¿¿íèéã
çîõèîí áàéãóóëàõàä îðîëöîæ áóé á¿õ õ¿ì¿¿ñ,çàñàã çàõèðãààíû íÿãò õàìòûí
àæèëëàãààíû ¿ð ä¿í áàéäàã áàéíà. Çàéíû ñóðãàëòûí òîãòîëöîîíû 3 ÷óõàë
ýëåìåíò áèé ãýæ ¿çäýã. ¯¿íä:
• Ñóðãàëòûí àðãà Óëàìæëàëò àðãà òºäèéëýí òîõèðîìæã¿é. Øèíý
òåõíîëîãèä òààðñàí øèíý àðãà õýðýãòýé.
• Òåõíîëîãè Òåõíîëîãèî ñîíãîõîîñ ºìíº ñóðãàëòûí çîðèëãîî ìýäýõ
õýðýãòýé. Èíãýõ íü öàã, ìºí㺠õýìíýõýýñ ãàäíà ñóðãàëò àìæèëòòàé
õýðýãæèõ ¿íäýñ áîëíî.
• Äýìæëýã Øèíý ñóðàëöàã÷èä òóñëàõ, òºðºë á¿ðèéí ýõ ñóðâàëæààñ
òóñëàëöàà àâàõ áîëîëöîîãîîð áàãø,ñóðàëöàã÷èéí àëü àëèéã íü õàíãàõ
õýðýãòýé.
Ñóðãàëòàä òàâèãäàõ øààðäëàãà Çàéíû ñóðãàëòûã ¿ð ä¿íòýé ÿâóóëàõàä
þóíû ºìíº õè÷ýýëèéí õºòºëáºð, àãóóëãà íü ñóðàëöàã÷äûí õýðýãöýýã
á¿ðýí õàíãàõóéö, ò¿¿íä òîõèðñîí áàéõ øààðäëàãàòàé. Õè÷ýýëèéí õºòºëáºð
òîäîðõîé, á¿ðýí òºãñ, êèððèêþëèì íü öàãàà îëñîí, òºãñººä ÿìàð ãýð÷èëãýý,
çýðýã öîë àâàõ íü òîäîðõîé áàéõààñ ãàäíà áàãø ñóðàëöàã÷èä õîîðîíäîî
õýðõýí õîëáîãäîõ /èíòåðàêòèâ/, ñóðãàëòàä àøèãëàõ òåõíèê, òåõíîëîãè,
ò¿¿íèéã ñóðãàëòûí ÿâöàä ýçýìøèõ ÷àäâàð,áàãøèéí ç¿ãýýñ ¿ç¿¿ëýõ òóñëàëöàà,
ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí áóñàä íººö,¿íý òºëáºð çýðãèéã áàãòààñàí á¿õ ìýäýýëëýýð
ñóðàëöàã÷èä õàíãàãäàõ øààðäëàãà òàâèãäàíà.
Çàéíû ñóðãàëò ýðõëýõ áàéãóóëëàãà íü ñàíõ¿¿ áîëîí óäèðäëàãûí õóâüä óã
ñóðãàëòûã á¿ðýí äóóñãàæ ÷àäàõóéö, áàãø áà ñóðàëöàã÷äàä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ,
ñóðãàëòûí òààòàé îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõ áîëîìæòîé áàéõ ¿¿ðýã õ¿ëýýíý. ßëàíãóÿà
óäèðäëàãûí áîëîí äýìæëýãèéí òîãòîëöîî íü /á¿ðòãýë, çºâëºãºº ºãºõ,
¿íýëãýý õèéõ ãýõ ìýò/ ñóðãàëòûí îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõýýð, ñóðãàëòûã çîõèîí
áàéãóóëæ áóé àðãà õýëáýðòýé óÿëäàõààð áàéíà. Ñóðãàëò ýðõëýã÷ áàéãóóëëàãà
íü ñóðãàëòàä õàìðàãäàæ áóé õ¿ì¿¿ñò òóñëàõ, íººö õýðýãëýãäýõ¿¿íýýð õàíãàõ
çàìààð ñóðàëöàã÷èéã äýìæèõ ñèñòåìòýé áàéíà. Ýíý ñèñòåì íü òåõíîëîãè,
õ¿í õ¿÷, íîìûí ñàí, ìýäýýëëèéí ¿éë÷èëãýý, çºâëºãºº, õýëýëö¿¿ëýã, òóñëàëöàà
çýðãèéã áàãòààõ áà èíãýõäýý ñóðàëöàã÷èéí ýðýëò õýðýãöýý, ñîíãîæ àâñàí
çàéíû ñóðãàëòûí òºðºë,ñóðãàëòûí ÿâö,ò¿¿íä àøèãëàæ áóé òåõíîëîãè çýðãèéã
õàðãàëçàíà.
151
5. Çàéíû ñóðãàëòûí òåõíîëîãè
Ñóäëàà÷èä çàéíû ñóðãàëòûí òåõíîëîãèéí õºãæëèéí õýä õýäýí çàãâàð áóþó
¿å øàò áàéãààã òýìäýãëýñýí áàéíà. ¯¿íä:
• õàðèëöààíû çàãâàð (Correspondence Model)
• ìàëüòèìåäèà çàãâàð (Multi-media Model)
• òåëå ñóðãàëòûí çàãâàð (Telelearning Model)
• ÷ºëººò ñóðãàëòûí çàãâàð (Nipper, 1989; Pelton, 1991; Taylor, 1992)
Àíõíû ¿å øàò áîëîõ õàðèëöààíû çàãâàð íü õàìãèéí ºðãºí òàðõñàí áºãººä
ýíý íü õî¸ð äàõü áóþó ìàëüòèìåäèà çàãâàðòàéãàà õîñîëæ ñóðãàëòûí
íººöèéã îíîâ÷òîéãîîð ñîíãîí õýðýãëýõ áîëîìæ îëãîäîã. Òóõàéëáàë,
õýâëýìýë áàéäëààð õýðýãëýõ çààâàð çºâëºãºº,óíøèõ ìàòåðèàë,âèäåî áè÷ëýã,
àóäèî áè÷ëýã, êîìïüþòåð àøèãëàí õýðýãëýõ ìàòåðèàëóóä áîëîí èíòåðàêòèâ
âèäåî çýðãèéã íýðëýæ áîëíî. Õàðèí ýíý õî¸ð çàãâàðûã ¿ð ä¿íòýé àøèãëàæ
áóé ãàçðóóä ãóðàâ äàõü ¿å øàò áîëîõ òåëå ñóðãàëòûí çàãâàð ëóó ò¿ðýãäýí
îðîõ íü ãàðöààã¿é þì.
Òåëå ñóðãàëòûí çàãâàðò ìýäýýëëèéí òåõíîëîãèä òóëãóóðëàñàí á¿õ
òºðë¿¿ä, òóõàéëáàë, àóäèî-òåëåêîíôåðåíö, àóäèîãðàô õàðèëöààíû ñèñòåì,
âèäåî êîíôåðåíö áà àóäèî, òåëå êîíôåðåíö áàéäëààð ÿâàãäàæ áóé ðàäèî,
òåëåâèçèéí íýâòð¿¿ëýã îðíî.
Çàéíû ñóðãàëòûí äºðºâ äýõ ¿å øàò áîëîõ ÷ºëººò ñóðãàëòûí çàãâàð íü
èíòåðíåòèéí ñ¿ëæýýãýýð äàìæóóëàí ÿâóóëàõ ºíäºð ÷àíàðòàé èíòåðàêòèâ
ìàëüòèìåäèàãèéí á¿õ òºðëèéí õîñëîë þì. Çàéíû ñóðãàëò ýðõýëæ áóé á¿õ
áàéãóóëëàãà, õ¿ì¿¿ñ ýíý äºðâºí ¿å øàòûã òóóëäàã áºãººä Ñòåíáåðã, Õîðâàò
(Sternberg, Horvath, 1995) çýðýã çàðèì ñóäëàà÷èä àíõäàã÷ òåõíîëîãè áóþó
çàãâàð (õýâëýìýë ìàòåðèàë)-ûí à÷ õîëáîãäîë îäîî õ¿ðòýë áóóðààã¿éãýýð
áàðàõã¿é õàìãèéí íàéäâàðòàé, ¿ð ä¿í ñàéòàé õýëáýð ãýæ ¿çäýã áàéíà.
6. Îíëàéí áà è-ñóðãàëò
Ýëåêòðîí ñóðãàëò (è-ñóðãàëò) íü èíòåðíåòòýé ñàëøã¿é õîëáîîòîé. È-ñóðãàëò
ãýäýã íü ìýäýýëýë õàðèëöààíû òåõíîëîãè áà êîìüïþòåðèéã àøèãëàí ÿâóóëæ
áóé ñóðãàëòûí õýëáýð (Cummings, 2001) áºãººä ýíý íü çàéíû ñóðãàëò, í¿¿ð
òóëàí òàíõèìä ñóðàëöàõ, îíëàéí ñóðãàëòûí àëü àëèéã áàãòààíà.
Õàðèí îíëàéí ñóðãàëò áîë è-ñóðãàëòûí íýã ºâºðìºö õýëáýð þì. Ýíý íü
âåá-ýä òóëãóóðëàñàí áóþó êîìüïþòåð àøèãëàí áàãø ñóðàëöàã÷ õî¸ð øóóä
õîëáîãäîí ÿâóóëæ áóé ñóðãàëò þì (Cummings, 2001). Îíëàéí ãýäýã íü
“òóõàéí ¿åä” (real time áóþó on-line –ëàéí äýýð) ãýñýí óòãàòàé ¿ã áºãººä
ÿã òýð öàã ìº÷èä ñóðãàã÷ áà ñóðàëöàã÷ õîîðîíäîî õàðèëöàõ áîëîìæèéã
îëãîäãîîðîî ÿëãààòàé. Ýíäýýñ ¿çýõýä ýëåêòðîí ñóðãàëò íü ìºí èíòåðíåòýä
ñóóðèëñàí ñóðàëöàã÷ äóðòàé öàãòàà ¿çýæ áîëäîã, ººðººð õýëáýë, 24 öàãèéí
òóðø ñóðàëöàõ áîëîìæîîð õàíãàäàã, áàãø ÷ áîëîìæòîé öàãòàà ñóðàëöàã÷äûí
õàðèóëòûã øàëãàæ, ñóðãàëòûí ìàòåðèàëûã îðóóëæ áîëäîãîîðîî îíëàéí
ñóðãàëòààñ ÿëãààòàé.
