MUNDARIJA:
KIRISH………………………………………………………………………….2
ASOSIY QISM
1. Tashkilot bilan tanishish va mehnat muhofazasi va xavfsizlik texnikasi
qoidalariga rioya qilish.…………………………………………………….3
2. Ishlab chiqarish jarayoni bilan tanishish…………………………………...7
3. O‘qitish jarayonida o‘zlashtirilgan nazariy bilimlarni amaliyotda
mustahkamlash…………………….………………………………………11
4. Amaliyot o’tash obyekti hisoblangan tashkilot, korxonalaming ishini
raqamlashtirishda foydalaniladigan dasturlash tillarida dasturiy mahsulotlar
yaratish ……………………………………………………………………..12
5. Texnologik operatsiyalarni o‘rganish. Ishlab chiqarish uskunalari va
texnikalari bilan ishlash……….…………………………………………….19
6. Tashkilot, korxonalar ishini tashkil etishda ma’lumotlar bazasini boshqarish
tizimlaridan foydalanish……………………………………………………..23
7. Ma’lumotlar bazasini boshqarishda SQL so’rovlar tilidan foydalanish…….26
8. Tashkilotda axborot-kommunikatsion texnologiyalardan foydalanishning
ijobiy va tejamkorlik jihatlarini aniqlash hamda sifatga etibor berish………29
XULOSA…………………………………………………………………………38
Foydalanilgan adabiyotlar………………………………………………………39
1
Kirish
Bugungi kunda raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt sohalari tez
sur’atlarda rivojlanmoqda va iqtisodiyotning turli tarmoqlariga chuqur ta’sir
ko‘rsatmoqda. Shu munosabat bilan, bu yo‘nalishda malakali mutaxassislarni
tayyorlash va ilmiy-tadqiqot ishlarini olib borish muhim ahamiyat kasb etadi.
Ushbu amaliyot Raqamli texnologiyalar va sun’iy intellektni rivojlantirish
ilmiy-tadqiqot institutida tashkil etildi. Amaliyot davomida men institutning asosiy
faoliyati, ilmiy loyihalari va ilg‘or texnologiyalari bilan yaqindan tanishdim,
shuningdek, sun’iy intellekt algoritmlari, ma’lumotlar tahlili hamda dasturiy
ta’minot yaratish jarayonlarida bevosita ishtirok etdim.
Amaliyot davomida nafaqat nazariy bilimlarimni mustahkamlab, balki ishlab
chiqarish jarayonlari va texnika xavfsizligi qoidalariga qat’iy rioya qilishni
o‘rgandim. Bu esa kelgusida mutaxassis sifatida faoliyat yuritishda muhim
ko‘nikmalarni shakllantirishga yordam berdi.
Ushbu hisobotda amaliyot jarayonida bajarilgan ishlar, erishilgan natijalar va
o‘zlashtirilgan ko‘nikmalar batafsil yoritilgan.
2
1.Tashkilot bilan tanishish va mehnat muhofazasi va xavfsizlik texnikasi
qoidalariga rioya qilish
Prezidentning 17 fevral 2021 yildagi PQ-4996 raqamli qaroriga binoan
O‘zbekistonning "Raqamli O‘zbekiston- 2030" strategiyasini amalga oshirish
maqsadida tashkil etildi. Institut yuridik shaxs maqomiga ega davlat ilmiy
muassasasi bo‘lib, Toshkent axborot texnologiyalari universiteti va O‘zbekiston
milliy universiteti tarkibidagi markazlar asosida tuzilgan
institutni
rivojlantirish
bo‘yicha
kompleks
2021–2022 yillarda
chora- tadbirlar,
zamonaviy
laboratoriyalar tashkil etish kabi asosiy vazifalar belgilandi.
Asosiy maqsadlar va vazifalar “Raqamli O‘zbekiston–2030” strategiyasini
faol qo‘llab- quvvatlash, iqtisodiyot, ijtimoiy soha, davlat boshqaruvida sun’iy
intellektni (SI) integratsiya qilish. SI sohasida fundamental va amaliy ilmiy
tadqiqotlar olib borish, innovatsion ekotizimni shakllantirish. Avtomatlashtirilgan
boshqaruv va ishlab chiqarish tizimlari, modellari, algoritmlari va dasturlarini
ishlab chiquvchi innovatsion mahsulotlar yaratish. Xorijiy ilmiy va innovatsion
tashkilotlar bilan hamkorlik va qo‘shma loyihalar yo‘lga qo‘yish.
Tadbirkorlik va infratuzilma Institut vazirlik tomonidan zamonaviy texnika
va laboratoriyalar bilan ta’minlash ustida ishlamoqda. U-BSS kabi kompaniyalar
bilan hamkorlik memorandumi imzolangan; bu esa amaliy loyihalar va tahlil
tizimlarini ishlab chiqishga imkon yaratadi . 2025 yilda Xitoy universitetlari bilan
qo‘shma ilmiy laboratoriyalar tashkil etilishi belgilandi.
Ilmiy tashkilot tuzilmasi Institut ichida Dissertatsiya himoya kengashi
mavjud bo‘lib, “Raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt” ixtisosligi bo‘yicha
ilmiy darajalar taqdim etiladi. Ilmiy kengashni Ravshanon Normahmad va ilmiy
kotib — Xolmatova Iroda Ismoiljon qizi boshqaradi"
3
Ishlab chiqarish — bu inson ehtiyojlarini qondiruvchi mahsulotlar va
xizmatlarni yaratish jarayonidir. U quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
 Xom ashyolarni qayta ishlash
 Mehnat, texnika, bilim va moliyaviy resurslardan foydalanish
 Tayyor mahsulot ishlab chiqarish va uni iste'molchiga yetkazish
Ishlab chiqarish iqtisodiyotning asosiy sektori hisoblanadi: u holda tovarlar
yaratiladi, ish o‘rinlari shakllanadi va texnologiyalar rivojlanadi.
