Downloaded by Cyber (cyber20060923@gmail.com)
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI AXBOROT TEXNOLOGIYALARI
VA KOMMUNIKATSIYALARINI RIVOJLANTIRISH
VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI TOSHKENT AXBOROT
TEXNOLOGIYALARI UNIVERSITETI
1-Mustaqil Ish
Dasturiy Injinering fakulteti
Mavzu:Kanal pog‘onasi funksiyalari, standartlari, kadr formatining tuzilishi.
Bajardi: Jalolov Farhod (NWK015)
Tekshirdi: Matqurbonov Dilshod
Toshkent 2024
Reja:
Downloaded by Cyber (cyber20060923@gmail.com)
I.
OSI modeli.
II.
OSI pog’onasi, vazifalari, asosiy protokollari.
III. TCP/IPprotokollar steki haqida umumiy tushuncha.
IV. TCP/IP pog’onasi, vazifalari, qo‘llaniladigan asosiy
protokollari.
V.
Tarmoq topologiyalari: mesh, yulduz, daraxt, shina, halqa
va ularning o’rni.
I. OSI modeli
Downloaded by Cyber (cyber20060923@gmail.com)
LAN, MAN va WAN rivojlanishining dastlabki bosqichi ko'p jihatdan
tartibsiz edi. XX asrning 80-yillari boshlarida tarmoqlar hajmi va ularning soni
keskin oshdi. Kompaniyalar tarmoq texnologiyalaridan foydalangan holda kata
miqdordagi pulni tejash va samaradorligini oshirish mumkinligini anglab yetib,
yangi tarmoqlarni yaratdilar va mavjud tarmoqlarni yangi tarmoq texnologiyalari
va yangi jihozlar paydo bo'ladigan tezlik bilan kengaytirdilar. Biroq, 80-yillarning
o'rtalariga kelib, xuddi shu kompaniyalar mavjud tarmoqlarni kengaytirish
bilan bog'liq qiyinchiliklarga duch kelishdi. Turli xil spetsifikatsiyalardan
foydalanadigan va bir-birlari bilan aloqa qilishning turli usullarida amalga
oshiradigan tarmoqlar uchun bu tobora qiyinlashdi. Bunday vaziyatda bo'lgan
kompaniyalar birinchi bo'lib foydalanishni rad etish kerakligini tushunishdi
markali (xususiy)tarmoq tizimlari.Tarmoqlarning nomutanosibligi va ularning birbiri bilan aloqa qila olmaslik muammosini
standartlashtirish
tashkiloti (ISO)
DECnet,
hal
qilish
uchun
Tizim tarmoqlari
Xalqaro
arxitekturasi
(SNA) va TCP / IP protokollari stekli kabi turli xil tarmoq sxemalarini
ishlab
chiqdi.
IP
Bunday
sxemalarni
yaratishdan
maqsad
barcha
foydalanuvchilar uchun tarmoqlarning ishlashiga oid umumiy qoidalarni ishlab
chiqish edi. Ushbu tadqiqotlar natijasida ISO jihozlarni ishlab chiqaruvchilarga
bir-biriga
mos keladigan
va
muvaffaqiyatli o'zaro
ta'sir
ko'rsatadigan
tarmoqlarni yaratishga yordam beradigan tarmoq modelini ishlab chiqdi.
Tarmoq aloqasining murakkab vazifalarini alohida kichiklarga ajratish jarayonini
avtomobillarni yig'ish jarayoni bilan taqqoslash mumkin. Loyihalash, qismlarni
ishlab chiqarish va avtomobilni yig'ish jarayoni, agar butun deb hisoblasak, juda
murakkab. Avtomobilni yig'ishda barcha kerakli vazifalarni hal qila oladigan
mutaxassisning bo'lishi dargumon: tasodifiy tanlangan qismlardan mashinani
yig'ish yoki aytaylik, to'g'ridan-to'g'ri temir rudasidan tayyor mahsulot ishlab
chiqarishda. Shu sababli, muhandislarning dizaynerlari, muhandislari, quyish
bo'yicha
muhandislar
quyma
qismlarni
tayyorlash
uchun
qoliplarni
loyihalashadi va yig'ma muhandislari va texniklari tayyor qismlardan yig'ma va
avtomashinalarni yig'ishadi.1984 yilda nashr etilgan, ISO tomonidan yaratilgan
Downloaded by Cyber (cyber20060923@gmail.com)
tavsifli kontur edi.Ushbu mos yozuvlar modeli asbob-uskunalarni ishlab
chiqaruvchilarga butundunyo bo'ylab ko'plab kompaniyalar tomonidan ishlab
chiqarilgan turli xiltarmoq texnologiyalari va uskunalari o'rtasida
yuqori
darajadagi o'zaro vasamaraliroq o'zaro ishlashni ta'minlaydigan standartlar
to'plamini taqdim etdi. OTO' ning mos yozuvlar namunasi sifatida ishlatiladigan
asosiy model hisoblanadi. Boshqa modellar mavjud bo'lsa-da, aksariyat dasturiy
ta'minot va dasturiy ta'minot ishlab chiqaruvchilari OSI ma'lumot modeliga,
ayniqsa
foydalanuvchilarga
o'z
mahsulotlari
bilan
ishlashga
o'rgatishni
xohlaganlarida rahbarlik qiladilar. Hozirgi vaqtda OTO' ma'lumot bazasi
foydalanuvchilarni tarmoq ishlash tamoyillari va tarmoq orqali ma'lumotlarni
yuborish va qabul qilish mexanizmlari haqida ma'lumot berishda eng yaxshi vosita
hisoblanadi. OSI uchun mos yozuvlar modeli har bir sath tomonidan
bajariladigan tarmoq funktsiyalarini belgilaydi. Eng muhimi, ma'lumotlarning
tarmoq orqali qanday uzatilishini tushunish uchun asosdir. Bundan tashqari,
OSI
modelida ma'lumotlar
yoki
ma'lumotlar paketlari
"amaliy dasturlar
(masalan, electron jadvallar yoki matn protsessorlari) orqali tarmoq uzatish
vositasi
(masalan, simlar) orqali boshqa dasturlarga "tarmoqdagi boshqa
kompyuterda ishlaydigan
dasturlardan qanday o'tishini tasvirlaydi. Agar
yuboruvchi va qabul qiluvchi turli xil uzatish vositalarini ishlatsa ham, tarmoqni
ishlashi uchun esa bizga OSI modeli va TCP/IP protokollar steki zarur
hisoblanadi. OSI(OpenSystemInterconnection) modeli7tapog'onadan iborat va har
bir pog'ona paket (ma'lumot uzatishning bir turi hisoblanadi) hosil qilishda o'z
belgisini qo'yib boradi. Ya'ni bunda agar ma'lumot biror qurilmadan chiqib
ketishdan oldin 7-pog'onadan boshlab pastki pog'onaga tushib borib paket
ko'rinishiga keladi va uzatiladi. Ikkinchi kompyuter uni qabul qilib olgandan so'ng
esa 1-pog'onadan boshlab yuqoriga qarab chiqib boradi va ma'lumot ko'rinishiga
keladi. Bunda agar qaysidir pog'onada xatolik bo'lsa, paket qaytadan so'raladi
yoki so'rov bekor qilinadi (bu tushunchalar nisbiy hisoblanib, ma'lumot
almashinuv aynan aytilganidek amalga oshirilmaydi).
Downloaded by Cyber (cyber20060923@gmail.com)
II. OSI pog’onasi, vazifalari, asosiy protokollari.
Amaliy pog’ona (dastur qatlami) -foydalanuvchi dasturlarining tarmoq bilan
o'zaro aloqasini ta'minlaydigan modelning yuqori darajasi:
-dasturlarga tarmoq xizmatlaridan foydalanish imkoniyatini beradi:
♦ fayllar va ma'lumotlar bazalariga masofadan kirish
♦ elektron pochta xabarini yo'naltirish;
-xizmat ma'lumotlarini uzatishga mas'ul;
-ilovalarni xato ma'lumotlari bilan ta'minlaydi;
-taqdimot qatlamiga so'rovlar hosil qiladi. Amaliy pog’ona
protokollari:
RDP, HTTP, SMTP, SNMP, POP3, FTP, XMPP, OSCAR, Modbus, SIP,
TELNET va boshqalar. Taqdim etish pog’ona protocol konversiyasini va
ma'lumotlarni kodlashni / dekodlashni ta'minlaydi. Amaliy pog’onasidan olingan
dastur so'rovlari
taqdimot darajasida
tarmoq
orqali
uzatish
formatiga,
tarmoqdan olingan ma'lumotlar esa dastur formatiga aylantiriladi. Ushbu
pog’onada kompressiya / dekompressiya yoki shifrlash / parol hal qilinishi
mumkin, shuningdek, so'rovlarni mahalliy darajada qayta ishlash imkoni bo'lmasa,
boshqa tarmoq manbasiga yo'naltirish mumkin. Taqdim etish pog’onasi, odatda,
qo'shni qatlamlardan ma'lumotlarni o'zgartirish uchun oraliq protocol hisoblanadi.
Bu dasturlarni bir xil bo'lmagan kompyuter tizimlarida dastur shaffofligi bilan
almashtirishga imkon beradi. Taqdim etish pog’onasi formatlash va kodni
o'zgartirishni ta'minlaydi. Kodni formatlash dasturning o'zi uchun mantiqiy ishlov
berish uchun ma'lumot olishini ta'minlash uchun ishlatiladi. Agar kerak bo'lsa,
bu qatlam ma'lumotlar formatidan boshqasiga tarjima qilishi mumkin. Taqdim
etish pog’onasi nafaqat ma'lumotlar formatlari va taqdimoti bilan, balki dasturlar
tomonidan
ishlatiladigan
ma'lumotlar
tuzilmalari
bilanham
shug'ullanadi.