152
ÒÎÃÒÂÎÐÒÎÉ ÕªÃÆËÈÉÍ ÁÎËÎÂÑÐÎË
Ñ.Ãàíñ¿õ (ÀÁÁÇѯÒ)
1. Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîë
2. Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëûí õàìðàõ õ¿ðýý, îíöëîã áà
øààðäëàãà
3. Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëûã Ìîíãîëä õºãæ¿¿ëýõ õýðýãöýý,
øààðäëàãà
1. Òîãòâîðòîé õªãæëèéí áîëîâñðîë
Òîãòâîðòîé õºãæèë
Òîãòâîðòîé õºãæèë íü èðýýä¿é ¿åèéíõýíä õýðýãöýýãýý õàíãàõ íºõöºëèéã
àëäàãäóóëàëã¿éãýýð ºíººãèéí õýðýãöýýã õàíãàõ áîëîìæ ìºí15
1987 îíä õýâëýãäñýí “Áèä íýãäìýë èðýýä¿é” Áðóíäòëýíäèéí õîðîîíû
òàéëàí íü òîãòâîðòîé õºãæëèéã èðýýä¿éí õºãæëèéí áîäëîãûã òîäîðõîéëîõ
àñóóäàë áîëãîí çàñãèéí ãàçðûí á¿õ ò¿âøèíä õýðýãæ¿¿ëýõèéã óðèàëñàí
áàéäàã.
Õºãæëèéí òóõàé àâ÷ ¿çýæ áàéãàà ¿åä íèéãýì, ýäèéí çàñàã, áàéãàëü îð÷èí,
ñî¸ë çàíøèë, óëñ òºð ñ¿ñýã áèøðýëèéã íýã íýãíýýñ íü ñàëàíãèä àâ÷ ¿çýõ
áîëîìæã¿é þì ãýäãèéã ºíººäºð îëîí óëñ ¿íäýñòí¿¿ä õ¿ëýýí çºâøººð÷ ýäãýýð
ñàëáàðóóäûã òóñ òóñàä íü àâ÷ ¿çýæ èðñýíýýð íèéãýì, ýäèéí çàñàã, áàéãàëü
îð÷èíä ãàæóóäàë, óäààøðàë çýðýã ñºðºã íºëººã äàãóóëæ áóéä ä¿ãíýëò õèéí
õºãæèëä ÿìàð àðãà çàìààð õ¿ðýõ âý ãýäýã òàëààð ͯÁ-ûí áàéãóóëëàãóóä,óëñ
îðíóóäûí çàñãèéí ãàçàð, èðãýíèé íèéãýì áîëîí ÒÁÁ, ýðäýìòýí ìýðãýäèéí
äóíä îëîí àðâàí ìýòãýëöýýí, ñóäàëãàà õèéãäñýí áàéäàã. Òîãòâîðòîé
õºãæëèéí ¿çýë ñàíàà íü äýýð ºã¿¿ëñýí áèå äààñàí ñàëáàðóóäûí õºãæèë,
õîîðîíäîî õàðèëöàí óÿëäààòàéãààð íýã íü íºãººäºº ñààä áîëîëã¿éãýýð
èðýýä¿é ¿åèéíõýý ýðýëò õýðýãöýýã õàðãàëçàí, áàéãàëü îð÷èíä õîð íºëººã¿é,
øèíæëýõ óõààíû îëîëò àìæèëòàä òóëãóóðëàí, ýâ íýãäëèéí äîîð õàìòäàà
ººð÷ëºëò õèéõ ãîë àðãà õýðýãñýë íü áîëæ á¿õèé ë ñàëáàðóóä íü õºãæëèéí
öîãö áîäëîãîîð çàíãèäàãäàõ øààðäëàãûã áèé áîëãîæ áàéíà.
15
Report of the World Commission on Environment Development, 1987. Brundtland
153
Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîë
Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîë (ÒÕÁ) íü ͯÁ-ûí õî¸ð ºâºðìºö ñàëáàð
áîëîõ áîëîâñðîë áà òîãòâîðòîé õºãæëèéí ò¿¿õýýñ ýõëýëòýé. ¯íýíäýý áîë,
áîëîâñðîë, òîãòâîðòîé áàéäàë íü ñàëøã¿é áºãººä áîëîâñðîë íü òîãòâîðòîé
õºãæëèéã öîãöëîîõîä ãîë õýðýãñýë íü áîëîõ þì. Òîãòâîðòîé õºãæëèéí
áîëîâñðîë íü õ¿ðýýëýí áóé îð÷èí, íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí õ¿ðýýíä äýëõèé
íèéòèéí ºìíº òóëãàð÷ áóé áóñàä îëîí àñóóäëûã õàìàð÷, áîëîâñðîëîîð
äàìæóóëàí ºíºº áà èðýýä¿é õîé÷ ¿åèéíõíèéõýý òºëºº áàéãàëü îð÷èí,ýäèéí
çàñãèéí ÷àäàìæ, àìüäðàõ íèéãìèéí èë¿¿ òîãòâîðòîé èðýýä¿éã áèé áîëãîõ,
èéì çàí òºëºâ, õàðèëöààíä ãàðàõ ººð÷ëºëòèéã äýìæèõ ÿâäàë þì.
Ò¿¿õèéí õóóäñûã ñºõâºë, Òîãòâîðòîé õºãæëèéí òóõàé àíõ 1987 îíä
ÿðèãäàæ ýõýëñýíýýñ õîéø ͯÁ-ûí Åðºíõèé àññåìáëåéãààñ Òîãòâîðòîé
õºãæëèéã áîëîâñðîëîîð äýìæèõ îéëãîëòûã áîëîâñðóóëæýý. Áðóíäòëåíäèéí
õîðîîíîîñ 1987-1992 îíä òîãòâîðòîé õºãæëèéí îéëãîëòûã õýëýëö¿¿ëýí
ÿðèëöàæ 40 á¿ëýã á¿õèé “Äàÿí äýëõèéí Òîãòâîðòîé Õºãæëèéí Õºòºëáºð21”-èéã áîëîâñðóóëñàí. Ýíý õºòºëáºðèéí “Áîëîâñðîë, îëîí íèéòèéã
ìýäýýëëýýð õàíãàõ áà ñóðãàëòûã äýìæèõ íü” õýìýýõ 36 äàõü á¿ëýãò
áîëîâñðîë áîëîí òîãòâîðòîé õºãæëèéí ¿çýë áàðèìòëàë àíõ òóñãàãäæýý.
¯¿íýýñ ãàäíà áîëîâñðîë íü ÷àäàâõèéã íýìýãä¿¿ëýõ ñòðàòåãè áîëîõûí õóâüä
õºòºëáºðèéí á¿õ 40 á¿ëýãò, Äýëõèéí ÷óóëãàíààñ ãàðãàñàí á¿õ õóðëóóäàä
òóñãàëàà îëñîí þì. ̺í Ðèî-äå-Æàíåéðîãèéí Äýëõèéí ÷óóëãàí áîëîí
2002 îíä ªÀÁÍÓ-ûí Éîõàíñáóðãýä áîëñîí Òîãòâîðòîé õºãæëèéí äýëõèéí
÷óóëãàíóóä äýýä ò¿âøèíäýý àâ÷ õýëýëöýæ èðæýý.
Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëûí 10 æèë
2002 îíû 12 äóãààð ñàðä ͯÁ-ûí Åðºíõèé Àññåìáëåéí 57/254-ð òîãòîîëîîð
2005-2014 îíûã ͯÁ-ûí òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëûí 10 æèë
áîëãîõîîð áàòàëñàí áèëýý. Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëûí çîðèëãûã
ͯÁ-ûí Åðºíõèé Àññåìáëåéí 59/237 äóãààð òîãòîîëä òóñãàõäàà “óëñ îðîí
á¿ð ¿íäýñíèéõýý õºãæëèéí òºëºâëºãººíä òîõèðñîí áîëîâñðîëûí òîãòîëöîî
áà ñòðàòåãèéã õýðýãæ¿¿ëýõ” ÿâäàë õýìýýæýý. Õàðèí Òîãòâîðòîé õºãæëèéí
áîëîâñðîëûí 10 æèëèéí çîðèëò íü õ¿í á¿ð áîëîâñðîëûí ¿ð øèìèéã
õ¿ðòýæ, èðýýä¿éíõýý òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõàä øààðäàãäàõ àìüäðàëûí
õýâ ìàÿã, õàðèëöàà, ¿íýò ç¿éëñýä ñóðàëöàõ áîëîìæèéã îëãîõ ÿâäàë.
Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëûí 10 æèëèéí õ¿ðýýíä ÞÍÅÑÊÎ-ãèéí
ìàíëàéëàõ ¿¿ðýã áà áóñàä ãèø¿¿í îðíóóäûí ¿¿ðýã íü äàðààõ 4 ¿íäñýí
÷èãëýëýýð òîäîðõîéëîãäîæ áàéíà:
•
÷àíàðòàé ñóóðü áîëîâñðîëûí õ¿ðòýýìæèéã ñàéæðóóëàõ
154
•
•
•
áîëîâñðîëûí õºòºëáºð, òºëºâëºãººã øèíý÷ëýí ººð÷ëºõ
îëîí íèéòèéí îéëãîëòûí ò¿âøèíã äýýøë¿¿ëýõ
ñóðãàëòààð õàíãàõa16
2. Òîãòâîðòîé õªãæëèéí áîëîâñðîëûí õàìðàõ õ¯ðýý,
ÎÍÖËÎÃ ÁÀ ØÀÀÐÄËÀÃÀ
Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëûí õàìðàõ õ¿ðýý
Òîãòâîðòîé Õºãæëèéí Áîëîâñðîëûí Íýãäñýí ¯íäýñòíèé Áàéãóóëëàãûí
10 æèë: Îëîí óëñûí õýðýãæèëòèéí çàãâàðò òýìäýãëýñýí÷ëýí Òîãòâîðòîé
õºãæëèéí áîëîâñðîë íü òîãòâîðòîé õºãæëèéí 3 ¿íäñýí õ¿ðýý áîëîõ
õ¿ðýýëýí áóé îð÷èí, íèéãýì, ýäèéí çàñàã–èéã õàìðàõ áºãººä ýíý
÷èãëýëýýð íèëýýä àìæèëòòàé àæèëëàæ áàéãàà áóñàä îëîí óëñûí áîëîí
õºãæëèéí áàéãóóëëàãóóäûí òóðøëàãààñ õàðàõàä ñî¸ë-ûí õ¿ðýýã ìºí
õàìðóóëàí ¿çýæ áàéíà. Òóõàéëáàë, Õ¿ðýýëýí áóé îð÷íû àñóóäàëä óñ, õîã
õàÿãäàë; íèéãìèéí àñóóäàëä àæèë ýðõëýëò, õ¿íèé ýðõ, õ¿éñèéí òýãø áàéäàë,
ýâ íýãäýë õ¿íèé àþóëã¿é áàéäàë çýðãèéã õàìàð÷ áàéãàà áîë ýäèéí çàñàã
íü ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ, õàðèóöëàãà èòãýëöëèéí àñóóäàë çýðãèéã áàãòààíà.
Äýëõèé íèéòèéí àíõààðëûã òàòàæ áóé ÕÄÕÂ/ÄÎÕ áîëîí øèëæèõ õºäºë㺺í,
óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëò, õîòæèëò çýðýã íü òîãòâîðòîé áàéäëûí áóñàä îëîí
äàì àñóóäëóóäûã äàãóóëæ áàéíà. Ýäãýýðèéã èéíõ¿¿ öîãöîîð íü àâ÷ ¿çñýíýýð
áîëîâñðîëûí ºðãºí õ¿ðýýòýé, òîäîðõîé ñòðàòåãèéã øààðäàõ áºãººä áèä
áîëîí áèäíèé õîé÷ ¿åèéíõýíä òýäãýýðèéã øèéäýõ àðãà çàìûã îëîõ, ýðýë
õàéãóóë õèéõýä äºõºì áîëíî.
Äýëõèéí òîãòâîðòîé áàéäàëä àþóë ó÷ðóóëæ áóé ýäãýýð àñóóäëóóäûã
áîëîâñðîëîîð äàìæóóëàí øèéäýõ íü Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëûí
õàìãèéí ãîë àñóóäàë áîëíî. Áîëîâñðîëûí øèíý÷ëýë íü äàíãààðàà ¿¿íèéã
ã¿éöýòãýæ ÷àäàõã¿é áºãººä ýíý íü íèéãìèéí îëîí ñàëáàðóóäààñ èõýýõýí
õ¿÷ ÷àðìàéëòûã øààðäàõ áîëíî.
Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëûí îíöëîã
Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîë íü äàðààõ îíöëîãóóäûã áàãòààñàí ºíäºð
÷àíàð á¿õèé áîëîâñðîëûã õºãæ¿¿ëýõ áîëîìæèéã áèäýíä îëãîæ áàéíà.
Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîë íü:
• çàð÷èì, ¿íýò ç¿éëñýä ñóóðèëäàã;
• îðîí íóòãèéí õýðýãöýýíä òîõèðñîí, òýäíèé ñî¸ë óëàìæëàëòàé
çîõèöäîã;
16
Õýðýãæèëòèéí îëîí óëñûí çàãâàðûí ñ¿¿ë÷èéí á¿ëýãò ýíý òàëààð
äýëãýðýíã¿é ºã¿¿ëñýí.
155
•
òîãòâîðòîé õºãæëèéí 3 ñàëáàð áîëîõ õ¿ðýýëýí áóé îð÷èí, íèéãýì,
ýäèéí çàñãèéí ñàéí ñàéõíûã ýðõýìëýäýã;
•
íàñàí òóðøèéí ñóðàëöàõóéã äýìæäýã;
•
àëáàí, àëáàí áóñ, àìüäðàõ îð÷íû áîëîâñðîëûã õàìðóóëäàã;
•
ñàëáàð õîîðîíäûí øèíæòýé. (Íýã ÷ ñàëáàð Òîãòâîðòîé õºãæëèéí
áîëîâñðîëûí çîðèëãîä äàí ãàíöààðàà õ¿ð÷ ÷àäàõã¿é áºãººä
Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëä á¿õ ñàëáàð õóâü íýìðýý
îðóóëäàã);
Èéíõ¿¿ ÒÕÁ-ûí õºòºëáºð¿¿ä îðîí íóòàã á¿ðèéí õ¿ðýýëýí áóé îð÷èí,íèéãýì,
ýäèéí çàñãèéí ºâºðìºö íºõöºë áàéäëûã òóñãàí òýäíèé õýðýãöýý, ¿çýë
ñàíàà, íºõöºë áàéäàëä ¿íäýñëýõ áà îðîí íóòãèéíõíû õýðýãöýý íü èõýâ÷ëýí
áóñàä óëñ ¿íäýñòí¿¿äèéí íºëºº, ¿ð ä¿íãýýð áèåëýëýý îëäîã ãýäãèéã õ¿ëýýí
çºâøººðäºã. Öààøèëáàë ÒÕÁ íü àæèëëàõ õ¿÷èí, íèéãìèéí çºâøèëöºë,
õ¿ðýýëýí áóé îð÷íû õàìãààëàë,øèéäâýð ãàðãàëòàä îðîí íóòãèéíõíû îðîëöîî,
àìüäðàëûí ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ çàìààð èðãýäèéí ÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëäýã.
Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëûã äýìæèõ ÷èãëýë¿¿ä
Îëîí óëñ îðíóóä Òîãòâîðòîé õºãæèë äýõ áîëîâñðîëûí à÷ õîëáîãäëûã
õ¿ëýýí çºâøººð÷ áàéãàà áîëîâ÷ äîðâèòîé äýâøèë ãàðààã¿é áàéãàà íü ýíý
òàëààðõ îéëãîëò õàíãàëòã¿é áàéãààòàé õîëáîîòîé. ͺ㺺 òàëààñ áîäëîãî,
ñàíõ¿¿æèëò õàíãàëòã¿é áàéãàà íü íºëººëæ áàéíà. ×àðëèç Õîïêèíñèéí ¿çýæ
áàéãààãààð 1990-ýýä îí áîëîí øèíý çóóíä Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëûã
õýðýãæ¿¿ëýõýä äàðààõü 12 ãîë àñóóäàë òóëãàð÷ áàéíà 17. ¯¿íä:
17
•
Îéëãîëòûí ò¿âøèíã ñàéæðóóëàõ
Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëûí õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëæ ýõëýõ
õàìãèéí àíõíû àëõàì íü îëîí íèéòèéí äóíä ÿëàíãóÿà áîëîâñðîëûí
ñàëáàðò àæèëëàãñäûí îéëãîëòûã ñàéæðóóëàõ.
•
Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëûã ñóðãàëòûí êèððèêóëóìä
îðóóëàõ
Óëñ á¿ð Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëûã øèíýýð áèå äààñàí õè÷ýýë
áîëãîí îðóóëàõ ýñâýë ñóðãàëòûí õºòºëáºðºº á¿õýëä íü Òîãòâîðòîé
õºãæëèéí àñóóäëûã õàìðàõààð øèíý÷ëýí ººð÷ëºõ òóõàéãàà øèéäýõ
õýðýãòýé.
•
Áîëîâñðîëûí øèíý÷ëýëò, ýäèéí çàñãèéí ºñºëòòýé õîëáîõ
Îäîîãèéí ÿâóóëæ áóé áîëîâñðîëûí øèíý÷ëýëòèéí àñóóäàë íü
Education for Sustainable Development Toolkit, 2002
156
Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëûã õºãæ¿¿ëýí äýìæèõýä èõýýõýí
äýì áîëîõ áºãººä öààøèä òîãòâîðòîé áàéäëûí çàð÷èì áîëîí óëñ
¿íäýñíèéõýý óðò õóãàöààíû ýäèéí çàñãèéí ¿ð ºãººæèéí õîîðîíäûí
óÿëäàà õîëáîîã òîäîðõîéëîõ õýðýãòýé.
•
Òîãòâîðòîé õºãæëèéí êîíöåïöèéí àñóóäàë
Òîãòâîðòîé õºãæëèéã òîäîðõîéëæ, õýðýãæ¿¿ëýõ íü õýö¿¿ ó÷èð
ò¿¿íèéã çààõ íü ìºí áýðõøýýëòýé. Òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõûí
òóëä áîëîâñðîëûí ñèñòåìèéã á¿õýëä íü ººð÷ëºí øèíý÷ëýõ íü á¿ð ÷
õ¿íäðýëòýé àñóóäàë áèëýý.
•
Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëûí õºòºëáºðèéã îëîí
íèéòèéí îðîëöîîòîéãîîð õýðýãæ¿¿ëýõ
Îðîí íóòãèéíõíû õóâüä òîãòâîðòîé áàéäëûí òºëººõ áîëîâñðîë ãýæ
þó âý ãýäãèéã þóí ò¿ð¿¿í ººðñäèéí îðîëöîîòîéãîîð òîäîðõîéëîõ
õýðýãòýé. Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîë íü îðîí íóòãèéí îíöëîãèéã
õàðãàëçñàí, òýäíèé çàí çàíøèëä òîõèðîõóéö áàéõ ¸ñòîé ó÷ðààñ á¿ñ,
àéìãóóä ººðñäèéí Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëûí õºòºëáºðèéã
áîëîâñðóóëàõ øààðäëàãàòàé.