Ishlab chiqarish turlari
Moddiy ishlab chiqarish Sanoat (zavod, korxona, texnopark): mashinasozlik,
avtomobilsozlik, elektrotexnika va boshqalar
Qishloq xo‘jaligi: dehqonchilik, chorvachilik, baliqchilik
Qurilish: uy-joy, ko‘prik, yo‘l va inshootlar qurilishi
No-moddiy ishlab chiqarish
Xizmat ko‘rsatish: transport, sog‘liqni saqlash, turizm, ta’lim
Axborot va texnologik xizmatlar: dasturiy ta’minot yaratish, sun’iy intellekt
tizimlari, IT-infratuzilm
Ishlab chiqarish bosqichlari
Rejalashtirish – resurslar, hajm, muddat va xarajatlarni aniqlash
Tayyorlash – xom ashyo va uskunalarni tayyorlash
Jarayon (ishlab chiqarishning o‘zi) – texnologik operatsiyalar bajariladi
Nazorat – sifatni, xavfsizlikni tekshirish
4
Qadoqlash, saqlash va yetkazib berish – mahsulot iste’molchiga tayyor
holatda yetkaziladi
Asosiy ishlab chiqarish uslublari
Uslub
Yakka (bir
martalik)
Tavsifi
Misol
Buyurtma asosida bitta mahsulot ishlab Yirik buyurtmalar,
chiqariladi
raketalar
Seriyali
Ma’lum miqdorda bir xil mahsulot
ishlab chiqariladi
Oqimli
(massoviy)
Katta hajmda, uzluksiz ishlab chiqarish Avtomobil zavodlari
Zamonaviy ishlab chiqarish tendensiyalari
1. Raqamlashtirish (Digitalization)
IoT (Internet of Things)
Sun’iy intellekt asosida ishlab chiqarish tizimlari
ERP tizimlari (masalan, SAP)
2. Avtomatlashtirish
Robototexnika liniyalari
Dronlar, 3D-printerlar
Avtonom logistika tizimlari
3. Yashil ishlab chiqarish (Green production)
Qayta tiklanuvchi energiya (quyosh, shamol)
Kam chiqindi texnologiyalar
Uglerod izini kamaytirish
6. Ishlab chiqarishdagi xavfsizlik va mehnat muhofazasi
5
Maishiy texnika
Ishchilar uchun texnika xavfsizligi qoidalari
Himoya vositalari (kaska, niqob, qo‘lqop)
Yong‘in xavfsizligi choralari
Favqulodda vaziyatlarga tayyorlik
7. Dunyo miqyosida ishlab chiqaruvchi yetakchi davlatlar (2024 holati)
Davlat
Xitoy
Asosiy ishlab chiqarish sohalari
Elektronika, avtomobil, po‘lat, tekstil
AQSh
Germaniya
Aerokosmik, farmatsevtika, IT texnologiya
Avtomobil, mashinasozlik, kimyo
Janubiy Koreya Smartfon, robototexnika, yarimo‘tkazgichlar
Yaponiya
Avtomatlashtirish, optika, elektronika
8. Ishlab chiqarishda samaradorlik omillari
Mehnat unumdorligi
Innovatsion texnologiyalarning qo‘llanilishi
Resurslardan oqilona foydalanish
Sifat nazorati tizimining kuchliligi
Ekologik va energiya samaradorlik
6
2.Ishlab chiqarish jarayoni bilan tanishish.
Amaliyot davomida men “Raqamli texnologiyalar va sun’iy intellektni
rivojlantirish ilmiy-tadqiqot instituti”da olib borilayotgan asosiy faoliyat
yo‘nalishlari va ishlab chiqarish jarayonlari bilan yaqindan tanishdim.
Institutning asosiy faoliyat sohasi — bu raqamli texnologiyalar, sun’iy
intellekt, katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlash, dasturiy mahsulotlar yaratish
va innovatsion texnologiyalarni ishlab chiqishdan iborat. Ishlab chiqarish jarayoni
bir nechta bosqichlarga bo‘lingan bo‘lib, har bir bosqichda o‘ziga xos texnologik
ishlar amalga oshiriladi.
Asosiy texnologik bosqichlar:
Loyiha konsepsiyasini ishlab chiqish
Dastlab mijoz yoki buyurtmachi tomonidan qo‘yilgan texnik topshiriq asosida
loyiha maqsadlari, funksional imkoniyatlari va texnik talablari aniqlanadi.
Ma’lumotlarni yig‘ish va tahlil qilish
Sun’iy intellekt yoki tahlil tizimlari yaratishda eng muhim bosqich — bu real
ma’lumotlar bazasini shakllantirish, tozalash, strukturalashtirish va tayyorlashdir.
Algoritmlarni tanlash va dasturlash
Mos algoritmlar (masalan, mashinaviy o‘rganish, neyron tarmoqlar, klassifikatsiya)
tanlanadi va Python, R yoki boshqa dasturlash tillarida yoziladi.
Modelni sinovdan o‘tkazish va optimallashtirish
Yaratilgan sun’iy intellekt modellari maxsus test ma’lumotlari yordamida sinovdan
o‘tkaziladi. Aniqlik darajasi, ishlash tezligi va natijalar tahlil qilinadi.
Foydalanuvchi interfeysi va dasturiy mahsulotni yakunlash
Yakuniy tizimga interfeyslar, foydalanuvchi uchun qulay grafik muhitlar ishlab
chiqiladi va mahsulot to‘liq tayyor holatga keltiriladi.
