OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TAʼLIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI OʻZBEKISTON
MILLIY UNIVERSITETI JIZZAX FILIALI
SIRTQI BO’LIM
Iqtisodiyot (tarmoqlar va sohalar) yoʻnalishi sirtqi
3-bosqich 557-22-guruh talabasi
Norjigitov Olim Nurpullayevichning
Iqtisodiyot nazariyasi fanidan
KURS ISHI
Mavzu: Kasaba uyushmalari va ularning asosiy vazifalari mavzusidagi
Topshirdi:
O.Norjigitov
Qabul qildi:
V.Usmonova
Jizzax - 2023
1
MUNDARIJA
KIRISH…………………………………………………………………………4-9
I BOB. Kasaba uyushmalarining asosiy vazifalari: maqsadlari, funksiyalari
va faoliyat tamoyillari …………..........................................................................10
1.1. Kasaba uyushmasi faoliyatining yoʻnalishlari………………………………..10
1.2. Faoliyatning maqsadlari……………………………………………………….10
1.3. Birlashmaning vazifalari……………………………………………………10
1.4. Maqsad va vazifalarni hal qilish vositalari………………………….....11-13
II. BOB. Kasaba uyushmalarining, ular birlashmalarining huquqlariga rioya
etilishi kafolatlari………………………………………………………………...14
2.1.Kasaba
uyushmalari
faoliyatini
davlat
tomonidan
qoʻllabquvvatlash.........................................................................................................14-17
2.2. Ish beruvchining kasaba uyushmalari faoliyatini amalga oshirish uchun
shart-sharoitlar yaratishga doir majburiyatlari…………………………...18-31
Xulosa…………………………………………………………………………32-34
Foydalanilgan adabiyotlar…………………………………………………...35-36
2
Минтақалар иқтисодий ривожланишини баҳолаш ва прогнозлаш
услубини такомиллаштириш
MAVZU: Kasaba uyushmalari va ularning asosiy vazifalari.
REJA:
1. Kasaba uyushmasi faoliyatining yoʻnalishlari.
2. Faoliyatning maqsadlari.
3. Birlashmaning vazifalari.
4. Maqsad va vazifalarni hal qilish vositalari.
5. Davlatning qonunchilik bazasiga taʼsiri.
6. Korxonada kasaba uyushmasi.
7. Zamonaviy sharoitda kasaba uyushmasi.
8. Kasaba uyushmalari faoliyatining asosiy tamoyillari.
9. Kasaba uyushmalari harakati vektori.
10. Ittifoqning yaqin yillardagi beshta vazifasi.
KIRISH
XULOSA
Foydalanilgan adabiyotlar.
3
KIRISH
Oʻzbekiston Respublikasining 2019-yil 6-dekabrdagi “Kasaba uyushmalari
toʻgʻrisida”gi OʻRQ-588-son Qonuniga asosan Kasaba uyushmalari faoliyat
yuritadi.
Oʻzbekiston kasaba uyushmalari federatsiyasi - ishlab chiqarish va
noishlab chiqarish sohasidagi faoliyat turi boʻyicha umumiy manfaatlar bilan
birlashgan xodimlar, qisman ish bilan band boʻlganlar yoki vaqtincha ishsizlar,
talabalar va oʻquvchi yoshlar, pensionerlar, aholi boshqa qatlamlarini birlashtirgan
kasaba uyushmalarini oʻz ichiga oladi va oʻzini oʻzibvvfg boshqaradigan koʻngilli
nodavlat, notijorat jamoat tashkiloti hisoblanadi. 1990-yil 12-sentyabrda tashkil
topgan. Kasaba uyushmalarining bosh vazifasi kasaba uyushmalari aʼzolarining
mehnat, ijtimoiy, iqtisodiy, maʼnaviy, intellektual huquq va manfaatlarini
muhofaza qilishda harakat birligini amalga oshirishdan iborat. Oʻzbekiston kasaba
uyushmalari kengashi (Uzsovprof) 1925-yildan faoliyat koʻrsata boshlagan. Sobiq
ittifoq davrida uning tasarrufida tarmoq respublika qoʻmitalari mavjud edi. Lekin
ularning birontasi oʻz ustaviga ega emasdi. Faqat SSSR kasaba uyushmalari
(VSSPS) ustaviga binoan faoliyat koʻrsatardi. Oʻzbekiston Respublikasi
mustaqillikka erishgandan soʻng respublikada tarmoq kasaba uyushmalari tuzilib,
ular oʻz ustavlarini qabul qildi va Adliya vazirligida roʻyxatdan oʻtkazdi hamda
Oʻzbekiston kasaba uyushmalari federatsiyatsiu.f.ga uyushdi. Bular quyidagilardan
iborat: Aviatsiya xodimlari kasaba uyushmasi; Avtomobil, daryo, elektr transporti
va yoʻl xoʻjaligi xodimlari kasaba uyushmasi; Agrosanoat majmui xodimlari
kasaba uyushmasi;Aloqa xodimlari kasaba uyushmasi; Davlat muassasalari va
jamoat xizmati xodimlari kasaba uyushmasi;Yengil, mebel sanoati va
kommunalmaishiy xizmat xodimlari kasaba uyushmasi; Yoqilgʻiyenergetika
kompleksi, kimyo sanoati va geologiya xodimlari kasaba uyushmasi;Madaniyat
xodimlari kasaba uyushmasi; Metallurgiya va mashinasozlik sanoati xodimlari
kasaba uyushmasi; Matlubot kooperatsiyasi, savdo xodimlari va tadbirkorlar
kasaba uyushmasi; Sogʻliqni saqlash xodimlari kasaba uyushmasi; Taʼlim va fan
xodimlari kasaba uyushmasi; Qurilish va qurilish ashyolari sanoati xodimlari
kasaba uyushmasi; Temiryoʻlchilar va transport quruvchilari kasaba uyushmasi.
Oʻzbekiston kasaba uyushmalari tizimini boshlangʻich kasaba uyushma
tashkilotlari, kasaba uyushmalarining tuman, shahar, viloyat, Qoraqalpogʻiston
Respublikasi, Toshkent shahri kengashlari va boshqalar tashkil etadi. Federatsiya
kengashi Oʻzbekiston kasaba uyushmalari federatsiyasining qurultoylar
oraligʻidagi rahbar organidir. U 5 yil muddatga saylanadi va har bir aʼzo
tashkilotdan toʻgʻridan toʻgʻri miqdorda (2 tadan) vakil yuborish yoʻli bilan
shakllantiriladi. Federatsiya kengashiga vakillar federatsiya aʼzolari boʻlgan
tashkilotlarning qurultoylari, konferensiyalari va majlislarida saylanadi.
Federatsiya kengashi tarkibiga qurultoyda saylangan aʼzolar, federatsiya raisi,
uning kengash boʻyicha oʻrinbosarlari, federatsiya faoliyatining asosiy
yoʻnalishlari boʻyicha doimiy faoliyat koʻrsatuvchi komissiyalar raislari kiradi.
Federatsiya raisi ayni vaqtda Oʻzbekiston kasaba uyushmalari federatsiyasi
4
kengashi, Rayosat va Ijroiya qoʻmita raisi ham hisoblanadi. Federatsiya
kengashining majlisi zaruratga qarab, lekin har yili kamida 1-marta chaqiriladi.
Federatsiya kengashi uyushmalararo va mintaqalararo vazifalarni hal etishda
aʼzo tashkilotlarning faoliyatini muvofiqlashtiradi; kasaba uyushmalariga
qonunchilikda berib qoʻyilgan huquqlarni roʻyobga chiqaradi, barcha darajadagi
kasaba uyushmalari tashkilotlarida yagona moliyaviy faoliyatni va intizomni
belgilaydi hamda oʻrnatadi, federatsiyaning xalqaro faoliyatini olib boradi va h.k.
Federatsiya kengashi devonida mehnatkashlarning ijtimoiy-iqtisodiy manfaatlarini
himoya qilish, madaniymaʼrifiy va sport ishlari, yuridik, xalqaro ishlar, tashkiliy
ishlar, ijtimoiy sugʻurta, moliya boʻlimlari, kotibiyat hamda ishlar boshqarmasi
bor.
Kasaba uyushmalari tizimida 28 355 ta boshlangʻich tashkilot boʻlib, ular
6 336 611 nafar kasaba uyushma aʼzosini birlashtiradi (2005-yil mart).
Boshlangʻich kasaba uyushma tashkilotlarida umumiy yigʻilish (konferensiya),
tarmoq kasaba uyushmalarining tuman, shahar, viloyat tashkilotlari va
Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Toshkent shahri hamda viloyatlar uyushmalararo
birlashmalarida konferensiya, tarmoq kasaba uyushmalari va Oʻzbekiston kasaba
uyushmalari federatsiyasida qurultoy oliy organ hisoblanadi. Umumiy yigʻilish,
konferensiya va qurultoy 5 yilda kamida 1-marta chaqiriladi.
Oʻzbekiston kasaba uyushmalarining asosiy eʼtibori mehnatkashlar ongida
demokratik qadriyatlarni mustahkamlash, ularning faolligini oshirish, kasaba
uyushmalari harakatida demokratik oʻzgarishlarni chuqurlashtirishga qaratilgan.
Jamoashartnomaviy munosabatlarni rivojlantirish borasidagi faoliyat natijasida
jamoa shartnomalari tuzilgan yuridik shaxslar soni koʻpaydi. Jamoa
shartnomalarining ijtimoiy funksiyasi kuchaydi, ularning ish haqi va xodimlarning
daromadiga taʼsiri oshdi. Samarali bandlik, mehnatga haq toʻlashning ijtimoiy
adolatli tizimini joriy etish, mehnatni meʼyorlash masalalariga alohida eʼtibor
qaratildi. Ish joylarida sogʻlom va bexatar mehnat sharoitlari yaratilishi borasida
tashkiliy ishlar amalga oshirildi, koʻp hollarda xodimlarning buzilgan huquqlarini
tiklashga erishildi. Kasaba uyushmalarining ayollar va yoshlarni, shuningdek,
ijtimoiy himoyaga muhtoj nogironlar, pensionerlar, baynalmilalchi jangchilarning
huquq hamda manfaatlarini himoya qilishga eʼtibor kuchaydi. Qonun yaratuvchilik
sohasida Oliy Majlis qoʻmitalari va komissiyalari bilan hamkorlikda kasaba
uyushmalarining faol ishtiroki taʼminlandi. Ijtimoiy sugʻurta mablagʻlarini
boshqarish mexanizmi takomillashtirilishi, yangi sogʻlomlashtirish muassasalari
qurilishi va mavjudlarini rekonstruksiya qilish natijasida xodimlar va ular oila
aʼzolarini sogʻlomlashtirishda ijobiy oʻzgarishlarga erishildi.
Oʻzbekiston kasaba uyushmalari chet el milliy kasaba uyushmalari
markazlari, jahon ishchilar harakatining yetakchisi Xalqaro erkin kasaba
uyushmalari konfederatsiyasi hamkorligida Fransiya Mehnat demokratik
federatsiyasi, Amerika Mehnat federatsiyasi, Belgiya erkin kasaba uyushmalari
umumiy birlashmasi, Avstriya kasaba uyushmalari federatsiyasi bilan hamkorlik
aloqalari oʻrnatgan. Shuningdek, Xitoy, Yaponiya, Hindiston mamlakatlari kasaba
uyushmalari bilan aloqalar mustahkamlanib bormoqda. Kasaba uyushmalarining
harakat dasturida Xalqaro mehnat tashkiloti bilan xalqaro hamkorlik muhim oʻrin
5
tutadi. Oʻzbekiston Respublikasi tomonidan bu tashkilotning 11 ta konvensiyasi
ratifikatsiya qilingan.
Oʻzbekiston kasaba uyushmalari federatsiyatsiu.f. "Ishonch" (oʻzbek tilida
haftasiga 4-marta chiqadi) va "IshonchDoveriye" (rus tilida, haftasiga
1-marta chiqadi) gaz.lari nashr etadi.
Asosiy tushunchalar
kasaba uyushmasi — fuqarolarning oʻz faoliyati yoki oʻqishi turi boʻyicha
umumiy kasbiy manfaatlari bilan bogʻliq boʻlgan, ularning mehnatga oid, boshqa
ijtimoiy-iqtisodiy huquq va manfaatlarini ifodalash hamda himoya qilish
maqsadida tuziladigan, oʻz ustavi asosida faoliyat koʻrsatadigan ixtiyoriy jamoat
birlashmasi;
boshlangʻich kasaba uyushmasi tashkiloti — bir yoki bir nechta ish
beruvchida ishlaydigan yoki tegishli taʼlim muassasasida oʻqiydigan kasaba
uyushmasi aʼzolarining tegishli kasaba uyushmasi ustavi asosida faoliyat
koʻrsatadigan ixtiyoriy birlashmasi;
kasaba uyushmalarining birlashmasi — xodimlarning kasbiy, mehnatga
oid, ijtimoiy-iqtisodiy huquq va manfaatlarini amalga oshirish hamda himoya
qilishda harakatlarning muvofiqlashtirilishiga va birligiga erishish maqsadida
tarmoqqa doir, hududiy yoki kasbiy oʻziga xoslikni hisobga oluvchi boshqa belgi
boʻyicha tuziladigan ixtiyoriy birlashma;
kasaba uyushmasining boʻlinmasi — kasaba uyushmasining ustaviga
muvofiq tashkil etiladigan, tegishli hududda uning vazifalarini yoki vazifalarining
bir qismini amalga oshiradigan boʻlinma.
Kasaba uyushmalariga birlashish huquqi
Mehnat faoliyatini amalga oshirayotgan fuqarolar, shuningdek oʻrta maxsus, kasbhunar taʼlimi, oliy taʼlim va ilmiy-tadqiqot muassasalarida taʼlim olayotgan, oʻn
besh yoshga toʻlgan shaxslar (bundan buyon matnda xodimlar deb yuritiladi) hech
qanday tafovutsiz oʻz tanloviga koʻra va oldindan ruxsat olmay turib, ixtiyoriy
ravishda kasaba uyushmalarini tuzish huquqiga, shuningdek kasaba uyushmalariga
ularning ustavlariga rioya etish sharti bilan aʼzo boʻlish huquqiga egadir.
Oʻzbekiston kasaba uyushmalari Federatsiyasining tarixi
1990-yilda respublika kasaba uyushmalari tomonidan Oʻzbekiston kasaba
uyushmalari Federatsiyasini tashkil etish haqida Deklaratsiya qabul qilinib, uni
tashkiliy jihatdan rasmiylashtirish ishlari 1991-yilda Federatsiya Ustavini qabul
qilish bilan yakunlandi.
Hozirgi kunda Oʻzbekiston kasaba uyushmalari Federatsiyasi 14 ta tarmoq
kasaba uyushmalari, Qoraqalpogʻiston Respublikasi, 12 ta viloyat, Toshkent shahar
kasaba uyushmalari tashkilotlari birlashmalarini, 6,1 mln.dan ortiq kasaba
uyushmalari aʼzolarini birlashtiradi.