Shunday qilib, 6-pog’ona ma'lumotlarni uzatishda tashkiletilishini ta'minlaydi.
Buning qanday ishlashini tushunish uchun ikkita tizim mavjudligini tasavvur
qiling.Ulardan biri ma'lumotlarni ifodalash uchun EBCDIC kengaytirilgan ikkilik
Downloaded by Cyber (cyber20060923@gmail.com)
kodidan foydalanadi, masalan, bu IBM main frame bo'lishi mumkin, ikkinchisi esa
Amerika standart ma'lumot almashish kodidan (ASCII) foydalanadi (aksariyat
boshqa kompyuter ishlab chiqaruvchilari foydalanadi). Agar ushbu ikkita tizim
ma'lumot almashishi kerak bo'lsa, undakonversiyani amalga oshiradigan va
ikki xil format o'rtasida tarjima qiladigantaqdimot kerak. Taqdim etish
pog’onasida amalga oshiriladigan yana bir funksiya-ma'lumotlarni shifrlash, bu
uzatilgan ma'lumotni ruxsatsiz qabul qiluvchilarning kirishidan himoya qilish zarur
bo'lgan hollarda qo'llaniladi.Ushbu muammoni hal qilish uchun taqdim etish
pog’onasidagi jarayonlar va kodlar ma'lumotlarni o'zgartirishni amalga oshirishi
kerak. Ushbu darajada matnlarni siqib chiqaradigan va grafik tasvirlarni
tarmoqqa uzatilishi uchun bitli oqimlarga o'zgartiradigan boshqa muntazam ishlar
mavjud. Taqdimot standartlari, shuningdek, grafikalar qanday taqdim etilishini
belgilaydi. Ushbu maqsadlar uchun PICT formatidan foydalanish mumkin dasturlar orasida QuickDraw grafikalarini uzatish uchun ishlatiladigan rasmf
ormati.Boshqa bir namoyish qilish formati -bu yuqori aniqlikdagi bit mapalar
uchun odatda foydalaniladigan TIFF tasvirlangan fayl formatidir. Grafik tasvirlar
uchun ishlatilishi mumkin bo'lgan taqdim etish pog’onasining navbatdagi standarti
Qo'shma Fotografik Ekspertlar guruhi tomonidan ishlab chiqilgan standartdir.
Kundalik foydalanishda ushbu standart oddiygina JPEG deb nomlanadi. Ovoz va
film taqdimotini belgilaydigan yana bir taqdim etish pog’onasidagi standartlar
guruhi mavjud. Bunga musiqiy raqamli taqdimot uchun musiqiy asboblar
raqamli interfeysi (MIDI), kinematografiya ekspertlari guruhi tomonidan ishlab
chiqilgan MPEG standarti, videokliplarni kompakt-disklarga siqish va kodlash,
raqamli saqlash va 1 ga qadar uzatish kiradi. , 5Mbit / s va QuickTime,
Macintosh va PowerPC kompyuterlarida ishlaydigan dasturlar uchun audio va
video elementlarni tavsiflovchi standart.Taqdim etish pog’ona protokollari: AFP Apple Filing Protocol, ICA -Mustaqil Hisoblash Arxitekturasi, LPP -Yengil
Taqdimot Protokoli, NCP -NetWare Core Protocol, NDR -Tarmoq Ma'lumotlarini
Taqdim
etish,
XDR
–eXternal
Data
Asser/Disassembler Protocol Modelning
Repression,
seans
pog’onasi
Downloaded by Cyber (cyber20060923@gmail.com)
X.25
PAD-Packet
aloqa
seansining
saqlanishini
ta'minlaydi,
budasturlarningbir-biri
bilan
uzoq
vaqt
o'zaro
ishlashiga imkon beradi. Qatlam sessiyalarni yaratish/tugatish, ma'lumotlar
almashinuvi, vazifalarni sinxronizatsiya qilish, ma'lumotlarni uzatish huquqini
aniqlash
va
ilovalarning
harakatsizligi
davrida
seansni
boshqarishni
boshqaradi.Sessiya qatlami protokollari: ADSP (AppleTalk Data Stream
Protocol),ASP
(AppleTalk
Communication
forCall
Session
Protocol),
H.245
(Multimedia
Control Protocol), ISO-SP (OSI Session Layer
Protocol (X.225, ISO8327)), iSNS (Internet saqlash nomi xizmati), L2F(Layer2
Forwarding Protocol), L2TP(Layer2 Tunneling Protocol), NetBIOS(Network
Basic Input Output System), PAP (Password Authentication Protocol), PPTP
(Point-to-Point Tunneling Protocol), RPC (Masofaviy protsedura chaqiruvi
protokoli), RTCP(Haqiqiy vaqtda transportni boshqarish protokoli), SMPP( Peerto-peer qisqa xabari), SCP (Sessiyani boshqarish protokoli), ZIP (Zona haqida
ma'lumot protokoli), SDP (Sockets Direct Protocol)... Modelning transport
pog’onasi ma'lumotni jo'natuvchidan qabul qiluvchiga ishonchli uzatilishini
ta'minlash uchun mo'ljallangan. Bunday holda, ishonchlilik darajasi juda xilmaxil bo'lishi mumkin. Faqatgina asosiy transport funktsiyalarini ta'minlaydigan
protokollardan tortib (masalan, ma'lumotlarni qabul qilishni tasdiqlamasdan
ma'lumotlarni uzatish funksiyalari) va bir nechta ma'lumotlar paketlarini manzilga
to'g'ri ketma-ketlikda yetkazib berishni kafolatlaydigan protokollar bilan
yakunlanadigan
ma'lumotli
ko'plab
oqimlarning
transport
qatlamlari
multiplekslari.
protokollari
ma'lumotlar
mavjud,
oqimini
ko'p
boshqarish
mexanizmi va olingan ma'lumotlarning haqiqiyligini kafolatlaydi. Masalan, UDP
bitta datagram ichidagi ma'lumotlarning yaxlitligini kuzatish bilan cheklanadi va
butun paketni
paketlarini
yo'qotish
olish
tartibini
yoki
paketlarning
buzish
nusxasini
imkoniyatlarini
olish,
istisno
ma'lumotlar
etmaydi;
TCP
ma'lumotlarning uzluksiz uzatilishini ta'minlaydi, ma'lumotlar yo'qolishi yoki
tartibsizlikni yoki takrorlanishni yo'q qiladi, ma'lumotlarni qayta taqsimlashi
mumkin, ma'lumotlarning kata qismlarini qismlarga ajratish va aksincha, qismlarni
bitta paketga yopishtirish. Transport qatlami protokollari: ATP (AppleTalk
Downloaded by Cyber (cyber20060923@gmail.com)
Transaction Protocol),CUDP (Cyclic UDP), DCCP (Datagram tıkanıklığı nazorat
qilish protokoli),FCP (Fiber Channel Protocol), IL (IL Protocol), NBF (NetBIOS
Framesocol), NCP (Net Ware Core Protocol)), SCTP(Stream Control Transmission
Protocol), SPX (Sequenced Packet Exchange), SST( Structured Stream Transport),
TCP(Transmission Control Protocol), UDP(User Datagram Protocol). Modelning
tarmoq pog’onasi ma'lumotlarni uzatish yo'liniani qlash uchun mo'ljallangan.
Mantiqiy manzillar va ismlarni jismoniy manzillarga tarjima qilish, eng qisqa
marshrutlarni aniqlash, kommutatsiya va marshrutni aniqlash, muammolarni
kuzatish va tarmoqdagi "tirbandlik" uchun javobgardir. Tarmoq pog’onasi
protokollari ma'lumotlarni manbadan manzilga yo'naltiradi. Ushbu darajada
ishlaydigan qurilmalar( routerlar) an'anaviy ravishda uchinchi darajali qurilmalar
deb nomlanadi (OSI modelidagi darajaraqami bo'yicha).Tarmoq pog’onasining
protokollari: IP / IPv4 / IPv6 (Internet Protocol), IPX( Interne twork Packet
Exchange), X.25( qisman2-qatlamda amalga oshiriladi), CLNP( ulanishsiz tarmoq
protokoli), IPsec(Internet Protokol xavfsizligi). Marshrutlash protokollari -RIP
(Routing Information Protocol),OSPF(Open Shortest Path First).Kanal pog’onasi
fizik pog’onasidagi tarmoqlarning o'zaro ta'sirini vayuzaga kelishi mumkin bo'lgan
xatolarni
boshqarish
ma'lumotlarni
bitlar
uchun
mo'ljallangan.
Ufizik
pog’onadan
ichida
ramkalarga
joylashtiradi,ularni
olingan
yaxlitligini
tekshiradi va agar kerak bo'lsa, xatolarni tuzatadi (buzilgan ramka uchun takroriy
so'rov yaratadi) va tarmoq pog’onasiga yuboradi. Bog'lanish pog’onasi bir yoki bir
nechta fizik pog’onalar bilan ta'sir o'tkazishi mumkin, bu o'zaro ta'sirni boshqaradi.