7
Loyihani topshirish va texnik xizmat ko‘rsatish
Mahsulot buyurtmachiga topshirilgach, unga texnik ko‘mak ko‘rsatish, xatoliklarni
bartaraf qilish va yangilash ishlariga ham institut mutaxassislari mas’uldir.
Amaliyot davomida ushbu bosqichlarning ayrimlarida bevosita ishtirok etdim,
xususan:
Ma’lumotlar tahlili,
Modellashtirish jarayonida yordamchi vazifalarni bajarish,
Sinovdan o‘tkazilgan natijalarni tahlil qilishda qatnashdim.
Bu esa menga soha bo‘yicha real ishlab chiqarish tizimini amalda ko‘rish va undan
saboq olish imkonini berdi.
“Raqamli texnologiyalar va sun’iy intellektni rivojlantirish ilmiy-tadqiqot
instituti”da ishlab chiqarish jarayoni asosan ilmiy-tadqiqot va texnologik
amaliyotning integratsiyalashgan shaklida olib boriladi. Bu degani — institutda bir
vaqtning o‘zida ilmiy yechimlar ishlab chiqilib, ular asosida amaliy dasturiy
mahsulotlar yaratilib, sinovdan o‘tkaziladi.
Tashkiliy tuzilma
Institutda quyidagi asosiy bo‘limlar mavjud:
Sun’iy intellekt laboratoriyasi – neyron tarmoqlar, kompyuter ko‘rish, NLP
(natural language processing) loyihalari bilan shug‘ullanadi.
Ma’lumotlar tahlili va analitika markazi – katta hajmdagi ma’lumotlar
(Big Data) ustida ishlaydi.
Dasturiy ta’minot ishlab chiqish bo‘limi – mobil ilovalar, web
platformalar, avtomatlashtirilgan tizimlar yaratadi.
8
Texnik qo‘llab-quvvatlash bo‘limi – sinov, monitoring va mahsulotni
foydalanuvchiga topshirish bilan shug‘ullanadi.
Ish tartibi
Ishlab chiqarish jarayoni jamoaviy shaklda amalga oshiriladi. Har bir loyiha
uchun alohida ishchi guruh (team) tuziladi va bu guruhda quyidagi rollar mavjud:
Loyiha menejeri
Tahlilchi (Data analyst)
Dasturchi (Frontend/backend)
Sun’iy intellekt muhandisi
Tester (sinovchi mutaxassis)
Men amaliyot davomida aynan shu jamoa tarkibida bo‘lib, amaliy
muammolar yechimida ishtirok etdim. Ayniqsa, sun’iy intellekt asosida rasm tanib
olish (image recognition) loyihasida ma’lumotlar tayyorlash, modelga yuborish va
natijalarni baholash bosqichida faol qatnashdim.
Foydalanilgan texnologiyalar
Python – asosiy dasturlash tili
TensorFlow, Keras – sun’iy intellekt modellarini qurish uchun
PostgreSQL – ma’lumotlar bazasini boshqarish
GitHub – kodlarni versiyalar bilan boshqarish
Jupyter Notebook – model sinovlari uchun
9
Ushbu ishlab chiqarish jarayonlari bilan tanishish menga nafaqat nazariy
bilimlarimni mustahkamlash, balki:
real tizimlar qanday qurilishini ko‘rish,
jamoaviy ishlashni o‘rganish,
zamonaviy texnologiyalarni amalda sinash imkonini berdi.
Bu jarayon kelgusida IT sohasida faoliyat yuritishim uchun mustahkam asos
yaratdi.
10
3. O‘qitish jarayonida o‘zlashtirilgan nazariy bilimlarni amaliyotda
mustahkamlash
O‘qitish
jarayonida
o‘zlashtirilgan
nazariy
bilimlarni
amaliyotda
mustahkamlash juda muhimdir, chunki nazariy bilimlar faqatgina tushunishni
ta’minlaydi, amaliyot esa shu bilimlarni real hayotga tatbiq etishni o‘rgatadi.
Bu Amaliy mashg‘ulotlar: Dars davomida o‘quvchilarga yoki talabalar
nazariy bilimlar asosida turli topshiriqlar, muammolarni yechish beriladi. Bu orqali
ular nazariyani amaliyotda qo‘llash ko‘nikmasini hosil qiladilar.
Laboratoriya va seminar ishlari: Ayniqsa tabiiy fanlar va texnika sohalarida
laboratoriya ishlari nazariy bilimlarni tajriba orqali mustahkamlashga xizmat qiladi.
Loyiha va tadqiqot ishlari: O‘quvchilar yoki talabalar o‘zlari mustaqil yoki
guruh bo‘lib loyiha yaratishlari, ilmiy tadqiqot olib borishlari mumkin. Bu
jarayonda nazariy bilimlar asosida yangi g‘oyalar va yechimlar ishlab chiqiladi.
Stajirovka va amaliyot: O‘quvchilarni real ish sharoitiga yaqinlashtirish
uchun stajirovka yoki ishlab chiqarish amaliyoti tashkil qilinadi. Bu amaliyotni
nazariy bilimlar bilan bog‘lash imkonini beradi.
Muammoli vaziyatlar va simulyatsiya: O‘quv jarayonida haqiqiy hayotdagi
vaziyatlarga o‘xshash muammoli holatlar yaratilib, ularni yechishda nazariy
bilimlardan foydalanish talab qilinadi.
Refleksiya va tahlil: Amaliyotdan so‘ng olingan natijalar tahlil qilinadi,
xatolar va muvaffaqiyatlar ko‘rib chiqiladi, bu esa keyingi o‘rganishni yanada
samarali qiladi.
