NHURIKIDZWA DZEZVIZITA
Godwin
Makaudze,
Great
Zimbabwe
University,
Bazi
reMitauro,
Uvaranomwe neMimhanzi; Mickson Mazuruse, Masvingo Teachers’ College
naTsitsi
Dzinoreva,
Great
Zimbabwe
University,
Bazi
reVandudzo
yeVadzidzisi
1.0 ZVIVAKAMAZWI
ChiShona seimwe mitauro chinoumbwa namanzwi ayo anoumbwawo nezvipandi. Zvipandi
zvinoumba manzwi zvinonzi zvivakamazwi. Nokudaro, chivakazwi chipande kana chivakiso
chemanzwi chidikidiki chokupedzisira chine zvachinoreva. Nokuda kwekuti chipande chidukusa
chokupedzisira, kureva kuti chivakamazwi hachigoni kupatsanurwa chichiita zvimwe zvipande
zvine zvazvinoreva. Muenzaniso ndeunotevera:
-sikana (munhukadzi asati aroorwa).
Kana /-sikana / ikapatsanurwa kuti ive /si /, / ka / na / na / mavara iwaya anenge asisina
zvaanoreva kana kuti anenge otorevawo zvimwewo zvisinei nezvinoreva chidimbu / -sikana/.
Inzwi rimwe chete rinogona kuumbwa nechivakazwi chimwe kana kudarika, somuenzaniso:
tonho – (chimwe chete)
mu – sha – (zviviri)
zve – mu – sikana – (zvitatu)
Chivakamazwi chimwe chete chinogona kushandiswa kuumba manzwi akawanda asi icho
chisingashanduki, sokuti:
va – rume
pa- chi – rume
zi – rume
svi -rume
ka – rume
Mashiri naWarinda (1999:2) vanoti zvimwewo zvivakamazwi zvinogona kududzwa kana
kunyorwa zvakafanana asi zvichireva zvakasiyana. Mienzaniso yevanopa ndeinoti:
1
(a)
Pindaka (chivakamberi chekurudziro)
Ndakapinda (chiratidzanguva yakare)
Kapinda (chivakashure chratidzamuiti chokuzvora)
(b)
Nadaitarisa (chiratidzanguva yakare)
Itarise (chiratidzamuitirwi)
Itarisei (nzvovera inoburitsa rukudzo kana uzhinji)
1.1 Mhando dzezvivakamazwi
Mhando
dzezvivakamazwi
imbiri
dzinoti,
zvivakamazwi
zvinomira
zvoga
uyewo
zvisingakwanisi kushanda/kumira zviri zvoga.
1.1.1 Zvivakamazwi zvinomira zvoga

Izvi hazvinei nokubatanidzwa nezvimwe zvivakamazwi kuti zvazvinoreva zvijeke.
Zviri zvoga zvinenge zvichitoreva zvinhu zvinonzwisisika. Izvi zvinosanganisira:

madzitsi ezvizita, sokuti: - mai
- rume

midzi yezviito, sokuti:
-rov - chem.-

nyaudzosingwi, sokuti : tomu,
nzve-e

zvimwewo zvibatanidzi, sokuti: kana
uye
1.1.2 Zvivakamazwi zvisingagoni kumira/kushanda zviri zvoga

Mhando iyi inototi ibatanidzwe nezvimwe zvivakamazwi kana manzwi kuti
zvazvinoreva zvinyatsobuda. Izvi zvinosanganisira:
-
Zvivakashure, sokuti mu- , semuna murume
-
Zvivakamberi, sokuti - ka, semuna pindaka
-
Zvivakapakati, sokuti - mu, semuna ndichamutora
2
-
Zviratidzanuiti, sokuti va-, semuna vachaenda
-
Zviratidzaranduro, sokuti –sa-, semuna havasaenda
-
Zviratidzanguva, sokuti - cha-, semuna vachaenda
NHURIKIDZWA YEZVIZITA

Nhurikidzwa zvinhu zvakarongwa nenzira yokuti zvimwe zvinenge zviri pamusoro
pezvimwe, kunyanya tichibva pane zvidiki tichienda kuzvikuru. Nokudaro, nhurikidzwa
yezvizita inhevedzwa inoumbwa nezvizita muukuru hwazvo kubva pachizita kusvikira
pachirevo chezvizita. Nhevedzwa iyi yakamira sezvinotevera:
Chirevo chezvizita
Ndevobonga yezvizita
Ndevo yechizita ine chiwedzerwa
Ndevo yechizita/chizitandevo
Chizita
Nhurikidwa iyi inoratidza kuti chizita ndicho chiri padanho repasi munhurikidzwa yezvizita uye
ukuru uhwu hunoramba huchiwedzera kusvika padanho repamusoro, rechirevo chezvizita.
Zvakakosha kutsanangura uye kujekesa maumbirwo edanho rimwe nerimwe munhurikidzwa iyi.
3
A: CHIZITA
Iri inzwi rinopiwa kumubatanidzwa wemazita nezvisazitasingwi nemanzwi anodudzira izvi
anodaidzwa kuti zvidudzirazita anoti, zvipauro, zviratidzi, zvirevauwandu, zviverengo,
zvinan’anuri, zvirevamwene uye zviitopauro. Zita rokuti chizita rinobva pakuti mazwi aya ose
ane chekuita nezita, anodyidzana nekufambidzana nezita mumutauro. Zvimwe zvizita zvose,
kusiya kwemazita nezvisazitasingwi, zvinoshandiswa kutsanangura kana kududzira zita kana
chisazitasingwi.