•
Óëàìæëàëò õè÷ýýëèéã ñàëáàð õîîðîíäûí àãóóëãàòàé õîëáîõ
Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîë íü îëîí ñàëáàðûã õàìàð÷ òýäãýýðèéí
¿çýë áàðèìòëàë, ¿íýëýëò ä¿ãíýëòèéí àðãà õýëáýð¿¿äýýñ õàìààðàëòàé
áàéäàã. Õýðâýý ¿íäýñíèé ñóðãàëòûí õºòºëáºð íü õè÷ýýë á¿ðèéí
àãóóëãà, ñóäëàõóóíûã íàðèéí òóñãàñàí òîõèîëäîëä Òîãòâîðòîé
õºãæëèéí áîëîâñðîëûã õýðýãæ¿¿ëýõ íü íèëýýä áýðõøýýëòýé áàéõ
áà õàðèí àãóóëãà íü åðºíõèéëºí òóñãàãäñàí òîõèîëäîëä Òîãòâîðòîé
õºãæëèéí áîëîâñðîëûã õýðýãæ¿¿ëýõýä õàðüöàíãóé õÿëáàð áàéõ
áîëíî.
•
Áóñàä ñàëáàðóóäûí îðîëöîî
Áàéãàëü îð÷èí, õóäàëäàà ¿éëäâýð, ýð¿¿ë ìýíäèéí çýðýã ÿàìä íü
Òîãòâîðòîé õºãæèëä èõýýõýí ¿¿ðýã õàðèóöëàãûã õ¿ëýýõ áà òóðøëàãà,
íººö, ñàíõ¿¿æèëòèéã íýãòãýñíýýð ÷àíàðòàé, áîëîâñðîëûí ñàéí
õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæ áèé áîëíî.
•
Õ¿íèé íººöèéã ñàéæðóóëàõ
Õ¿íèé íººöèéã õºãæ¿¿ëýõ 2 ¿íäñýí çàãâàð áèé. Ýíý íü òºãñºëòèéí
äàðààõ áà ºìíºõ ñóðãàëò þì. Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëûã
àìæèëòòàé õýðýãæ¿¿ëýõ ýõíèé ¿å øàòàíä ýíý 2 àðãûã õîñëóóëàí
õýðýãëýõ õýðýãòýé.
•
Ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí ìàòåðèàëëàã íººöèéã áèé áîëãîõ
Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîë ¿ð ä¿íòýé õýðýãæèõ ýñýõ íü
157
•
¿íäýñíèé áîëîí îðîí íóòãèéí ò¿âøèíä ñàíõ¿¿æèëòèéã õýðõýí õèéæ
áàéãààãààñ øàëòãààëíà. ¯íäýñíèé ò¿âøèíä ñàíõ¿¿æèëò íü ñóðãàëòûí
êèððèêóëóì, çàõèðãààíû çàðäàë, áàãøèéí áîëîâñðîëä çàðöóóëàãäàõ
áºãººä îðîí íóòãèéí ñàíõ¿¿æèëò íü ñóðãàëòûí êèððèêóëóì
áîëîâñðóóëàõ áà äàãàëäàõ ìàòåðèàëûã áýëòãýõ, áàãøèéã ñóðãàõàä
çàðöóóëàãäàíà.
Áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ
Áîëîâñðîëûí àëü ÷ øèíý÷ëýëò íü “äýýðýýñ äîîø”, “äîîðîîñ äýýø”
ãýñýí õ¿÷èí ÷àðìàéëòàí äýýð òóëãóóðëàãäàíà. ßàìäûí ò¿âøèíä
øèíý÷ëýëòèéã õèéõ áîäëîãûã áîëîâñðóóëàõ áà îðîí íóòãèéí
óäèðäëàãà, áàãø, íóòãèéí èðãýä íü îðîí íóòàãò ÿìàð áîäëîãûã
áàðèìòëàõ, ò¿¿íèéã õýðõýí õýðýãæ¿¿ëýõèéã òîäîðõîéëíî.
•
Á¿òýýë÷, øèíýëýã óóð àìüñãàëûã áèé áîëãîõ
Áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷èä áîëîí ò¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýã÷èä, áàãø íàð
íü ººð÷ëºëò õèéõ,áîëîâñðîëûí áîëîí òîãòâîðòîé áàéäëûí çîðèëãûã
õýðýãæ¿¿ëýõýä çàðèì íýã ýðñäýëòýé àëõàì õèéõýä áýëýí áàéõ
õýðýãòýé áºãººä òýä íàð ýäãýý𠺺ð÷ëºëòèéã õèéõ ýðõýýð õàíãàãäàõ
¸ñòîé.
•
Îðîí íóòãèéí îíöëîãò òîõèðóóëàí òîãòâîðòîé áàéäëûã
äýìæèõ
Òîãòâîðòîé õºãæëèéí çàð÷èì íü ºäºð òóòìûí àìüäðàë áîëîí çàñãèéí
ãàçðûí áîäëîãîä áîäèò áèåëýëýý îëæ ÷àäààã¿é áàéãàà ºíººãèéí
íºõöºëä Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîë íü äîîðîîñ äýýø ãýñýí
çàð÷èìä òóëãóóðëàñàí îðîí íóòãèéí ñàíàë ñàíàà÷ëàãààð ãàð÷ èðýõ
õýðýãòýé. Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîë íü òîãòâîðòîé èðýýä¿éä
õ¿ðýõ õ¿ñýë çîðèëãî á¿õèé ìýäýýëýëýýð õàíãàãäñàí ìýäëýã á¿õèé
èðãýäèéã òºëºâø¿¿ëýõ áîëíî.
3. Òîãòâîðòîé õªãæëèéí áîëîâñðîëûã ÌÎÍÃÎËä
ÕªÃƯ¯ËÝÕ ÕÝÐÝÃÖÝÝ, ØÀÀÐäËÀÃÀ
1990-ýýä îíû øèëæèëòèéí ¿åýñ õîéøõè ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ìàíàé óëñàä áèé
áîëñîí õ¿ðýýëýí áóé îð÷íû áîõèðäîë,òýíöâýðã¿é áàéäàë çýðýã íü Òîãòâîðòîé
õºãæëèéí áîëîâñðîëûí õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ ãîë øààðäëàãûã áèé
áîëãîæ áàéíà. Óóë óóðõàéí ñàëáàðûí õóðäàöòàé õºãæèë íü óñ, õºðñíèé
áîõèðäëûí ãîë øàëòãààí áîëæ, îéí ò¿éìýð, îéí ìîäûã òàéðàõ çýðýã íü
öºëæèëò, ýëñíèé í¿¿äýë ìºí çóä, ãàí çýðýã áàéãàëèéí ñºðºã ¿çýãäë¿¿äèéã
àâ÷èð÷, íºãºº òàëààñ ÿäóóðàë, àæèëã¿éäýë íü õ¿íèé õ¿÷èí ç¿éëñýýñ
øàëòãààëñàí õ¿ðýýëýí áóé îð÷íû áîõèðäëûã áèé áîëãîæ áàéíà. Òèéìýýñ
Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîëûí òàëààðõ îëîí íèéòèéí îéëãîëòûã
íýìýãä¿¿ëýõ, õ¿ðýýëýí áóé îð÷íûã õàéðëàõ, õàìãààëàõ àæëûã Òîãòâîðòîé
158
õºãæëèéí áîëîâñðîëîîð îëãîõ íü äýýðõ àñóóäëóóäûã øèéäýõ ãîë õýðýãñýë
áîëîõ òºäèéã¿é Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëò (ÌÕÇ), Á¿õ íèéòèéí áîëîâñðîë
(ÁÍÁ), Áè÷èãòýí áîëîõ ͯÁ-ûí 10 æèëèéí çîðèëòóóäûã õýðýãæ¿¿ëýõýä
èõýýõýí òóñòàé áîëíî.
Öààøèä ÒÕÁ-ûã ºìíºõ äýä ñýäýâò ºã¿¿ëñýí 12 ÷èãëýëýýð äýìæèí õºãæ¿¿ëýõ
íü ÒÕÁ-ûí ¿çýë áàðèìòëàëûã áîäèò áîëãîõîä èõýýõýí òóñòàé áàéõ áîëíî.
Íîì ç¯é:
1.
Òîãòâîðòîé Òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîëîâñðîë WWF 2008, Óëààíáààòàð
2.
Òîãòâîðòîé õºãæëèéí ¿çýë ñàíààã àíãè òàíõèìä õýðýãæ¿¿ëýõ íü
“Äýëõèéí òóíõàãëàë”-ûí áàãø íàðò çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà, 2005 îí
3.
Education for Sustainable Development Toolkit, 2002
4.
Òîãòâîðòîé Õºãæëèéí Áîëîâñðîëûí Íýãäñýí ¯íäýñòíèé Áàéãóóëëàãûí
10 æèë (2005-2014): Îëîí óëñûí õýðýãæèëòèéí çàãâàð
5.
Report of the World Commission on Environment Development, 1987,
Brundtland
159
ÕÀÂÑÐÀËÒ
1. Çàðèì ¿ãñèéí òîâ÷ òàéëáàð
2. Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí óäèðäëàãà,
çîõèîí áàéãóóëàëòàä îðîëöäîã òºðèéí
áàéãóóëëàãóóä, àëáàí òóøààëòíóóäûí
¿¿ðýã, îðîëöîî (2008 îíû áàéäëààð)
3. Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí ÷èãëýëýýð
¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã îëîí óëñûí
õºãæëèéí àãåíòëàã, îëîí óëñûí òºðèéí
áóñ áàéãóóëëàãà
4. Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí ÷èãëýëýýð ¿éë
àæèëëàãàà ÿâóóëäàã ¿íäýñíèé òºðèéí
áóñ áàéãóóëëàãóóä
5. Áàãà, ñóóðü, á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí
ä¿éöñýí õºòºëáºðººð ñóðãàëò ÿâóóëàõ
æóðàì
Õàâñðàëò 1
ÇÀÐÈÌ ¯ÃÑÈÉÍ ÒÎÂ× ÒÀÉËÁÀÐ
Àëáàí áóñ
áîëîâñðîëûí
òîãòîëöîî
Ñóðãóóëèàñ ãàäóóð çîõèîí áàéãóóëàëòòàéãààð
áîëîâñðîë îëãîõ òîãòîëöîî. Àìüäðàë îð÷íîîñ îëîõ
áîëîâñðîëûí òîãòîëöîîã ìºí ýíý òîãòîëöîîíä
îðóóëàí îéëãîæ áîëíî.