Oʻzbekiston kasaba uyushmalari Federatsiyasining oliy organi Qurultoy
hisoblanadi va har 5 yilda bir marta chaqiriladi. Qurultoylar oraligʻida Federatsiya
faoliyatiga Oʻzbekiston kasaba uyushmalari Federatsiyasi Kengashi rahbarlik
qiladi. Kengash aʼzolari tarmoq kasaba uyushmalarining Qurultoylari, kasaba
6
uyushmalari tashkilotlari hududiy birlashmalarining konferensiyalari, shuningdek
Federatsiya Qurultoyida saylanadilar.
Mustaqillikning dastlabki kunlaridanoq, respublikadagi yangi siyosiy,
ijtimoiy iqtisodiy sharoitlarda, nodavlat notijorat tashkilotlarini rivojlantirishga
alohida eʼtibor qaratila boshlandi. Xususan, mustaqillik yillarida qabul qilingan ilk
qonunlardan biri “Kasaba uyushmalari, ularning huquqlari va faoliyatining
kafolatlari toʻgʻrisida”gi qonun boʻlib, mamlakatimizdagi eng ommaviy jamoat
tashkilotlaridan biri boʻlgan kasaba uyushmalarining huquqiy maqomini belgilab
berdi.
Federatsiya Qurultoyida qabul qilingan dasturiy hujjatlarga muvofiq kasaba
uyushmalari faoliyatining yoʻnalishlari ham oʻzgarib bordi.
Bugungi kunda Oʻzbekiston kasaba uyushmalari Federatsiyasi ijtimoiymehnat sohasiga, mehnatkashlar va kasaba uyushmalarining huquqlariga oid
qonunlar, normativ-huquqiy hujjatlar loyihalarini ishlab chiqishda faol ishtirok etib
kelmoqda.
Fuqarolik jamiyatini shakllantirish va demokratik islohotlarni yanada
chuqurlashtirish Konsepsiyasini amalga oshirish doirasida kasaba uyushmalari
Oʻzbekiston Republikasining “Ijtimoiy sheriklik toʻgʻrisida”gi Qonuni ishlab
chiqilishi hamda qabul qilinishida bevosita ishtirok etdilar, “Jamoatchilik nazorati
toʻgʻrisida”gi qonun, “Mehnat muhofazasi toʻgʻrisida” yangi tahrirdagi qonun va
boshqa qonunlar loyihalariga tegishli takliflar kiritildi.
Kasaba uyushmalari tashkilotlariga mehnatkashlardan tushayotgan
murojaatlarning 60 foizdan ortigʻi mehnat munosabatlariga oid boʻlib,
Federatsiya tizimida tashkil etilgan 30 ta “Ishonch telefonlari” mazkur
murojaatlarini tezkor qabul qilish va koʻrib chiqish, ular yuzasidan huquqiy
maslahatlar berish va aniq choralarni koʻrish imkoniyatini yaratdi.
Ijtimoiy sheriklikni yanada rivojlantirish, ijtimoiy sheriklik va ijtimoiyiqtisodiy va mehnat munosabatlarini tartibga solish boʻyicha Respublika
uchtomonlama komissiyasining faoliyatida ishtirok etish Oʻzbekiston kasaba
uyushmalari Federatsiyasining asosiy funksiyalaridan biriga aylandi.
Bunda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, Oʻzbekiston kasaba
uyushmalari Federatsiyasi Kengashi va Oʻzbekiston Respublikasi Savdo-sanoat
palatasi oʻrtasida ijtimoiy-iqtisodiy masalarga oid Bosh kelishuvning imzolanishi
muhim ahamiyat kasb etdi. Hozirda 2014-2016-yillarga moʻljallangan Bosh
kelishuv amal qilmoqda.
Bosh kelishuvga muvofiq tarmoq va hududiy kelishuvlari qayta koʻrib
chiqilib, ularga mehnatkashlarning manfaatlarini himoya qilish boʻyicha
qoʻshimcha imtiyozlar kiritildi.
Bugungi kunda respublikada 91 ta tarmoq, 14 ta hududiy kelishuvlar
imzolangan. Bevosita korxona, tashkilot, muassasalarda tuzilgan 111 mingdan
ortiq jamoa shartnomalari orqali xodimlarga asosiy uzaytirilgan va qoʻshimcha
taʼtillar berish, turli ustama va qoʻshimcha toʻlovlar, tovon pullarini toʻlash, ayollar
va yoshlar bandligini taʼminlash, ularga qulay va bexatar mehnat sharoitlarini
yaratish, qoʻshimcha imtiyozlar berish, Xalqaro Mehnat Tashkilotining
7
Oʻzbekiston Respublikasi tomonidan ratifikatsiya qilingan konvensiyalariga rioya
etish masalalari tartibga solinib kelinmoqda.
Har yili tumanlar, viloyatlar va respublika miqyosida, manfaatdor vazirlik,
idoralar va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari vakillari ishtirokida “Mehnat
sohasida muhim ahamiyatga molik masalalar” mavzusida davra suhbatlarini
oʻtkazish anʼanaga aylandi. Mazkur davra suhbatlarida jamoa shartnomalarining
yil yakunlari boʻyicha bajarilishini muhokama qilish jarayonida mehantkashlar
tomonidan koʻtarilgan muammolar koʻrib chiqilmoqda va tezkor ravishda hal
qilinmoqda.
Kasaba uyushmalari tomonidan korxona, tashkilot, muassasalarda
ishlayotgan, oliy va oʻrta-maxsus taʼlim muassasalarida tahsil olayotgan
yoshlarning, shuningdek ayollarning ijtimoiy-iqtisodiy himoyasini kuchaytirish,
ular bilan ishlashni tizimli yoʻlga qoʻyish maqsadida Federatsiya Kengashi qoshida
Yoshlar va Xotin-qizlar kengashlari tashkil qilingan.
Aholi bandligini taʼminlashga koʻmaklashish doirasida kasaba uyushmalari
yaratilayotgan yangi ish oʻrinlarining haqqoniyligini oʻrganishda ishtirok etib
kelmoqdalar. Aholi bandligini taʼminlash va kollej bitiruvchilarini ishga
joylashtirishda kasaba uyushmalarining ishtirokini taʼminlash yuzasidan kompleks
chora-tadbirlar ishlab chiqilib, amalga oshirilmoqda.
Kasaba uyushmalari norasmiy sektorda mehnat munosabatlarini
rasmiylashtirishga koʻmaklashishga alohida eʼtibor qaratmoqdalar, shu
maqsadlarda norasmiy bandlikni kamaytirishga koʻmaklashish yuzasidan targʻibottashviqot ishlarini tashkil qilish boʻyicha kasaba uyushmalari Federatsiyasining
tavsiyalari ishlab chiqilib, joylarga yetkazildi.
Nodavlat sektori korxona, tashkilotlari xodimlarini kasaba uyushmalariga jalb
etishga qaratilgan aniq choralar koʻrilmoqda. Birgina 2015-yilning 1-yarim
yilligida 20 mingga yaqin kichik biznes subyektlari kasaba uyushmalariga jalb
qilinib, 71 mingdan ortiq kishining ijtimoiy himoyasi taʼminlandi.
Mehnat muhofazasi sohasida asosiy eʼtibor ishlab chiqarishdagi baxtsiz
hodisalar va kasb kasalliklarining oldini olishga qaratilmoqda. Mazkur
yoʻnalishdagi ishlarni yanada takomillashtirish maqsadida, kasaba uyushmalari
Federatsiyasining tashabbusi bilan, Mehnat va aholini ijtimoiy muhfaza qilish
vazirligi, Savdo-sanoat palatasi hamkorligida “Mehnat sharoitlari va muhofazasini
yaxshilash boʻyicha 2015-2016-yillarga moʻljallangan harakatlar dasturi”
tasdiqlandi.
Idoralararo ishchi guruhi tashkil qilinib, unga mehnat muhofazasi sohasida
normativ hujjatlarni ishlab chiqishda faol ishtirok etish, ushbu yoʻnalishda
qonunchilik hujjatlari hamda xalqaro standartlarni inventarizatsiyadan oʻtkazish va
oʻrganish, mehnat muhofazasi sohasidagi normativ-huquqiy hujjatlarga tegishli
qoʻshimcha va oʻzgartirishlar kiritish yuzasidan takliflarni tayyorlash vazifalari
yuklatildi.
Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarning sabablarini aniqlash va oʻz vaqtida
bartaraf etilishini taʼminlash maqsadida, kasaba uyushmalari mehnatni muhofaza
qilish mutaxassislari uchun ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarni tekshirish
komissiyalari ishida ishtirok etish boʻyicha uslubiy qoʻllanma, “Ishlab
8
chiqarishdagi baxtsiz xodisalar haqida Oʻzbekiston kasaba uyushmalari
Federatsiyasi tizimida xabardor etish tartibi”, “Ishlab chiqarishdagi baxtsiz
xodisalarni maxsus tekshirish komissiyasi ishida kasaba uyushmalari vakilligini
belgilash tartibi” ishlab chiqildi.
Boshlangʻich tashkilotlarning korxona, tashkilotlarda tutgan oʻrni va
mavqeini yanada oshirish, xodimlarning ijtimoiy-iqtisodiy manfaatlarini samarali
himoya qilish borasidagi faoliyatlariga koʻmaklashish maqsadida har ikki yilda bir
marta “Eng namunali boshlangʻich tashkilot” koʻrik-tanlovi oʻtkazilib kelinmoqda.
Mazkur koʻrik-tanlovning 2015-yilgi tuman, viloyat bosqichlarida 19 mingdan
ortiq boshlangʻich tashkilotlar ishtirok etdilar. Boshlangʻich tashkilotlar faoliyatini
takomillashtirish dasturi qabul qilinib, amalga oshirilmoqda.
Yosh mutaxassislarga iqtidorlarini roʻyobga chiqarishga kasaba uyushmalari
Federatsiyasi va unga aʼzo tashkilotlar tomonidan oʻz vakolatlari doirasida
koʻmaklashish doirasida har yili “Yilning eng faol yosh mutaxassisi” koʻrik-tanlovi
oʻtkazilib kelinmoqda.
Aholini kasaba uyushmalari faoliyatidan xabardor etish maqsadida
Federatsiya Kengashining rasmiy portali, aʼzo tashkilotlarning veb-saytlari doimiy
ravishda takomillashtirib borilmoqda. Federatsiya Kengashining veb-portalida
interaktiv xizmatlar yoʻlga qoʻyilgan, fuqarolar uchun on-layn rejimida murojaat
qilish imkoniyati yaratilgan.
Oʻzbekiston Milliy teleradiokompaniyasi, respublika bosma ommaviy axborot
vositalari tahririyatlari bilan amaliy hamkorlik yoʻlga qoʻyilib, ularda kasaba
uyushmalarining mehnatkashlarning ijtimoiy-iqtisodiy manfaatalarini himoya
qilish sohasidagi faoliyatlari muntazam ravishda yoritib borilmoqda.
Oʻzbekiston kasaba uyushmalari Federatsiyasi Xalqaro Mehnat Tashkiloti,
Xalqaro kasaba uyushmalari konfederatsiyasi, xorijiy davlatlarning kasaba
uyushmalari markazlari bilan yaqindan hamkorlik qilib kelmoqda.
Kurs ishining maqsadi – men kurs ishimda kasaba uyushmalari va ularning
asosiy vazifalari haqida tushuncha berish va imkon boricha aniq maʼlumotlar va
qonun qoidalar bilan izohlashni hamda yakuniy xulosamda takliflarimni berishni
maqsad qilib qoʻydim.
Kurs ishining tuzilishi – kirish, ikki bob, ___paragraf, xulosa, foydalanilgan
adabiyotlar
roʻyxati,
ilovalardan
iborat
boʻlib,
jami ___ sahifadan iborat.
9
I BOB. Kasaba uyushmalarining
funksiyalari va faoliyat tamoyillari
asosiy
vazifalari:
maqsadlari,
Soʻnggi yillardagi inqiroz, koʻplab ijtimoiy kafolatlarning qadrsizlanishi,
natijada ishchilar va ularning oilalari daromadlarining kamayishi va sezilarli
darajada kamayishi kasaba uyushmalari faoliyati va ular oldida turgan
vazifalarning dolzarbligini oshirmoqda. Mamlakatimizda iqtisodiy oʻsishning
asosiy omillaridan biri sifatida inson salohiyatini yuksaltirish, mehnatkashlarning
real barqaror daromadlari, aholining pensiya taʼminoti darajasi va hayot sifatini
oshirish, qashshoqlik sabablarini bartaraf etish – ishning asosiy ustuvor
yoʻnalishlaridandir. Rossiya kasaba uyushmalarining zamonaviy sharoitda.
1.1. Kasaba uyushmasi faoliyatining yoʻnalishlari
Kasaba uyushmasi aʼzolarining, shuningdek, mehnat va kasbiy manfaatlarini
himoya qilish barcha darajadagi kasaba uyushma faoliyatining ustuvor
yoʻnalishlaridan biri boʻlib qolmoqda. Bu masalalar kasaba uyushmalarining
qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyat organlariga qoʻyadigan talablarida oʻz
ifodasini topgan. Uning ovozi nafaqat eshitilishi, balki ishchilarga taʼsir qiladigan
qarorlarga haqiqatan ham taʼsir qilishi muhimdir.
Uyushma sizning tayanch nuqtangizdir.
1.2. Faoliyatning maqsadlari
Kasaba uyushmasining maqsad va vazifalari:
1. Kasaba uyushmasi aʼzolarining talablarini ifodalash va fikrlarini himoya
qilish, imtiyozlar va rivojlanish: iqtisodiy, kasbiy, ijtimoiy, maishiy, kasaba
uyushma aʼzolarining turmush darajasi koʻrsatkichlarini yaxshilash.
2. Barcha darajadagi kasaba uyushmalarining boshqaruv organlarida vakillik
qilish qonuniy huquqini amalga oshirish.
3. Kasaba uyushmasiga aʼzo boʻlgan ishchilarning hayot sifati mezonlarini
sezilarli darajada yaxshilash.
1.3. Birlashmaning vazifalari
Kasaba uyushmasining asosiy vazifasi kasaba uyushma aʼzolarining ijtimoiy
va mehnat huquqlariga taʼsir qiluvchi qonun hujjatlarini takomillashtirishda
ishtirok etish, ishchilarning ijtimoiy himoyasini kamaytirishga urinishlarga qarshi
turishdir. Kasaba uyushmalarining asosiy vazifalari:
1. Talabalar uchun ish haqi, pensiya va ijtimoiy nafaqalar, stipendiyalarning
munosib va adolatli miqdoriga intilish.
2. Turli sohalarda va barcha darajadagi xodimlarning manfaatlarini ifodalash,
jamoaviy muzokaralarda ishtirok etish, mehnat jamoasi nomidan jamoaviy bitimlar
tuzish va jamoa shartnomasi yoʻnalishlarining bajarilishini nazorat qilish.
3. Oʻz vakolatlarini xodimlarning taʼlim va tibbiy yordam kafolatlarini
saqlashga yoʻnaltirish.