11
4.Amaliyot o’tash obyekti hisoblangan tashkilot, korxonalaming ishini
raqamlashtirishda foydalaniladigan dasturlash tillarida dasturiy
mahsulotlar yaratish
Quyida amaliyot o‘tash obyekti hisoblangan tashkilot yoki korxonalarning
ishini raqamlashtirishda foydalaniladigan dasturlash tillari va ular asosida
yaratiladigan dasturiy mahsulotlar .
Raqamlashtirishda qo‘llaniladigan asosiy dasturlash tillari
Korxona va tashkilotlarda raqamli transformatsiyani amalga oshirish uchun
quyidagi dasturlash tillari keng qo‘llaniladi:
Dasturlash
tili
Python
JavaScript
Java
C# (.NET)
Asosiy qo‘llanilishi
Ma’lumotlar tahlili,
avtomatlashtirish, veb-ilovalar
Veb-interfeyslar, foydalanuvchi
bilan ishlash
Katta korporativ tizimlar, mobil
ilovalar
Windows ilovalari, korxona
tizimlari
SQL
Ma’lumotlar bazasini boshqarish
PHP
Veb-saytlar va CMS tizimlar
Misollar
CRM tizimlari, hisobot
avtomatizatsiyasi
Interaktiv veb-saytlar, portal
tizimlar
Bank tizimlari, ERP
Buxgalteriya dasturlari, ombor
boshqaruvi
Hisobotlar, ma’lumotlar
ombori
Korxona veb-portallari,
buyurtma tizimlari
Amaliyot davomida yaratilishi mumkin bo‘lgan dasturiy mahsulotlar
Ishchi vaqtni hisoblash tizimi
Dasturlash: Python + SQLite
Funksiyalar: xodimlar kirish/chiqish vaqti, ish vaqti statistikasi
12
Elektron hujjat aylanishi tizimi (EDMS)
Dasturlash: C# + SQL Server
Funksiyalar: hujjatlarni raqamli shaklda saqlash, yuborish, tasdiqlash
Omborxona boshqaruvi tizimi
Dasturlash: JavaScript (React) + Node.js + MongoDB
Funksiyalar: mahsulotlar ro‘yxati, kirim-chiqim nazorati, inventarizatsiya
Mijozlar bilan ishlash tizimi (CRM)
Dasturlash: PHP + MySQL
Funksiyalar: mijozlar bazasi, aloqa tarixi, xizmat ko‘rsatish holati
Hisobotlar avtomatizatsiyasi
Dasturlash: Python (Pandas, Matplotlib)
Funksiyalar: Excel fayllardan ma’lumotlarni o‘qish, grafiklar yaratish
Amaliyotda dastur yaratish bosqichlari
Tashkilot ehtiyojini aniqlash – muammo yoki ehtiyojni tahlil qilish
Texnik topshiriq tuzish – dastur qanday ishlashi kerakligini belgilash
Dasturlash – tanlangan til va texnologiyalar asosida kod yozish
Testlash – xatoliklarni aniqlash va tuzatish
Joriy etish va taqdimot – dasturdan foydalanishni o‘rgatish va topshirish
Python
Python veb-ishlab chiqish, ma'lumotlar fanlari, avtomatlashtirish va AIda
keng qo'llaniladi. Ba'zi ajoyib loyihalarga quyidagilar kiradi:
13
Instagram: Millionlab foydalanuvchilar va tasvirlarni boshqarish uchun
Django (Python veb-ramka) dan foydalanadi.
Spotify: Backend xizmatlari va ma'lumotlarni tahlil qilish quvurlari uchun
Python-dan foydalanadi.
Dropbox: Dastlab Python-da yozilgan, u mijoz va server tomonidagi kod
uchun foydalanadi.
Reddit: Dastlab Lisp-da qurilgan, keyinroq kengaytirilishi uchun Python-da
qayta yozilgan.
YouTube: Python-dan turli xil backend xizmatlari va funksiyalari uchun
foydalanadi.
Ko'proq o'rganing: Python muvaffaqiyat hikoyalari
14
JavaScript
JavaScript internetni quvvatlaydi va frontend va toʻliq stekni ishlab chiqish
uchun zarurdir. Mashhur loyihalarga quyidagilar kiradi:
Netflix: Dinamik foydalanuvchi interfeysi va server tomonida renderlash
uchun JavaScript-dan (Node.js va React bilan) foydalanadi.
PayPal: Yaxshiroq ishlash va ishlab chiquvchi mahsuldorligi uchun Node.jsga ko'chirildi.
LinkedIn: JavaScript-ni frontendda va Node.js-dan mobil backend xizmatlari
uchun ko'p ishlatadi.
Slack: Ish stoli ilovasi uchun Electron (JavaScript-dan foydalanadi) bilan
yaratilgan.
GitHub: JavaScript-ni o'zining old qismi va orqa qismning qismlari uchun
ishlatadi.
Java
15
Java korporativ ilovalarda, Android ishlanmalarida va keng ko'lamli
tizimlarda asosiy hisoblanadi. Muvaffaqiyatli Java-ga asoslangan loyihalarga
quyidagilar kiradi:
Android OS: Ko'pgina Android ilovalari Java-da yozilgan.
Hadoop: Java-da yozilgan katta ma'lumotlar bazasi
Minecraft: Java-da yozilgan eng mashhur o'yinlardan biri.
LinkedIn: Backend xizmatlari uchun Java-dan foydalanadi.
Eclipse IDE: Java-da yaratilgan kuchli ishlab chiqish muhiti.