Izvi zvinobudiswa nepapfupi nemienzaniso inotevera, iyo inoshandisa zita
<vana> nechisazitasingwi <ivo>
Vana / ivo
vatema
(zita / chisazitasingwi + chipauro)
Vana / ivo
avo
(zita / chisazitasingwi + chiratidzi)
Vana / ivo
vose
(zita / chisazitasingwi + chirevauwandu)
Vamwe vana / ivo
vano
(zita / chisazitasingwi + chinan’anuri)
Vana /ivo
vangu
(zita / chisazitasingwi + chirevamwene)
Vana / ivo
vakatsamwa
(zita / chisazitasingwi+ chiitopauro)
Kusiyana naFortune (1981), Chakamba nevamwe (1987) uye Chigidi (1988), Mashiri naWarinda
(1999) vanoverengera zvirevamwene nezviitopauro muboka rezvizita. Izvi vanozviita nokuti
kunyangwe zvazvo chiitopauro chine mudzi wechiito pakuumbwa kwacho, chinoshandawo
sechizita sezvinongoitawo mazita emupanda (15) nyangwe zvacho chiri chiito.
Chinenge
chichitoita basa rakafanana nerinoitwa nechirevauwandu, chiratidzi kana chinan’anuri sezviri
paimienzaniso inotevera:
Vanhu vose
(zita
+
Chirevauwandu)
Vana ava
(zita
+
Chiratidzi)
Rume riye
(zita
+
chinan’anuri)
Vana vakarukwa
(zita
+
chiitopauro)
4
Zvakare, chirevamwene kunyangwe zvazvo chine chiwedzerwa, chizita nokuti chinoita basa
rezvizita padanho rendevo yezvizita; seizvi:
Mombe yevhu
(zita + chirevamwene)
Vana vepfambi
(zita
+ chirevamwene)
Zvirevamwene izvi zviri kungoitawo basa rezvimwe zvidudzirazita (zvizita) zvapiwa pamusoro,
rokutsanangura zita.
Pane faniro yekuongorora chimwe nechimwe chezvizita zvose pachitariswa maumbirwo,
zvachinoreva uyewo basa racho.
1. MAZITA
Zita inzwi rinodaidzwa naro munhu kana chinhu chipi nechipi zvacho.
1.1 Maumbirwo emazita
Mazita anoumbwa nechivakashure nedzitsi sezviri pasi:
Chivakashure
+
Dzitsi
=
Zita
mu -
- rume
murume
Ø-
- sadza
sadza
pa -
- chikomo
pachikomo
1.1.1 Zvivakashure zvemazita
Chivakashure
chezita
chivakiso
kana
chiumbamazwi
chinoiswa
panotangira
zita,
chichizoteverwa nedzitsi, sokuti:
<munhu> izita rinoumbwa nechivakashure /mu - / chichiteverwa nedzitsi.
Chivakashure chezita chivakazwi chinotori nezvachinoreva, zvakare, kana chikapatsanurwa
chinobva chasara chisisina zvachinoreva. Nokudaro, chivakashure chezita ndicho chivakiso
chidukusa chenhurikidzwa yezvizita chisingakwanisi kumira choga. Kuti zvinoreva chivakshure
zvibude kana kunzwisisika, chinotofanira kubatanidzwa nedzitsi rezita.
5
Zvivakashure zvemazita nemipanda yazvo zvinobuda sezvinotevera:
Mupanda
Chivakashure
Zita
1
mu - /mw-
murume, mwana
2
va -, v-
varume, vana
1a
Ø-
mambo, John
2a
Va -, va-
VaMakaudze, vatete
2b
a-
amai
3
mu - /mw-, m-
muti, mwedzi, moto
4
mi -
miti
5
(ri -)/Ø-
gudo
6
ma -
makudo
7
chi - /ch-
chingwa, chana
8
zvi - / zv -
zvingwa, zvana
9
(i -) / Ǿ -
nzira, shwa
10
(dzi-) / Ǿ -
mombe, tsero
11
ru - / rw -
rumuti, rwana
12
ka -, k-
kakomana, kana
13
tu - /tw-
tumbudzi, twana
14
u-
uswa
15
ku -
kufara
16
pa -
panze
17
ku -
kumba
17a
Ø-/ (ku-)
mhiri
18
mu -
mumvura
19
svi -
svimbwa
21
zi-
zirume
Pane zvakawanda zvinobuda pakuongorora zvivakashure zvemazita. Izvi zvinoti:
6

Zvivakashure zvizhinji zvakaumbwa nenzvanyira nenzvovera.

Zvivakashure zvemipanda 2b ne14 zvine nzvovera chete: /a-/ (mupanda 2b); /u - /
(mupanda 14).

Mipanda 1a ne17a haina zvivakashure zvinoonekwa, uye izvi zvinoratidzwa
nechivakashure chinonyorwa sa/Ǿ-/.

Chivakashure chemupanda 5 chinopiwa sa/ri-/ kana /Ǿ-/ sezvichatsanangurwa mberi.

Zvivakashure zvemipanda 9/10 zvinoonekwa sa /(i-)/, /(dzi-)/ na /Ǿ-/.
Tsananguro
yazvowo ichapiwa mberi
1.1.2 Mhando dzezvivakashure zvemazita
Zvivakashure zvemazita zvinogona kuiswa muzvikwata zviviri zvichienderana nemashandisirwo
azvo muzita rakapiwa kanawo zvinoreva zvivakashure izvi. Zvikwata izvi ndezvinoti;
zvivakashure zvedanho rokutanga uyewo zvivakashure zvedanho rechipiri.