10
4. Ish beruvchilar tomonidan Rossiya Federatsiyasi Mehnat kodeksi va
boshqa qonunlar va meʼyoriy-huquqiy hujjatlarning bajarilishini nazorat qilish,
noqonuniy ishdan boʻshatishdan himoya qilish.
5. Mehnatga layoqatli yoshdagi fuqarolarni ish bilan taʼminlash va maʼmuriy
xodimlarning ishdan boʻshatish tartibiga rioya qilishlari va ushbu moddaga
muvofiq ishdan boʻshatilgan ishchilar uchun kafolatlar bajarilishini nazorat qilish.
6. Kasaba uyushmasining vazifasi ish joylarida mehnat muhofazasi va mehnat
muhofazasi ustidan nazoratni kuchaytirishdan iborat.
7. Xodimlarning malakasini oshirishni rejalashtirishda ishtirok etish.
8. Barcha kasaba uyushma tashkilotlari va birlashmalarining hamkorligi
siyosatini ishlab chiqish, kasbiy birdamlikni rivojlantirish va mustahkamlash.
Bizning kuchimiz birlikda.
1.4. Maqsad va vazifalarni hal qilish vositalari
Ustav va uning vazifalarini bajarish uchun kasaba uyushmasi quyidagi choratadbirlarni amalga oshiradi:
1. Mehnat qonunchiligiga, ishchilar va talabalarning mehnat va kasbiy
huquqlariga oid ijtimoiy-iqtisodiy siyosatga, shuningdek oʻz aʼzolari manfaatlarini
koʻzlab boshqa masalalarga asoslangan dasturlar va qonunlar va boshqa hujjatlar
loyihalarida ishtirok etadi.
2. Aholini ish bilan taʼminlash boʻyicha davlat dasturlarini amalga oshirishda
faol ishtirok etadi, xodimlar soni va korxonalar sonining qisqarishi, qayta tashkil
etilishi yoki tugatilishi natijasida ishdan boʻshatilgan shaxslarga koʻmaklashish,
bunday xodimlarni malakasini oshirish va kasbiy qayta tayyorlash yoʻli bilan
qoʻllab-quvvatlash boʻyicha real chora-tadbirlar taklif etadi.
3. Imkoniyat darajasida yoshlar siyosati va gender masalalariga oid
loyihalarini amalga oshiradi.
4. Turli konsultatsiyalar va mehnat inspeksiyalarini yaratish tashabbusi bilan
chiqadi, oʻz aʼzolarining kasbiy chegaralarini himoya qilish uchun ularning
faoliyati toʻgʻrisidagi nizomni ishlab chiqadi.
5. Ish joyidagi masalalar boʻyicha daʼvo arizalarini tayyorlaydi, kasaba
uyushma aʼzolarining sudlarda, prokuraturada, maʼmuriyatda va ish beruvchilarda
advokatlik qiladi.
6. Ishchilarning hayot sifatini yaxshilash boʻyicha chora-tadbirlarni amalga
oshirishga yordam beradi, buning uchun u turli kasbiy va malakali jamoalar
ishchilari va talabalarning hayotiy taʼminotini oʻrganadi.
Kasaba uyushmalari mustaqildir.
Kasaba uyushmalari oʻz faoliyatida, shu jumladan moliyaviy faoliyatida
davlat hokimiyati va boshqaruvi organlaridan mustaqildir, ular oldida hisobdor
emas hamda ular tomonidan nazorat qilinmaydi, bundan qonunda nazarda tutilgan
hollar mustasno.
Kasaba uyushmalari mustaqil ravishda oʻz ustavlarini ishlab chiqadi va
tasdiqlaydi, tashkiliy tuzilmasini belgilaydi, kasaba uyushmasi organlarini
saylaydi, oʻz faoliyatini tashkil etadi, yigʻilishlar, shuningdek boshqa tadbirlar
oʻtkazadi.
11
Kasaba uyushmalarining barcha aʼzolari ushbu Qonunda, boshqa normativhuquqiy hujjatlarda, kasaba uyushmalarining ustavlarida yoki lokal hujjatlarida
belgilangan oʻz huquq va majburiyatlari borasida tengdir.
Kasaba uyushmalari tarmoqqa mansubligidan, hududiy joylashuvidan, kasaba
uyushmalari birlashmasidagi ishtirokidan yoki boshqa belgisidan qatʼi nazar teng
huquqlarga ega.
Kasaba uyushmalarining, ular birlashmalarining faoliyati oshkora va ochiqdir.
Kasaba uyushmalari tomonidan qabul qilinadigan ustavlar va nizomlar ommaviy
axborot vositalarida, Internet jahon axborot tarmogʻida, shu jumladan kasaba
uyushmalarining rasmiy veb-saytlarida albatta eʼlon qilinishi lozim.
Kasaba uyushmalariga mansublik yoki mansub emaslik fuqarolarning
qonunchilikda kafolatlanadigan mehnatga oid, boshqa ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy,
shaxsiy huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini biror-bir tarzda cheklashga
sabab boʻlmaydi. Ishga qabul qilishni, ishda koʻtarilishni, shuningdek xodim bilan
mehnat shartnomasini bekor qilishni muayyan kasaba uyushmasiga mansublik,
unga aʼzo boʻlish yoki aʼzolikdan chiqish bilan bogʻliq qilib qoʻyish taqiqlanadi.
Xodimning kasaba uyushmasiga aʼzo boʻlmasligiga yoki aʼzolikdan
chiqishiga doir yozma yoki ogʻzaki majburiyatlari haqiqiy emas.
Oʻzini kasaba uyushmasiga mansubligi yoki mansub emasligi belgisiga qarab
kamsitilgan deb hisoblovchi shaxs kamsitishni bartaraf etish, yetkazilgan moddiy
zararning oʻrnini qoplash va maʼnaviy ziyonni kompensatsiya qilish toʻgʻrisidagi
ariza bilan sudga murojaat qilishi mumkin.
Fuqarolar oʻz qonuniy manfaatlarini himoya qilish uchun oʻz tanloviga koʻra
ixtiyoriy ravishda kasaba uyushmalarini tuzish, ularga aʼzo boʻlish, kasaba
uyushmasi faoliyati bilan shugʻullanish va kasaba uyushmalariga aʼzolikdan
chiqish huquqiga ega.
Kasaba uyushmasiga aʼzo boʻlish va aʼzolikdan chiqish, shuningdek mehnat
shartnomasi bekor qilinganidan keyin kasaba uyushmasiga aʼzolikni saqlab qolish
tartibi va shartlari tegishli kasaba uyushmasining ustavi bilan tartibga solinadi.
Fuqarolarning kasaba uyushmalariga birlashishga boʻlgan huquqini amalga
oshirishga toʻsqinlik qilishga, shuningdek ularni kasaba uyushmasiga aʼzo
boʻlishga yoki aʼzolikdan chiqishga majburlashga yoʻl qoʻyilmaydi.
Kasaba uyushmalari oʻz faoliyatida, shu jumladan moliyaviy faoliyatida
davlat hokimiyati va boshqaruvi organlaridan mustaqildir, ular oldida hisobdor
emas hamda ular tomonidan nazorat qilinmaydi, bundan qonunda nazarda tutilgan
hollar mustasno.
Kasaba uyushmalari mustaqil ravishda oʻz ustavlarini ishlab chiqadi va
tasdiqlaydi, tashkiliy tuzilmasini belgilaydi, kasaba uyushmasi organlarini
saylaydi, oʻz faoliyatini tashkil etadi, yigʻilishlar, shuningdek boshqa tadbirlar
oʻtkazadi.
Kasaba uyushmalarining barcha aʼzolari ushbu Qonunda, boshqa normativhuquqiy hujjatlarda, kasaba uyushmalarining ustavlarida yoki lokal hujjatlarida
belgilangan oʻz huquq va majburiyatlari borasida tengdir.
12
Kasaba uyushmalari tarmoqqa mansubligidan, hududiy joylashuvidan, kasaba
uyushmalari birlashmasidagi ishtirokidan yoki boshqa belgisidan qatʼi nazar teng
huquqlarga ega.
Kasaba uyushmalarining, ular birlashmalarining faoliyati oshkora va ochiqdir.
Kasaba uyushmalari tomonidan qabul qilinadigan ustavlar va nizomlar ommaviy
axborot vositalarida, Internet jahon axborot tarmogʻida, shu jumladan kasaba
uyushmalarining rasmiy veb-saytlarida albatta eʼlon qilinishi lozim.
Kasaba uyushmalariga mansublik yoki mansub emaslik fuqarolarning
qonunchilikda kafolatlanadigan mehnatga oid, boshqa ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy,
shaxsiy huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini biror-bir tarzda cheklashga
sabab boʻlmaydi. Ishga qabul qilishni, ishda koʻtarilishni, shuningdek xodim bilan
mehnat shartnomasini bekor qilishni muayyan kasaba uyushmasiga mansublik,
unga aʼzo boʻlish yoki aʼzolikdan chiqish bilan bogʻliq qilib qoʻyish taqiqlanadi.
Xodimning kasaba uyushmasiga aʼzo boʻlmasligiga yoki aʼzolikdan
chiqishiga doir yozma yoki ogʻzaki majburiyatlari haqiqiy emas.
Oʻzini kasaba uyushmasiga mansubligi yoki mansub emasligi belgisiga qarab
kamsitilgan deb hisoblovchi shaxs kamsitishni bartaraf etish, yetkazilgan moddiy
zararning oʻrnini qoplash va maʼnaviy ziyonni kompensatsiya qilish toʻgʻrisidagi
ariza bilan sudga murojaat qilishi mumkin.
Fuqarolar oʻz qonuniy manfaatlarini himoya qilish uchun oʻz tanloviga koʻra
ixtiyoriy ravishda kasaba uyushmalarini tuzish, ularga aʼzo boʻlish, kasaba
uyushmasi faoliyati bilan shugʻullanish va kasaba uyushmalariga aʼzolikdan
chiqish huquqiga ega.
Kasaba uyushmasiga aʼzo boʻlish va aʼzolikdan chiqish, shuningdek mehnat
shartnomasi bekor qilinganidan keyin kasaba uyushmasiga aʼzolikni saqlab qolish
tartibi va shartlari tegishli kasaba uyushmasining ustavi bilan tartibga solinadi.
Fuqarolarning kasaba uyushmalariga birlashishga boʻlgan huquqini amalga
oshirishga toʻsqinlik qilishga, shuningdek ularni kasaba uyushmasiga aʼzo
boʻlishga yoki aʼzolikdan chiqishga majburlashga yoʻl qoʻyilmaydi.
Kasaba uyushmalari oʻz faoliyatida, shu jumladan moliyaviy faoliyatida
davlat hokimiyati va boshqaruvi organlaridan mustaqildir, ular oldida hisobdor
emas hamda ular tomonidan nazorat qilinmaydi, bundan qonunda nazarda tutilgan
hollar mustasno.
Kasaba uyushmalari mustaqil ravishda oʻz ustavlarini ishlab chiqadi va
tasdiqlaydi, tashkiliy tuzilmasini belgilaydi, kasaba uyushmasi organlarini
saylaydi, oʻz faoliyatini tashkil etadi, yigʻilishlar, shuningdek boshqa tadbirlar
oʻtkazadi.
Oʻzini kasaba uyushmasiga mansubligi yoki mansub emasligi belgisiga qarab
kamsitilgan deb hisoblovchi shaxs kamsitishni bartaraf etish, yetkazilgan moddiy
zararning oʻrnini qoplash va maʼnaviy ziyonni kompensatsiya qilish toʻgʻrisidagi
ariza bilan sudga murojaat qilishi mumkin.
Fuqarolar oʻz qonuniy manfaatlarini himoya qilish uchun oʻz tanloviga koʻra
ixtiyoriy ravishda kasaba uyushmalarini tuzish, ularga aʼzo boʻlish, kasaba
uyushmasi faoliyati bilan shugʻullanish va kasaba uyushmalariga aʼzolikdan
chiqish huquqiga ega.
13
II. BOB. Kasaba uyushmalarining, ular birlashmalarining huquqlariga
rioya etilishi kafolatlari
2.1. Kasaba uyushmalari faoliyatini davlat tomonidan qoʻllabquvvatlash.
Davlatning qonunchilik bazasiga taʼsiri
Kasaba uyushmasi aholining yashash minimumi va tovarlar va xizmatlar
narxlari oraligʻidagi oʻzgarishlarni hisobga olgan holda isteʼmolchilar ehtiyojlari
koʻrsatkichlarini ishlab chiqishda bevosita ishtirok etadi. Kasaba uyushmasi qonun
hujjatlarida belgilangan tartibda Rossiya Federatsiyasi mehnat qonunchiligi
hujjatlari normalarini tekshiradi. Korrupsiyaning samarali oldini olish choralarini
koʻradi. Kasaba uyushmasi oʻz aʼzolarini taʼminlash uchun nodavlat fondlarini
rivojlantirishni
qoʻllab-quvvatlaydi.
Davlatning
byudjetdan
tashqari
jamgʻarmalarini boshqarishda faol ishtirok etadi. U salomatlik va madaniy-maʼrifiy
tadbirlarni yaxshilashga qaratilgan tadbirlarni tashkil etish va oʻtkazish uchun katta
moliyaviy resurslardan foydalanadi.
Kasaba uyushmasi sanatoriy-kurort yoʻnalishini rivojlantirmoqda, kasaba
uyushma aʼzolari tomonidan imtiyozli narxlarda foydalanish uchun koʻplab
pansionatlar va sanatoriylar va boshqa dam olish maskanlariga ega. Kasaba
uyushmasining hushyor nazorati ostida mehnat muhofazasi. Kasaba uyushmasi
boshqa mamlakatlar kasaba uyushmalari bilan hamkorlik qilish tashabbusi bilan
chiqadi, u xalqaro kasaba uyushmalari harakatining faol ishtirokchisi hisoblanadi.
Kasaba uyushmalarining, ular birlashmalarining faoliyatiga aralashmaslik
kafolatlari.
Davlat kasaba uyushmalarining, ular birlashmalarining huquqlari va qonuniy
manfaatlari himoya qilinishini kafolatlaydi.
Davlat organlari, ularning mansabdor shaxslari, ish beruvchilar kasaba
uyushmalarining, ular birlashmalarining huquqlariga rioya etilishini taʼminlaydi.
Kasaba uyushmalarining, ular birlashmalarining faoliyatiga aralashishga, shu
jumladan ularning faoliyati toʻgʻrisida biror-bir hujjat taqdim etishni talab qilishga
yoʻl qoʻyilmaydi, bundan qonunda nazarda tutilgan hollar mustasno.
Kasaba uyushmalarining, ular birlashmalarining faoliyatini davlat organlari,
ularning mansabdor shaxslari, ish beruvchilar tashabbusiga koʻra tugatishga yoʻl
qoʻyilmaydi.