IEEE 802 spetsifikatsiyasi ushbu pog’onani ikkita pastki pog’onaga ajratadi:
MAC (ommaviy axborot vositalariga kirishni boshqarish) umumiyfizik vositaga
kirishni
tartibga
soladi,
MChJ
(mantiqiy
havolani
boshqarish)tarmoq
pog’onasining xizmatlarini taqdim etadi. Kalitlar, ko'priklar va boshqa qurilmalar
ushbu pog’onada ishlaydi. Ushbu qurilmalarda 2-darajali adreslash qo'llaniladi
(OSI modelidagi qatlam raqami bo'yicha).Kanal pog’onasiprotokollari: ARCnet,
ATM, Controller Area Network(CAN), Econet, IEEE802.3(Ethernet), Ethernet
Automatic Protection Switching
(EAPS),
Fiber Distributed Data Interface
Downloaded by Cyber (cyber20060923@gmail.com)
(FDDI), Frame Relay,High Level Data Link Control (HDLC) ), IEEE 802.2
(IEEE 802 MAC pastki qatlami uchun MChJ funktsiyalarini taqdim etadi),
havolaga kirish protseduralari, Dkanali(LAPD),IEEE802.11 simsiz LAN, Local
Talk, Multiprotocol Label Switching( MPLS), Point-to-Point Protocol(PPP), PointEthernet(PPPoE)
orqali
Internet-protokoli,
Internet-protokoli(SLIP,eskirgan),
StarLan, Token ring, bir yo'nalishli bog'lanishni aniqlash (UDLD), x.25, ARP.
Ushbu pog’onadagi protokollar to'plamini ishlab chiqishda xatolarni tuzatish
kodlash muammolari hal qilinadi. Bunday kodlash usullariga Hamming kodi,
blokirovka qilish kodi, Reed-Solomon kodlari kiradi.Dasturlashda ushbu qatlam
tarmoq kartasining drayverini aks ettiradi,operatsion tizimlarda kanal va
tarmoq pog’onalarining bir-biri bilan o'zarota'siri uchun dasturiy ta'minot
interfeysi mavjud. Bu yangi daraja emas, balki oddiygina OS ga xos modelni
amalga oshirish. Bunday interfeyslarga misollar: ODI(inglizcha), NDIS, UDI.
Fizik pog’ona bu modelning pastki qatlami bo'lib, u ikkilik shaklda ifodalangan
ma'lumotlarni bir qurilmadan (kompyuterdan) boshqasiga o'tkazish usulini
belgilaydi. Bunday usullarni tuzishda turli tashkilotlar ishtiro ketadi, jumladan:
Elektr va elektronmuhandislar instituti, Elektronsanoat alyansi,
Yevropa
telekommunikatsiya standartlari instituti va boshqalar. Ularelektr yoki optik
signallarni simi yoki radio efirga uzatadilar va shunga mosravishda raqamli
signallarni kodlash usullariga muvofiq qabul qiladilar va ma'lumotlar bitlariga
aylantiradilar. Hublar, signallarni takrorlovchi va media konvertorlari ham shu
pog’onada ishlaydi. Fizik pog’ona funksiyalari tarmoqqa ulangan barcha
qurilmalarda amalga oshiriladi. Kompyuter tomonida fizik pog’ona funksiyalari
tarmoq adapter yoki ketma-ket port orqali amalga oshiriladi. Jismoniy qatlam ikki
tizim orasidagi fizik, elektr va mexanik interfeyslarni o'z ichiga oladi. Fizik
pog’ona
ma'lumotlar
uzatish
vositalarini
to’la,
o'ralgan
juftlik,koaksikal
kabel,yo'ldosh orqali ma'lumotlarni uzatish kanali va boshqalarni aniqlaydi.
Fizik pog’onabilan bog'liq bo'lgan tarmoq interfeyslarining standart turlari:
V.35, RS-232,RS-485,RJ-11,RJ-45,AUIva BNC ulagichlari.Ushbu pog’onadagi
protokol steklarini ishlab chiqishda sinxronizatsiyava
Downloaded by Cyber (cyber20060923@gmail.com)
chiziqli kodlash
muammolari hal qilinadi. Ushbu kodlash usullariga NRZkodi,RZkodi,MLT3,PAM5,Manchester IIkiradi.Fizik pog’ona protokollari: IEEE 802.15 (Bluetooth),
IRDA, EIA RS-232, EIA-422, EIA-423, RS-449, RS-485, DSL, ISDN,
SONET/SDH, 802.11Wi-Fi, Etherloop, GSMU mradiointerfeysi, ITU va ITU-T,
TransferJet[uz], ARINC818, G.hn/G.9960.OSI modeli etalon model bo'lib, bu
faqat nazariy jihatdan mavjud. Hozirgi kunda bu modela sosida TCP/IP stek
protokollariga asoslangan holda tarmoq ishlaydi. TCP/IP ishlab chiqilishining
yagona sababi OSI modelini soddalashtirish va qulay foydalanish hisoblanadi.
TCP/IP stek protokollari tuzilishi: TCP/IP oilasida uchta transport protokoli
mavjud: TCP, OSI ga to'liq mos keladi, bu ma'lumotlar qabul qilinishini
tekshirishni
ta'minlaydi;
faqat
portmavjud
bo'lganda transport
qatlamiga
mos keladigan UDP, dasturlar o'rtasida ma'lumotlar jadvallarini almashish
imkonini beradi, ma'lumotlarni olishni kafolatlamaydi va TCTP, ba'zi bir
yangiliklar qo'shilgan TCP ning ba'zi kamchiliklarini bartaraf etish uchun ishlab
chiqilgan. (TCP/IP oilasida taxminan ikki yuzga yaqin boshqa protokollar mavjud,
ularning eng mashhurlari -bu ichki ish ehtiyojlari uchun ishlatiladigan ICMP
yordamchi protokoli; qolganlari transport protokollariga ham tegishli emas).
Downloaded by Cyber (cyber20060923@gmail.com)
III. TCP/IPprotokollar steki haqida umumiy tushuncha
TCP/IP
protokollar
steki
haqida
umumiy
tushunchaBir qarashda juda sodda tuyulgan g`oya Intеrnеt orqali dunyoning ixtiyor
iy nuqtasidagi kompyutеr bilan ma'lumot almashish imkonini bеradi: axborot
yoki
xabar pakеtlar dеb ataluvchi bo`laklarga ajratib chiqiladi, bu pakеtlar kеrakli
manzilga еtkaziladi va u еrda pakеtlar qayta yig`ilib, jo`natilgan axborot yoki
xabar tiklanadi. Bu vazifa Intеrnеtning ikkita o`ta muhim protokoli Transmission
Control Protocol (TCP) va Internet Protocol (IP) larga yuklatilgan. Bu protokollar
ko`pincha birgalikda TCP/IP dеb ham ataladi. TCP ma'lumotni pakеtlarga ajratadi
va ularni qayta yig`adi, IP esa pakеtlarni manzilga еtkazib bеradi.
Internet
tarmog’ining
Protocol/Internet
qaydnomasi)dan
ishlash
Protocol–
prinsipi TCP/IP
ma’lumotlarni
foydalanishga
(Transmisssion
Control
uzatish
qaydnomasi/Internet
asoslangan.
TCP/IP
protokollaridan
foydalanilganligi uchun ham Intеrnеt pakеtlarni ulovchi tarmoq dеb ataladi. Bunda
jo`natuvchi va qabul qiluvchi kompyutеrlar bеvosita ulanmaydi. Buning o`rniga
jo`natilayotgan ma'lumot pakеtlarga bo`linib, boshqa pakеtlar bilan birgalikda
ko`pgina turli marshrutizatorlar orqali uzatiladi va oxirgi manzilda pakеtlar qayta
yig`iladi. Bundan farqli ravishda, tеlеfon tizimi liniyalarni ulovchi tizim bo`lib,
qo`ng`iroq bo`lganda qo`ng`iroq qiluvchi va uni qabul qiluvchi abonеntlar
orasidagi
liniyalar
bu
qo`ng`iroq
tugagunicha
butkul
band
qilinadi.
Boshqacha aytgandi, tеlеfon qo`ng`irog`i liniyani monopol egallaydi, intеrnеt esa
liniyadan boshqalar bilan birgalikda foydalanadi. Shu sababli, intеrnеt tеlеfon
liniyalaridan foydalansa-da, intеrnеt orqali bog`lanish qo`ng`iroq qilishdan bir
nеcha o`n marta arzonga tushadi. Intеrnеt imkoniyatlaridan to`liq foydalana
olish uchun kompyutеrlar TCP/IP protokolini tushunadigan dasturiy vositalarga
Downloaded by Cyber (cyber20060923@gmail.com)
ega bo`lishi kеrak. Bugungi kunda bu narsa muammo emas, Windows opеratsion
tizimi tarkibiga Winsock dеb ataluvchi dastur kiradi. Bu dastur TCP/IP protokolini
qo`llab quvvatlaydi, hamda intеrnеt va PC
orasida vositachi bo`lib xizmat
qiladi.
Demak, TCP/IP qaydnomalari Internet global tarmog’ida ham, shuningdek boshqa
ko’pgina local tarmoqlarda ma’lumotlarni uzatish uchun xizmat qiladi. Albatta,
Internetdan foydalanuvchilarga TCP/IP qaydnomalari haqida hech qanday maxsus
bilim talab qilinmaydi, biroq umumiy xarakterdagi, yechilishi mumkin
bo’lgan muammolarni hal qilish uchun asosiy ishlash prinsiplarini tushunish,
xususan elektron pochtalar sistemasini joylashtirish (sozlash)ni bilish kerak.
Shuningdek, TCP/IP qaydnomalari Internetning boshqa bazali qaydnomalari FTP
va TelNet qaydnomalari bilan uzviy bog’langan, Nihoyat, Internetning qator
asosiy
kompensatsiyalarini bilish, sizga ushbu sistemaning murakkablik darajasini
baholash imkonini beradi. Shunga o’xshash ichki yonuv dvigatellarining ishlashiga
qarab avtomobil boshqa qurilmalariga munosabatini tasavvur qilish mumkin.