(a) Chivakashure chedanho rokutanga
Iyi imhando yezvivakashure zvisina zvizhinji zvazvinotitaurira nezvezita rinenge richitaurwa
nezvaro.
Somuenzaniso, muizwi rokuti <mukomana> kana <murume>, chivakashure /mu-/
chinongotitaurira chete kuti munhu ari kutaurwa nezvake uye ari muushoma. Chivakashure ichi
hachitipi umbowo hwokuti mukomana uyu mukobvu here kana mutete, murefu here kana
mupfupi. Rudzi urwu rwezvivakashure runoti parunoshandiswa nemadzitsi panobuda maonerwo
anoitwa chinhu kana zvinhu mazuwa ose. Zvakare, zvivakashure zvemhando iyi zvinokwanisa
kusangana kana kubatanidzwa nemadzitsi anotopindirana nazvo chete uye madzitsi aya
anotoverengeka. Kureva kuti zvivakashure zvemhando iyi hazvigoni kubatanidzwa nemadzitsi
ose ose kusiya kwemashoma, sokuti chivakshure /va-/ chinokwanisa kusangana nedzitsi /-nhu/
kuburitsa zita <vanhu> asi hachikwanisi kusangana nemamwe madzitsi, sokuti /-ti/, hatingati
<vati>. Zvivakashure izvi ndezvemipanda inoti, 1, 2, 2a, 2b, 3, 4, 7, 8, 9, 10. Mhando
yezvivakashure iyi inopikisana nezvivakashure zvedanho rechipiri; zvetsanangudzo, izvo zvinoti
pazvinoshandiswa zvinonyatsojekesa kuti chinhu chinenge chichitaurwa nezvacho chinenge
chakanyatsomira sei.
7
(b) Chivakashure chedanho rechipiri
Rudzi urwu runogonawo kunzi chivakashure chetsanangudzo.
Iyi imhando yechivakashure
chezita inotipa tsanangudzo yezita rinenge richitaurwa nezvaro. Mhando iyi yechivakashure
inoburitsa pfungwa itsva pazita, pfungwa yatisingashandisi mazuva ose. Mienzaniso
yezvivakashure zvetsanangudzo inosanganisira inotevera:
/chi - / semuna < chisikana, chimunhu>
/ru -/
semuna <rusikana, rumunhu>
/ka -/ semuna <kasikana, kamunhu>
/svi -/ semuna <svisikana, svimunhu>
/zi-/
semuna <zidzikana, zimunhu>
Mienzaniso iyi inoratidza kuti zvivakashure izvi zvave kuedza kutsanangura mamiriro echinhu
chiri kutaurwa nezvacho (musikana) pachibuda pfungwa dzakasiyana –siyana.
Dzimwe
pfungwa dzinobuda apa ndedzeudoko, ukobvu, urefu kana ukuru hwemusikana uyu kuti pamwe
haafarirwi. Nokudaro, tsanangudzo kana pfungwa itsva inoburitswa nezvivakashure zvedanho
repiri ndeyokushora, kumhura, kutsoropodza, kunyomba kana kutarisira pasi zita rinenge
richitaurwa nezvaro izvo zvasiyana nezvinoitwa nezvivakashure zvedanho rokutanga.
Mienzaniso yapiwa pamusoro inoratidzawo kuti rudzi rwezvivakashure zvetsanangudzo /chi-, ru, ka-, svi-, zi-/ nezvimwewo zvinogona kuita zvekuvirikidzwa kana kuwedzerwa pazvivakashure
zvedanho rokutanga zvichiunza pfungwa itsva iri muchivakashure chawedzerwa chacho. Kana
zvadai, mazita acho anobva apinda mumipanda yezvivakashure zvawedzerwa izvi.
Zvivakashure zvemupanda 14/u-/ ne7 /chi-/ zvinobudisawo pfungwa itsva, yetsika kana maitiro
kana zvinhu zvisingaverengeki kana zvikatsiva zveimwe mipanda. Heinoi mienzaniso:
mu – unhu
-
u – unhu
(14)
mu – rume
-
chi-rume
(7)
mu-kadzi
-
chi-kadzi
(7)
mu – royi
-
u-royi
(14)
8
(ri -) penzi
-
u-penzi
(14)
Zvimwe zvivakashure zvinouyisa pfungwa itsva ndezvemipanda 16, 17 ne18. Zvivakashure izvi
zvinongovirikidzwawo pazvivakashure zvedanho rokutanga pobva patobuda pfungwa itsva,
sokuti:
mu – ti
(3)
pa – muti
(ri-) -pere
(5)
pa- bere
(i-)/Ø-mvura
(9/10)
mu – mumvura
Pfungwa itsva inobuda pamienzaniso yose iyi ndeyezvimbo. Kubva pamienzaniso yapiwa,
zvinoonekwa kuti zvivakashure zvedanho rechipiri zviri mumipanda inoti, 5, 6, 7, 8, 11, 12, 13,
14, 16, 17, 18, 19, 21.
Zvimwewo zvivakashure zvinokwana kwese; kuti nerimwe divi ndezvedanho rokutanga asiwo
nerimwe ndezvedanho rechipiri/zvetsanangudzo.