Kasaba uyushmasi sanatoriy-kurort yoʻnalishini rivojlantirmoqda, kasaba
uyushma aʼzolari tomonidan imtiyozli narxlarda foydalanish uchun koʻplab
pansionatlar va sanatoriylar va boshqa dam olish maskanlariga ega. Kasaba
uyushmasining hushyor nazorati ostida mehnat muhofazasi. Kasaba uyushmasi
boshqa mamlakatlar kasaba uyushmalari bilan hamkorlik qilish tashabbusi bilan
chiqadi, u xalqaro kasaba uyushmalari harakatining faol ishtirokchisi hisoblanadi.
Davlat kasaba uyushmalari faoliyatini subsidiyalar, grantlar va ijtimoiy
buyurtmalar shaklida qoʻllab-quvvatlashi mumkin.
Davlat kasaba uyushmalari faoliyatini qonunchilikka muvofiq boshqa tarzda
ham qoʻllab-quvvatlashi mumkin.
14
Kasaba uyushmalarining mulk huquqi kafolatlari.
Kasaba uyushmalarining mulki daxlsizdir va u qonun bilan qoʻriqlanadi.
Kasaba uyushmalarining mol-mulki natsionalizatsiya, rekvizitsiya va musodara
qilinmaydi, bundan qonunda nazarda tutilgan hollar mustasno.
Kasaba uyushmasi sanatoriy-kurort yoʻnalishini rivojlantirmoqda, kasaba
uyushma aʼzolari tomonidan imtiyozli narxlarda foydalanish uchun koʻplab
pansionatlar va sanatoriylar va boshqa dam olish maskanlariga ega. Kasaba
uyushmasining hushyor nazorati ostida mehnat muhofazasi. Kasaba uyushmasi
boshqa mamlakatlar kasaba uyushmalari bilan hamkorlik qilish tashabbusi bilan
chiqadi, u xalqaro kasaba uyushmalari harakatining faol ishtirokchisi hisoblanadi.
Kasaba uyushmalarining, ular birlashmalarining faoliyatiga aralashmaslik
kafolatlari.
Davlat kasaba uyushmalarining, ular birlashmalarining huquqlari va qonuniy
manfaatlari himoya qilinishini kafolatlaydi.
Davlat organlari, ularning mansabdor shaxslari, ish beruvchilar kasaba
uyushmalarining, ular birlashmalarining huquqlariga rioya etilishini taʼminlaydi.
Kasaba uyushmalarining, ular birlashmalarining faoliyatiga aralashishga, shu
jumladan ularning faoliyati toʻgʻrisida biror-bir hujjat taqdim etishni talab qilishga
yoʻl qoʻyilmaydi, bundan qonunda nazarda tutilgan hollar mustasno.
Kasaba uyushmalarining, ular birlashmalarining faoliyatini davlat organlari,
ularning mansabdor shaxslari, ish beruvchilar tashabbusiga koʻra tugatishga yoʻl
qoʻyilmaydi.
Kasaba uyushmasi sanatoriy-kurort yoʻnalishini rivojlantirmoqda, kasaba
uyushma aʼzolari tomonidan imtiyozli narxlarda foydalanish uchun koʻplab
pansionatlar va sanatoriylar va boshqa dam olish maskanlariga ega. Kasaba
uyushmasining hushyor nazorati ostida mehnat muhofazasi. Kasaba uyushmasi
boshqa mamlakatlar kasaba uyushmalari bilan hamkorlik qilish tashabbusi bilan
chiqadi, u xalqaro kasaba uyushmalari harakatining faol ishtirokchisi hisoblanadi.
Davlat kasaba uyushmalari faoliyatini subsidiyalar, grantlar va ijtimoiy
buyurtmalar shaklida qoʻllab-quvvatlashi mumkin.
Davlat kasaba uyushmalari faoliyatini qonunchilikka muvofiq boshqa tarzda
ham qoʻllab-quvvatlashi mumkin.
Korxonada kasaba uyushmasi
1. Mustaqil ravishda, shuningdek kasaba uyushma aʼzolari nomidan mehnat
inspeksiyalariga arizalar berish tashabbusi bilan chiqadi
2. Oʻz tashkiloti aʼzolariga turli xil: moddiy, axborot, uslubiy, huquqiy,
maslahat va boshqalar bilan tezkor yordam beradi.
3. Korxona va tashkilotlar maʼmuriyati tomonidan Mehnat kodeksi, jamoa
shartnomalari shartlari, mehnatni muhofaza qilish, xavfsizlik choralari, ijtimoiy
sugʻurta va taʼminot, tibbiy xizmat koʻrsatish, maishiy va maishiy sharoitlarni
yaxshilash hamda mehnatkashlarni himoya qilishning boshqa turlariga rioya
etilishini nazorat qiladi.
4. Tashkilotdagi kasaba uyushmasining vazifalari ish tashlashlar, yigʻilishlar,
mitinglar va namoyishlar, paradlar, namoyishlar va boshqa jamoaviy harakatlarni
15
tashkil etishgacha boʻlgan qonun doirasida himoyaning turli shakllaridan
foydalangan holda jamoaviy mehnat nizolarini hal qilishdan iborat.
5. Kasaba uyushmasi oʻz vazifalarini bajarish doirasida moliya-xoʻjalik
faoliyatini amalga oshiradi.
6. Daromad va xarajatlar smetasini tuzadi, turli fondlarni yaratishi mumkin.
7. Kasaba uyushmasi faollarini tayyorlash, qayta tayyorlash va oʻqitish orqali
kadrlar siyosatini ishlab chiqishni taʼminlaydi – bu ham korxonadagi kasaba
uyushmasining vazifalari
8. Boshqa kasaba uyushmalari va ularning birlashmalari, ijtimoiy harakatlar
bilan munosabatlarni rivojlantiradi, butun Rossiya kasaba uyushmalari
birlashmalarining aʼzosi boʻlishi mumkin.
Zamonaviy sharoitda kasaba uyushmasi
Zamonaviy sharoitlarning kasaba uyushmalari vazifalariga taʼsiri, ayniqsa,
yaqinda, Rossiya tashqi iqtisodiy siyosatda yangi vazifalarni qoʻyayotganda, tashqi
iqtisodiy sheriklikning yangi mayoqlarini izlashni talab qilganda sezilarli boʻladi.
Davlatimiz milliy manfaatlarni himoya qilishga javoban AQSH va Yevropa
davlatlaridan sanksiyalar oldi. Mamlakatimizga maksimal darajada iqtisodiy zarar
yetkazish ularning maqsadidir. Tashqi omillar iqtisodiy vaziyatga shunday taʼsir
qiladi. Ammo Rossiya iqtisodiyotining chuqur muammolari ichkidir. Bu davlat
byudjeti daromadlarining energiya resurslari narxlariga bogʻliqligi, iqtisodiyotning
real
sektorini
moliyaviy-kredit
qoʻllab-quvvatlash
mexanizmlarining
rivojlanmaganligi, davlat va xususiy boshqaruv tuzilmalarining samarasizligi,
ijtimoiy tabaqalanishning kuchayishidir.
Iqtisodiy sohada kasaba uyushmalari ishchilarni himoya qilishga, barqaror
iqtisodiy rivojlanishni taʼminlashga, mahalliy tovarlar va xizmatlarning
raqobatbardoshligini oshirishga, inson resurslariga sarmoya kiritishga va shu
asosda oʻzini oʻzi anglash va xodimlarning ijtimoiy himoya darajasini oshirish
uchun sharoit yaratishga intiladi. butun aholi farovonligi va turmush sifatini
oshirish.
Kasaba uyushmasi - bu manfaatlarni himoya qilish.
Kasaba uyushmalari faoliyatining asosiy tamoyillari
Kasaba uyushmalari faoliyatining asosiy tamoyillari quyidagilardan iborat:
1. Kasaba uyushmasiga ixtiyoriy ravishda kirish va undan chiqish, uning
aʼzolarining teng huquqliligi.
2. Kasaba uyushmasi tashkilotlarining Ustavga rioya etilishi uchun kasaba
uyushma aʼzolari oldidagi masʼuliyati.
3. Barcha kasaba uyushma tashkilotlari ishida kollegiallik, kasaba uyushma
organlariga saylangan xodimlarning shaxsiy javobgarligi.
4. Barcha darajadagi kasaba uyushma tashkilotlari faoliyatida ochiqlik,
hisobot berishning ochiqligi.
5. Kasaba uyushmasi Ustavi doirasida qabul qilingan kasaba uyushma oldiga
qoʻyilgan vazifalarni bajarish majburiyati va toʻgʻriligi.
6. Har bir kasaba uyushma aʼzosi muhim.
16
7. Qonun hujjatlari va Ustavga muvofiq kasaba uyushma qoʻmitalari tarkibini
saylash.
8. Mustaqillik va qaror qabul qilish vakolatlarini olish.
9. Buxgalteriya hisobi va moliyaviy intizomga rioya qilish.
Uyushma jamoaviy kuchdir
Kasaba uyushmalari harakati vektori
Kasaba uyushmasining asosiy vazifasi - Rossiyaning munosib mehnat
dasturini ishlab chiqish. Chunki yurt ravnaqi, fuqaro farovonligi poydevori har bir
insonning munosib mehnatidir.
Ittifoqning yaqin yillardagi beshta vazifasi
Samarali bandlik, muvozanatli mehnat bozori munosib mehnatning muhim
shartidir. Mavjud vaziyatdan kelib chiqib, kasaba uyushmalarining yaqin yillardagi
asosiy beshta vazifasi belgilab berildi:
1. Iqtisodiyotni modernizatsiya qilish jarayonida samarali sifatli ish oʻrinlarini
yaratish.
2. Soya mehnat munosabatlariga barham berish, mehnat shartnomasini
tegishli tarzda
rasmiylashtirmasdan ishga jalb qilish.
3. Mehnat migratsiyasi masalalarini davlat tomonidan tartibga solish, Rossiya
fuqarolarini ish bilan taʼminlashning ustuvorligini hisobga olgan holda xorijiy
ishchilarni qabul qilish.
4. Chet ellik ishchilar, mehnat muhojirlari bilan mehnat shartnomalari tuzish,
ularga tibbiy yordam koʻrsatish, taʼlim olish, ijtimoiy sugʻurta qilish.
5. Ishsiz fuqarolarni moddiy taʼminlash darajasini oshirish, ishsizlik
nafaqalari miqdorini oshirish, ishga joylashishda yordam berish.
Muammolarni tezkorlik bilan hal etish maqsadida kasaba uyushmalarining
saʼy-harakatlari, birinchi navbatda, aholi bandligini taʼminlash, munosib ish
oʻrinlari yaratishga qaratilmoqda.
Sud ijrochilarining ishi qiyin va baʼzan xavfli. Shu bilan birga, bu jamiyat
uchun juda muhimdir. Alohida xodimlar OUPDS uchun sud ijrochilari hisoblanadi.
Ular hozirda juda koʻp vakolatlarga ega, ammo bajarilishi kerak boʻlgan koʻproq
masʼuliyatlar
Turistik faoliyat: qisqacha tavsifi, funksiyalari va vazifalari, asosiy
yoʻnalishlari. "Rossiya Federatsiyasida turistik faoliyat asoslari toʻgʻrisida"
1996-yil 24-noyabrdagi N 132-FZ Federal qonuni (oxirgi nashri)
Turistik faoliyat — bu tadbirkorlik faoliyatining alohida turi boʻlib, u
odamlarning doimiy yashash joyidan taʼtilga chiqishining barcha shakllarini tashkil
etish bilan bogʻliq. Bu kognitiv qiziqishlarni qondirish bilan bir qatorda dam olish
maqsadlarida ham amalga oshiriladi. Shu bilan birga, yana bir muhim xususiyatni
taʼkidlash kerak: dam olish joyida odamlar hech qanday haq toʻlanadigan ish bilan
shugʻullanmaydilar, aks holda buni rasman turizm deb hisoblash mumkin emas.
17
Butunittifoq kasaba uyushmalari markaziy kengashi sanatoriy hisoblanadi.
Nijniy Novgorod viloyatining sanatoriylari. Sanatoriy Butunittifoq kasaba
uyushmalari markaziy kengashi:
Butunittifoq kasaba uyushmalari markaziy kengashi, mukammal zamonaviy
davolash-diagnostika muassasalariga ega, eng yangi asbob-uskunalar bilan
jihozlangan sanatoriy koʻp tarmoqli sogʻlomlashtirish maskanidir. Bu erda
sogʻlomlashtiruvchi muolajalarni oʻtkazish uchun koʻrsatmalar oshqozon-ichak
trakti kasalliklari (oʻtkirlashmasdan) va ginekologik kasalliklar, metabolik
kasalliklar, yurak-qon tomir, tayanch-harakat va asab tizimlarining patologiyasi,
buyraklar, nafas olish organlari kasalliklari.
2.2. Ish beruvchining kasaba uyushmalari faoliyatini amalga oshirish
uchun shart-sharoitlar yaratishga doir majburiyatlari
Kasaba uyushmalari organlariga saylangan xodimlar uchun mehnatga oid
qoʻshimcha kafolatlar.
Kasaba uyushmalari organlari tarkibiga saylangan va ishlab chiqarishdagi
ishidan ozod etilmagan xodimlarga ish beruvchining tashabbusiga koʻra intizomiy
jazo berishga, ular bilan mehnat shartnomasini bekor qilishga, shuningdek kasaba
uyushmalari organlari tarkibiga saylangan xodimlar bilan mehnatga oid
munosabatlarni ularning saylov vakolatlari tugaganidan keyin ikki yil ichida ish
beruvchining tashabbusiga koʻra bekor qilishga mahalliy mehnat organining
oldindan roziligini olmasdan turib yoʻl qoʻyilmaydi.
Ish beruvchi:
kasaba uyushmalarining huquqlariga rioya etishi, ularning faoliyatiga
koʻmaklashishi;
xodimlarning manfaatlariga daxldor qarorlar qabul qilinguniga qadar kasaba
uyushmalari bilan maslahatlashuvlar oʻtkazishi, mehnat toʻgʻrisidagi qonun
hujjatlarida va normativ hujjatlarda nazarda tutilgan hollarda esa ularning roziligini
olishi;
kasaba uyushmalarining takliflarini oʻz vaqtida koʻrib chiqishi va ularga
qabul qilingan qarorlar haqida yozma shaklda, sabablarini koʻrsatgan holda xabar
qilishi;
kasaba uyushmalari organlari vakillarini ular manfaatlarini ifoda etayotgan
xodimlarning ish joylariga moneliksiz kiritishi;
kasaba uyushmalariga xodimlarning ijtimoiy-iqtisodiy huquq va
manfaatlariga taalluqli boʻlgan masalalar boʻyicha zarur axborotni bepul taqdim
etishi;
kasaba uyushmalariga oʻz vazifalarini bajarishi uchun zarur sharoitlarni
taʼminlash;
kasaba uyushmalari organlari tarkibiga saylangan va ishlab chiqarishdagi
ishidan ozod etilmagan shaxslarga kasaba uyushmalariga oid majburiyatlarini ish
vaqtida bajarishi uchun vaqt berishi. Bunda kasaba uyushmalariga oid
majburiyatlarni bajarish vaqti ish haftasi soatlari sonining 30 foizidan kam
boʻlmasligi kerak;
18
kasaba uyushmalariga jamoa shartnomasida, kelishuvida belgilangan
maqsadlar uchun va miqdorlarda mablagʻlar oʻtkazishi;
kasaba uyushmasining aʼzolari boʻlgan xodimlarning yozma arizalari mavjud
boʻlganda kasaba uyushmasining tegishli hisobvaragʻiga xodimlarning ish haqidan
ushlab qolingan kasaba uyushmasiga aʼzolik badallarini, agar jamoa
shartnomasida, kelishuvida shunday qoida nazarda tutilgan boʻlsa, oʻz vaqtida
oʻtkazishi shart.