Intеrnеtga ulanishning ikkita asosiy usuli bor. Birinchisi mahalliy tarmoq orqali
intеrnеtga chiqish bo`lsa, ikkinchisi kompyutеrni Intеrnеt xizmatlari provaydеri
bilan bеvosita bog`lashdir. Birinchi holda kompyutеr mahalliy tarmoqqa ulanish
uchun mahalliy tarmoq kartasi (LAN card) ga ega bo`lishi kеrak. Tarmoqdan va
intеrnеtning TCP/IP protokolidan foydalanish uchun kеrak bo`ladigan maxsus
dasturiy ta'minot kartaning drayvеri tarkibiga kiradi. Ikkinchi holda kompyutеr
tarmoqqa modеm orqali ulanadi. Modеm tarmoqda ulanganda ikki protokoldan
biridan foydalanadi. Bu protokollardan birinchisi kеtma-kеt liniya intеrnеt
protokoli (Serial Line Internet Protocol yoki qisqacha SLIP),ikkinchisi yuzma-yuz
protokoli (Point-to-Point Protocol yoki qisqacha PPP) dir. Bu protokollar
intеrnеtning TCP/IP protokolidan foydalanish uchun barcha shart-sharoitni yaratib
bеradi.
Downloaded by Cyber (cyber20060923@gmail.com)
1. IAntеrnеt – pakеtlarni yo`naltiruvchi tarmoqdir, ya'ni intеrnеtda bir kompyutеrda
n
ikkinchi kompyutеrga ma'lumot jo`natilganda bu ma'lumot kichik pakеtlarga
bo`lib chiqiladi. Marshrutizator dеb ataluvchi qurilmalar bu pakеtlarni har birini
tarmoq orqali alohida-alohida jo`natadi. Barcha pakеtlar kеrakli manzilga еtib
borgach, ulardan dastlabki
ma'lumot qayta tiklanadi. Bu ishlarni
ikkita
protokol: TCP (Transmission Control Pocket – uzatishni boshqarish protokoli)
va IP (Internet Protocol – intеrnеt protokol)lari birgalikda bajaradi. TCP
ma'lumotlarni pakеtlarga ajratadi va ularni qayta yig`adi. IP esa har bir pakеtni
manzilga
bеxato
еtib borishini
ta'minlaydi.
2. Bir qator, shu jumladan, tеxnik sabablarga ko`ra, pakеtlarning uzunligi 1500 ta
bеlgilardan kamroqdir. Har bir pakеtning sarlavhasi bo`lib, unda pakеtning boshqa
pakеtlar orasidagi o`rni, pakеtning nazorat yig`indisi va boshqa ma'lumotlar o`rin
oladi. TCP protokoli bu ma'lumotlarni pakеt sarlavhasiga yozilishini ta'minlaydi.
3. Har bir pakеt IP konvеrtga joylanadi. Konvеrtga jo`natilayotgan va pakеtni
oladigan kompyutеrlar manzillari ko`rsatiladi. Konvеrtga boshqa muhim
ma'lumotlar, masalan, pakеtni yo`q qilishdan oldin qancha vaqt ushlab turish
kеrakligi ham ko`rsatiladi.
4. Barcha pakеtlar intеrnеtda uzatilayotganda marshrutizatorlar ularning
manzillariga qarab, eng muqobil yo`lni tanlaydilar. Intеrnеtda uzatish yo`llari
ko`pligi va bu yo`llardagi oqimlar juda tеz o`zgarishi sababli, bitta ma'lumotga
tеgishli pakеtlar turli yo`llar bilan uzatilishi va manzilga turli tartibda еtib kеlishi
mumkin.
5. Bitta ma'lumotga tеgishli barcha pakеtlar oxirgi manzilga еtib kеlgach, TCP har
bir pakеtning nazorat yig`indisini qayta hisoblaydi. Agar biror pakеt uchun bu
yig`indi boshqacha chiqsa, u holda bu pakеtni uzatishda xatoga yo`l qo`yilgan
bo`ladi. Bunday pakеtlar o`chirib tashlanadi va ular qaytadan uzatiladi.
6. Barcha pakеtlar manzilga bеxato еtib borgach, TCP ulardan dastlabki
ma'lumotni qayta tiklaydi.
TCP/IP(Transmission
Downloaded by Cyber (cyber20060923@gmail.com)
Control Protocol/Internet
Protocol - uzatishni boshqarish qaydnomasi/Internet qaydnomasi) kompyuter
tarmog’ida ma’lumotlarni uzatish qaydnomalari majmuining nomidir. TCP/IP
jumlasi o’z ichiga TransmissionControl Protocol (TCP) va Internet Protocol (IP)
qaydnomalar nomlarini birlashtirib olgan qaydnoma bo’lib, u shunday qoidalar
majmuiki, bunda TCP/IP barcha kompyuter ishlab chiqaruvchi kompaniyalarning
moslamaviy va dasturiy ta’minot hamkorligini ta’minlaydi. Bu qoida jumladan,
TCP/IP
paketi
bilan ishlovchi
Digital
Equipment firmasi
kompyuterlaridan PC Compaq
kompyuterlariga murojaat qilishni kafolatlaydi. TCP/IP ochiq qaydnoma, bu shuni
bildiradiki, qaydnoma haqidagi barcha ma’lumotlar chop etilgan va undan barcha
ochiq foydalanadi. Bunday siyosat bu sohaning tezkor rivojlanishiga olib keldi.
Qaydnoma qanday qilib bir jumla boshqasi bilan bog’lanishini aniqlaydi. Bu aloqa
programma ta’minotida quyidagicha dialogga o’xshash bo’ladi: “Men sizga ushbu
ma’lumotni yuboryapman, keyin siz menga uning javobini yuborasiz, so’ngra men
mana buni sizga yuboraman. Siz barcha ma’lumotlarni yig’ib, ularning umumiy
natijasini qaytarib yuborishingiz shart”. Ma’lumotlar uzatishni boshqarishni to’la
paketining har bir qismini qaydnoma aniqlaydi. Qaydnoma paketda elektron
pochta orqali xabar telekonferentsiyalardan maqolalar yoki xizmat yuzasidan
xabarlar borligini ko’rsatadi. Qaydnoma andozalari ish jarayonida ro’y berishi
mumkin bo’ladigan noma’lum holatlarni, shuningdek xatolar talqinini o’z ichida
e’tiborga oladi. Ko’pchilik foydalanuvchilar TCP/IP ni
bitta programma deb
o’ylashadi. Aksincha, u tarmoqning bir vaqtning o’zida ma’lumot uzatish uchun
ishlab chiqilgan, o’zaro bog’lanish qaydnomalarning butun bir dasturlar oilasidir.
TCP/IP tarmoqning dasturlar qismi bo’lib, u TCP/IP oilasidagi har bitta qism
ma’lum bir aniq maqsadga qaratilgan: elektron pochtalarni yuborish, sistemaga
olis
masofalardan kirishni ta’minlash, fayllarni manzillarga jo’natish, xabarlarga yo’l
ko’rsatish yoki tarmoqlardagi buzilishlarni talqin qilish. TCP/IP Internet global
tarmog’ida keng foydalaniluvchi qaydnomalardir. U ham yirik korporativ
tarmoqlarda, shuningdek, kompyuterlar soni oz bo’lgan lokal tarmoqlarda ham
Downloaded by Cyber (cyber20060923@gmail.com)
qo’llaniladi. TCP/IP tarkibiga kiruvchi turli servis va ularning bajaradigan
vazifalariga qarab har xil sinflarga bo’linadi. Quyida qaydnoma guruhlari va
ularning
bajaradigan
vazifalari
(Transmission
Control
Qabul
Protocol).
keltiriladi.TCP
qiluvchi
va
uzatuvchi
kompyuterlarning mantiqiy bog’lanishiga asoslangan ma’lumotlar uzatilishini
qo’llab-quvvatlovchi
qaydnoma.
Datagram
Protocol).
Mantiqiy
uzatilishini
qo’llab-quvvatlaydi.
UDP
bog’lanishlar
Bu
(User
o’rnatilmasdan, ma’lumotlar
yuboruvchi
va
qabul
qiluvchi
kompyuterlar o’rtasida oldindan bog’lanish o’rnatilmasdan ma’lumotlarni
yuborishni anglatadi. O’xshashlik keltirish uchun, qandaydir manzili noma’lum
pochta yuborishni ko’rish mumkin, xabarning yetib borish kafolati yo’q bo’lganda,
agar shunday manzil mavjud bo’lsa, qaydnoma yo’llari ma’lumotlar manziliga
ishlov beradi va manzilgacha eng yaxshi yo’lni aniqlaydi. Ular yirik ma’lumotlarni
bo’laklarga bo’lib uzatib, so’ngra manzilda ularni yana qayta birlashtiradi.
IP
(Internet
Protocol).
Ma’lumotlar
ta’minlaydi.
uzatishni
RIP
(Routing Information Protocol). Manzilga xabarlarni yetkazuvchi eng yaxshi
yo’llarni tanlovchi qaydnomalardan biri. OSPF (Open Shortes Path First).
Yo’llarni aniqlovchi muqobil qaydnoma. ARP (Address Resolution Protocol).
armoqdagi
kompyuterning
sonli
manzilini
aniqlaydi.
DNS
(Domain Name System). Tarmoqdagi kompyuterlarni nomlari bo’yicha sonli
manzilini
aniqlaydi.