C#
C# Windows ilovalarida, o'yinlarni ishlab chiqishda (Unity orqali) va
korporativ dasturlarda keng qo'llaniladi. Mashhur loyihalar:
Unity Game Engine: asosiy skript tili sifatida C# dan foydalanadi.
Visual Studio: Microsoft-ning flagmani IDE C# yordamida yaratilgan.
Stack Overflow: ASP.NET va C# bilan yaratilgan.
16
Paint.NET: C# tilida yozilgan mashhur tasvirni tahrirlash vositasi.
Skype: Windows mijozining qismlari uchun C# dan foydalanadi.
SQL
SQL ma'lumotlarni tahlil qilish, hisobot berish va backend tizimlari uchun
zarurdir. Haqiqiy dunyo ilovalari quyidagilarni o'z ichiga oladi:
Airbnb: Ma'lumotlarni saqlash va tahlil qilish uchun SQL-dan foydalanadi.
Uber: real vaqtda ma'lumotlarni so'rash va hisobot berish uchun SQL-ga
tayanadi.
Facebook: Katta hajmdagi ma'lumotlarni tahlil qilish uchun SQL-ga
o'xshash tillardan (masalan, Presto) foydalanadi.
17
Netflix: Biznes razvedkasi va ma'lumotlar quvurlari uchun SQL-dan
foydalanadi.
PHP
PHP hali ham internetning katta qismini quvvatlaydi. PHP-ga asoslangan
muvaffaqiyatli loyihalarga quyidagilar kiradi:
Facebook: Dastlab PHP-da qurilgan (hozirda Hack deb nomlangan
kompilyatsiya qilingan versiyadan foydalaniladi).
WordPress: Dunyodagi eng mashhur CMS, butunlay PHP da yaratilgan.
Vikipediya: MediaWiki platformasi bilan PHP dan foydalanadi.
Slack (ilk versiyalar): Backend xizmatlari uchun PHP ishlatilgan.
Mailchimp: PHP-dan marketingni avtomatlashtirish platformasining qismlari
uchun foydalanadi.
18
5. Texnologik operatsiyalarni o‘rganish. Ishlab chiqarish uskunalari va
texnikalari bilan ishlash
Quyida texnologik hosilni o‘rganish va ishlab chiqarish asboblari hamda
texnikalari bilan ishlash haqida asosiy ma’lumotlarni jamlab beradi:
Texnologik hosilni o‘rganish
Texnologik hosil — bu ishlab chiqarish jarayonida hosil bo‘ladigan
mahsulot, yarim tayyor mahsulot yoki oraliq natijadir. Uni o‘rganish texnologik
jarayonlarning samaradorligini, sifatini va iqtisodiyligini baholashda muhim rol
o‘ynaydi.
Asosiy yo‘nalishlar:
Jarayonni modellashtirish: matematik va fizik modellar orqali texnologik
jarayonni tahlil qilish.
Optimallashtirish: energiya sarfini kamaytirish, mahsulot sifatini oshirish.
Texnologik oqimlarni tahlil qilish: xom ashyo, issiqlik, modda almashinuvi
va chiqindilarni boshqarish.
Texnologik jarayonlarni modellashtirish va optimallashtirish asoslari
Ishlab chiqarish asboblari va texnikalari bilan ishlash
Ishlab chiqarish asboblari — bu mahsulot yaratishda qo‘llaniladigan
mexanik, elektr yoki avtomatlashtirilgan qurilmalardir. Ular bilan ishlash texnik
bilim, xavfsizlik qoidalari va amaliy ko‘nikmalarni talab qiladi.
19
Asosiy asboblar va texnikalar:
Asbob turi
Misollar
Freza, stanok, tokarlik
Mexanik asboblar
dastgohi
Elektr asboblar Matkap, silliqlagich
CNC
CNC freza, CNC tokarlik
texnologiyasi
Qo‘l asboblari
Bolg‘a, arralash, egov
Qo‘llanilishi
Metallga ishlov berish, kesish
Teshish, silliqlash, burg‘ulash
Avtomatlashtirilgan, aniq ishlov
Oddiy montaj va demontaj
ishlari
Ishlash bosqichlari:
Asbobni tanlash – vazifaga mos asbob aniqlanadi.
Tayyorlash – asbob sozlanadi, xavfsizlik tekshiriladi.
Ishlov berish – materialga ishlov beriladi.
Nazorat – o‘lcham, sifat va aniqlik tekshiriladi.
Parvarish – asbob tozalanadi va saqlanadi.
Amaliyotda qo‘llanilishi
Texnologik hosilni o‘rganish va asboblar bilan ishlash:
Kimyo sanoatida: distillash, adsorbsiya, rektifikatsiya jarayonlari.
Mashinasozlikda: metallga ishlov berish, yig‘ish, sinovdan o‘tkazish.
Qurilishda: beton aralashtirish, qoliplar yasash, o‘lchash.
20
Ishlab chiqarish asboblari bilan ishlashda xavfsizlik qoidalari
shlab chiqarish jarayonlarida xavfsizlik qoidalariga rioya qilish — bu
xodimlarning hayoti va sog‘lig‘ini himoya qilish, ishlab chiqarish samaradorligini
oshirish va baxtsiz hodisalarning oldini olish uchun zaruriy chora-tadbirlar
majmuasidir.
Asbobni ishlatishdan oldin:
Asbobning texnik holatini tekshirish (yoriq, zang, simlarning uzilishi).
Himoya vositalarining (qopqoq, to‘siq, tutqich) mavjudligini va ishlashini
tekshirish.
Ish joyini tartibga keltirish va begona buyumlarni olib tashlash.