Àíäðîãîãè
Íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí ñóðãàëòûí îíîë áóþó
“Àíäðîãîãè” õýìýýõ íýð òîìü¸îã àíõ 1833 îíä
Ãåðìàíû áàãø Àëåêñàíäð Êàð (Alexander Karr)
ãàðãàæ, óëìààð Þãîñëàâ, Ôðàíö, Ãîëëàíäàä äýëãýð÷ýý.
Ýíý íü “àíäð”(andr) áóþó “õ¿í”, “àãîãîñ” (agogos)
áóþó “çààí ñóðãàõ” ãýñýí ãðåê ¿ãíýýñ ãàðàëòàé ¿ã
Àôôåêò-affect
Ñýòãýëèéí õºäºë㺺í áà ìýäðýìæèéã èëýðõèéëýõýä
çîðèóëàí ºðãºí õýðýãëýæ áàéãàà íýð òîìü¸î
Ãýãýýðëèéí òºâ
Àéìàã, õîò, ñóì, ä¿ðã¿¿äýä òóõàéí îðîí íóòãèéí õ¿í
àìä Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ,
ñóðãàëò ñóðòà÷èëãàà ÿâóóëàõ, ìýäýýëëýýð õàíãàõ, îðîí
íóòãèéã õºãæ¿¿ëýõýä èðãýäèéã èäýâõòýé îðîëöóóëàõ
çîðèëãîòîé áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãà
Ìýäýýëëèéí
ìåíåæìåíòèéí
òîãòîëöîî
Ìýäýýëýë öóãëóóëàõ, õàäãàëàõ, áîëîâñðóóëàõ, ä¿í
øèíæèëãýý õèéõ, òàéëàãíàõ, ò¿ãýýõýä õýðýãëýãäýõ
áàðèìòààð áàòëàãäñàí êîìïüþòåðò ñóóðèëñàí
ìýäýýëýë, áàðèìò áè÷ãèéí ¿éë÷èëãýý
Íàñàí òóðøäàà
ñóðàëöàõóé
Òºðºõººñ ýõëýýä íàñàí ýöýñ õ¿ðòýë ¿ðãýëæèëäýã õóâü
õ¿ì¿¿ñèèéí òàíèí ìýäýõ¿éí ¿éë ÿâö
Íàñàí òóðøèéí
áîëîâñðîë
Àëáàí, ÀÁÁ, Àìüäðàõ îð÷íîîñ ýçýìøèõ áîëîâñðîëûí
õ¿ðýýã õàìðàõ ñóðãàëòûí ¿éë ÿâö
Òàðèìàë òàë
Çîõèîìîë áóþó õ¿í òºðºëõòíèé, òóõàéëáàë ¿å ¿åèéí
õ¿ì¿¿ñèéí á¿òýýí áîëîâñðóóëæ íèéãýìø¿¿ëñýí
òóðøëàãà, ñóðãàìæ, ñî¸ëûí áàãö (áîëîâñðîë)-ààñ
çîõèîí áàéãóóëàëòàéãààð ñóðàëöàõ òàë
161
Òºðìºë òàë
Çîõèîìîë áóñ áóþó îðøèí àìüäðàõ ÿâöàä ººðèéíõºº
òàâèëàí æàìûí äàãóó èðýýä¿éãýý ñîíãîí õàéõ çàìààð
àÿíäàà öýãöðýõ òàë
Õàíäëàãàattidude
Òîäîðõîé ç¿éëä òîäîðõîé àðãààð õàðèó õàðèó
¿éëäýë ¿ç¿¿ëýõýä õ¿ðãýæ áàéãàà, óäààí õóãàöààãààð
¿ðãýëæëýõ, óðüä÷èëàí òîãòñîí, òîãòâîðòîé îíöëîã
Õºãæëèéí
çîðèëò
Õóâü õ¿í ÿìàð íàñàíäàà þó õèéæ ÷àääàã áîëñîí
áàéõ âý? “Õ¿¿õýä øèã öîãëîã, íàñòàé õ¿í øèã
íàìáàòàé áàéõ ¸ñòîé” ãýæ ÿðüäàã. Íèéãýì-îð÷íû
ç¿ãýýñ õóâü õ¿íèé õºãæëèéí òîäîðõîé øàòàí äýýð
òóõàéí íàñíû õ¿ì¿¿ñýýñ õ¿ñ÷ õ¿ëýýæ áàéãàà õ¿ëýýëò
áà íàéäâàðóóäûã õýëíý.
Õóâü õ¿íèé
îíöëîãèéã
òîäîðõîéëîã÷
èõ òàâThe big five
Õóâü õ¿íèé îíöëîãèéã á¿ðä¿¿ëýã÷ òºðºë á¿ðèéí
øèíæ¿¿äèéã ôàêòîðò çàäëàí øèíæëýëèéí àðãààð
ñóäàëñíû ¿íäñýí äýýð åðºíõèéä íü òàâàí á¿ëýã
áîëãîí àâ÷ ¿çñýíèéã õýëíý. ¯¿íä:
1. Íèéöýðõýã áà äàéñàãíàñàí çàí
2. Ýêñòðàâåðò áà èíòðîâåðò
3. Ñàíààòàé áà ñàíàìñàðã¿é ¿éëäýë
4. Òîãòâîðòîé áà òîãòâîðã¿é çàí
5. Ñàðóóë áà ÿâöóó óõààí
Ýðãýõ õîëáîî
Ñóðãàëòûí ÿâöàä îðîëöîã÷ òàëóóä (áàãø, ñóðàëöàã÷)ûí õîîðîíäûí õàðèëöàà
162
Õàâñðàëò 2
Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí óäèðäëàãà çîõèîí áàéãóóëàëòàä îðîëöäîã
òºðèéí áàéãóóëëàãóóä, àëáàí òóøààëòíóóäûí ¿¿ðýã, îðîëöîî
(2008 îíû áàéäëààð)
¹ Áàéãóóëëàãà, õ¿ì¿¿ñ
1
Àéìãèéí Èðãýäèéí
òºëººëºã÷äèéí õóðàë
2
Àéìàã íèéñëýëèéí
Çàñàã äàðãà
3
4
Áîëîâñðîëûí
õÿíàëòûí
óëñûí áàéöààã÷
Àéìàã, íèéñëýëèéí
Çàñàã äàðãûí Òàìãûí
ãàçðûí Íèéãìèéí
áîäëîãûí õýëòýñ
5
Áîëîâñðîë, ñî¸ëûí
ãàçàð
6
Áîëîâñðîë, ñî¸ëûí
Àëáàí àëáàí áóñ
áîëîâñðîëûí
àñóóäàë õàðèóöñàí
ìýðãýæèëòýí
7
Ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã
äàðãà
8
Àëáàí áóñ
Áîëîâñðîëûí
Ãýãýýðëèéí òºâèéí
çàõèðàë, àðãà ç¿é÷
9
Ñóðãóóëèéí
óäèðäëàãà
10
Àëáàí áóñ
áîëîâñðîëûí áàãø
11 ßâóóëûí áàãø
¯éë àæèëëàãàà
Àëáàí áóñ áîëîâñðîëä çàðöóóëàõ òºñºâ
õºðºíãèéã òºñºâëºõ, çàðöóóëàëòàíä õÿíàëò
òàâèõ
Àéìãèéí õýìæýýíä ¿íäýñíèé õºòºëáºðèéí
õýðýãæèëòýíä õÿíàëò òàâèõ, åðºíõèé
óäèðäëàãààð õàíãàõ
Ìýðãýæèë îëãîõ ò¿ð ñóðãàëò, ä¿éöñýí
ñóðãàëò áîëîí áóñàä ñóðãàëòûí ¿ð ä¿íä
õÿíàëò òàâèõ
Õºòºëáºðèéí õýðýãæèëòèéí áàéäàë, ÿâöàä
õÿíàëò òàâèõ, çºâëºãºº ºãºõ, ¿éë
àæèëëàãààã íü óÿëäóóëàí çîõèöóóëàõ,
óäèðäàìæ, çààâðààð õàíãàõ
ÀÁÁ-ûã îðîí íóòàãò õºãæ¿¿ëýõ,
õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûã çîõèîí
áàéãóóëàõ, õýðýãæèëòýíä õÿíàëò òàâèõ, ºäºð
òóòìûí óäèðäëàãààð õàíãàõ
Õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëàõ, õýðýãæèëòýíä áàéíãûí õÿíàëò òàâèõ,
àëáàí áóñ áîëîâñðîëûã õºãæ¿¿ëýõ àñóóäëûã
îðîí íóòàãò çîõèîí áàéãóóëàõ àæëûã
ãàðäàí ã¿éöýòãýõ, ¿ð ä¿íã òîîöîõ, ¿íýëýõ
Ñóì, ä¿¿ðãèéí õýìæýýíä õºòºëáºðèéí
õýðýãæèëòýíä õÿíàëò òàâèõ, åðºíõèé
óäèðäëàãààð õàíãàõ
Òóõàéí ñóì, ä¿¿ðãèéí õýìæýýíä àëáàí áóñ
ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëàõ, ñóðãàëòûí ¿ð
ä¿íã òîîöîõ, ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàõ
Ãýãýýðëèéí òºâèéí ¿éë àæèëëàãààã äýìæèõ,
õàìòðàí àæèëëàõ, ñóðãàëòûã çîõèîí
áàéãóóëàõàä îðîëöîõ, ¿ð ä¿íä õÿíàëò òàâèõ
Ñóðàëöàã÷èäòàé àæèëëàõ, ñóðãàëò çîõèîí
áàéãóóëàõ, ¿ð ä¿íã òîîöîõ
Ñóðàëöàã÷èäòàé àæèëëàõ, ñóðãàëòûí ÿâöàä
õÿíàëò òàâèõ
163
Õàâñðàëò 3
Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí ÷èãëýëýýð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã îëîí
óëñûí õºãæëèéí àãåíòëàã, îëîí óëñûí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà
Áàéãóóëëàãûí
ñòàòóñ, íýð
ͯÁ-ûí
õºãæëèéí
àãåíòëàã
ÄÀÍÈÄÀ
¯éë àæèëëàãààíû ÷èãëýë
• պ人ãèéí ñóðãóóëèéí
õºãæëèéã äýìæèõ
• Ñóðãóóëü çàâñàðäñàí
õ¿¿õä¿¿äýä òóñëàõ çàìààð
ñóðãóóëüä ÅÁÑ-ä äàõèí
õàìðóóëàõ
• Ñóðãóóëü çàâñàðäàëòûã
áàãàñãàõ
×èãëýñýí á¿ëýã
• պ人ãèéí ìàë÷èí
õ¿¿õä¿¿ä
• Ñóðãóóëèéí ãàäíà
áàéãàà õ¿¿õäýä
ͯÁ-ûí
Õ¿¿õäèéí ñàí
• Õ¿¿õäèéí ýðõ, õ¿¿õäèéí
îðîëöîîã õàíãàõ, ñóðãàëò
çîõèîí áàéãóóëàõ,
• ÀÁÁ-ûí áàéãóóëëàãà,
áîëîâñîí õ¿÷íèé ÷àäàâõè
áýõæ¿¿ëýõ
• Áîäëîãûí áàðèìò áè÷èã
áîëîâñðóóëàõ
• Õàðàà õÿíàëòã¿é
õ¿¿õäýä
• ßäóó ýìçýã á¿ëãèéí
ºðõèéí õ¿¿õäýä
• Ñóðãóóëèéí ãàäíà
áàéãàà õ¿¿õäýä
ͯÁ-ûí Õ¿í
àìûí ñàí
Á¿õ íèéòýä ýð¿¿ë ìýíäèéí
áîëîâñðîë îëãîõ
Íèéò õ¿í àìä
ÞÍÅÑÊÎ
ÀÍÄ-í
îðíóóäûí
ñî¸ëûí òºâ
• Áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîë îëãîõ
• ÀÁÁ-ûí áàéãóóëëàãà,
áîëîâñîí õ¿÷íèé ÷àäàâõ
áýõæ¿¿ëýõ
• Áîäëîãûí áàðèìò áè÷èã
áîëîâñðóóëàõ
• Íàñàíä õ¿ðñýí áè÷èã
¿ñýã ¿ë ìýäýã÷
• Áàãà ìýäýã÷
ÎÓÕÁ (Îëîí
Óëñûí
õºäºëìºðèéí
áàéãóóëëàãà)
• Áîëîâñðîë íºõºí îëãîõ
ñóðãàëòûã ä¿éöñýí õºòºëậ
ðººð çîõèîí áàéãóóëàõ
• ÀÁÁ-ûí áàéãóóëëàãà,
áîëîâñîí õ¿÷íèé ÷àäàâõ
áýõæ¿¿ëýõ
• Áîäëîãûí áàðèìò áè÷èã
áîëîâñðóóëàõ
164
• Ñóðãóóëèéí ãàäíà
áàéãàà õ¿¿õäýä
• Õºäºëìºð ýðõýëæ
áàéãàà õ¿¿õäýä
• Õàðàà õÿíàëòã¿é
õ¿¿õäýä
Îëîí óëñûí
òºðèéí áóñ
áàéãóóëëàãà
ÀÄÐÀ (ÀÍÓ)
• Áîëîâñðîë íºõºí îëãîõ
• Ìýðãýæèë îëãîõ, ìýðãýæëèéí
÷èã áàðèìæàà îëãîõ
• Àìüäðàõ óõààíû áîëîí
àìæèðãààíû ò¿âøèí
äýýøë¿¿ëýõ
• Òóñëàìæ, õàíäèâ, äýìæëýã
• Çàëóó÷óóäûí àâúÿàñ ÷àäâàðûã
äýýøë¿¿ëýõ
• Ñóðãóóëèéí ºìíºõ
íàñíûõàíä
• ªñâºð íàñíûõàíä
• Ñóðãóóëü çàâñàðäñàí
õ¿¿õäýä
• ßäóó, àìæèðãààíû
ò¿âøèí äîîãóóð àéë,
ºðõ
• Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé
õ¿¿õýä
• Àæèë, ìýðãýæèëã¿é
õ¿ì¿¿ñò
Èõ Áðèòàíèéí
Õ¿¿õäèéã èâýýõ
ñàí
• Ñóðãóóëèéí ºìíºõ íàñíû
õ¿¿õäèéí õºãæèë õºòºëáºð
• Áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîë îëãîõ
• Ñóðãóóëèéí ºìíºõ
íàñíû õ¿¿õýä
Äýëõèéí çºí
(ÀÍÓ)
• Áîëîâñðîë íºõºí îëãîõ
• Ìýðãýæèë îëãîõ, ìýðãýæ­ëèéí
÷èã áàðèìæàà îëãîõ
• Àìüäðàõ óõààíû áîëîí
àìæèðãààíû ò¿âøèí
äýýøë¿¿ëýõ
• Ñóðãóóëü çàâñàðäñàí
õ¿¿õýä
• Íàñàíä õ¿ðýã÷èä,
ìàë÷èä
Íîðâåãèéí
òóñëàìæèéí
áàéãóóëëàãà
• Áîëîâñðîë íºõºí îëãîõ
• Òóñëàìæ äýìæëýã
• Õ¿¿õýä
• Àæèëã¿é÷¿¿ä
Áàéãàëü
õàìãààëàõ ñàí
(SIDA)
• Áîëîâñðîëûí åðºíõèé ò¿âøèí
äýýøë¿¿ëýõ
• Ñóðãàëòûí ìàòåðèàë
Íèéò õ¿í àìä
ßïîíû ýíõ
òàéâíû ñàëõè
Áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîë îëãîõ
• Áè÷èã ¿ñýã ¿ë ìýäýã÷
• Ñóðãóóëèéí ãàäíà
áàéãàà õ¿¿õäýä
Ýõëýë-ÀÎÌ –
(Asian OutreachÎëîí óëñûí
ÒÁÁ-ûí
õýëáýðòýé)
• Ñóóðü áîëîâñðîë íºõºí îëãîõ
• ªðõèéí àìæèðãàà äýýøë¿¿ëýõ
• Ñóðãóóëèéí ãàäíà
áàéãàà õ¿¿õýä,
• Àæèë, ìýðãýæèëã¿é
õ¿ì¿¿ñò
165
Õàâñðàëò 4
Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí ÷èãëýëýýð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã
¿íäýñíèé òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóä
Áàéãóóëëà­ãûí
íýð
¯éë àæèëëàãààíû ÷èãëýë
Ãýð á¿ëèéí
õºãæëèéí
òºâ
• Àìæèðãààíû ò¿âøèí äîîãóóð
àéë ºðõèéí õ¿¿õäèéã ñóðãóóëèéí
ºìíºõ áîëîâñðîëä õàìðóóëàõ
• Õ¿¿õä¿¿äòýéãýý õàíäàõ ýöýã
ýõ÷¿¿äèéí õàíäëàãàä íºëººëºõ
Æ¿áèëèé
íèéãýìëýã
Çîðèã ñàí
Áè÷èã ¿ñãèéí áîëîí ñóóðü
áîëîâñðîë íºõºí îëãîõ
• Àìüäðàõ óõààí
• Ìýðãýæèë îëãîõ, ìýðãýæëèéí ÷èã
áàðèìæàà îëãîõ
Ìîíãîëûí
ñàéí
äóðûí
áàéãóóëëàãà
• Àìüäðàõ óõààíû ñóðãàëò
• Ìýðãýæèë îëãîõ, ìýðãýæëèéí ÷èã
áàðèìæàà îëãîõ
Ìîíãîëûí
Ñêàóòûí
õîëáîî
• ªñâºð ¿åèéíõíèé áîëîâñðîëûí
åðºíõèé ò¿âøèíã äýýøë¿¿ëýõ
• Áîëîâñðîë íºõºí îëãîõ
• Àìüäðàõ óõààíû áîëîí
àìæèðãààíû ò¿âøèí äýýøë¿¿ëýõ
• Ìýðãýæèë îëãîõ, ìýðãýæëèéí ÷èã
áàðèìæàà îëãîõ
Õ¿¿õäèéí
àìüäðàõ
óõààíû òºâ
Ìîíãîëûí
õ¿¿õäèéí
ýðõèéí òºâ
Ìîíãîëûí
õºãæëèéí
òºâ
Ìîíãîëûí
Óëààí
çàãàëìàéí
íèéãýìëýã
• Áè÷èã ¿ñãèéí áîëîâñðîë îëãîõ
• Àìüäðàõ óõààíä ñóðãàõ
×èãëýñýí á¿ëýã
• ßäóó, àìüæèðãààíû
ò¿âøèí äîîãóóð àéë,
ºðõèéí ñóðãóóëèéí
ºìíºõ íàñíûõàí
ñóðãóóëèéí ãàäíà
áàéãàà õ¿¿õýä
• Ýöýã ýõ÷¿¿äýä
Áè÷èã ¿ñýã ¿ë ìýäýã÷,
áàãà ìýäýã÷
• ßäóó, àìæèðãààíû
ò¿âøèí äîîãóóð àéë, ºðõ
• Îõèä, ýìýãòýé÷¿¿äýä
• Ñóðãóóëèéí ãàäíà
áàéãàà õ¿¿õäýä
• Õºäºëìºð ýðõýëæ
áàéãàà õ¿¿õäýä
• ªñâºð íàñíûõàíä
• Ñóðãóóëèéí ãàäíà
áàéãàà õ¿¿õäýä
• Ñóðãóóëèéí ãàäíà
áàéãàà õ¿¿õäýä
• Àæèë ìýðãýæèëã¿é
õ¿ì¿¿ñò
• Áè÷èã ¿ñýã ¿ë ìýäýã÷
• Ñóðãóóëèéí ãàäíà
áàéãàà õ¿¿õäýä
Ñóóðü áîëîí ¸ñ ñóðòàõóóíû ÷àäâàð, • Ñóðãóóëèéí ºìíºõ
äàäëûã òºëºâø¿¿ëýõ, áàãø ñóðãàí
íàñíûõàíä
õ¿ì¿¿æ¿¿ëýã÷ íàðò ñóðãàëò ÿâóóëàõ,
• ªñâºð íàñíûõàíä
÷àäâàðæóóëàõ, àìæèðãààíû ýõ ¿¿ñâýð
íýìýãä¿¿ëýõ
• Ñóðãóóëèéí ãàäíà
• Áîëîâñðîë íºõºí îëãîõ ñóðãàëò
áàéãàà õ¿¿õäýä
• Òóñëàìæ, õàíäèâ
• Õºäºëìºð ýðõýëæ
áàéãàà õ¿¿õäýä
166
Õàâñðàëò 5
167
ÁÀÃÀ, ÑÓÓÐÜ, Á¯ÐÝÍ ÄÓÍÄ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ
įÉÖÑÝÍ ÕªÒªËÁªÐªªÐ ÑÓÐÃÀËÒ ßÂÓÓËÀÕ ÆÓÐÀÌ
ÍÝÃ. Íèéòëýã ¿íäýñëýë
1.1.