Kureva kuti pane mamwe manzwi
zvivakashure izvi zvinongoratidza mamiriro echinhu mazuwa ose asi pane mamwe zvichibudisa
pfungwa itsva, ingava yekunemera, kana mamiriro echinhu. Zvivakshure zvinokwana kwose izvi
ndezvemipanda inoti, 5, 6, 7, 8, 11, 14. Mienzaniso ndeinotevera:
Chivakashure chiri chedanho rokutanga
Chiri chedanho rechipiri
(ri -) – pere
(5)
(ri -) kadzi
ma- pepa
(6)
ma - zipepa
chi - ngwa
(7)
chi – muti
zvi – ngwa
(8)
zvi – muti
ru –oko
(11)
ru – mbwa
u – pfu
(14)
u – she
Imwe siyano inowanikwa pazvivakshure zvedanho rokutanga nerechipiri ndeyekuti zvedanho
rechipiri zvinoshanda neamadzitsi akati wandei kudarika zvedanho rokutanga, somuenzaniso:
9
Chivakashure /chi-/
Chivakashure /ka-/
chi-munhu
ka-kadzi
chi-mombe
ka-kamba
chi-muti
ka-kova
chi-komana
ka-zai
chi-kudo
ka-muti
Cherechedzo
Zvinhu zvakakosha kuvadzidzi kuti kana vachipa mienzaniso yemhando mbiri idzi, vape
dzezvikashure kwete dzezita rose rakazara. Vanongozopa mazita semienzaniso yemunowanikwa
zvivakashure izvi. Zvakare, zvinhu zvakakosha kuongorora fanano nesiyano yemhando
dzezvivakashure idzi.
1.1.3 Madzitsi emazita
Dzitsi chidimbu chechizita chisingashanduki chinouya mberi kwechivakashure. Dzitsi reinzwi
ndirowo rinotipa zvinorehwa neinzwi racho.
Somuenzaniso, tsanangudzo yezita rokuti
<murume> inobva pana <- rume> rinova ndiro dzitsi reizwi iri. Chinoratidza kuti < -rume>
ndiyo inotipa zvinoreva inzwi ndechokuti chero tikatsiva <mu- > na <va- > kana <svi - > hapana
chikuru chinoshanduka pane zvinorehwa nemanzwi anoumbwa acho. Chinongoshanduka chete
ndechekuti tinenge tava kutaura muuwandu kana kupawo humwe umbowo pamusoro pemurume
anenge achitaurwa nezvake, asi chinoita kuti anzi murume hachishanduki nokuti dzitsi racho
rinenge risina kushanduka.
Pamadzitsi ose ezvizita, madzitsi emazita ndiwo akawanda kudarika ezvimwe zvizita zvose
zvakabatanidzwa.
Madzitsi emazita mazhinji kwazvo sezvo mazita matsva achingoramba
achipinda mumutauro nguva dzose.
1.1.3.1 Mhando dzemadzitsi emazita
Madzitsi emazita ari mumapoka maviri anoti, anoumbwa nechivakazwi chimwe chete kozoti
madzitsiumbiridzwa, ayo anoumbwa nezvikazwi zviviri kana kudarika.
10
a)
Anoumbwa nechivakazwi chimwe chete
Aya anosanganisira:
b)
-
rume (5)
-
ngwa (7)
Anoumbwa nezvivakzwi zvizhinji
Aya anonziwo madzitsiumbiridzwa. Iyi imhando yemadzitsi ane zvivakazwi zvinopfuura
chimwe chete. Somuenzaniso, muinzwi <munhukadzi> <-nhu – kadzi> ndiro dzitsiumbiridzwa
iro rinoumbwa nezvivakazwi zvinoti <-nhu -> na < -kadzi >.
Madzitsiumbiridzwa aya ane mhandonyana kana zvipoka zvinoti; madzitsidzokororwa, madzitsi
anobva kuzviito kana nyaudzosingwi uyewo madzitsi anoumbwa nechi (zvi-) vakashure nedzitsi
(i)
Madzitsidzokororwa
Aya madzitsiumbiridzwa anoumbwa nezvivakazwi kana madzitsi akadzokororwa,
sokuti:
(ii)
- mberi – mberi,
semuna
ku-mberimberi
- kati – kati,
semuna
mu-katikati
Madzitsi anobva kuzviito kana kunyaudzosingwi:
Aya madzitsi anoumbwa kubva mune zvimwe zvipenga zvemutauro zvakaita
sezviito nenyaudzosingwi. Mienzaniso ndeinoti:
mu – fambi -
- famb – i
(chiito)
- rim – i
(chiito)
- rev – o
(chiito)
mu – dhudhudhu -
dhudhudhu
(nyaudzosingwi)
chi – taitai
tai tai (nyaudzosingwi)
mu – rimi
ru-revo
-
-
Ø- Mugaradzakasungwa
Ø-Kurauone
(zviito)
Madzitsi aya anokwana pamhando yemadzitsiumbiridzwa nokuti anoratidza kuva nezvivakazwi
zvinopfuura zviviri sezvinobuda pazasi:
- famb -
mudzi wechiito
-i
nzvovera yokupedzisira
-
11
- rim
-
mudzi wechiito
-i
-
nzvovera yokupedzisira
- dhudhudhu -dhu
- taitai
dhu
dhu
- tai tai
Madzitsi anobva kunyaudzosingwi anoratidzawo kuti zvivakazwi zvacho zvakadzokororwa.
(iii)
Madzitsi anoumbwa nechi(zvi)vakashure nedzitsi.
Iyi imhando yemadzitsiumbiridzwa yekuti madzitsi acho anotori mazita chaiwo akazara
ane zvivakashure nemadzitsi, sokuti:
-ruware, semuna
pa – ruware
-munda,
semuna
mu – munda
-rwizi,
semuna
ku-rwizi
-murimi, semuna
ka-murimi
Mhando yemadzitsi iyi inovapo kana pashandiswa zvivakashure zvedanho rechipiri izvo
zvinowanzovirikidzwa pachivakashure chedanho rokutanga.