Ish vaqtida:
Faqat o‘rgatilgan va malakali xodimlar asbobdan foydalanishi kerak.
Himoya ko‘zoynaklari, qo‘lqoplar, quloq himoyasi kabi shaxsiy himoya
vositalarini kiyish.
Asbobni faqat belgilangan maqsadda ishlatish.
Harakatlanuvchi qismlarga qo‘l yoki kiyim bilan yaqinlashmaslik.
Ishdan so‘ng:
Asbobni tozalash, o‘chirish va xavfsiz joyga qo‘yish.
Nosozlik aniqlansa, darhol ustaga yoki rahbarga xabar berish.
21
Maxsus xavfli holatlar va oldini olish
Xavf turi
Elektr toki urishi
Mexanik
jarohatlar
Yong‘in xavfi
Kimyoviy
zararlar
Oldini olish choralari
Asbobni nam qo‘llar bilan ishlatmaslik, uzilgan simlardan
foydalanmaslik
Harakatlanuvchi qismlarga yaqinlashmaslik
Isitiladigan asboblarni nazoratsiz qoldirmaslik
Himoya niqoblari va ventilyatsiya tizimidan foydalanish
22
6.Tashkilot, korxonalar ishini tashkil etishda ma’lumotlar bazasini
boshqarish tizimlaridan foydalanish
MBBT - bu ma'lumotlar bazalarini yaratish va boshqarish uchun dasturiylingvistik vositalar to'plami. Uning asosiy vazifasi ma'lumotlarni operatsion va
tashqi xotirada boshqarishdan iborat.
MBBT (Ma'lumotlar bazasini boshqarish tizimi) - bu ma'lumotlar bazasini
yaratish, saqlash, yangilash va undan foydalanish imkonini beruvchi dasturiy
ta'minot. MBBT tizimlari ma'lumotlar bazalarini boshqarishda muhim rol o'ynaydi,
ular ma'lumotlarning yaxlitligini, xavfsizligini va foydalanish qulayligini
ta'minlaydi.
Qisqacha qilib aytganda, MBBT - bu ma'lumotlar bazalari bilan ishlash
uchun mo'ljallangan dasturiy vositalar majmui. U ma'lumotlarni saqlash, qidirish,
tahrirlash va ma'lumotlar bazalarini boshqarishning boshqa vazifalarini bajaradi.
MBBT tushunchasi
Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi (MBBT) — bu ma’lumotlarni
yaratish, saqlash, yangilash, qidirish va boshqarish imkonini beruvchi dasturiy
vositalar majmuasidir. MBBT foydalanuvchilarga ma’lumotlar bazasi bilan oson
va samarali ishlash imkonini beradi.
MBBT quyidagi asosiy vazifalarni bajaradi:
Ma’lumotlarni saqlash va tuzish
Ma’lumotlarga tezkor kirish va ularni yangilash
Foydalanuvchilar o‘rtasida ma’lumotlar almashinuvini ta’minlash
Ma’lumotlar xavfsizligini ta’minlash
23
MBBTning asosiy komponentlari
MBBT quyidagi asosiy qismlardan iborat:
Ma’lumotlar bazasi – strukturaviy tarzda tashkil etilgan ma’lumotlar to‘plami.
DBMS dvigateli – ma’lumotlarga so‘rovlar yuborish, ularni qayta ishlash va
natijalarni taqdim etish uchun javobgar modul.
So‘rov tili (odatda SQL) – foydalanuvchi va tizim o‘rtasidagi muloqotni
ta’minlaydi.
Foydalanuvchi
interfeysi
–
grafik
yoki
matnli
ko‘rinishda
bo‘lib,
foydalanuvchiga tizim bilan ishlash imkonini beradi.
MBBT turlari
MBBTlar ma’lumotlarni qanday tashkil etishiga qarab bir nechta modellarga
bo‘linadi:
Eng keng tarqalgan model — relyatsion model bo‘lib, u MySQL,
PostgreSQL, Oracle, MS SQL Server kabi tizimlarda qo‘llaniladi.
Model turi
Tavsifi
Relyatsion
Ma’lumotlar jadvallar (tablitsalar) ko‘rinishida saqlanadi.
Iyerarxik
Ma’lumotlar daraxtsimon tuzilishda joylashadi.
Tarmoqli
Har bir tugun bir nechta boshqa tugunlar bilan bog‘langan
bo‘ladi.
Obyektga
Ma’lumotlar obyektlar va ularning xususiyatlari sifatida
yo‘naltirilgan
saqlanadi.
MBBTning afzalliklari
24
Markazlashtirilgan boshqaruv – barcha ma’lumotlar yagona tizimda saqlanadi.
Ma’lumotlar yaxlitligi – noto‘g‘ri yoki takroriy ma’lumotlar kamayadi.
Xavfsizlik – foydalanuvchi darajasida kirish huquqlari belgilanadi.
Zaxiralash va tiklash – ma’lumotlar yo‘qolishining oldi olinadi.
Ko‘p foydalanuvchilik – bir vaqtning o‘zida bir nechta foydalanuvchi ishlay oladi.
MBBTda ishlatiladigan asosiy so‘rov tili — SQL
SQL (Structured Query Language) — bu MBBT bilan ishlashda eng ko‘p
qo‘llaniladigan til bo‘lib, u orqali:
Jadval yaratish (CREATE TABLE)
Ma’lumot kiritish (INSERT)
Ma’lumot yangilash (UPDATE)
Ma’lumot o‘chirish (DELETE)
Ma’lumot qidirish (SELECT) kabi amallar bajariladi.