Èðãýäýä òîäîðõîé õóãàöààíû áîëîâñðîëûã íºõºõ,áèº äààõ õýëáýðýýð
ýçýìø¿¿ëýõ çîðèëãî á¿õèé áàãà, ñóóðü, á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí
ñòàíäàðòàä íèéöñýí àëáàí áóñ ñóðãàëòûã ä¿éöñýí õºòºëáºðèéí
ñóðãàëò ãýíý.
1.2. Àëáàí áîëîâñðîëûí ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàæ ÷àäààã¿é ñóðãóóëèéí
íàñíû õ¿¿õäýä ñóóðü áîëîâñðîë çààâàë îëãîõ, á¿õ íèéòèéí ºðºíõèé
áîëîâñðîë íºõºí ýçýìøèõ õ¿ñýëòýé èðãýäýä ä¿éöñýí õºòºëáºðèéí
ñóðãàëòààð áîëîâñðîë ýçýìø¿¿ëýõ õàðèëöààã ýíýõ¿¿ æóðìààð
çîõèöóóëíà.
1.3. Ä¿éöñýí õºòºëáºðèéí ñóðãàëò (öààøèä “ñóðãàëò” ãýõ)-ûí àãóóëãà,
àðãà ç¿é,õýëáýð,õóãàöàà íü ñóðàëöàã÷äûí áîëîâñðîë ýçýìøèõ õýðýãöýý,
áîëîìæèä òóëãóóðëàñàí ÷ºëººòýé, óÿí õàòàí, îëîí õóâèëáàðòàé
áàéíà.
1.4.
Ñóðãàëòûí áàãà áîëîâñðîëûí ò¿âøèíä 10 áà ò¿¿íýýñ äýýø, ñóóðü,
á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ò¿âøèíä 15 áà ò¿¿íýýñ äýýø íàñíû èðãýä
õàìðàãäàí ñóðàëöàíà.
ÕΨÐ. Ñóðãàëòûí çîõèîí áàéãóóëàëò
2.1.
Ñóðãàëòûã àéìàã, íèéñëýëèéí Áîëîâñðîë, ñî¸ëûí ãàçðûí ä¿ãíýëòèèã
¿íäýñëýí ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà á¿ðòãýæ, çàõèðàìæ ãàðãàñíààð
èðãýí, õóóëèéí ýòãýýä (öààøèä “ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàã÷” ãýõ) áèº
äààñàí õýëáýðýýð, ýñâýë, ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãàòàé õàìòðàí çîõèîí
áàéãóóëíà.
2.2. Ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàõ òóõàé á¿ðòãýëèéí õ¿÷èíòýé áàéõ õóãàöàà
õî¸ð æèë áàéõ áà ñóðãàëòûí ÷àíàð, ¿ð ä¿íä ¿íäýñëýí, öààøèä õî¸ð
æèëèéí õóãàöààãààð ñóíãàæ áîëíî.
2.3.
Ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàã÷ íü ñóðãàëò ÿâóóëàõààð õ¿ñýëò ãàðãàõäàà
äàðààõ øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà:
2.3.1. Ñóðãàëò ÿâóóëàõ òàíõèì, òåõíèê õýðýãñëýýð õàíãàãäñàí áàéõ;
2.3.2. Ñóðãàëòûí õºòºëáºð, òºëºâëºãººã Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ
óõààíû ñàéäûí 2005 îíû 287 äóãààð òóøààëààð áàòëàãäñàí “Áàãà,
ñóóðü, á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ä¿éöñýí õºòºëáºð”-ò íèéö¿¿ëýí
168
áîëîâñðóóëæ, àéìàã, íèéñëýëèéí Áîëîâñðîë, ñî¸ëûí ãàçðààð
áàòëóóëñàí áàéõ;
2.3.3. Ñóðãàëò ÿâóóëàõàä øààðäàãäàõ áàãà,ñóóðü,á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí
ñóðàõ áè÷èã, ñóðãàëòûí ìîäóëèóäûã áýëòãýñýí áàéõ;
2.3.4. Ñóðãàëò ÿâóóëàõ áàãø íü áàãøëàõ ýðõòýé, ä¿éöñýí õºòºëáºðèéí
ñóðãàëòûí àãóóëãà, õîëèìîã á¿ëãèéí ñóðãàëòûí àðãà ç¿éí
ñóðãàëòàä õàìðàãäñàí áàéõ;
2.3.5. Ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàã÷ íü íýã ñóðàëöàã÷èä íîãäîõ õóâüñàõ çàðäëààñ
ãàäíà, òºñºë, õºòºëáºð, õàíäèâ òóñëàìæ, ººðèéí ¿éë àæèëëàãààíû
îðëîãî çýðýã ñàíõ¿¿æèëòèéí áóñàä ýõ ¿¿ñâýðòýéãýý íîòîëñîí áàéõ.
2.4. Àéìàã,íèéñëýëèéí Áîëîâñðîë,ñî¸ëûí ãàçàð òóñ æóðìûí 2.3-ò òàâüñàí
øààðäëàãûã õàíãàñàí òîõèîëäîëä ä¿ãíýëòèéã ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã
äàðãàä õ¿ðã¿¿ëíý. Áîëîâñðîë, ñî¸ëûí ãàçðûí ä¿ãíýëòã¿é, á¿ðòãýëä
îðîîã¿é ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàã÷èä õóóëüä çààñàí ñàíõ¿¿æèëò
îëãîõûã õîðèãëîíî.
2.5.
Ýíýõ¿¿ æóðìûí 2.3-ò òàâüñàí øààðäëàãûã õàíãààã¿é áîë àéìàã,
íèéñëýëèéí Áîëîâñðîë, ñî¸ëûí ãàçðààñ ýíý òóõàé õàðèó ºãíº.
ÃÓÐÀÂ. Ñóðãàëòûí áàðèìò áè÷èã
3.1.
Ä¿éöñýí õºòºëáºðèéí ñóðãàëòûí õºòºëáºðò äîð äóðäñàí ç¿éëèéã
òóñãàæ áàòëóóëñàí áàéíà:
3.1.1. Áàãà, äóíä áîëîâñðîëûí ñòàíäàðòûí “Àãóóëãûí ñòàíäàðò”-ä
íèéöýæ, àìüäðàõ óõààíä ñóóðèëñàí àãóóëãà;
3.1.2. Áàãà,äóíä áîëîâñðîëûí ñòàíäàðòûí “Àðãà ç¿éí õºãæëèéí ¿íäýñ”,
çàéíû áîëîí õîëèìîã á¿ëãèéí ñóðãàëòûí çàð÷ìûã áàðèìòàëæ,
ñóðàëöàã÷äûí õýðýãöýý ñîíèðõîëä ñóóðèëñàí àðãà ç¿é;
3.1.3. Áàãà, äóíä áîëîâñðîëûí ñòàíäàðòûí “¯íýëãýýíèé ñòàíäàðò”-ä
íèéöýæ, ñóðàëöàã÷äûã õºãæ¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí ¿íýëãýý;
3.2.
Ñóðãàëòûí òºëºâëºãººíä äàðààõ ç¿éëèéã òóñãàæ áàòëóóëñàí áàéíà:
3.2.1 Ä¿éöñýí õºòºëáºðèéí ñóðãàëòûí õè÷ýýëèéí æèëèéí á¿òýö, çàéíû
ñóðãàëò, áèº äààõ áîëîí òàíõèìä õè÷ýýëëýõ ñóðãàëòûí öàãèéí
õýìæýý, õè÷ýýëèéí õóâààðü;
3.2.2. Áàãøëàõ ìýðãýæëèéí áîëîâñîí õ¿÷èí, ñàíõ¿¿ãèéí íººöèéí
õóâààðèëàëò, òîîöîî;
3.2.3 Áîëîâñðîëûí ò¿âøèí á¿ðýýð ñóäëàõ ìîäóëèéí òîî;
3.2.4 Äàâòëàãà, øàëãàëòûí õóâààðü.
3.3 Ñóðãàëòûí ÿâö, ¿ð ä¿íã äîð äóðäñàí áàðèìò áè÷èãò õºòºëíº:
• Áàãøèéí æóðíàë;
• Ñóðàëöàã÷èéí õóâèéí õýðýã;
169
•
•
Áàãà áîëîâñðîë ýçýìøñýíèéã ãýð÷ëýõ áàòëàìæ;
Ñóóðü, á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ¿íýìëýõ.
ĪЪÂ. Ñóðãàëòûí õýëáýð, õóãàöàà
4.1.
Õè÷ýýëèéí æèë 10 äóãààð ñàðûí 1-íä ýõëýõ áºãººä ñóðãàëò çîõèîí
áàéãóóëàã÷ íü æèë á¿ðèéí 9 ä¿ãýýð ñàðûí 25-íààñ ºìíº ñóðàëöàã÷äûã
á¿ðòãýæ, ñóðàëöàã÷, ýñâýë, òýäíèé õóóëü ¸ñíû òºëººëºã÷òýé ãýðýý
áàéãóóëñàí áàéíà.
4.2.