Kasaba uyushmalari organlaridagi saylab qoʻyiladigan lavozimlarga
saylanganligi tufayli ishlab chiqarishdagi ishidan ozod etilgan xodimlarga ularning
saylov vakolatlari tugaganidan soʻng avvalgi ishi (lavozimi) beriladi, bunday ish
(lavozim) mavjud boʻlmagan taqdirda esa oʻsha tashkilotda yoki xodimning
roziligi bilan boshqa tashkilotda avvalgisiga teng boshqa ish (lavozim) beriladi.
Kasaba uyushmalari organlariga saylangan xodimlarga tegishli ish (lavozim)
berish imkoni boʻlmagan taqdirda, ular qonunchilikda, jamoa shartnomalarida,
kelishuvlarida nazarda tutilgan imtiyozlardan foydalanadi.
Kasaba uyushmalarining mulki daxlsizdir va u qonun bilan qoʻriqlanadi.
Kasaba uyushmalarining mol-mulki natsionalizatsiya, rekvizitsiya va musodara
qilinmaydi, bundan qonunda nazarda tutilgan hollar mustasno.
Kasaba uyushmalari organlariga saylangan va ishlab chiqarishdagi ishidan
ozod etilmagan xodimlar uchun kafolatlar
Quyidagilarga intizomiy jazo berilishi mumkin emas:
kasaba uyushmasi organi tarkibiga saylangan va ishlab chiqarishdagi ishidan
ozod etilmagan xodimlarga — shu organning roziligisiz;
tashkilot boʻlinmalaridagi kasaba uyushmalari organlarining rahbarlariga —
tegishli kasaba uyushmasi organining roziligisiz;
tashkilotdagi kasaba uyushmalari organlarining rahbarlariga — tegishli
kasaba uyushmalari birlashmasining roziligisiz.
Kasaba uyushmalari organlari tarkibiga saylangan va ishlab chiqarishdagi
ishidan ozod etilmagan shaxslar bilan mehnat shartnomasini ish beruvchining
tashabbusiga koʻra bekor qilishga mehnat shartnomasini bekor qilishning umumiy
tartibiga rioya etishdan tashqari, ular aʼzo boʻlgan kasaba uyushmasi organining
roziligi oldindan olingan holda yoʻl qoʻyiladi, tashkilot kasaba uyushmasi
organining raisi bilan mehnat shartnomasini ish beruvchining tashabbusi bilan
bekor qilishga esa bundan tashqari tegishli kasaba uyushmalari birlashmasining
shunday roziligi olingan taqdirda yoʻl qoʻyiladi.
Kasaba uyushmalari organlarining ishlab chiqarishdagi oʻz ishidan ozod
etilmagan aʼzolariga jamoa shartnomasida, kelishuvida belgilanadigan shartlarga
koʻra mehnat jamoasining manfaatlarini koʻzlab jamoatchilik vazifalarini bajarishi,
shuningdek kasaba uyushmasining yoʻnalishi boʻyicha qisqa muddatli oʻqishi
uchun oʻrtacha ish haqi saqlangan holda vaqt beriladi.
Kasaba uyushmalari organlarining aʼzolari ishlab chiqarishdagi ishidan
kasaba uyushmalari tomonidan chaqiriladigan qurultoylarda, konferensiyalarda
delegat sifatida, shuningdek kasaba uyushmalarining plenumlari va rayosatlari
ishida ishtirok etish vaqtiga ozod qilinib, ularga kasaba uyushmasining mablagʻlari
hisobidan oʻrtacha ish haqi miqdorida haq toʻlanadi.
19
Kasaba uyushmasining ustavida nazarda tutilgan hollarda tashkilotlarda
kasaba uyushmasining tashkilotchilari yoki kasaba uyushmasi guruhlarining
tashkilotchilari saylanishi mumkin, ularga nisbatan ushbu moddada nazarda
tutilgan kafolatlar tatbiq etiladi.
Davlat kasaba uyushmalarining, ular birlashmalarining huquqlari va qonuniy
manfaatlari himoya qilinishini kafolatlaydi.
Davlat organlari, ularning mansabdor shaxslari, ish beruvchilar kasaba
uyushmalarining, ular birlashmalarining huquqlariga rioya etilishini taʼminlaydi.
Kasaba uyushmalarining, ular birlashmalarining faoliyatiga aralashishga, shu
jumladan ularning faoliyati toʻgʻrisida biror-bir hujjat taqdim etishni talab qilishga
yoʻl qoʻyilmaydi, bundan qonunda nazarda tutilgan hollar mustasno.
Kasaba uyushmalarining, ular birlashmalarining faoliyatini davlat organlari,
ularning mansabdor shaxslari, ish beruvchilar tashabbusiga koʻra tugatishga yoʻl
qoʻyilmaydi.
Kasaba uyushmalari oʻz faoliyatini jamoat birlashmasi shaklidagi yuridik
shaxsni tashkil etgan holda amalga oshiradi.
Kasaba uyushmalari bir yoki bir nechta tashkilot xodimlarining tashabbusiga
koʻra tashkil etiladi.
Kasaba uyushmalarining boʻlinmalari, boshlangʻich kasaba uyushmalari
tashkilotlari yuridik shaxs maqomi bilan yoki yuridik shaxs maqomisiz tashkil
etilishi mumkin. Kasaba uyushmalari oʻz boshlangʻich kasaba uyushmalari
tashkilotlarining, shu jumladan yuridik shaxs maqomiga ega boʻlmagan
boshlangʻich kasaba uyushmalari tashkilotlarining hisobini yuritadi.
Kasaba uyushmalari adliya organlarida roʻyxatdan oʻtkazilgan ustav asosida
faoliyat koʻrsatadi.
Davlat organlari, ularning mansabdor shaxslari, ish beruvchilar kasaba
uyushmalarini, ularning birlashmalarini tashkil etish tashabbuskorlari, shuningdek
ularning rahbar organlari aʼzolari boʻlishi mumkin emas.
Kasaba uyushmasini, kasaba uyushmalari birlashmasini tashkil etish
tashabbuskorlari qurultoyni (konferensiyani) yoki umumiy yigʻilishni chaqiradi,
unda ustav qabul qilinadi, shuningdek rahbar organlar tuziladi.
Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari, shuningdek yuridik shaxs
boʻlgan boʻlinmalari hamda boshlangʻich kasaba uyushmalari tashkilotlari davlat
roʻyxatidan oʻtkazilgan paytdan eʼtiboran tashkil etilgan hisoblanadi.
Kasaba uyushmasining, kasaba uyushmalari birlashmasining ustavida
quyidagilar nazarda tutiladi:
nomi, maqsad va vazifalari;
tashkiliy-huquqiy shakli, faoliyat qaysi hudud doirasida amalga oshirilsa,
oʻsha hudud;
birlashayotgan xodimlarning toifalari va kasbiy guruhlari;
kasaba uyushmasi, kasaba uyushmalari birlashmasi aʼzoligiga qabul qilish va
undan chiqish (chiqarish) shartlari;
aʼzolik badallarini toʻlash tartibi va ularning miqdorlari;
aʼzolarning huquq va majburiyatlari;
tuzilmasi va rahbar organlari, zarur boʻlgan taqdirda nazorat-taftish organlari;
20
kasaba uyushmalari organlarining vakolati va ularni shakllantirish tartibi,
ularning vakolatlari muddatlari, doimiy asosda faoliyat koʻrsatuvchi rahbar
organining joylashgan yeri;
pul mablagʻlarini va boshqa mol-mulkni shakllantirish manbalari, shuningdek
ularni boshqarish tartibi;
aʼzolar oldida hisobot berish tartibi va muddatlari;
qayta tashkil etish va tugatish tartibi;
ustavga oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritish tartibi.
Kasaba uyushmasi, kasaba uyushmalari birlashmasi ustavida ularning
ramzlari tavsifi boʻlishi mumkin.
Ustavda kasaba uyushmasi, kasaba uyushmalari birlashmasi faoliyatiga
taalluqli boʻlgan, qonunchilikka zid boʻlmagan boshqa qoidalar ham nazarda
tutilishi mumkin.
Kasaba uyushmalari birlashmasi ustavining talablari kasaba uyushmalari
birlashmasi aʼzolari boʻlgan kasaba uyushmalari uchun majburiydir.
Kasaba uyushmalarining, ular birlashmalarining, boʻlinmalarining va
boshlangʻich kasaba uyushmalari tashkilotlarining mol-mulki:
Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari, shuningdek yuridik shaxs
boʻlgan boʻlinmalari va boshlangʻich kasaba uyushmalari tashkilotlari oʻz mulkida
binolarga, inshootlarga, turar joylarga va yashash uchun moʻljallanmagan joylarga,
asbob-uskunalarga, inventarlarga, pul mablagʻlariga, shu jumladan chet el
valyutasidagi pul mablagʻlariga, qimmatli qogʻozlarga va boshqa mol-mulkka ega
boʻlishi mumkin.
Kasaba uyushmalari organlaridagi saylab qoʻyiladigan lavozimlarga
saylanganligi tufayli ishlab chiqarishdagi ishidan ozod etilgan xodimlarga ularning
saylov vakolatlari tugaganidan soʻng avvalgi ishi (lavozimi) beriladi, bunday ish
(lavozim) mavjud boʻlmagan taqdirda esa oʻsha tashkilotda yoki xodimning
roziligi bilan boshqa tashkilotda avvalgisiga teng boshqa ish (lavozim) beriladi.
Kasaba uyushmalari organlariga saylangan xodimlarga tegishli ish (lavozim)
berish imkoni boʻlmagan taqdirda, ular qonunchilikda, jamoa shartnomalarida,
kelishuvlarida nazarda tutilgan imtiyozlardan foydalanadi.
Kasaba uyushmalarining mulki daxlsizdir va u qonun bilan qoʻriqlanadi.
Kasaba uyushmalarining mol-mulki natsionalizatsiya, rekvizitsiya va musodara
qilinmaydi, bundan qonunda nazarda tutilgan hollar mustasno.
Kasaba uyushmalari organlariga saylangan va ishlab chiqarishdagi ishidan
ozod etilmagan xodimlar uchun kafolatlar
Quyidagilarga intizomiy jazo berilishi mumkin emas:
kasaba uyushmasi organi tarkibiga saylangan va ishlab chiqarishdagi ishidan
ozod etilmagan xodimlarga — shu organning roziligisiz;
tashkilot boʻlinmalaridagi kasaba uyushmalari organlarining rahbarlariga —
tegishli kasaba uyushmasi organining roziligisiz;
tashkilotdagi kasaba uyushmalari organlarining rahbarlariga — tegishli
kasaba uyushmalari birlashmasining roziligisiz.
Kasaba uyushmalari organlari tarkibiga saylangan va ishlab chiqarishdagi
ishidan ozod etilmagan shaxslar bilan mehnat shartnomasini ish beruvchining
21
tashabbusiga koʻra bekor qilishga mehnat shartnomasini bekor qilishning umumiy
tartibiga rioya etishdan tashqari, ular aʼzo boʻlgan kasaba uyushmasi organining
roziligi oldindan olingan holda yoʻl qoʻyiladi, tashkilot kasaba uyushmasi
organining raisi bilan mehnat shartnomasini ish beruvchining tashabbusi bilan
bekor qilishga esa bundan tashqari tegishli kasaba uyushmalari birlashmasining
shunday roziligi olingan taqdirda yoʻl qoʻyiladi.
Kasaba uyushmalari organlarining ishlab chiqarishdagi oʻz ishidan ozod
etilmagan aʼzolariga jamoa shartnomasida, kelishuvida belgilanadigan shartlarga
koʻra mehnat jamoasining manfaatlarini koʻzlab jamoatchilik vazifalarini bajarishi,
shuningdek kasaba uyushmasining yoʻnalishi boʻyicha qisqa muddatli oʻqishi
uchun oʻrtacha ish haqi saqlangan holda vaqt beriladi.
Kasaba uyushmalari organlarining aʼzolari ishlab chiqarishdagi ishidan
kasaba uyushmalari tomonidan chaqiriladigan qurultoylarda, konferensiyalarda
delegat sifatida, shuningdek kasaba uyushmalarining plenumlari va rayosatlari
ishida ishtirok etish vaqtiga ozod qilinib, ularga kasaba uyushmasining mablagʻlari
hisobidan oʻrtacha ish haqi miqdorida haq toʻlanadi.
Kasaba uyushmasining ustavida nazarda tutilgan hollarda tashkilotlarda
kasaba uyushmasining tashkilotchilari yoki kasaba uyushmasi guruhlarining
tashkilotchilari saylanishi mumkin, ularga nisbatan ushbu moddada nazarda
tutilgan kafolatlar tatbiq etiladi.
Davlat kasaba uyushmalarining, ular birlashmalarining huquqlari va qonuniy
manfaatlari himoya qilinishini kafolatlaydi.
Davlat organlari, ularning mansabdor shaxslari, ish beruvchilar kasaba
uyushmalarining, ular birlashmalarining huquqlariga rioya etilishini taʼminlaydi.
Yuridik shaxs maqomiga ega boʻlmagan kasaba uyushmasining boʻlinmasi,
boshlangʻich kasaba uyushmasi tashkiloti tegishli kasaba uyushmasi yoki uning
boʻlinmasi yoxud ularning arizasiga koʻra ish beruvchi tomonidan oʻziga xizmat
koʻrsatuvchi bankda ochiladigan maxsus bank hisobvaragʻiga ega boʻlishga,
mazkur hisobvaraqda turgan pul mablagʻlarini erkin tasarruf etishga haqli. Kasaba
uyushmasi tashkilotining maxsus hisobvaragʻidan ish beruvchining majburiyatlari
boʻyicha undiruvga yoʻl qoʻyilmaydi.
Kasaba uyushmalarining, ular birlashmalarining, boʻlinmalarining va
boshlangʻich kasaba uyushmalari tashkilotlarining ish beruvchilar birlashmalariga
(ittifoqlariga, uyushmalariga) va siyosiy partiyalarga biror-bir moliyaviy yordam
koʻrsatishi taqiqlanadi.
Kasaba uyushmalarining, ular birlashmalarining, boʻlinmalarining va
boshlangʻich kasaba uyushmalari tashkilotlarining mol-mulkini shakllantirish
manbalari:
Quyidagilar kasaba uyushmalarining, ular birlashmalarining, boʻlinmalarining
va boshlangʻich kasaba uyushmalari tashkilotlarining mol-mulkini shakllantirish
manbalari boʻlishi mumkin:
aʼzolik badallari;
ixtiyoriy mulkiy badallar va xayriyalar;
tadbirkorlik faoliyatidan tushgan tushumlar;
qonunchilikda taqiqlanmagan boshqa tushumlar.