RARP (Reverse Address Resolution Protocol). Tarmoqdagi kompyuterning
manzilini aniqlaydi, biroq ARPga
teskari holatda.
Amaliy servislar
- bu shunday dasturlarki, ulardan foydalanuvchi yoki kompyuter
har xil xizmatlar
chun ruxsat oladi. BootP (Boot Protocol). Serverning boshlang’ich ma’lumotlarini
o’qish bilan tarmoqdagi kompyuterlarni ishga tushiradi. FTP (File Transfer
Protocol).
Kompyuter
o’rtasida
fayllarni
bir-biriga
uzatadi.
TelNet
(Telephone Network – telefon tarmog’i). Tizimga uzoqdagi terminal
ruxsatini ta’minlaydi, ya’ni, bitta kompyuterdan foydalanuvchi boshqa uzoqdagi
Downloaded by Cyber (cyber20060923@gmail.com)
kompyuter bilan xuddi qo’lidagi klaviaturada ishlayotgandek muloqot qiladi. U
uzoqqa uzatish qaydnomasidir.
Shlyuzli qaydnomalar_tarmoq bo’ylab uzatilayotgan xabarlar yo’llari haqida
va tarmoqdagi ma’lumotlar holati, shuningdek lokal tarmoqdagi ma’lumotlarni talq
in qilishga yordam beradi. EGP(Exterior Gateway Protocol). Yo’llari ko’rsatilgan
ma’lumotlarni
tashqi tarmoqqa
uzatish
uchun xizmat
qiladi.
GGP (Gateway-to-ateway Protocol). Yo’llari ko’rsatilgan ma’lumotlarni uzatish
uchun xizmat qiladi. IGP (Interior Gateway Protocol). Yo’llari ko’rsatilgan
ma’lumotlarni
ichki tarmoqlar uchun uzatishda
qaydnomalar.
Bularga
yuqorida
xizmat qiladi.
keltirilgan kategoriyalarga
bo’lmagan, ammo tarmoqlarda ahamiyati katta qaydnomalar
Boshqa
tegishli
kiradi.
NFS
(Network File System). Lokal kompyuterlarda mavjud bo’lgan katalog va
fayllardan foydalanish imkonini beradi. NIS (Network Information Servise).
Parollarni tekshiradi va sistemasiga kirishni
modellashtiradi. Tarmoqdagi bir
nechta kompyuterlar foydalanuvchilari haqidagi ma’lumotlarni ko’rsatadi. RPC
(Remote Procedure Call). O’chirilgan amaliy dasturlarni bir-biri bilan sodda
va
effektiv holatda biriktiradi. SMTP (Simple Mail Transfer protocol). Oddiy
pochtani uzatish qaydnomasi
(elektron pochtani kompyuterlarga yuboruvchi
qaydnoma).
SNMP
(Simple Network Management Protocol). Ma’muriy qaydnoma tarmoq
holati va
unga ulangan boshqa
qurilmalarga ma’lumotlarni uzatadi.
Shunday qilib, servisning barcha turlari majmui TCP/IP - kuchli va effektiv
qaydnomalar majmuini tashkil qiladi.
Internetni
uning
arxitekturasi
nuqtai
nazaridan qarasak, TCP/IP qaydnomalarning ba’zi bir qirralarini yaxshi tushunish
imkonini beradi. Internet tarkibiga yuqori tezlikka ega ma’lumotlarni uzatuvchi
BACK bone
deb ataluvchi magistral tarmoq
kiradi.
Agar
biror
muassasa
Internetga ulansa, u shlyuz deb ataluvchi alohida ajratilgan kompyuterga ulanadi.
Shlyuz
turli
platformali
kompyuterlarni
bir-
birini tushunishini ta’minlovchi programma vositasidir. Har bir shlyuz IPmanziliga
Downloaded by Cyber (cyber20060923@gmail.com)
ega.
Agar shlyuz ulangan manzili ko’rsatilgan tarmoqdan xabarlar o’tsa, u holda xabar l
okal tarmoqqa o’tadi.
Axborotlar boshqa shlyuzga mo’ljallangan bo’lsa, u holda
keyingi shlyuzga uzatiladi. Agar lokal tarmoq orqali ma’lumot shlyuz orqali
Internetga uzatilsa, u holda shlyuz eng qisqa va qanday yo’l bilan manzilga
yetkazishni o’zi tanlaydi.
IV. TCP/IP pog’onasi, vazifalari, qo‘llaniladigan asosiy
protokollari
Raqamli shaklda taqdim etilgan ma'lumotlar uzatishning TCP / IP - tarmoq
modeli. Modeldagi ma'lumotlar manbaidan ma'lumotlarni oluvchiga uzatish usulini
tavsiflaydi. Model ma'lumotlarning to'rtta sathdan o'tishini nazarda tutadi, ularning
har biri qoida (translyatsiya protokoli) bilan tavsiflanadi. Internet qo'llamoq
ma'lumotlar stekprotokolov ma'lumotlar uzatish miqdorini hal qoidalar jamoalari.
TCP / IP nomi ikki eng muhim protokollari oilasi -Transmission Control Protocol
(TCP) birinchi ishlab chiqilgan va bu standarti tasvirlangan edi iInternet Protocol
(IP), olingan. Bundan tashqari, ba'zan ataladi model DOD (Mudofaa vazirligi)
Internet protokollari 1970-yilda ARPANET tarixiy kelib chiqishi munosabati bilan
(DARPA nazorati ostida, AQSh Mudofaa vazirligi ) bir to'siq bo'lib -. Kontseptual
model va bir qator Internetda ishlatiladigan aloqa protokollari va shunga o'xshash
kompyuter tarmoqlari. Bu Transmission Control Protocol (TCP) va Internet
Protocol (IP) bo'lib, - U tez-tez To'plamga asosiy protokollar, chunki, TCP / IP
sifatida tanilgan. Bu ba'zan tarmoq texnikaning rivojlanishi DARPA.Nabor
Downloaded by Cyber (cyber20060923@gmail.com)
Internet protokollari orqali Amerika Qo'shma Shtatlari Mudofaa vazirligi
tomonidan moliyalashtirilgan edi, chunki, Mudofaa vazirligi (MOD) modeli deb
ataladi ma'lumotlar, overpacked ishlov uzatiladi, tor-mor qilish va qabul qilinishi
kerakligini belgilaydigan Pass-orqali ma'lumotlarni beradi. Ushbu funktsiya to'rtta
qatlamlik ajralmaslikka ajratiladi, bu esa tegishli protokollarni tarmoqlar miqdori
bo'yicha tasniflaydi. Eng pastki darajadan eng yuqori darajaga tarmoqning bir xil
segmentida saqlanadigan ma'lumotlar uchun aloqa usullarini o'z ichiga olgan aloqa
katlami; mustaqil tarmoqlar o'rtasida o'zaro ishlashni ta'minlaydigan Internet
qatlami; xostlar orasidagi aloqani boshqaradigan transport qatlami; va Internet
protokollari majmuini va uning qismlari protokollar ko'plab belgilab
prilozheniy.Tehnicheskie standartlari uchun jarayonlar o'rtasidagi ma'lumotlar
almashinuvini ta'minlaydi ariza qatlami, Internet (IETF) rivojlantirish bo'yicha
Vazifa Kuchi tomonidan qo'llab-quvvatlanadi. Internet protokollarining to'plami
OTO modeli, umumiy tarmoq tizimlari uchun yanada keng qamrovli asosdan oldin
keladi.
TCP/IP pog’onasi TCP/IP protokollari to’rt pog’onali tuzilishga ega:
Network Access Layer - Ushbu qatlam OSI modelidagi Data Link Layer va
Physical Layer kombinatsiyasiga mos keladi. Uskuna manziliga e'tibor qaratiladi
va ushbu qatlamda mavjud bo'lgan protokollar ma'lumotlarni fizikaviy uzatishga
imkon beradi. Biz shunchaki ARP-ning Internet-qatlam protokoli ekanligi haqida
gaplashdik, ammo uni Internet Layer yoki Network-ga kirish qatlami protokoli
sifatida e'lon qilishda ziddiyat mavjud. U 2-qavat protokollari bilan qamrab
olingan 3-qavatda yashovchi sifatida tavsiflanadi.
Internet Layer - Ushbu qatlam OSI ning Tarmoq sathining funktsiyalariga
parallel. U butun tarmoq orqali ma'lumotlarning mantiqiy uzatilishi uchun mas'ul
bo'lgan protokollarni belgilaydi. Ushbu qatlamda joylashgan asosiy protokollar:
IP - Internet Protocol degan ma'noni anglatadi va u paketlar sarlavhalaridagi
IP-manzillarga qarab, manba xostidan manzil xostiga paketlarni etkazib berish
uchun javobgardir. IP-ning ikkita versiyasi mavjud:
Downloaded by Cyber (cyber20060923@gmail.com)
IPv4 va IPv6. IPv4 - bu veb-saytlarning aksariyati hozirda foydalanadigan
veb-sayt. Ammo IPv6 o'sib bormoqda, chunki IPv4 manzillari soni
foydalanuvchilar soni bilan taqqoslaganda cheklangan.
ICMP - Internet Control Message Protocol degan ma'noni anglatadi. U IPdatagramlarda joylashgan bo'lib, xostlarni tarmoq muammolari haqida ma'lumot
bilan ta'minlash uchun javobgardir.
ARP - manzilni hal qilish protokoli. Uning vazifasi ma'lum bo'lgan IPmanzildan xostning apparat manzilini topishdir. ARP bir necha turga ega: teskari
ARP, proksi-server, Gratuitous ARP va teskari ARP.