Mashiri naWarinda (1999: 140) vanoisa madzitsi anoumbwa kubva kune mazwi emimwe
mitauro akaita sa < - bhuku> kubva kuna book (chirungu), <- dhuku> kubva kuna doek
(Chibhunu) muboka remadzitsiumbiridzwa. Chikonzero chavanoitira izvi hachina kujekeswa.
Isu tinoona sekuti madzitsi aya anofanira kupinda muboka reaya ane chivakazwi chimwe chete
nokuti ndiwo mamiriro aakaita. Anozokwana muboka remadzitsiumbiridzwa kana achinge
ashandiswa nechivakashure chedanho rechipiri/chetsanangudzo, sokuti:
ka-dhuku
iyo inozova
ka- + Ø - + - dhuku
pa-bhuku
iyowo inozova
pa- + Ø - + - bhuku
Nguva dzose panonyorwa zita chivakashure ndicho chinotanga dzitsi richizotevera.
1.1.4. Nzira dzokuisa nadzo mazita mumipanda yakasiyana- siyana
Kuti mazita eChiShona aiswe mumipanda yakasiyana – siyana pane nzira dzinoshandiswa. Basa
rokuisa mazita mumipanda rava nenguva refu richiitwa richingobudisawo uwandu hwemipanda
12
hwakangosiyana-siyana. Nzira dzekuisa nadzo mazita mumipanda dzinosanganisira kushandisa
zvivakashure zvawo, sungawirirano, zvinoreva mazita, maumbirwo awo uyewo ushoma
neuzhinji hwemazita acho.
(a) Zvivakashure
Iyi inzira yokuti mazita ane zvivakashure kana mabhii okutanga akafanana anobva aiswawo
mumupanda umwe chete. Nenzira iyi, mawewo mazita anotoiswa mumipanda yawo zvisina kana
dambudziko. Zvivakashure zvinotevera zvinojekesa kuti zita rinofanira kuva mumupanda upi:
Chivakashure
Mupanda
Mienzaniso
/mi-/
4
mi-ti, mi-sha, mi-soro
/ma-/
6
ma-pudzi, ma-zita, ma-bwe
/chi-/
7
chi-ngwa, ch-ando, chi-tima
/zvi-/
8
zvi-ngwa, zv-ana, zvi-nhu
/ru-, rw-/
11
ru-oko, rw-izi, ru-yo
/ka-, k-/
12
ka-mwana, k-ana, ka-mbwa
/tu-, tw-/
13
tu-mbudzi, tw-ana, tu-miti
/u-, hw-/
14
u-pfu, hw-ahwa, u-swa
/pa-/
16
pa-si, pa-musha, pa-gwenzi
/svi-, sv-/
19
svi-mbwa, sv-ana, svi-rume
/zi-/
21
zi-rume, zi-benzi, zi-gudo
Nenzira iyi, mazita ose ane zvivakashure zvaratidzwa anobva angoiswa mumipanda yacho
pasina dambudziko. Izvi zvinodaro nokuti zvivakashure zvemipanda iyi hazvina zvimwe
zvazvinovhiringidzwa nazvo.
Zvakadaro, haasi ose mazita ane zvivakashure zvakafanana anopinda mumupanda umwe chete.
Kureva kuti ariko mazita okuti nyangwe aine zvivakashure zvakafanana anenge achipinda
mumipanda yakasiyana.
mu-komana
Mamwe emazita aya ndeanotevera:
(1)
mu-kwasha
13
(1)
mu-ti
(3)
mu-gwagwa
(3)
mu-munda
(18)
mu-muti
(18)
ku-seka
(15)
ku-chema
(15)
ku-mba
(17)
ku-nze
(17)
Kuti tigone kuisa mamwe emazita aya mumipanda yawo chaiyo tinoshandisa nzira inotevera:
(b) Sungawirirano
Uku kufanana kana kupindirana kunoita zvivakashure zvemazita nezvimwe zviumbamazita
muchirevo. Kufanana kana kupindirana uku kunobatsira kuti tione kuti zita ringava rinopinda
mumupanda upi. Kuti tigone kuita izvi, tinogona kushandisa sungawirirano pakati pemazita acho
nezvisazitasingwi zvawo, zviito, zviratidzi nezvimwewo zvizita, sezvinotevera:
Zita
Chisazitasingwi
Sungawirirano
Mukomana
iye (1)
iye mukomana
Muti
iwo (3)
iwo muti
Mumunda
imo (18)
imo mumunda
Chinobuda apa ndechekuti mazita aya ange aine zvivakashure zvakafanana anosiyana
pasungawirirano. Sungawirirano idzi dzinosiyana zvichienda nomupanda wezita racho. Kureva
kuti mazita aye ane sungawirirano dzakafanana anenge oiswawo mumupanda umwe chete
sezvinotevera:
Zita
Chisazitasingwi
Sungawirirano
Mupanda
Mukomana
Iye
iye mukomana
1
Murume
Iye
iye murume
1
Mukwasha
Iye
iye mukwasha
1
Mugwagwa
Iwo
iwo mugwagwa
3
Muti
Iwo
iwo muti
3
Musoro
Iwo
iwo musoro
3
Mumunda
Imo
imo mumunda
18
Mumvura
Imo
imo mumvura
18
14
Mukati
Imo
imo mukati
18
Panewo mamwe mazita asina zvivakashure zvinooneka anoiswawo mumipanda yakasiyana
nenzira imwe chete iyi. Mienzaniso yemazita aya ndeinotevera:
Zita
Chisazitasingwi
Sungawirirano
Mupanda wezita
John
Iye
iye John
1a
Sahwira
Iye
iye sahwira
1a
Shucha
Iro
iro bhucha
5
Dhadha
Iro
iro dhadha
5
Tsuro
iyo/idzo
iyo /idzo tsuro
9/10
Imbwa
iyo/idzo
iyo/idzo imbwa
9/10
Mberi
Iko
iko mberi
17a
Harare
iko
iko Harare
17a
Mhiri
Iko
iko mhiri
17a
Bulawayo
iko
iko Bulawayo
17a
Kureva kuti hazvigoni kuti mazita apinde mumupanda umwe chete iwo aine sungawirirano
dzakasiyana. Zvakadaro, sungawirirano yemazita nezvisazitasingwi kana zvimwe zvizita
haikwanisi kupatsanura mazita anoti:
Zita
Chisazitasingwi/chiratidzi
Sungawirirano
kuseka
iko/uku
iko kuseka uku
kufamba
iko/uku
iko kufamba uku
kumba
iko/uku
iko kumba uku
kurwizi
iko/uku
iko kurwizi uku
Kuti tigone kuisa mazita aya nemamwe awo mumipanda yakafanira, tinoshandisa nzira
inotevera:
(c ) Zvinoreva mazita acho
15
Pane mazita anoiswa muboka rimwe nokuti anenge achireva zvakafanana kana kumirira zvinhu
zvimwe chete. Nzira iyi inoita kuti tigone kuona kuti mazita ane chivakashure /ku-/
ndeemupanda upi. Nenzira iyi, panobuda mapoka maviri emazita sezviri pasi.