22
Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari, boʻlinmalari va boshlangʻich
kasaba uyushmalari tashkilotlari mol-mulkining manbalari, ularni shakllantirish va
ulardan foydalanish tartibi ularning taʼsis hujjatlarida belgilanadi.
Kasaba uyushmalarining, ular birlashmalarining, boʻlinmalarining va
boshlangʻich kasaba uyushmalari tashkilotlarining mol-mulkini shakllantirish
manbalaridan olingan mablagʻlardan ularning taʼsis hujjatlarida belgilangan
maqsadlarga erishish va vazifalarni hal etish uchun foydalaniladi.
Kasaba uyushmalarining, ular birlashmalarining, boʻlinmalarining va
boshlangʻich kasaba uyushmalari tashkilotlarining tadbirkorlik faoliyati:
Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari, shuningdek yuridik shaxs
boʻlgan boʻlinmalari va boshlangʻich kasaba uyushmalari tashkilotlari oʻz taʼsis
hujjatlarida belgilangan tegishli maqsad hamda vazifalari doirasida tadbirkorlik
faoliyati bilan shugʻullanishi mumkin.
Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari, shuningdek yuridik shaxs
boʻlgan boʻlinmalari va boshlangʻich kasaba uyushmalari tashkilotlari oʻz taʼsis
hujjatlarida belgilangan maqsad hamda vazifalariga muvofiq belgilangan tartibda
tashqi iqtisodiy faoliyatni amalga oshirish, tijorat tashkilotlarini tashkil etish,
noshirlik faoliyati bilan shugʻullanish, turli jamgʻarmalar shakllantirish huquqiga
ega.
Kasaba uyushmalarining, ular birlashmalarining, boʻlinmalarining va
boshlangʻich kasaba uyushmalari tashkilotlarining huquqlari.
Xodimlarning ijtimoiy-iqtisodiy huquq va manfaatlarini himoya qilish
masalalarini hal qilishda ishtirok etishga boʻlgan huquq:
Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari, boʻlinmalari va boshlangʻich
kasaba uyushmalari tashkilotlari aholi bandligini taʼminlash, ishdan ozod
etilayotgan xodimlarni himoya qilish masalalarini, shuningdek xodimlarning
ijtimoiy-iqtisodiy huquq va manfaatlarini himoya qilishga doir boshqa masalalarni
hal qilishda ishtirok etish huquqiga ega.
Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari, boʻlinmalari va boshlangʻich
kasaba uyushmalari tashkilotlari xodimlarning mehnat huquqlarini himoya qilib
sudga daʼvo arizasi, shuningdek sud buyrugʻini chiqarish toʻgʻrisidagi ariza bilan
murojaat qilishga haqli.
Normativ-huquqiy hujjatlar va texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi
normativ hujjatlar loyihalarini ishlab chiqishda ishtirok etishga boʻlgan huquq:
Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari xodimlarning ijtimoiy-iqtisodiy
huquq va manfaatlariga taalluqli boʻlgan normativ-huquqiy hujjatlar hamda texnik
jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar loyihalarini ishlab chiqishda
ishtirok etish huquqiga ega.
Xodimlarning ijtimoiy-iqtisodiy huquq va manfaatlariga daxldor boʻlgan
normativ-huquqiy hujjatlar hamda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi
normativ hujjatlar loyihalari majburiy tartibda tegishli kasaba uyushmasi yoki
kasaba uyushmalari birlashmasi bilan kelishib olinishi shart.
Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari, boʻlinmalari va boshlangʻich
kasaba uyushmalari tashkilotlari aholi bandligini taʼminlash, ishdan ozod
etilayotgan xodimlarni himoya qilish masalalarini, shuningdek xodimlarning
23
ijtimoiy-iqtisodiy huquq va manfaatlarini himoya qilishga doir boshqa masalalarni
hal qilishda ishtirok etish huquqiga ega.
Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari, boʻlinmalari va boshlangʻich
kasaba uyushmalari tashkilotlari xodimlarning mehnat huquqlarini himoya qilib
sudga daʼvo arizasi, shuningdek sud buyrugʻini chiqarish toʻgʻrisidagi ariza bilan
murojaat qilishga haqli.
Xodimlarni ijtimoiy himoya qilish sohasidagi huquqlar.
Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari insonning munosib hayot
kechirishini va erkin rivojlanishini taʼminlovchi shart-sharoitlar yaratishga
qaratilgan ijtimoiy dasturlarni shakllantirishda, xodimlarni ijtimoiy himoya qilish
boʻyicha chora-tadbirlarni ishlab chiqishda, turmush darajasining asosiy
mezonlarini va tirikchilik uchun zarur boʻlgan narsalarning eng kam miqdorini
belgilashda ishtirok etish huquqiga ega.
Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari, boʻlinmalari va boshlangʻich
kasaba uyushmalari tashkilotlari tashkilotlarni qayta tashkil etish yoki tugatish
chogʻida tugatish komissiyalarining ishida ishtirok etishga haqli.
Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari, boʻlinmalari va boshlangʻich
kasaba uyushmalari tashkilotlari oʻz ustav faoliyatini amalga oshirish uchun davlat
organlaridan, ularning mansabdor shaxslaridan, ish beruvchilardan xodimlarning
ijtimoiy-iqtisodiy huquq va manfaatlari masalalari yuzasidan bepul axborot olish
huquqiga ega.
Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari mehnatni muhofaza qilish
masalalari boʻyicha davlat dasturlarini shakllantirishda ishtirok etish huquqiga ega.
Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari, boʻlinmalari va boshlangʻich
kasaba uyushmalari tashkilotlari mehnatni muhofaza qilish sohasida:
tashkilotlarning rahbarlaridan va boshqa mansabdor shaxslaridan mehnat
sharoitlari va mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida, shuningdek ishlab
chiqarishdagi barcha baxtsiz hodisalar va kasb kasalliklari haqida axborot olish;
ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalar va kasb kasalliklarini tekshirishda
ishtirok etish;
xodimlarning hayoti va sogʻligʻiga xavf tugʻilgan hollarda ishlarni toʻxtatib
turish toʻgʻrisida, shuningdek mehnatni muhofaza qilish talablarining buzilishlarini
bartaraf etish haqida ish beruvchiga takliflar kiritish;
mehnatni muhofaza qilishning holatini oʻrganish, ish beruvchilarning jamoa
shartnomalari va kelishuvlarida nazarda tutilgan mehnatni muhofaza qilishga doir
majburiyatlarining bajarilishini nazorat qilish;
loyihalashtirilayotgan, qurilayotgan, rekonstruksiya qilinayotgan va
foydalanilayotgan ishlab chiqarish obyektlarida mehnat sharoitlarining xavfsizligi
ekspertizasida, shuningdek loyihalashtirilayotgan va foydalanilayotgan ishlab
chiqarish vositalarining xavfsizligi ekspertizasida ishtirok etish;
ishlab chiqarish obyektlarini va ishlab chiqarish vositalarini sinovlardan
oʻtkazish hamda foydalanishga qabul qilish boʻyicha komissiyalarning ishida
mustaqil ekspertlar sifatida ishtirok etish;
tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyasi majlislarida ishtirok etish;
24
texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar va mehnatni
muhofaza qilish masalalari boʻyicha normativ-huquqiy hujjatlar loyihalarini ishlab
chiqishda ishtirok etish;
mehnatni muhofaza qilish talablarini buzganlikda, ishlab chiqarishdagi
baxtsiz hodisalar faktlarini yashirganlikda aybdor boʻlgan shaxslarni javobgarlikka
tortish toʻgʻrisidagi talablar bilan tegishli organlarga murojaat etish;
xodimning mehnat majburiyatlarini bajarishi bilan bogʻliq holda mayib
boʻlishi yoki sogʻligʻiga boshqacha tarzda shikast yetkazilishi tufayli yetkazilgan
zararning oʻrnini qoplash hamda xodimlarning sogʻligʻi va mehnatini muhofaza
qilishga boʻlgan huquqlari kamsitilgan boshqa hollarda xodimning huquqini
himoya qilib sudga murojaat qilish huquqiga ega.
Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari, boʻlinmalari va boshlangʻich
kasaba uyushmalari tashkilotlari ish beruvchilar tomonidan xodimlarning ijtimoiyiqtisodiy huquq va manfaatlariga taalluqli boʻlgan normativ-huquqiy hujjatlar
hamda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar, shuningdek
jamoa shartnomalari va kelishuvlari talablariga rioya etilishi ustidan jamoatchilik
nazoratini ish oʻrinlarida amalga oshirish huquqiga ega.
Kasaba uyushmalari organlaridagi saylab qoʻyiladigan lavozimlarga
saylanganligi tufayli ishlab chiqarishdagi ishidan ozod etilgan xodimlarga ularning
saylov vakolatlari tugaganidan soʻng avvalgi ishi (lavozimi) beriladi, bunday ish
(lavozim) mavjud boʻlmagan taqdirda esa oʻsha tashkilotda yoki xodimning
roziligi bilan boshqa tashkilotda avvalgisiga teng boshqa ish (lavozim) beriladi.
Kasaba uyushmalari organlariga saylangan xodimlarga tegishli ish (lavozim)
berish imkoni boʻlmagan taqdirda, ular qonunchilikda, jamoa shartnomalarida,
kelishuvlarida nazarda tutilgan imtiyozlardan foydalanadi.
Kasaba uyushmalarining mulki daxlsizdir va u qonun bilan qoʻriqlanadi.
Kasaba uyushmalarining mol-mulki natsionalizatsiya, rekvizitsiya va musodara
qilinmaydi, bundan qonunda nazarda tutilgan hollar mustasno.
Kasaba uyushmalari organlariga saylangan va ishlab chiqarishdagi ishidan
ozod etilmagan xodimlar uchun kafolatlar
Quyidagilarga intizomiy jazo berilishi mumkin emas:
kasaba uyushmasi organi tarkibiga saylangan va ishlab chiqarishdagi ishidan
ozod etilmagan xodimlarga — shu organning roziligisiz;
tashkilot boʻlinmalaridagi kasaba uyushmalari organlarining rahbarlariga —
tegishli kasaba uyushmasi organining roziligisiz;
tashkilotdagi kasaba uyushmalari organlarining rahbarlariga — tegishli
kasaba uyushmalari birlashmasining roziligisiz.
Kasaba uyushmalari organlari tarkibiga saylangan va ishlab chiqarishdagi
ishidan ozod etilmagan shaxslar bilan mehnat shartnomasini ish beruvchining
tashabbusiga koʻra bekor qilishga mehnat shartnomasini bekor qilishning umumiy
tartibiga rioya etishdan tashqari, ular aʼzo boʻlgan kasaba uyushmasi organining
roziligi oldindan olingan holda yoʻl qoʻyiladi, tashkilot kasaba uyushmasi
organining raisi bilan mehnat shartnomasini ish beruvchining tashabbusi bilan
bekor qilishga esa bundan tashqari tegishli kasaba uyushmalari birlashmasining
shunday roziligi olingan taqdirda yoʻl qoʻyiladi.
25
Kasaba uyushmalari organlarining ishlab chiqarishdagi oʻz ishidan ozod
etilmagan aʼzolariga jamoa shartnomasida, kelishuvida belgilanadigan shartlarga
koʻra mehnat jamoasining manfaatlarini koʻzlab jamoatchilik vazifalarini bajarishi,
shuningdek kasaba uyushmasining yoʻnalishi boʻyicha qisqa muddatli oʻqishi
uchun oʻrtacha ish haqi saqlangan holda vaqt beriladi.
Kasaba uyushmalari organlarining aʼzolari ishlab chiqarishdagi ishidan
kasaba uyushmalari tomonidan chaqiriladigan qurultoylarda, konferensiyalarda
delegat sifatida, shuningdek kasaba uyushmalarining plenumlari va rayosatlari
ishida ishtirok etish vaqtiga ozod qilinib, ularga kasaba uyushmasining mablagʻlari
hisobidan oʻrtacha ish haqi miqdorida haq toʻlanadi.
Kasaba uyushmasining ustavida nazarda tutilgan hollarda tashkilotlarda
kasaba uyushmasining tashkilotchilari yoki kasaba uyushmasi guruhlarining
tashkilotchilari saylanishi mumkin, ularga nisbatan ushbu moddada nazarda
tutilgan kafolatlar tatbiq etiladi.
Davlat kasaba uyushmalarining, ular birlashmalarining huquqlari va qonuniy
manfaatlari himoya qilinishini kafolatlaydi.
Davlat organlari, ularning mansabdor shaxslari, ish beruvchilar kasaba
uyushmalarining, ular birlashmalarining huquqlariga rioya etilishini taʼminlaydi.
Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari, boʻlinmalari va boshlangʻich kasaba
uyushmalari tashkilotlari qonunchilikda tashkil etilishi hamda faoliyat koʻrsatishi
tartibi belgilanadigan mehnat nizolari boʻyicha komissiyalarning ishida ishtirok
etish huquqiga ega.
Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari, boʻlinmalari va boshlangʻich
kasaba uyushmalari tashkilotlari jamoaviy mehnat nizolarini tartibga solishda
ishtirok etish huquqiga ega.
Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari xodimlarning ijtimoiy-iqtisodiy
huquq va manfaatlarini himoya qilish uchun yuridik hamda boshqa xizmatlarni
tashkil etishi, shuningdek shartnoma asosida tegishli mutaxassislarni jalb qilishi
mumkin.
Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari, boʻlinmalari va boshlangʻich
kasaba uyushmalari tashkilotlari tashkilotlarning rahbarlariga hamda boshqa
mansabdor shaxslariga xodimlarning ijtimoiy-iqtisodiy huquq va manfaatlariga
taalluqli boʻlgan normativ-huquqiy hujjatlarning hamda texnik jihatdan tartibga
solish sohasidagi normativ hujjatlarning aniqlangan buzilishlarini bartaraf etish
toʻgʻrisida koʻrib chiqilishi majburiy boʻlgan koʻrsatmalar kiritishga, shuningdek
tashkilotlarning rahbarlariga mazkur qoidabuzarliklarda aybdor boʻlgan shaxslarni
intizomiy javobgarlikka tortish haqida taqdimnomalar kiritishga haqli.
Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari, boʻlinmalari va boshlangʻich
kasaba uyushmalari tashkilotlari mehnatga oid huquqiy munosabatlardan kelib
chiquvchi talablar boʻyicha daʼvolar bilan qonunchilikda belgilangan tartibda
murojaat qilish chogʻida sudlarda davlat bojini toʻlashdan ozod etiladi.
Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari, boʻlinmalari va boshlangʻich
kasaba uyushmalari tashkilotlari davlat organlarining, ish beruvchilarning, ular
birlashmalarining (ittifoqlarining, uyushmalarining) ochiq hayʼat majlislarida
26
ishtirok etish huquqiga ega boʻlib, mazkur organlar oʻz ochiq hayʼat majlislarida
ularning ishtirok etishi uchun shart-sharoitlar yaratishi shart.