Host-to-Host Layer - Ushbu qatlam OSI modelining transport qatlamiga
o'xshaydi. U oxir-oqibat aloqa va ma'lumotlarni xatosiz etkazib berish uchun
javobgardir. U yuqori qatlamli dasturlarni ma'lumotlarning murakkabligidan
himoya qiladi. Ushbu qatlamda mavjud bo'lgan ikkita asosiy protokol:
Transmission Control Protocol (TCP) - Ma'lumki, so'nggi tizimlar o'rtasida
ishonchli va xatosiz aloqa ta'minlanadi. U ma'lumotlarning ketma-ketligini va
segmentatsiyasini amalga oshiradi. Shuningdek, u tanib olish xususiyatiga ega va
oqimlarni boshqarish mexanizmi orqali ma'lumotlar oqimini boshqaradi. Bu juda
samarali protokol, ammo bunday xususiyatlar tufayli juda ko'p qo'shimcha
xarajatlar mavjud. Qo'shimcha xarajatlarning oshishi narxning oshishiga olib
keladi.
User Datagram Protocol (UDP) - Boshqa tomondan, bunday xususiyatlar
mavjud emas. Agar sizning arizangiz ishonchli transportni talab qilmasa, bu juda
foydali bo'lganligi sababli, bu o'tish protokoli. Ulanishga yo'naltirilgan protokol
bo'lgan TCP dan farqli o'laroq, UDP ulanmaydi.
Application Layer - Ushbu qatlam OSI modelining eng yaxshi uchta qatlami
funktsiyalarini bajaradi: Application, Presentation and Session Layer. U tugundan
tugunga qadar aloqa qilish uchun javobgardir va foydalanuvchi interfeysi
xususiyatlarini boshqaradi. Ushbu qatlamda mavjud bo'lgan ba'zi protokollar:
Downloaded by Cyber (cyber20060923@gmail.com)
HTTP, HTTPS, FTP, TFTP, Telnet, SSH, SMTP, SNMP, NTP, DNS, DHCP,
NFS, X Window, LPD. Ushbu protokollar haqida bir oz ma'lumot olish uchun
Ilova qatlamidagi protokollarni ko'rib chiqing. Bog'langan maqolada keltirilgan
protokollardan tashqari:
HTTP va HTTPS - HTTP gipermatnli uzatish protokoli degan ma'noni anglatadi. U
World Wide Web tomonidan veb-brauzerlar va serverlar o'rtasidagi aloqalarni
boshqarish uchun ishlatiladi. HTTPS HTTP-Secure degan ma'noni anglatadi. Bu
HTTP-ning SSL (Secure Socket Layer) bilan birikmasi. Bu brauzerda anketalarni
to'ldirish, tizimga kirish, autentifikatsiya qilish va bank operatsiyalarini amalga
oshirish zarur bo'lgan hollarda samarali bo'ladi.
SSH - SSH Secure Shell degan ma'noni anglatadi. Bu Telnet-ga o'xshash
terminal emulyatsiyasi dasturi. SSH-ni ko'proq afzal qilishining sababi shifrlangan
ulanishni saqlab turish qobiliyatidir. TCP / IP ulanishi orqali xavfsiz seansni
o'rnatadi.
NTP - NTP tarmoq vaqt protokoli degan ma'noni anglatadi. Bu bizning
kompyuterimizdagi soatlarni bitta standart vaqt manbasiga sinxronlashtirish uchun
ishlatiladi. Bu bank operatsiyalari kabi holatlarda juda foydali. NTP mavjud
bo'lmasdan quyidagi holatni taxmin qiling. Siz tranzaktsiyani amalga oshirgan deb
taxmin qiling, u erda kompyuteringiz soat 14:30 da o'qiydi, server esa uni 14:28 da
yozadi. Sinxronizatsiya qilinmasa, server juda yomon ishdan chiqishi mumkin.
OSI modeli va TCP / IP modelini taqqoslash
TCP / IP protokollari to'plamini tashkil etuvchi protokollarni OSI mos
yozuvlar modeli nuqtai nazaridan ham tavsiflash mumkin. OSI modelida tarmoqqa
kirish darajasi va TCP / IP modelining dastur qatlami ushbu qatlamlarda bo'lishi
kerak bo'lgan alohida funktsiyalarni tavsiflash uchun qo'shimcha ravishda
bo'linadi.
Tarmoqqa kirish sathida TCP / IP protokoli to'plami fizik muhit orqali
uzatishda qaysi protokollardan foydalanilishini aniqlamaydi; u faqat Internet-
Downloaded by Cyber (cyber20060923@gmail.com)
qatlamdan jismoniy tarmoq protokollariga uzatishni tavsiflaydi. OSI 1 va 2
qatlamlari ommaviy axborot vositalariga kirish uchun kerakli protseduralarni va
tarmoq orqali ma'lumotlarni yuborish uchun jismoniy vositalarni muhokama qiladi.
OSI Layer 3, tarmoq qatlami to'g'ridan-to'g'ri TCP / IP Internet-qatlamiga
xaritalaydi. Ushbu qatlam Internet tarmog'i orqali xabarlarni yo'naltirish va
yo'naltirish protokollarini tavsiflash uchun ishlatiladi.OSI Layer 4, transport
qatlami to'g'ridan-to'g'ri TCP / IP Transport qatlamiga xaritalaydi. Ushbu qatlam
ma'lumotlarning manbalari va manzillari o'rtasida buyurtma qilingan va ishonchli
etkazib berilishini ta'minlaydigan umumiy xizmatlar va funktsiyalarni tavsiflaydi.
TCP / IP dastur qatlami oxirgi foydalanuvchi dasturlarining turli xil funktsiyalarini
ta'minlaydigan bir qator protokollarni o'z ichiga oladi. OS, 5, 6 va 7 qatlamlari
modeli dasturiy ta'minotni ishlab chiquvchilari va sotuvchilari uchun tarmoqlarda
ishlaydigan mahsulotlarni ishlab chiqarish uchun mos yozuvlar sifatida ishlatiladi.
TCP / IP va OSI modellari odatda turli qatlamlarda protokollarga murojaat qilishda
ishlatiladi. OSI modeli ma'lumotlar havolasi qatlamini fizik qatlamdan ajratganligi
sababli, odatda ushbu pastki qatlamlarga murojaat qilishda foydalaniladi.
Downloaded by Cyber (cyber20060923@gmail.com)
V. Tarmoq topologiyalari: mesh, yulduz, daraxt, shina, halqa va
ularning o’rni
Tarmoq arxitekturasi deganda - bu kompyuter tarmog’ini loyihalash va ishlab
chiqish jarayoni tushunialadi. Arxitektura tushunchasi tarmoqning fizik tarkibiy
qismlarini, ularning funktsional ob’ektlari, konfiguratsiyasini, printsiplari va
ishlash tartiblarini va foydalaniladigan aloqa protokollarini aniqlashni ifodalaydi.
Shuningdek, tarmoq arxitekturasi aloqa tarmog’i orqali taqdim etiladigan xizmatlar
va ularning batafsil tavsiflarini, taqdim etiladigan xizmatlarni hisob-kitob qilish va
hisob-kitob tuzilmalarini o'z ichiga oladi. Kompyuter tarmoqlariarxitekturasi
deganda kompyuterlarni o’zaro bog’lanishi, bog’lanish jarayonida qo’llaniladigan
texnologiyalar, ularning xususiyalatlari, standartlari, kompyuterlar o'rtasida
vazifalar qanday taqsimlanganligi va boshqa ko’plab jarayonlar tushuniladi.
Tarmoq arxitekturasining eng ko'p ishlatiladigan ikki turi mavjud: peer-to-peer va
mijoz-server. Global miqyosidagi kompyuter tarmoqlarining o’zaro bog’lanishi
natijasida Internet tarmog’i tashkil topadi. Internet tarmog'ining arxitekturasi,
avvalambor, tarmoqdagi tugunlarni yoki tugunlarni ulash uchun ma'lum bir
modelda yoki apparat ulanishlarining ma'lum turlarida foydalanishda emas, balki
Internet protokollari (TCP/IP) arxitekturasidan foydalanishni ifodalaydi. Shunday
Downloaded by Cyber (cyber20060923@gmail.com)
qilib
har
bir
texnologiya
orqali
loyihalashtiriladigan
tarmoq
o’zining
arxitekturasiga ega bo’ladi, masalan, OSI, TCP/IP, umumfoydalanish telefon
tarmog’i, mobil aloqa tarmoqlari va boshqalari. Ushbu ma’ruzada kompyuter
tarmoqlarining arxitekturalari muhokama etiladi.
Tarmoq va tarmoq arxitektura tushunchasi
Tarmoq so’zining ma’nosi narsalarning, qurilmalarning yoki odamlarning
o’zaro bog’langan tizimi yoki guruhini anglatadi. Kompyuter tarmoqlari esaeng
kamida o’zaro ulangan ikkita kompyuterlar tizimi tushuniladi. Tarmoq shartini
bajarilishi faqatgina o’zaro bog’lanish emas, balki o’zaro ma’lumot almashish
jarayoni
amalga
oshirilishi
shart.
Tarmoq
arxitektura
esa
yuqorida
ta’kidlanganidek, kompyuterlarni bog’lanishi orqali hosil qilingan tarmoqni
qanday asosda qurilganini, qanday qurilmalardan foydalanilgani, qaysi protokollar
ishlatilgani, tizimda qanday muhitlardan foydalanib ma’lumotlar uzatilishi yoki har
bir jarayonni fizik va mantiqiy holatlarni bajarilishini pog’onalarga ajratib
bajarilishi tushuniladi. Har bir tarmoq arxitekturasi belgilangan standartlar asosida
yoki xech qanday standartga asoslanmagan holatda ishlab chiqilishi mumkin.