MBBTdan foydalanish sohalari
Soha
Foydalanish holati
Banklar
Mijozlar hisoblari, tranzaksiyalar
Sog‘liqni saqlash Bemorlar tarixi, dori hisoboti
Savdo
Ombor nazorati, buyurtmalar, mijozlar bazasi
Ta’lim
Talabalar ro‘yxati, baholar, dars jadvali
Davlat boshqaruvi Fuqarolik holati, soliq, statistik ma’lumotlar
25
7. Ma’lumotlar bazasini boshqarishda SQL so’rovlar tilidan foydalanish
SQL so‘rovlar tili haqida umumiy tushuncha
SQL (Structured Query Language) — bu relyatsion ma’lumotlar bazasini
boshqarish uchun mo‘ljallangan standart so‘rovlar tilidir. SQL yordamida
foydalanuvchi ma’lumotlar bazasida: 1)yangi ma’lumotlar yaratadi. 2)mavjud
ma’lumotlarni o‘zgartiradi yoki o‘chiradi.
3)kerakli ma’lumotlarni qidiradi va
tahlil qiladi.
SQL so‘rovlarining asosiy turlari
SQL tili quyidagi to‘rt asosiy guruhga bo‘linadi:
Guruh
nomi
DDL
DML
DCL
TCL
To‘liq nomi
Data
Definition Ma’lumotlar bazasi va jadvallar tuzilmasini yaratish
Language
Data
Vazifasi
va o‘zgartirish (CREATE, ALTER, DROP)
Manipulation Ma’lumotlar bilan ishlash: qo‘shish, o‘chirish,
Language
Data
Language
yangilash (INSERT, UPDATE, DELETE)
Control Foydalanuvchi huquqlarini boshqarish (GRANT,
REVOKE)
Transaction Control Tranzaksiyalarni
Language
boshqarish
ROLLBACK, SAVEPOINT)
26
(COMMIT,
1. Ma’lumotlarni tanlash (SELECT)
sql
SELECT name, price FROM products WHERE price > 1000;
Bu
so‘rov
products
jadvalidan
narxi
1000
dan
mahsulotlarning nomi va narxini chiqaradi.
2. Ma’lumot qo‘shish (INSERT)
sql
INSERT INTO products (name, price) VALUES ('Laptop', 2500);
3. Ma’lumot yangilash (UPDATE)
sql
UPDATE products SET price = 2200 WHERE name = 'Laptop';
4. Ma’lumot o‘chirish (DELETE)
sql
DELETE FROM products WHERE price < 500;
Agregat funksiyalar
Funksiya
Tavsifi
COUNT(*)
Satrlar sonini hisoblaydi
SUM(column)
Ustundagi qiymatlar yig‘indisini hisoblaydi
AVG(column)
O‘rtacha qiymatni hisoblaydi
MAX(column)
Eng katta qiymatni topadi
MIN(column)
Eng kichik qiymatni topadi
27
yuqori
bo‘lgan
Agregat funksiyalar statistik tahlil uchun ishlatiladi:
Misol:
sql
SELECT department, COUNT(*) AS total FROM employees GROUP BY
department;
Kichik so‘rovlar (Subqueries)
Kichik so‘rovlar boshqa so‘rov ichida ishlatiladi:
sql
SELECT name, price FROM productsWHERE price > (SELECT AVG(price)
FROM products);
Bu so‘rov o‘rtacha narxdan yuqori bo‘lgan mahsulotlarni chiqaradi.
SQL — bu ma’lumotlar bazasini boshqarishning asosiy vositasi bo‘lib, u orqali
ma’lumotlar ustida har xil amallar bajariladi, foydalanuvchi huquqlari belgilanadi,
ma’lumotlar xavfsizligi va yaxlitligi ta’minlanadi.
28
8. Tashkilotda axborot-kommunikatsion texnologiyalardan foydalanishning
ijobiy va tejamkorlik jihatlarini aniqlash hamda sifatga etibor berish.
Quyida
tashkilot
va
korxonalarda
axborot-kommunikatsion
texnologiyalardan (AKT) foydalanishning ijobiy, tejamkorlik va sifatga oid
jihatlari haqida asosiy ma’lumotlarni jamlaydi:
AKTdan foydalanishning ijobiy jihatlari
Ish samaradorligini oshiradi
Avtomatlashtirilgan tizimlar inson mehnatini yengillashtiradi.
Qog‘ozbozlik kamayadi, vaqt tejaladi.
Axborotga tezkor kirish
Ma’lumotlar bazasi orqali istalgan hujjat yoki ma’lumot soniyalar ichida
topiladi.
Masofaviy ish imkoniyati
Internet va bulutli texnologiyalar orqali xodimlar ofisga kelmasdan ishlay
oladi.
Yagona axborot maydoni
Tashkilot ichidagi bo‘limlar o‘zaro real vaqt rejimida ma’lumot almashadi.
Innovatsion rivojlanish
AKT yangi xizmatlar va mahsulotlar yaratish imkonini beradi (masalan,
elektron xizmatlar, onlayn to‘lovlar).
Tejamkorlik jihatlari
29
Resurslarni tejash qog‘oz, printer, pochta xarajatlari kamayadi elektron
hujjatlar aylanishi joriy etiladi.
Xodimlar sonini optimallashtirish
Avtomatlashtirilgan tizimlar orqali kamroq xodim bilan ko‘proq ish bajariladi.
Uzoq muddatli investitsiya
AKTga bir martalik sarmoya keyinchalik katta iqtisodiy foyda keltiradi.
Xatoliklar sonini kamaytiradi
Dasturiy nazorat inson xatolarini kamaytiradi, bu esa moliyaviy
yo‘qotishlarning oldini oladi.