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining majlislariga xodimlarning
ijtimoiy-iqtisodiy huquq va manfaatlariga taalluqli boʻlgan masalalar koʻrib
chiqilayotganda kasaba uyushmalarining eng ommaviy birlashmasi vakili taklif
etiladi.
Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari, boʻlinmalari va boshlangʻich
kasaba uyushmalari tashkilotlari xodimlarning ijtimoiy-iqtisodiy huquq va
manfaatlariga taalluqli boʻlgan normativ-huquqiy hujjatlar, texnik jihatdan tartibga
solish sohasidagi normativ hujjatlar, davlat organlari, ish beruvchilar, ularning
birlashmalari (ittifoqlari, uyushmalari) qarorlari loyihalarining jamoatchilik
muhokamalarini oʻtkazishi mumkin.
Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari, boʻlinmalari xodimlarning
ijtimoiy-iqtisodiy huquq va manfaatlariga daxldor boʻlgan normativ-huquqiy
hujjatlar hamda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar
talablarini bajarish boʻyicha davlat organlarining, ular mansabdor shaxslarining,
ish beruvchilarning faoliyatiga taalluqli boʻlgan masalalarni muhokama qilish
maqsadida jamoatchilik eshituvlarini oʻtkazishi mumkin.
Boshlangʻich kasaba uyushmalari tashkilotlari xodimlarning ijtimoiyiqtisodiy huquq va manfaatlariga daxldor boʻlgan normativ-huquqiy hujjatlar
hamda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablarini
bajarish boʻyicha ish beruvchilarning faoliyatiga taalluqli boʻlgan masalalarni
muhokama qilish maqsadida jamoatchilik eshituvlarini oʻtkazishi mumkin.
Jamoatchilik eshituvlari davlat organlarining, ish beruvchilarning, ular
birlashmalarining (ittifoqlarining, uyushmalarining), fuqarolik jamiyati boshqa
institutlarining vakillari va kasaba uyushmalarining aʼzolari ishtirokida oʻtkazilishi
mumkin.
Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari, boʻlinmalari va boshlangʻich
kasaba uyushmalari tashkilotlari xodimlarning ijtimoiy-iqtisodiy huquq va
manfaatlariga taalluqli boʻlgan normativ-huquqiy hujjatlar hamda texnik jihatdan
tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar, shuningdek jamoa shartnomalari va
kelishuvlari ijrosining jamoatchilik monitoringini oʻtkazishi mumkin.
Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari xodimlarning ijtimoiy-iqtisodiy
huquq va manfaatlariga taalluqli boʻlgan normativ-huquqiy hujjatlar, texnik
jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar, davlat organlarining, ish
beruvchilarning, ular birlashmalarining (ittifoqlarining, uyushmalarining) qarorlari
loyihalarini, shuningdek jamoa shartnomalari va kelishuvlari loyihalarini
jamoatchilik ekspertizasidan oʻtkazishi mumkin.
Kasaba uyushmasi, kasaba uyushmalarining birlashmasi normativ-huquqiy
hujjat, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjat loyihasining
mazmunidan umuman yoki uning biror-bir qismidan norozi boʻlgan taqdirda,
normativ-huquqiy hujjatni, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ
hujjatni qabul qiluvchi organga tegishli xulosa kiritishga haqli.
Kasaba uyushmasining, kasaba uyushmalari birlashmasining xodimlar huquq
va qonuniy manfaatlariga toʻsqinlik qiluvchi yoki ularni cheklovchi normativ27
huquqiy hujjatlarga, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga
oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritish, shuningdek bunday hujjatlarni oʻz kuchini
yoʻqotgan deb topish zarurligi toʻgʻrisidagi tavsiyalari va yozma soʻrovlari koʻrib
chiqilishi shart boʻlib, ularni koʻrib chiqish natijalari haqidagi asosli xulosalar
keyinchalik kasaba uyushmasiga, kasaba uyushmalarining birlashmasiga
yuboriladi.
Ish beruvchilarning qarorlari, jamoa shartnomalari va kelishuvlari
loyihalarining jamoatchilik ekspertizasi kasaba uyushmalarining boʻlinmalari va
boshlangʻich kasaba uyushmalari tashkilotlari tomonidan ham amalga oshirilishi
mumkin.
Xodimlarning ijtimoiy-iqtisodiy huquq va manfaatlariga taalluqli boʻlgan
normativ-huquqiy hujjatlarga hamda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi
normativ hujjatlarga rioya etilishi ustidan jamoatchilik nazoratini amalga oshirish
maqsadida kasaba uyushmalarining, ular birlashmalarining va boʻlinmalarining
tuzilmasida kasaba uyushmalarining tegishli inspektorlari faoliyat koʻrsatadigan
inspeksiyalar (bundan buyon matnda kasaba uyushmalarining inspeksiyalari deb
yuritiladi) tuzilishi mumkin.
Kasaba uyushmalarining inspeksiyasi toʻgʻrisidagi nizom tegishli kasaba
uyushmasi yoki kasaba uyushmalari birlashmasi tomonidan tasdiqlanadi.
Kasaba uyushmalarining inspektorlari oʻz faoliyatini amalga oshirish
chogʻida:
davlat organlaridan, tashkilotlardan, ularning mansabdor shaxslaridan, ish
beruvchilardan, ularning birlashmalaridan (ittifoqlaridan, uyushmalaridan) oʻz
vazifalarini bajarish uchun zarur boʻlgan maʼlumotnomalarni va boshqa hujjatlarni,
statistik maʼlumotlarni hamda boshqa axborotni soʻrash va bepul olish;
sudlarda va mehnat nizolarini koʻrib chiqadigan boshqa organlarda
xodimlarning ijtimoiy-iqtisodiy huquq va manfaatlarini himoya qilish uchun oʻz
tashabbusiga koʻra yohud xodimlarning iltimosiga binoan vakillar sifatida ishtirok
etish;
xodimlarning ijtimoiy-iqtisodiy huquq va manfaatlariga taalluqli boʻlgan
normativ-huquqiy hujjatlarga hamda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi
normativ hujjatlarga rioya etilishi ustidan jamoatchilik nazoratini amalga oshirish
maqsadida, shuningdek kasaba uyushmasi aʼzolarining murojaatlari asosida
tashkilotlarga, ish joylariga borish;
xodimlarning mehnat majburiyatlarini bajarishi bilan bogʻliq boʻlgan ishlab
chiqarishdagi baxtsiz hodisalarni va ularning sogʻligʻiga boshqacha tarzda shikast
yetganligini hamda kasb kasalliklarini tekshirishda belgilangan tartibda ishtirok
etish huquqiga ega.
Kasaba uyushmalarining inspektorlari:
qonunchilik talablariga rioya etishi;
tashkilotlarning moliya-xoʻjalik faoliyatiga aralashmasligi;
oʻz vazifalarini amalga oshirish chogʻida tanishishi mumkin boʻlgan ishlab
chiqarish yoki tijorat sirini tashkil etuvchi maʼlumotlarni oshkor etmasligi, shu
jumladan lavozimidan ketganidan keyin ham oshkor etmasligi;
28
tegishli kasaba uyushmasi organiga xodimlarning ijtimoiy-iqtisodiy huquq va
manfaatlariga taalluqli boʻlgan normativ-huquqiy hujjatlar hamda texnik jihatdan
tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarning buzilishlarini aniqlaganda,
shuningdek mazkur qoidabuzarliklarni bartaraf etish hamda ularning oldini olish
boʻyicha koʻrilgan chora-tadbirlar toʻgʻrisida har chorakda axborotni taqdim etishi
shart.
Kasaba uyushmalarining inspektorlari tomonidan taqdim etiladigan axborot
tegishli kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari tomonidan umumlashtiriladi va
ularning rasmiy veb-saytlarida, shuningdek, zarur boʻlgan hollarda, boshqa
manbalarda har yili, kelgusi yilning 1-mayidan kechiktirmay eʼlon qilinishi lozim.
Kasaba uyushmalarining inspektorlari qonunchilikka muvofiq boshqa
huquqlarga ham ega boʻlishi hamda ularning zimmasida boshqa majburiyatlar ham
boʻlishi mumkin.
Jamoatchilik nazoratining natijalari boʻyicha bayonnoma, xulosa,
maʼlumotnoma, koʻrsatma, taqdimnoma shaklidagi yohud qonunchilikda nazarda
tutilgan boshqa shakldagi yakuniy hujjat tayyorlanadi.
Yakuniy hujjatda bayon etilgan axborot, tavsiyalar va takliflar davlat
organlari hamda ish beruvchilar tomonidan majburiy tartibda koʻrib chiqiladi va
ular yuzasidan qarorlar qabul qilinadi. Davlat organlari va ish beruvchilar koʻrib
chiqish natijalari haqida tegishli kasaba uyushmalarini, ularning birlashmalarini
xabardor qiladi.
Ish beruvchilar, ularning birlashmalari (ittifoqlari, uyushmalari), ijro etuvchi
hokimiyat organlari tomonidan jamoa shartnomasining, kelishuvining shartlari
buzilgan taqdirda, kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari ularga bu
qoidabuzarliklarni bartaraf etish toʻgʻrisida taqdimnoma yuborishga haqli boʻlib,
taqdimnoma bir haftalik muddatda koʻrib chiqiladi. Bu qoidabuzarliklarni bartaraf
etish rad qilingan yoki belgilangan muddatda kelishuvga erishilmagan taqdirda,
kelishmovchiliklar qonunchilikka muvofiq koʻrib chiqiladi.
Xodimlarning ijtimoiy-iqtisodiy huquq va manfaatlariga taalluqli boʻlgan
normativ-huquqiy hujjatlar va texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ
hujjatlar talablarining buzilishi faktlari aniqlangan taqdirda, kasaba uyushmalari,
ularning birlashmalari materiallarni Davlat mehnat inspeksiyasiga yoki huquqni
muhofaza qiluvchi organlarga yuborishga haqli.
Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari jamoatchilik nazorati natijalarini
eʼlon qilishga haqli.
Mehnat munosabatlari tartibga solinishini taʼminlash, jamoa muzokaralarini,
maslahatlashuvlarini olib borish, jamoa shartnomalarining va kelishuvlarining
loyihalarini tayyorlash, ularni tuzish, shuningdek ularning bajarilishi ustidan teng
huquqlilik asosida nazoratni tashkil etish uchun taraflarning qaroriga binoan zarur
vakolatlar berilgan ijtimoiy-mehnat masalalari boʻyicha komissiyalar tuziladi.
Respublika darajasida doimiy asosda faoliyat koʻrsatuvchi ijtimoiy-mehnat
masalalari boʻyicha uch tomonlama komissiya tuziladi. Kasaba uyushmalari
respublika birlashmalarining, ish beruvchilar respublika birlashmalarining
(ittifoqlarining,
uyushmalarining),
Oʻzbekiston
Respublikasi
Vazirlar
29
Mahkamasining, manfaatdor vazirliklarning, davlat qoʻmitalari va idoralarning
vakillari komissiya aʼzolari hisoblanadi.
Tarmoq darajasida doimiy asosda faoliyat koʻrsatuvchi ijtimoiy-mehnat
masalalari boʻyicha komissiyalar tuziladi. Kasaba uyushmalari tarmoq
birlashmalarining, ish beruvchilar tarmoq birlashmalarining (ittifoqlarining,
uyushmalarining) vakillari, taraflarning taklifi boʻyicha esa — Oʻzbekiston
Respublikasi Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligining hamda boshqa
manfaatdor vazirliklarning, davlat qoʻmitalari va idoralarning vakillari ham
komissiyalar aʼzolari hisoblanadi.
Hududiy darajada doimiy asosda faoliyat koʻrsatuvchi ijtimoiy-mehnat
masalalari boʻyicha uch tomonlama komissiyalar tuziladi. Kasaba uyushmalari
hududiy birlashmalarining, ish beruvchilar hududiy birlashmalarining
(ittifoqlarining, uyushmalarining) vakillari, shuningdek mahalliy ijro etuvchi
hokimiyat organlarining va boshqa manfaatdor davlat organlarining vakillari
komissiyalar aʼzolari hisoblanadi.
Tashkilotlar darajasida jamoa muzokaralarini olib borish uchun boshlangʻich
kasaba uyushmalari tashkilotining vakillaridan va ish beruvchining vakillaridan
iborat ikki tomonlama komissiyalar tuziladi.
Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari ijtimoiy sheriklikni quyidagi
shaklda amalga oshirishi mumkin:
jamoa shartnomalari, kelishuvlari loyihalarini tayyorlash va ularni tuzish,
shuningdek jamoa shartnomalariga, kelishuvlariga oʻzgartish va qoʻshimchalar
kiritish boʻyicha jamoa muzokaralari oʻtkazish;
jamoa shartnomalari va kelishuvlarining bajarilishi ustidan jamoatchilik
nazoratini amalga oshirish;
tashkilotlarning lokal hujjatlari loyihalarini kelishib olish;
xodimlarning ijtimoiy-iqtisodiy huquq va manfaatlarini himoya qilish
masalalari yuzasidan taraflarning oʻzaro maslahatlashuvlari;
tashkilotlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish dasturlarini ishlab chiqish va
amalga oshirishda ishtirok etish;
davlat organlari huzuridagi tegishli jamoatchilik kengashlarida ishtirok etish.
Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari ijtimoiy sheriklikda
qonunchilikda taqiqlanmagan boshqa shakllarda ham ishtirok etishga haqli.
Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari, boʻlinmalari va boshlangʻich
kasaba uyushmalari tashkilotlari ijtimoiy sheriklik doirasida hamkorlikdagi
tadbirlarni oʻtkazish tashabbusi bilan chiqishi, ularni tashkil etishi, shuningdek
ularda ishtirok etishi mumkin.
Kasaba uyushmalarining faoliyati sohasidagi nizolar qonunchilikda
belgilangan tartibda hal etiladi.
Kasaba uyushmalari toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzganlikda aybdor shaxslar
belgilangan tartibda javobgar boʻladi.
Mehnat munosabatlari tartibga solinishini taʼminlash, jamoa muzokaralarini,
maslahatlashuvlarini olib borish, jamoa shartnomalarining va kelishuvlarining
loyihalarini tayyorlash, ularni tuzish, shuningdek ularning bajarilishi ustidan teng
30
huquqlilik asosida nazoratni tashkil etish uchun taraflarning qaroriga binoan zarur
vakolatlar berilgan ijtimoiy-mehnat masalalari boʻyicha komissiyalar tuziladi.
Respublika darajasida doimiy asosda faoliyat koʻrsatuvchi ijtimoiy-mehnat
masalalari boʻyicha uch tomonlama komissiya tuziladi. Kasaba uyushmalari
respublika birlashmalarining, ish beruvchilar respublika birlashmalarining
(ittifoqlarining,
uyushmalarining),
Oʻzbekiston
Respublikasi
Vazirlar
Mahkamasining, manfaatdor vazirliklarning, davlat qoʻmitalari va idoralarning
vakillari komissiya aʼzolari hisoblanadi.