(a) Anoreva zviito
Anoreva nzvimbo
ku-chema
(15)
ku-Harare
(17)
ku-rwara
(15)
ku-rwizi
(17)
ku-ruzevha
(17)
ku-famabirana (15)
Mazita ari muchikwata (a) anoreva zvinhu zvinogona kuitwa, nokudaro anopinda mumupanda
15, ayowo ari muchikwata (b) achireva nzvimbo, nokudaro anopindawo mumupanda wawo oga,
unova mupanda 17.
Nzira imwe chete iyoyi inogonawo kushandiswa kupatsanura mazita emipanda inoti 1, 3 ne18
iyo ine zvivakashure zvakafanana. Ngationgororei zvinotevera:
Zita
Zvarinoreva
Mupanda
Mukomana
Munhu
1
murume
Munhu
1
Mukwasha
Munhu
1
Munyii
Muti
3
Mushumha
Muti
3
Mugwagwa
chinhu chirefu
3
mugoti, musika
Mudziyo
3
Mumvura
Nzvimbo
18
Murwizi
Nzvimbo
18
Zvabuda zvinoratidza kuti mumupanda 1 munopinda mazita anonyanyoreva kana kuratidza
vanhu muushoma hwavo, mumupanda 3 muchipindawo aye anoreva kana kuratidza miti,
midziyo kana zvinhu zvakarebenuka/zvirefu zvisiri vanhu kozotiwo mu18 muchipinda ayo
anoreva kana kutendeka nzvimbo.
16
(d) Maumbirwo emazita
Iyi ndeimwe nzira yokuisa nayo mazita mumipanda yakasiyana. Inonyanyobatsira pakusiyanisa
mazita emipanda inoti 15 ne17. Ongororo yezvikwata zvemazita anotevera inoratidza kuti ane
chimiro chakasiyana izvo zvinoita kuti aiswe mumipanda yakasiyanawo:
Chikwata (a)
Chikwata (b)
ku-chem-a
(15)
ku-rwizi
(17)
ku-rwar-a
(15)
ku-mhiri
(17)
ku-famb-ir-an-a(15)
ku-Harare
(17)
Mazita ari muchikwata (a) anoumbwa nechivakashure, mudzi wechiito nenzvovera
yokupedzisira. Boka remazita ane dzinde rechiito uye maumbirwo ajekeswa aya rinoiswa
mumupanda 15. Chikwata (b) chine mazita anongoumbwa nechivakashure nedzitsi chete
nokudaro anopindawo mumupanda 17 nokuda kwemaumbirwo awo.
(e) Ushoma neuzhinji hwemazita
Imwe yenzira dzokuisa nadzo mazita mumipanda yawo ndeyekudondana kweushoma neuzhinji
hwawo semabudire azvo pazvivakashure zvemipanda. Marongerwe akaitwa zvivakashure izvi
anoita sokuti mazita ari muumwe chete kana ushoma anowanzotevererwa neemuuzhinji
mumipanda yakatevedzana. Izvi zvinorevawo kuti kana munhu achiziva mupanda wezita riri
muushoma zvinogona kumubatsirawo kuziva kuti riri muuzhinji racho riri mumupanda upi sezvo
mipanda yeushoma nezhinji ichingodondana kana kutevedzana.
Mienzaniso ndeinotevera:
Mupanda/chivakashure Muenzaniso
Mupanda/chivakashure Muenzaniso
muushoma
wezita
muuzhunji
wezita
1 mu-
mu-mhu
2 va-
va-nhu
3 mu-
mu-ti
4 mi-
mi-ti
5 (ri-)
gudo
6 ma-
ma-kudo
7 chi-
chi-ngwa
8 zvi-
zvi-ngwa
9 i-/Ǿ-
(i-) –mbudzi
10 (dzi-)/Ǿ-
(dzi-) -mbudzi
12 ka-
ka-rume
13 tu-
tu-rume
17
Nenzira iyi, mazita apiwa pamusoro nemamwe akaita saiwo anogona kuiswa mumipanda yawo
yakasiyana-siyana.