Masalan, kompyuter tarmoqlarini OSI etalon modeli asosida qurish bilan global
miqyosida ma’lumot almashishni ta’minlash mumkin. Sababi dunyoda ko’plab
mamlakatlarning kompyuter tarmoqlari ushbu etalon asosida ishlaydi. Agar OSI
modeliga asoslanmagan qandaydir belgilanmagan standartga asosan kompyuter
tarmoqlari loyihalansa, o’sha tizim ichidagi qurilmalar o’zaro ma’lumot almasha
oladi, OSI asosidagi tarmoq bilan esa ma’lumot almasha olmaydi, sababi uning
standarti boshqacha. Boshqacha qilib aytadigan bo’lsa, turli xil tarmoq
arxitekturalari ko’plab standartlar asosida ishlab chiqiladi, masalan, matnni
formati, matni raqamli ko’rinishga o’zgartirish, raqamli matnni signal ko’rinishiga
o’zgartirish yoki aksincha, signalli axborotlarni simsiz muhitda uzatish, qabul
qilish jarayonlari ma’lum standartlar asosida ishlab chiqiladi. Tasavvur qiling ikki
standart asosida ishlab chiqilgan tizim orasida ma’lumot almashish qanchalar
murakkab bo’ladi. Shuning uchun ham global tarmoqlarni loyihalash va qurish
Downloaded by Cyber (cyber20060923@gmail.com)
uchun yagona standartdan foydalanish har doim afzal hisoblanadi. Bu xuddi
ko’plab millatlarni bitta zalda ingliz tilida gaplashishi qanchalik osonligini
ko’rsatadi. Agar har bir millat o’zining tilada gaplashsa, ularni tushunish uchun
qancha tarjimon kerak bo’ladi yoki ba’zi tillar uchun tarjimon topilmasligi ham
mumki. Shuning uchun ham tarmoqlarni qurishda yagona arxitekturaga asoslanish
tarmoqni sodda va kam xarajatlar asosida qurish imkoniyatini beradi. Tarmoq
elementlari va pog’onali arxitektura.
Tarmoq elementlari va pog’onali arxitektura.
Kompyuter tarmoqlarida tarmoq elementi - bu bir yoki bir nechta
fizikqurilmalarni birlashtirgan holda boshqadigan ob’ekt hisoblanadi. Bu
tarqatilgan qurilmalarni bitta boshqaruv tizimidan foydalangan holda yagona
usulda boshqarishga imkon beradi.Quyidagi rasmda keltirilgan har bir qurilma
tarmoq elementi bo’ladi oladi. 1996 yildagi Telekommunikatsiyalar to'g'risidagi
qonunga binoan "tarmoq elementi" atamasi telekommunikatsiya xizmatini
ko'rsatishda foydalaniladigan ob'ekt yoki uskunani anglatadi.Bunday atama
shuningdek, ushbu ob'ekt yoki uskunalar orqali taqdim etiladigan xususiyatlar,
funktsiyalar va imkoniyatlarni, shu jumladan abonent raqamlari, ma'lumotlar
bazalari, signalizatsiya tizimlari va hisob-kitob qilish va yig'ish uchun etarli
bo'lgan ma'lumotlarni uzatish, marshrutlash yoki boshqa ta'minotni o'z ichiga
oladi.
Tarmoq elementlarning standartlari, ishlash ko’lami, imkoniyati, tarmoqda
foydalaniladigan nuqtasi va boshqa jihatlariga qarab guruhlarga ajratiladi. Bu
guruhlarga ajratish va ularni boshqari jarayoni pog’onali arxitekturada amalga
oshiriladi. Misol uchun foydalanuvchi yashash manzili qismida foydalaniladigan
tarmoq elementlari, magistral linyalarda yoki operator binoasida foylashtiriladigan
tarmoq elementlari. Pog’onali arxitektura tushunchasi ham - bu boshqaruv
tizimining bir shakli tarmoqning elementlari, protokollari, interfeyslar, qurilmalari
ma’lumot
bir
pog’onaga
mantiqan
tegishli
bo’ladiPog’onali
daraxtga
joylashtirilgan qurilmalar va boshqaruvchi dasturlar to'plamini o'z ichiga oladi.
Downloaded by Cyber (cyber20060923@gmail.com)
Misol uchun harbiy sohada ham bunday struktura ishlatiladi, ya’ni askar va uni
boshqaruvi, serjand va uni boshqaruvi, batalyon boshlig’i va uni boshqaruvi va h.k.
Har bir boshqaruvda boshqariluvchi va boshqaruvchi bo’lib, ular ma’lumot
vazifalarni bajaradi, shunday qilib tarmoq elementlarini ham o’zining mantiqiy
hududida ma’lum vazifalarni amalga oshiradi.
Tarmoq topologiyalari
Tarmoq topologiyasi - bu aloqa tarmog'i elementlarining joylashuvi. Tarmoq
topologiyasi har xil turdagi telekommunikatsiya tarmoqlarini, shu jumladan radio
tarmoqlarini, sanoat stavkalari va kompyuter tarmoqlarini aniqlash yoki tavsiflash
uchun ishlatilishi mumkin.Tarmoq topologiyalari shuningdek, tarmoqni geografik
muhitdagi o’rni, foydalanuvchilari soni va foydalaniladigan texnologiyasiga
muvofiq tanlanadi. Bir qancha tarmoq topologiyalari mavjud: mesh, yulduz,
daraxt, shina, halqa ва 3-D torus.Misol uchun mesh topologiyali tarmoq - bu lokal
tarmoq topologiyasida ishlatiladi, unda infratuzilma tugunlari to'g'ridan-to'g'ri,
dinamik va ierarxik bo'lmagan holda boshqa ko'plab tugunlarga ulanadi va
ma'lumotlarni foydalanuvchilarga samarali yo'naltirish uchun bir-biri bilan
hamkorlik qiladi. Bunday topologiyalar har doim ham o’zini oqlamaydi, sababi
qurilishi qimmatga tushadi.
Mesh topologiyali tarmoq - yulduzli topologiyaga asoslanga tarmoq bo’lib,
bunda kompyuter tarmoqlari markazida joylashgan tarmoq elementni o’ziga
ulangan qurilmalarni boshqarad. Shuningdek, yulduzli topologiyadahar bir xost
markaziy qurilmaga ulanadi, bitta markaziy qurilma xabarlarni uzatish uchun kanal
vazifasini bajaradi. Bu topologiya eng keng tarqalgan kompyuter tarmog'i
topologiyalaridan biridir.
Yulduztopologiyali tarmoq - torus aloqali topologiya - bu parallel
kompyuter tizimidagi ishlov berish tugunlarini o'zaro bog'lash uchun kalitsiz
tarmoq topologiyasi hisoblanadi. Bu yangi avlod topologiya hisoblanadi va ko’plab
kompyuterlarni 3 o’lchamli holatda bir biri bilan bog’laydi.
Downloaded by Cyber (cyber20060923@gmail.com)
Tarmoq standartlarini tartibga soluvchi qo’mitalar
Hozirgi kunda dunyo miqyosida 800 dan ortiq standartlashtirish tashkilotlari
bo’lib, ular global tarmoqlarni loyihalash, qurish, yangi standartlarni ishlab
chiqish, tadbiq etish, muammolarni o’rganish, echimlar, va tavsiya ishlab chiqish
jarayonlarini muvofiqlashtiradi. Umuman olganda standartlar, tavsiyanomalar,
tartibga soluvchi yo’riqnomani ishlab chiqish doimiy yangilanib boradigan jarayon
hisoblanadi. Misol uchun, yangi protokol, yangi avlod mobil texnologiyasi (3G,
4G, 5G) ishlab chiqilishi, ma’lumot uzatish tezligini oshirilishi, axborot
xavfsizligini takomillashtirilishi, yangi WiFi texnologiyasini ishlab chiqilishi yoki
telekommunikatsiyada lokal, shahar yoki global tarmoq uchun ishlab chiqilgan har
qanday fizik yoki dasturiy maxsulot o’zining standartiga ega bo’ladi.
Shuningdek, standartlashtirish tashkilotlari yoki qo’mitalari xalqaro, hududiy
va milliy ko’rinishlarda bo’ladi. Standartlashtirish tashkilotlotlari haqida qisqacha
to’xtalib
o’tamiz.
Dunyo miqyosida yirik standartlashtirish tashkilotlariga quyidagilar kiradi:
ISO
1.
ISO – International Organization for Standardization
2.
ITU – The International Telecommunication Union
·
ITU-R – ITU Radiocommunications Sector.
·
ITU-T – ITU Telecommunications Sector.
·
ITU-D – ITU Telecom Development.
3.
IEEE – Institute of Electrical and Electronics Engineers
4.
IETF – Internet Engineering Task Force
5.
ISSN -International Standard Serial Number centre
6.
3GPP – 3rd Generation Partnership Project
–
International
Organization
for
Standardization.
Xalqaro
standartlashtirish tashkiloti (International Organization for Standardization – ISO).
ISO – turli xil milliy standartlar tashkilotlari vakillaridan tashkil topgan xalqaro
standartlarni belgilovchi tashkilotdir va u mahsulotlar, xizmatlar va tizimlarning
Downloaded by Cyber (cyber20060923@gmail.com)
sifati, xavfsizligi va samaradorligini ta'minlash uchun standartlarni ishlab
chiqadigan mustaqil, nodavlat xalqaro tashkilot hisoblanadi. ISO 1947 yil tashkil
topgan bo’lib, uning bosh ofisi Shveytsariyaning Jeneva shahrida joylashgan.