Tarmoq darajasida doimiy asosda faoliyat koʻrsatuvchi ijtimoiy-mehnat
masalalari boʻyicha komissiyalar tuziladi. Kasaba uyushmalari tarmoq
birlashmalarining, ish beruvchilar tarmoq birlashmalarining (ittifoqlarining,
uyushmalarining) vakillari, taraflarning taklifi boʻyicha esa — Oʻzbekiston
Respublikasi Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligining hamda boshqa
manfaatdor vazirliklarning, davlat qoʻmitalari va idoralarning vakillari ham
komissiyalar aʼzolari hisoblanadi.
31
XULOSA
Mustaqillikning dastlabki kunlaridanoq, respublikadagi yangi siyosiy,
ijtimoiy iqtisodiy sharoitlarda, nodavlat notijorat tashkilotlarini rivojlantirishga
alohida eʼtibor qaratila boshlandi. Xususan, mustaqillik yillarida qabul qilingan ilk
qonunlardan biri “Kasaba uyushmalari, ularning huquqlari va faoliyatining
kafolatlari toʻgʻrisida”gi qonun boʻlib, mamlakatimizdagi eng ommaviy jamoat
tashkilotlaridan biri boʻlgan kasaba uyushmalarining huquqiy maqomini belgilab
berdi.
Federatsiya Qurultoyida qabul qilingan dasturiy hujjatlarga muvofiq kasaba
uyushmalari faoliyatining yoʻnalishlari ham oʻzgarib bordi.
Bugungi kunda Oʻzbekiston kasaba uyushmalari Federatsiyasi ijtimoiymehnat sohasiga, mehnatkashlar va kasaba uyushmalarining huquqlariga oid
qonunlar, normativ-huquqiy hujjatlar loyihalarini ishlab chiqishda faol ishtirok etib
kelmoqda.
Fuqarolik jamiyatini shakllantirish va demokratik islohotlarni yanada
chuqurlashtirish Konsepsiyasini amalga oshirish doirasida kasaba uyushmalari
Oʻzbekiston Republikasining “Ijtimoiy sheriklik toʻgʻrisida”gi Qonuni ishlab
chiqilishi hamda qabul qilinishida bevosita ishtirok etdilar, “Jamoatchilik nazorati
toʻgʻrisida”gi qonun, “Mehnat muhofazasi toʻgʻrisida” yangi tahrirdagi qonun va
boshqa qonunlar loyihalariga tegishli takliflar kiritildi.
Kasaba uyushmalari tashkilotlariga mehnatkashlardan tushayotgan
murojaatlarning 60 foizdan ortigʻi mehnat munosabatlariga oid boʻlib,
Federatsiya tizimida tashkil etilgan 30 ta “Ishonch telefonlari” mazkur
murojaatlarini tezkor qabul qilish va koʻrib chiqish, ular yuzasidan huquqiy
maslahatlar berish va aniq choralarni koʻrish imkoniyatini yaratdi.
Ijtimoiy sheriklikni yanada rivojlantirish, ijtimoiy sheriklik va ijtimoiyiqtisodiy va mehnat munosabatlarini tartibga solish boʻyicha Respublika
uchtomonlama komissiyasining faoliyatida ishtirok etish Oʻzbekiston kasaba
uyushmalari Federatsiyasining asosiy funksiyalaridan biriga aylandi.
Bunda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, Oʻzbekiston kasaba
uyushmalari Federatsiyasi Kengashi va Oʻzbekiston Respublikasi Savdo-sanoat
palatasi oʻrtasida ijtimoiy-iqtisodiy masalarga oid Bosh kelishuvning imzolanishi
muhim ahamiyat kasb etdi. Hozirda 2014-2016-yillarga moʻljallangan Bosh
kelishuv amal qilmoqda.
Bosh kelishuvga muvofiq tarmoq va hududiy kelishuvlari qayta koʻrib
chiqilib, ularga mehnatkashlarning manfaatlarini himoya qilish boʻyicha
qoʻshimcha imtiyozlar kiritildi.
Bugungi kunda respublikada 91 ta tarmoq, 14 ta hududiy kelishuvlar
imzolangan. Bevosita korxona, tashkilot, muassasalarda tuzilgan 111 mingdan
ortiq jamoa shartnomalari orqali xodimlarga asosiy uzaytirilgan va qoʻshimcha
taʼtillar berish, turli ustama va qoʻshimcha toʻlovlar, tovon pullarini toʻlash, ayollar
va yoshlar bandligini taʼminlash, ularga qulay va bexatar mehnat sharoitlarini
yaratish, qoʻshimcha imtiyozlar berish, Xalqaro Mehnat Tashkilotining
Oʻzbekiston Respublikasi tomonidan ratifikatsiya qilingan konvensiyalariga rioya
etish masalalari tartibga solinib kelinmoqda.
32
Har yili tumanlar, viloyatlar va respublika miqyosida, manfaatdor vazirlik,
idoralar va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari vakillari ishtirokida “Mehnat
sohasida muhim ahamiyatga molik masalalar” mavzusida davra suhbatlarini
oʻtkazish anʼanaga aylandi. Mazkur davra suhbatlarida jamoa shartnomalarining
yil yakunlari boʻyicha bajarilishini muhokama qilish jarayonida mehantkashlar
tomonidan koʻtarilgan muammolar koʻrib chiqilmoqda va tezkor ravishda hal
qilinmoqda.
Kasaba uyushmalari tomonidan korxona, tashkilot, muassasalarda
ishlayotgan, oliy va oʻrta-maxsus taʼlim muassasalarida tahsil olayotgan
yoshlarning, shuningdek ayollarning ijtimoiy-iqtisodiy himoyasini kuchaytirish,
ular bilan ishlashni tizimli yoʻlga qoʻyish maqsadida Federatsiya Kengashi qoshida
Yoshlar va Xotin-qizlar kengashlari tashkil qilingan.
Aholi bandligini taʼminlashga koʻmaklashish doirasida kasaba uyushmalari
yaratilayotgan yangi ish oʻrinlarining haqqoniyligini oʻrganishda ishtirok etib
kelmoqdalar. Aholi bandligini taʼminlash va kollej bitiruvchilarini ishga
joylashtirishda kasaba uyushmalarining ishtirokini taʼminlash yuzasidan kompleks
chora-tadbirlar ishlab chiqilib, amalga oshirilmoqda.
Kasaba uyushmalari norasmiy sektorda mehnat munosabatlarini
rasmiylashtirishga koʻmaklashishga alohida eʼtibor qaratmoqdalar, shu
maqsadlarda norasmiy bandlikni kamaytirishga koʻmaklashish yuzasidan targʻibottashviqot ishlarini tashkil qilish boʻyicha kasaba uyushmalari Federatsiyasining
tavsiyalari ishlab chiqilib, joylarga yetkazildi.
Nodavlat sektori korxona, tashkilotlari xodimlarini kasaba uyushmalariga jalb
etishga qaratilgan aniq choralar koʻrilmoqda. Birgina 2015-yilning 1-yarim
yilligida 20 mingga yaqin kichik biznes subyektlari kasaba uyushmalariga jalb
qilinib, 71 mingdan ortiq kishining ijtimoiy himoyasi taʼminlandi.
Mehnat muhofazasi sohasida asosiy eʼtibor ishlab chiqarishdagi baxtsiz
hodisalar va kasb kasalliklarining oldini olishga qaratilmoqda. Mazkur
yoʻnalishdagi ishlarni yanada takomillashtirish maqsadida, kasaba uyushmalari
Federatsiyasining tashabbusi bilan, Mehnat va aholini ijtimoiy muhfaza qilish
vazirligi, Savdo-sanoat palatasi hamkorligida “Mehnat sharoitlari va muhofazasini
yaxshilash boʻyicha 2015-2016-yillarga moʻljallangan harakatlar dasturi”
tasdiqlandi.
Idoralararo ishchi guruhi tashkil qilinib, unga mehnat muhofazasi sohasida
normativ hujjatlarni ishlab chiqishda faol ishtirok etish, ushbu yoʻnalishda
qonunchilik hujjatlari hamda xalqaro standartlarni inventarizatsiyadan oʻtkazish va
oʻrganish, mehnat muhofazasi sohasidagi normativ-huquqiy hujjatlarga tegishli
qoʻshimcha va oʻzgartirishlar kiritish yuzasidan takliflarni tayyorlash vazifalari
yuklatildi.
Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarning sabablarini aniqlash va oʻz vaqtida
bartaraf etilishini taʼminlash maqsadida, kasaba uyushmalari mehnatni muhofaza
qilish mutaxassislari uchun ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarni tekshirish
komissiyalari ishida ishtirok etish boʻyicha uslubiy qoʻllanma, “Ishlab
chiqarishdagi baxtsiz xodisalar haqida Oʻzbekiston kasaba uyushmalari
Federatsiyasi tizimida xabardor etish tartibi”, “Ishlab chiqarishdagi baxtsiz
33
xodisalarni maxsus tekshirish komissiyasi ishida kasaba uyushmalari vakilligini
belgilash tartibi” ishlab chiqildi.
Boshlangʻich tashkilotlarning korxona, tashkilotlarda tutgan oʻrni va
mavqeini yanada oshirish, xodimlarning ijtimoiy-iqtisodiy manfaatlarini samarali
himoya qilish borasidagi faoliyatlariga koʻmaklashish maqsadida har ikki yilda bir
marta “Eng namunali boshlangʻich tashkilot” koʻrik-tanlovi oʻtkazilib kelinmoqda.
Mazkur koʻrik-tanlovning 2015-yilgi tuman, viloyat bosqichlarida 19 mingdan
ortiq boshlangʻich tashkilotlar ishtirok etdilar. Boshlangʻich tashkilotlar faoliyatini
takomillashtirish dasturi qabul qilinib, amalga oshirilmoqda.
Yosh mutaxassislarga iqtidorlarini roʻyobga chiqarishga kasaba uyushmalari
Federatsiyasi va unga aʼzo tashkilotlar tomonidan oʻz vakolatlari doirasida
koʻmaklashish doirasida har yili “Yilning eng faol yosh mutaxassisi” koʻrik-tanlovi
oʻtkazilib kelinmoqda.
Aholini kasaba uyushmalari faoliyatidan xabardor etish maqsadida
Federatsiya Kengashining rasmiy portali, aʼzo tashkilotlarning veb-saytlari doimiy
ravishda takomillashtirib borilmoqda. Federatsiya Kengashining veb-portalida
interaktiv xizmatlar yoʻlga qoʻyilgan, fuqarolar uchun on-layn rejimida murojaat
qilish imkoniyati yaratilgan.
34
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati
1. Oʻzbekiston Respublikasining 2019-yil 6-dekabrdagi “Kasaba uyushmalari
toʻgʻrisida”gi OʻRQ-588-son Qonuni.
2. Oʻzbekiston Kasaba uyushmalari Federasiyasi ustavi. Toshkent 2020.
3. Oʻzbekiston Respublikasining Konstitustiyasi. T.: O'zbekiston, 2023
4. Xodiyev B.Yu., Bekmurodov A.Sh., G'afurov U.V. va boshqalar
O'zbekiston iqtisodiyoti mustaqillik yillarida. T.: TDIU, 2007.
5. Bekmurodov A.Sh., G'afurov U.V. O'zbekistonda iqtisodiyotni
liberallashtirish va modernizastiyalash: natijalar va ustuvor yo'nalishlar. O'quv
qo'llanma. T.: TDIU, 2007.
6. Shodmonov Sh., G'afurov U. Iqtisodiyot nazariyasi. Ma'ruzalar matni. - T.:
TDIU, 2009.
7. Shodmonov Sh, Minovarova G va Xalilov M. ''Iqtisodiyot nazariyasi” fani
bo'yicha o'quv uslubiy majmuasi.
8. Shodmonov Sh va Minovarova G.”Iqtisodiyot nazariyasi” fani bo'yicha
o'quv uslubiy ta'lim texnologiyasi. “Iqtisodiy ta'limdagi o'qitish texnologiyasi”
seriyasidan. T.: TDIU, 2007 , 323 b.
9. Shodmonov Sh., Alimov R., Jo'raev T. Iqtisodiyot nazariyasi. -T.: Moliya.
2002.
10. Shodmonov Sh.Sh., G'afurov U.V. Iqtisodiyot nazariyasi (darslik). - T.,
«Media» nashriyoti, 2013. - 794 b.
11. O'lmasov A., Vahobov A.V. Iqtisodiyot nazariyasi: Darslik. - T.: «Sharq»
nashriyot-matbaa akstiyadorlik kompaniyasi Bosh tahririyati, 2006. - 480 b.
12. Karimov I.A. Yuksak ma'naviyat-engilmas kuch.T.:Ma'naviyat, 2008,
176-b
13. O'zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. - T.: “Adolat”, 2001.
14. O'zbekiston Respublikasi qonuni. Tadbirkorlik va tadbirkorlik faoliyati
kafolatlari to'g'risida. 1999 yil 14 aprel. - T.: “Adolat”, 1999.
15. O'zbekiston Respublikasi qonuni. Bank va bank faoliyati to'g'risida.
1996 yil 5 aprel. - T.: “Adolat", 1999.
16. Razzoqov A., Toshmatov Sh., O'rmonov N. Iqtisodiy ta'limotlar tarixi.
Darslik (lotinyozuvida).-T.“Iqtisod-moliya”,2007.-320 b.
17. O'zbekiston Respublikasi Davlat Statistika Qo'mitasi. O'zbekiston
Respublikasining 2004 yil statistik axborotnomasi, T., 2005.
18. Oʻzbekiston Respublikasining 2019-yil 6-dekabrdagi “Kasaba
uyushmalari toʻgʻrisida”gi OʻRQ-588-son Qonuni.
35
Internet saytlari
1. www.stat.uz - O'zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo'mitasining
rasmiy sayti.
2. www.uza.uz - O'zbekiston Respublikasi Milliy Axborot Agentligi rasmiy
sayti.
3. www.ceep.uz - O'zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot vazirligi huzuridagi
Samarali iqtisodiy siyosat markazi rasmiy sayti.
4.www.ziyonet.uz
5.www.buxdu.uz
1 Экономическая теория (политэкономия): Учебник/ Под общ. ред. акад.
В.И.Видяпина, акад. Г.П.Журавлевой. – 4-е изд. - М.: ИНФРА-М, 2004, с.
78-79.; Тожибоева Д. Иқтисодиёт назарияси: Олий ўқув юртлари талабалари
учун ўқув қўлланма./Акад. М.Шарифхўжаевнинг илмий таҳрири остида. – Т.:
«Ўқитувчи», 2002, 74-б. 11 Алимов Б., Шодиев М., Расулов Т., «Шарқона
бозор фазилатлари». Т. Университет, 1996 йил, 17-бет.
2 Сулаймонов И. «Бозорда тартиб, сотувчида иймон бўлса». «Халқ
сўзи», 1998 йил 26 февраль, 42-сон.
http://fayllar.org
36