Kunyangwe zvazvo nzira iyi ichibatsira pamazita emipanda iyi, ine dambudziko pane mazita
emimwe mipanda. Somuenzaniso, pane mamwe mazita emupanda 3 asingagoni kuiswa
muuzhinji sokuti, <muto, mweya>. Zvakare, mamwe mazita emupanda 11 ane uzhinji hwawo
mumupanda 6 ne10 kwete mumupanda 12. mienzaniso ndeinotevera:
Ushoma
Uzhinji
ruoko (11)
maoko (6)
ruzevha (11)
maruzevha (6)
runhare (11)
nhare (10)
rwizi (11)
nzizi (10)
Mazita emupanda 21 anewo uzhinji hwawo mumupanda 6, emupanda 19 achipinda mumupanda
13 kana ava muuzhinji, sokuti:
Ushoma
Uzhinji
zirume (21)
mazirume (6)
svikomana (19)
tukomana (13)
Zvinoratidza kuti hapana nzira imwe chete inogutsa ingashandiswa pakuisa mazita ose
mumipanda yawo. Imwe neimwe yenzira idzi inobatsira pakuisa mamwe emazita aya
mumipanda iyi asi kwete ose. Kureva kuti nzira dzose idzi dzinoshanda pamwe chete kuti mazita
akasiyana-siyana agone kuiswa mumipanda yawo.
1.1.5. Mipanda inosipa dambudziko
Iyi mipanda inovhiringa vashandisi vemitauro. Dambudzxiko rinogona kuve rekujekesa
chivakashure chemazita emipanda iyoyo kanawo kuratidza chimiro chemadzitsi awo. Mipanda
iyi ndeinoti 5 ne6; 9 ne10 uyewo 17a.
(a) Mupanda 5 ne6
Dambudziko remupanda 5 rakazendama pachimiro chezvivakashure zvemupanda uyu uyewo
pachimiro chemadzitsi acho. Mupanda 6 unopawo dambudziko rakanangana nechimiro
chemadzitsi.
18
Mupanda 5 une zvivakashure zvinoti /(ri-)/ na/Ǿ-/. Dambudziko riri pakuti chivakashure
chemupanda uyu chasiyana nezveimwe mipanda, zvakaita sana /mu-/, /va-/, /chi-/ izvo
zvinonyatsooneka mumazita azvinoshandiswa. Ichi chivakashure hachioneki asi kuti chinobuda
pasungawirirano yemazita nezvimwe zvizita kana zviito sezvinotevera:
Gudo iri
Rimwe zuva
Gondo rabhururuka
(ri-) iyi ndiyo inenge ichingodzokororwa nekunzikwa pasungawirirano dzose dzezvizita
zvinoshanda nemazita emupanda 5, sokuti:
Bere riye rakadya richifamba razourayiwa.
Bhazi guru rokumhanya riye rabheuka.
Ndosaka (ri-) ichizotorwa sechivakashure chemupanda uyu. Zvakadaro,
nokuda kwekuti
chivakashure chemupanda uyu hachionekwi pamazita emupanda uyu, chinogonawo kunyorwa
sa/Ǿ-/ iyo inoreva kana kumiririra chivakashure chisingaonekwi pamazita. Mashiri naWarinda
vanoti zvivakashure zvinoti /(ri-)/ na/Ǿ-/ zvinoshanda nemazita akasiyana emupanda 5. Vanoti
(ri-) inoshanda nemazita anoreva zvinhu zvinoverengeka, asiri akakweretwa kubva kune imwe
mitauro uyewo aya anoti kana akaiswa muuzhinji (mumupanda 6) bhii kana nzvanyira yekutanga
yedzitsi racho inoshanduka. Vanotiwo chivakashure /Ǿ-/ chinoshandawo nemazita anoreva
zvinhu zvisingaverengeki uye aye akakweretwa kubva kune imwe mitauro neaya anoti akaiswa
muuzhinji (mumupanda 6) bhii kana nzvanyira yekutanga yedzitsi racho haishanduki. Isu
tinoona sekuti zvivakashure zviviri izvi zvinongoshanda zvakafanana nemazita ose emupanda
uyu. (ri-) inoshanda nemazita ose nokuti ndiyo inobuda pasungawirirano dzemazita ose
emupanda uyu zvisinei kuti anoverengeka here kana kuti haaverengeki, zvisinei kuti
akakweretwa kubva kune imwe mitauro here kana kwete uyewo zvisinei nekuti dzitsi rezita
racho rinozoshanduka here kana zita iri raiswa muuzhinji. Ndizvo zvimwe chete na/Ǿ-/ iyo
inoshanda nemazita mazhinji emupanda uyu nokuti haana chivakashure chinoonekwa.
Zvakare, pamupanda 5 madzitsi emazita aya anonyorwawo zvakasiyana. Pane mazita anoti
akaiswa muuzhinji/mupanda 6 madzitsi awo anoshanduka. Madzitsi emazita akadai anofanira
19
kunyorwa sezvanoitwa kana aiswa muuzhinji. Ayawo ane madzitsi asingashanduki paanoiswa
muuzhinji anonyorwawo akadaro. Tiite ongororo yemazita anotevera:
Mupanda 5/ Mazita muushoma
Mupanda 6/ Mazita muuzhinji
gudo- (ri-) –kudo
ma-kudo
garwe (ri-) –karwe
ma-karwe
damba – (ri-) –tamba
ma-tamba
jira - (ri-) –chira
ma-chira
bhucha (ri-) bhucha
ma-bhucha
juzi (ri-) –juzi
ma-juzi
jagi (ri-) –jagi
ma-jagi
Mazita ari kwokutanga ndeaya anoti kana akaiswa muuzhinji madzitsi awo anoshanduka.