Ushbu tashkiloti 165ta standartlashtirish bo’yicha milliy tashkilotlarni o’z ichiga
oladi va jami 164ta a’zosi bor. Tashkilotning a'zolari o’zaro bilimlarni almashish
va innovatsiyalarni qo'llab-quvvatlaydigan va global muammolarga echimlarni
taklif qiladigan ixtiyoriy, konsensusga asoslangan bozorga mos xalqaro
standartlarni
ishlab
chiqish
uchun
mutaxassislarni
birlashtiradi.
ITU – The International Telecommunication Union. Xalqaro elektr aloqa
ittifoqi 1865 yil 1 mayda tashkil etilgan eng dastlabgi standartlashtirish tashkiloti
bo’lib, o’sha paytlarda telegraf qurilmasi uchun birinchi standartni ishlab chiqqan
va xalqaro telegraf tarmog’i tashkil etilgan. 1947 yil 15 noyabrdan boshlab ITU
birlashgan millatlar tashkiloti kiritilgan va ixtisoslashtirilgan tashkilot maqomini
olgan. Ushbu tashkilotning bosh ofisi Shveytsariyaning Jeneva shahrida joylashgan
bo’lib, ITUning 193ta mamlakatdan va 900 ga yaqin biznes, ilmiy muassasalar va
xalqaro va mintaqaviy tashkilotlar uning a’zoligiga kiradi. ITU uchta asosiy
sektordan tashkilot topadi: Radio aloqa (ITU-R), Standartlashtirish(ITU-T) va
taraqqiot (ITU-D). ITU-R.ITUning Radioaloqa sohasi Xalqaro elektraloqa
ittifoqining uchta sektoridan biri bo'lib, radioaloqalarni rijovlantirish uchun ma’sul
sektor hisoblanadi. Bu sektorning asosiy roli xalqaro radiochastota spektri va
sun'iy yo'ldosh orbitasi resurslarini boshqarish va spektrdan samarali foydalanishni
ta'minlash maqsadida radioaloqa tizimlari uchun standartlarni ishlab chiqishni
amaga
oshiradi.
Shuningdek,
ITU
o'z
Konstitutsiyasiga
binoan
"turli
mamlakatlarning radiostansiyalari o'rtasida zararli aralashuvni oldini olish uchun"
spektrlarni va chastotalarni taqsimlashni, orbital holatini va sun'iy yo'ldoshlarning
boshqa parametrlarini ro'yxatdan kerak. Shu sababli xalqaro spektrni boshqarish
tizimi chastotalarni muvofiqlashtirish, xabar berish va ro'yxatdan o'tkazish uchun
tartibga soluvchi protseduralarga asoslangan. ITU-R sektori Shveytsariyaning
Jeneva shahridagi ITU shtab-kvartirasida joylashgan doimiy ravishda Radioaloqa
byurosi kotibiyatiga ega. Xozirda byuroning saylangan direktori janob Mario
Downloaded by Cyber (cyber20060923@gmail.com)
Manevichdir; u birinchi bo'lib XEI a'zosi tomonidan 2018 yilda direktorlikka
saylangan.
ITU-T.Ushbu
standartlashtirish
sektori
telekommunikatsiya
va
axborot
texnologiyalari kommunikatsiyalari uchun kiberxavfsizlik uchun X.509, mashinani
o'rganish uchun Y.3172 va video-siqishni uchun H.264 / MPEG-4 AVC kabi
standartlarni muvofiqlashtiradi. ITU-T sektori Shveytsariyaning Jeneva shahrida
joylashgan
ITU
shtab-kvartirasida
joylashgan
Telekommunikatsiyani
standartlashtirish byurosi (TSB) doimiy kotibiyatiga ega. Byuroning amaldagi
direktori Chaesub Li bo'lib, uning birinchi 4 yillik muddati 2015 yil 1 yanvarda
boshlangan va ikkinchi 4 yillik muddati 2019 yil 1 yanvarda boshlangan.
ITU-T
missiyasi
butun dunyo
bo'ylab
telekommunikatsiya
va
axborot-
kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) ning barcha sohalarini qamrab oladigan
standartlarni samarali va o'z vaqtida ishlab chiqarishni ta'minlash, shuningdek,
xalqaro telekommunikatsiya xizmatlari uchun tarif va hisob-kitoblar tamoyillarini
belgilaydi. ITU-T tomonidan ishlab chiqarilgan xalqaro standartlar "Tavsiyalar"
deb nomlanadi (uning ma'nosini "tavsiya" so'zining umumiy tili ma'nosidan
ajratish uchun katta so'z bilan), chunki ular faqatgina qabul qilinganida majburiy
bo'ladi.
ITU-D.Telekommunikatsiyalarni rivojlantirish sektori ITUninguchta sektoridan
biridir; u rivojlanayotgan mamlakatlarda siyosat, tartibga solish va o'quv dasturlari
va
moliyaviy
strategiyalarni
yaratish
uchun
javobgardir.
IEEE (Elektr va elektronika muhandislari instituti). Elektrotexnika va elektronika
muhandislari instituti Nyu-York shahridagi korporativ ofisi va Nyu-Jersi shtatining
Piskatavay shahridagi operatsion markazi bilan elektron muhandislik va
elektrotexnika bo'yicha uyushma hisoblanadi.2018 yilga kelib, bu dunyodagi eng
yirik texnik mutaxassislar uyushmasi aylandi va 160dan ortiq mamlakatlardagi
423000 dan ortiq a'zolari mavjud. Uning maqsadi elektrotexnika va elektronika
muhandisligi, telekommunikatsiya, hisoblash va boshqa sohalardagi ta'lim va
texnik taraqqiyotida ko’maklashadi. Elektrotexnika va elektronika muhandislari
standartlari instituti instituti (IEEE-SA) IEEE tarkibidagi turli sohalarda global
Downloaded by Cyber (cyber20060923@gmail.com)
standartlarni
ishlab
chiquvchi
tashkilot,
jumladan:
energetika,
iste'mol
texnologiyalari va maishiy elektronika, biotibbiyot va sog'liqni saqlash, ta'lim
texnologiyalari, axborot texnologiyalari va robototexnika, telekommunikatsiya va
uy sharoitlarini avtomatlashtirish, transport, nanotexnologiyalar, axborotni
ta'minlash va boshqa ko'plab boshqa narsalar. EEE-SA muvozanat, ochiqlik,
adolatli protseduralar va konsensusni taklif qiluvchi dastur orqali bir asrdan
ko'proq vaqt davomida standartlarni ishlab chiqdi. IEEE standartlarini ishlab
chiqishda butun dunyodagi texnik mutaxassislar qatnashadilar. IETF – Internet
Engineering Task Force.IETF - buixtiyoriy Internet standartlarini, xususan
Internet protocol to'plamini o'z ichiga olgan standartlarni ishlab chiquvchi va
targ'ib qiluvchi ochiq standartlar tashkiloti. Unda rasmiy a'zolik ro'yxati yoki
a'zolik
talablari
yo'q.IETF
Amerika
Qo'shma
Shtatlari
federal
hukumatitomonidanqo'llab-quvvatlanadigan faoliyat sifatida boshlangan, ammo
1993 yildan beri a'zoliklarga asoslangan xalqaro notijorat tashkiloti - Internet
Jamiyatining homiyligida standartlarni ishlab chiqish funktsiyasi sifatida faoliyat
yuritmoqda. ISSN -International Standard Serial Number centre. ISSN –
jurnal kabi ketma-ket nashrlarni noyob identifikatsiyalash uchun ishlatiladigan
sakkizxonali seriya raqami bilan hujjatlarni standartlashtiradi. ISSN bir xil
nomdagi
seriallarni
ajratishda
foydalidir.
ISSN
tizimi
1971
yildaXalqaroStandartlashtirishTashkiloti (ISO) xalqaro standarti sifatida ishlab
chiqilgan va 1975 yilda ISO 3297 nomi bilan nashr etilgan. ISO TC46/SC9 kichik
qo'mitasi standartni saqlash uchun javobgardir. 3GPP – 3rd Generation
Partnership Project. Ushbuloyiha 1998 yildekabroyida Xalqaro Elektr Aloqa
Ittifoqining Xalqaro Mobil Telekommunikatsiyalar-2000 doirasida 3G mobil
telefon aloqalari tizimining 2G GSM tizimigaasoslangan 3G mobil telefon
tizimining texnik xususiyatlarini ishlab chiqish maqsadida tashkil etilgan.3GPP
"Tashkiliy sheriklar" nomi bilan tanilgan telekommunikatsiya standartlarini ishlab
chiquvchi tashkilotlarni (ARIB, ATIS, CCSA, ETSI, TSDSI, TTA, TTC)
birlashtiradi va o'za'zolariga 3GPP texnologiyalarini belgilaydigan Hisobotlar va
texnik shartlarni ishlab chiqarish uchun barqaror muhit yaratadi.
Downloaded by Cyber (cyber20060923@gmail.com)
VI. Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Чеппел Л. Титтел Э. TCP/IP. Учебный курс / Перевод с
англ. Ю. Гороховский. — СПб.: БВХ-Петербург, 2003. — С. 29. —
976 с. — ISBN 5-94157-315-4.
Internat saytlar:
1.
Wikipedia.org
2.
www.geeksforgeeks.org
3.
www.fayllar.org
Downloaded by Cyber (cyber20060923@gmail.com)