Ñóðãàëòûí ¿ðãýëæëýõ õóãàöààã áàãà áîëîâñðîëûí ò¿âøèíä æèëä 550èàñ, ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøèíä 730-ààñ, á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí
ò¿âøèíä 790-ýýñ äîîøã¿é öàãààð òóñ òóñ òºëºâëºíº.
4.3. Ñóðãàëòûã ñóðàëöàã÷èéí ìýäëýã,÷àäâàðûí ò¿âøèí,ñóðàëöàõ áîëîìæèä
òîõèðóóëàí òàíõèìûí, çàéíû, áèå äààõ, ãýðèéí áóþó øàâü ñóðãàëò,
ò¿ð öóãëàðàëòûí àëü íýãýýð, ýñâýë, ýäãýýðèéí õîñîëñîí õýëáýðýýð
çîõèîí áàéãóóëàõ áºãººä æóðìûí 4.2-ò çààñàí ñóðãàëòûí õóãàöààã
áàðèìòàëíà.
4.4. Ñóðàëöàã÷ çàéíû áîëîí áèº äààõ õýëáýðýýð ñóðàëöàõ ãýðýý
áàéãóóëñàí òîõèîëäîëä æèëä õî¸ðîîñ äîîøã¿é óäàà 21 õîíîãîîñ
äýýø õóãàöààãààð ò¿ð öóãëàðàëò áîëîí òàíõèìûí ñóðãàëòàä çààâàë
õàìðàãäºàí áàéíà,
4.5. Ò¿ð öóãëàðàëò áà òàíõèìûí ñóðãàëòûí ¿åä á¿ëãèéã 15-ààñ, ãýðèéí
áóþó øàâü ñóðãàëòûí ¿åä 10-ààñ äýýø ñóðàëöàã÷òàé áàéõààð òóñ òóñ
çîõèîí áàéãóóëíà.
ÒÀÂ. Ñóðãàëòûí ÿâöàä õèéõ õÿíàëò-øèíæèëãýý, ¿íýëãýý
5.1. Ä¿éöñýí õºòºëáºðèéí ñóðãàëòûí ¿éë àæèëëàãààíä ñóì,ä¿¿ðãèéí Çàñàã
äàðãûí òàìãûí ãàçàð, àéìàã, íèéñëýëèéí Áîëîâñðîë, ñî¸ëûí ãàçàð,
Áîëîâñðîëûí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà,
Óëñûí ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí àëáà òóñ òóñ õÿíàëò òàâüæ, ¿íýëãýý
ºãíº.
5.2. Õàìðàí ñóðãàëò, çàõèðãààíû óäèðäëàãà, çîõèîí áàéãóóëàëòààð
õàíãàõ ¿¿ðãèéã á¿õ øàòíû Çàñàã äàðãà, ñóðãàëòûí ÿâö, ÷àíàð, ¿ð
ä¿í, õàìðàãäàëòûí òàëààð ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàã÷ààñ ãàðãàñàí
ñòàòèñòèêèéí ìýäýýëëèéã õÿíàõ ¿¿ðãèéã àéìàã,íèéñëýëèéí Áîëîâñðîë,
ñî¸ëûí ãàçàð òóñ òóñ ã¿éöýòãýíý.
5.3.
5.4.
Ñóðàëöàã÷èéã åðºíõèé áîëîâñðîëûí
ñóðãóóëüä øèëæ¿¿ëýí
ñóðàëöóóëàõ àñóóäëûã ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàã÷, åðºíõèé
áîëîâñðîëûí ñóðãóóëü, òóõàéí íóòàã äýâñãýðèéí íýãæèéí Çàñàã
äàðãàòàé õàìòðàí øèéäâýðëýíý.
Ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàã÷ íü ñóóðü,á¿ðýí äóíä áîëîâñðîë ýçýìøèæ,
òºãñºëòèéí øàëãàëò ºãºõ ñóðàëöàã÷äûí äýëãýðýíã¿é ìýäýýëëèéã àéìàã,
170
íèéñëýëèéí Áîëîâñðîë, ñî¸ëûí ãàçðààð äàìæóóëàí Áîëîâñðîëûí
àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàä æèë á¿ðèéí
11 ä¿ãýýð ñàðûí 25-íû äîòîð áàãòààí èð¿¿ëýõ áà òºãñºëòèéí øàëãàëò
ºãºõ, áîëîâñðîëûí ¿íýìëýõ, ãýð÷èëãýý îëãîõ ¿éë àæèëëàãààã áàãà,
äóíä áîëîâñðîëûí òºãñºëòèéí øàëãàëòûí æóðìààð çîõèöóóëíà.
5.5. Ýíý æóðìûí 5.1-ä áàéãàà ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãóóäààñ èð¿¿ëñýí
ñóðãàëò ÿâóóëàõ áîëîìæã¿é òóõàé ä¿ãíýëòèéã ¿íäýñëýí ñóì,ä¿¿ðãèéí
Çàñàã äàðãà äîð äóðäñàí íºõöºë¿¿äèéí àëü íýã øàëòãààíààð
á¿ðòãýëýýñ õàñàõ ¿¿ðýãòýé:
5.1.1. Ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàã÷ õ¿ñýëò ãàðãàñàí, õóóëèéí ýòãýýä òàòàí
áóóãäñàí;
5.1.2. Ñóðãàëòûí áàòëàãäñàí õºòºëáºð, òºëºâëºãººã 2-3 óäàà çºð÷ñºí;
5.1.3. Ñóðãàëòûí îð÷èí, õºòºëáºð õýðýãæèëò íü áîëîâñðîëûí
ñòàíäàðòûã çºð÷ñºí, ñòàòèñòèêèéí ìýäýýëëèéã õóäàë ãàðãàñàí,
ñóðãàëò ÿâóóëæ áóé áàãø ýíý æóðìûí 2.3.4-ò çààñíûã õàíãààã¿é;
5.1.4. Ñóðàëöàã÷äàä íîãäîõ íîðìàòèâò çàðäàë áîëîí ñàíõ¿¿æèëòèéí
áóñàä ýõ ¿¿ñâýðèéã çîðèóëàëòûí äàãóó çàðöóóëààã¿é áîëîõ íü
ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãûí øàëãàëòààð èëýðñýí;
5.1.5. Àëáàí áîëîâñðîëûí ºäºð, îðîé, ý÷íýý, ýêñòåðíàò áîëîí àëáàí
áóñ áîëîâñðîëûí ä¿éöñýí õºòºëáºðèéí ñóðãàëòûã äàâõàðäóóëàí
ñóðàëöàõ íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëýí, áîëîâñðîëûí áàðèìò áè÷ãèéã
õóóëü áóñààð îëãîñîí.
ÇÓÐÃÀÀ. Ñàíõ¿¿æèëò
6.1. Ä¿éöñýí õºòºëáºðèéí ñóðãàëòàä õàìðàãäàæ áóé íýã ñóðàëöàã÷èä
íîãäîõ íîðìàòèâò çàðäëûã Çàñãèéí ãàçðààñ òîãòîîñîí õýìæýýãýýð
óëñûí òºñ⺺ñ ñàíõ¿¿æ¿¿ëíý.
6.2. Ñóðãàëòûí ìîäóëèóäûã ñóðàëöàã÷äàä ¿íý òºëáºðã¿é àøèãëóóëàõ
áºãººä ä¿éöñýí
õºòºëáºðººð ñóðãàëò ÿâóóëàõàä ñóðàëöàã÷ààñ
òºëáºð àâàõã¿é.
6.3. Ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàã÷èä àéìàã, íèéñëýëèéí Áîëîâñðîë, ñî¸ëûí
ãàçàð áîëîí ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãûí òàìãûí ãàçðààð äàìæóóëàí
óëñûí òºñ⺺ñ ñàíõ¿¿æèëò îëãîõäîî äàðààõ áàðèìò áè÷ã¿¿äèéã ¿íäýñ
áîëãîíî. ¯¿íä:
• Ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà á¿ðòãýñýí òóõàé øèéäâýð
• Ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàã÷ õàðúÿà íóòàã äýâñãýðèéí Çàñàã
äàðãàòàé áîëîâñðîë íºõºí îëãîõ, áèº äààí ýçýìøèõ ñóðãàëòàä
èðãýäèéã õàìðóóëàí ñóðãàõ, ¿ð ä¿íã òîîöîõ, ìýäýýëýõ òàëààð
áàéãóóëñàí ãýðýý
• Ñóðãàëòûí áàòëàãäñàí õºòºëáºð, òºëºâëºãºº
• Áàãøëàõ áîëîâñîí õ¿÷íèé ñóäàëãàà
171
•
6.4.
6.5.
Íýã ñóðàëöàã÷èä íîãäîõ õóâüñàõ çàðäëààñ ãàäíà ñàíõ¿¿æèëòèéí
áóñàä ýõ ¿¿ñâýðèéí òàëààðõ áàðèìò íîòîëãîî
• Ñóðàëöàã÷äûí äýëãýðýíã¿é á¿ðòãýë
• Ñóðàëöàã÷òàé áàéãóóëñàí ãýðýý
• Ñóðàëöàã÷äûí øèëæèõ õºäºë㺺íèé á¿ðòãýë
• Çîõèõ àíãè, ò¿âøíèé áîëîí òºãñºëòèéí øàëãàëòûí ìýäýý, òàéëàí
Ýäãýýð áàðèìò áè÷ãèéã æèë á¿ðèéí 11 ä¿ãýýð ñàðûí 1-íèé äîòîð àéìàã
íèéñëýëèéí Áîëîâñðîë, ñî¸ëûí ãàçàðò õ¿ðã¿¿ëýí áàòàëãààæóóëñàí
áàéíà.
Àéìàã, íèéñëýëèéí Áîëîâñðîë, ñî¸ëûí ãàçàð ñóðãàëò çîõèîí
áàéãóóëàã÷èéí áîëîí ñóðãàëòûí òàëààðõ ñòàòèñòèêèéí ìýäýýëëèéã
íýãòãýí æèë á¿ðèéí 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû äîòîð Áîëîâñðîëûí
àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàä õ¿ðã¿¿ëíý.
172