Sifatga e’tibor berish jihatlari
Xizmatlar sifati oshadi
Mijozlarga xizmat ko‘rsatish tezligi va aniqligi ortadi (masalan, elektron
navbat, onlayn murojaatlar).
Monitoring va tahlil imkoniyati
AKT orqali ish jarayonlari doimiy nazoratda bo‘ladi, bu esa sifatni baholash
va yaxshilashga yordam beradi.
Standartlashtirish
AKT yordamida barcha bo‘limlar yagona standart asosida ishlaydi.
Xavfsizlik va ishonchlilik
30
Ma’lumotlar zaxiralash, shifrlash va foydalanuvchi huquqlari orqali
himoyalanadi.
Tashkilot va korxonalarda AKTdan foydalanish: ish samaradorligini oshiradi,
xarajatlarni kamaytiradi, xizmatlar sifatini yaxshilaydi va raqobatbardoshlikni
kuchaytiradi.
31
Ushbu ishlab chiqarish amaliyoti davomida biz ko’plab joylarda bo’ldik
bulardan bir InterContinental Tashkent hisoblanadi:
32
33
34
Amaliyotda men ko’pincha jadval bilan ishladim
35
Bundan tashqari python dasturlash tilini o’rgandim
36
Raqamli texnologiyalar va sun'iy intellektni rivojlantirish ilmiy-tadqiqot instituti.
37
Xulosa
Zamonaviy tashkilot va korxonalar faoliyatida axborot-kommunikatsion
texnologiyalar (AKT)dan foydalanish — bu nafaqat texnik yangilik, balki strategik
zaruratdir. AKT yordamida ish jarayonlari avtomatlashtiriladi, ma’lumotlar tezkor
va aniq boshqariladi, xizmatlar sifati oshadi.
AKTdan foydalanishning asosiy ijobiy jihatlari quyidagilardan iborat: ish
samaradorligini oshiradi,inson resurslari va vaqtni tejaydi, xizmat ko‘rsatish
sifatini yaxshilaydi, tashkilot ichida axborot almashinuvini tezlashtiradi.
Bundan tashqari, tejamkorlik nuqtai nazaridan AKT: qog‘ozbozlikni
kamaytiradi, xodimlar sonini optimallashtiradi, moliyaviy va moddiy resurslarni
tejashga xizmat qiladi.
Sifatga e’tibor berish esa AKT orqali monitoring, standartlashtirish va
xavfsizlikni
ta’minlash
orqali
amalga
oshiriladi.
Bu
esa
tashkilotning
raqobatbardoshligini oshiradi va mijozlar ishonchini mustahkamlaydi.
Xulosa qilib aytganda, AKTdan oqilona va tizimli foydalanish har qanday
tashkilotning muvaffaqiyatli ishlashi, barqaror rivojlanishi va zamon bilan
hamnafas bo‘lishining muhim omilidir.
38
Foydalanilgan adabiyotlar
1.Isayev V.V. – “Tikuvchilik korxonalarining uskunalari” (Toshkent,
“O‘qituvchi”, 1980)
2.Isayev V.V., Frans V.Ya. – “Tikuv mashinalarining tuzilishi va remonti”
(Toshkent, “O‘qituvchi”, 1990)
3.Olimov Q. va boshqalar – “Tikuv mashinalari” (Toshkent, “Uzinkomsentr”,
2002)
4.Jabborova M.Sh. – “Tikuvchilik texnologiyasi” (Toshkent, “O‘qituvchi”,
1989)
5.Isakova S.T. – “Tikuvchilik ishlab chiqarish texnologiyalari” (Tadqiqotlar.uz,
2024)
6.Ergasheva
H.
–
“Un
va
yorma
ishlab
chiqarishning
zamonaviy
texnologiyalaridan laboratoriya mashg‘ulotlari” (Toshkent, “Umid”, 2023)
7.Qodirov Y., Ravshanov D., Ruziboev A. – “O‘simlik moylari ishlab chiqarish
texnologiyasi”
8.O‘zbekiston Respublikasi Buhgalteriya Hisobining Milliy Standartlari (21son BHMS) – Toshkent, “Norma”, 2012
9.“Ishlab chiqarish jarayoni va ishlab chiqarish operatsiyalari”
10.“Ishlab chiqarish uskunalari va texnologik jarayonlar xavfsizligini ta'minlash”
1. https://student.tdau.uz/education/resources?subject=3482
2. https://www.cloudflare.com/learning/network-layer/what-is-a-lan/
3. https://www.fortinet.com/resources/cyberglossary/tcpip#:~:text=Transmission%20Control%20Protocol%20(TCP)%20is,data%20an
d%20messages%20over%20networks.
4. https://ru.wikipedia.org/wiki/FTP
5. https://uz.wikipedia.org/wiki/Tarmoq_topologiyasi
6. https://en.wikipedia.org/wiki/Wireless_sensor_network
7. https://transportgeography.org/contents/chapter2/geography-of-transportationnetworks/
39
O’QUV AMALIYOTI HISOBOTI
___________________________________________________________________
(Tashkilot nomi)
___________________________________________________________________
(Talabaning F.I.O va guruhi)
Sana
Bajarilgan ishlar izohi
_______________________________
Talaba imzosi
40
O’quv amaliyoti rahbari
Bahosi:_____________
«_____» ________ 202 __y.
Rahbar imzosi: _____________
AMALIYOT YAKUNIDA TALABAGA BERILGAN TAVSIFNOMA
Talabalarning malakasi, bajarilgan ish hajmi, ishbilarmonlik fazilatlari, faolligi,
intizomi, korxonaning ijtimoiy ishlarida ishtirok etish va boshqalar.
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
Amaliyot rahbari imzosi: _____________________
41