Madzitsi emazita aya nyangwe ari muushoma anofanira kunyorwa sekumira kwaanozoita kana
ava mumupanda 6. Nokudaro, mupanda 6 uripowo kubatsira kuti madzitsi emazita emupanda 5
anofanira kunyorwa akaita sei.
(b) Mupanda 9 ne10
Mazita emipanda miviri iyi ndiwo anonzi akawandisa kuppfuura eimwe mipanda yose. Mashiri
naWarinda (1999: 22) vanoti zvivakashure zvemazita emipanda 9 ne10 ndi/N-/ na/Ǿ-/. Isu tinoti
zvivakashure zvemipanda iyi zvinofanira kutorwa sa/(i-), Ǿ-/ pamupanda 9 uyewo /(dzi-), Ǿ-/
pamupanda 10. Vaye vanotora /N-/ sechivakashure vanopa chikonzero chokuti inenge ichimirira
bhii rokutanga rezita racho rinenge richidudzwa nemumhuno. Semuenzaniso, kana munhu
achidudza mazita anoti, <nungu, nhaka, nhiyo, mhuru>, mweya unenge uchibuda nomumhuno
panodudzwa bhii kana nzvanyira yokutanga /n/ uyewo panodudzwa <nh, mh>. Mamwe mazita
ose asingatangi nemabhii aya vanoti anoshandisa chivakashure /Ǿ-/. Mienzaniso yemazita aya
ndeinoti, <katsi, tsuro, shangu, tsanga, shiri, penzera, pani, tochi>.
Zvakadaro, isu tinoti zvivakashure zvemipanda iyi zvinofanira kuva /(i-)/ kana /Ǿ-/ pamupanda 9
uyewo /(dzi-)/ kana /Ǿ-/ pamupanda 10. Pane zvikonzero zviviri zvinoita kuti tisatore /N-/
sechivakashure chemipanda iyi. Chekutanga, mazita anodudzwa mweya uchibuda nemumhuno
20
ayo anozoshandisirwa chivakashure /N-/ haangowanikwi mumupanda 9 ne10 chete. Kune
mipanda inoti 1, 3, 4 ne18 iyo inotova nemazita ose anodudzwa mweya uchibuda nemumhuno
pavara rokutanga asi chivakashure chawo hachisiri /N-/. Nokudaro, hatingazotori /N-/
sechivakashure chemazita akadai ari mumupanda 9 ne10 chete tichisiya emimwe mipanda yose
yadomwa. Chechipiri, tikaongorora nzira dzokuisa nadzo mazita mumipanda yawo hapana nzira
yokutarisa kuti panodudzwa bhii rokutanga rezita mweya unobuda nepai.
Mashiri naWarinda (1999: 9) vanotizve /(i-)/ womupanda 9 na/(dzi-)/ wemupanda 10 hazvisi
zvivakashure nokuti zvinowanikwa pamazita mashoma akaita sa<imbwa, imba, ishwa, ingwe,
inda> zvakare mazita aya anogona kungomira oga pasina /(i-)/ kana /(dzi-)/ wacho, zvikuru
kuvaKaranga. Pane zvikonzero zvakati kuti zvinoita kuti titore /(i-)/, /(dzi-)/ na/Ǿ-/
sezvivakashure zvemipanda iyi. Chikonzero chekutanga chinobva pachimiro chemazita aya uye
sungawirirano dzawo nezvimwe zvizita. Chivakashure /Ǿ-/ chinoreva kana kumirira
chivakashure chisingaonekwi pazita. Manzwi ose ari mumupanda 9 ne10 haana zvivakashure
zviri pachena, sezvingoitawo mazita ari mumipanda inoti 1a, 5 ne17a. Nepfungwa iyi, /Ǿ-/
inogona kushanda sechivakashure chemazita ose emipanda iyi. Chechipiri, kana tichitora /(i-)/
na/(dzi-)/ sezvivakashure hakusi kureva kuti zvinotoonekwa zviri mumazita acho nguva dzose.
/(i-)/ na/(dzi-)/ dziri muzvikomberedzo sezvinowanikwa pana/(ri-)/ wemupanda 5. Zvinodaro
nokuti dzinongonzikwa nokubuda pasungawirirano yemazita aya nezvimwe zvizita. Ongororo
yemupanda 5 inogonawo kutibatsira kunzwisisa kuti nei /(i-)/ na/(dzi-)/ dzichifanira kutorwa
sezvivakashure. Pamanzwi emupanda5, pane anototanga na/(ri-)/ inoonekwa sekuti, <rinda, riva,
rize, rima, rifa, riti> asi chivakashure chemupanda uyu hachibvi pachimiro chemazita aya asi
pasungawirirano.
Chinodariso
ndechekuti
mazita
mazhinji
haana
/(ri-)/
inoonekwa
sechivakashure asi inongobuda pasungawirirano, sokuti:
Iro bveni
iro mvemve
Iro benzi
iro dzito
Iro rize
iro dzetse
Nemuono mumwe chete, zvivakashure /(i-)/ na/(dzi-) hazvibvi pakuti zvivakashure zvinotofanira
kuonekwa mumazita aya, ndosaka zviri muzvikomberedzo. Zvinobva pasungawirirano yemazita
aya neamwe nezvimwe zvizita, sokuti:
21
Mupanda
Zita
Sungawirirano
9 (i-)
Imbwa
iyo imbwa
9 (i-)
Nyoka
iyo nyoka
9 (i-)
Shiri
iyo shiri
10 (dzi-)
Imbwa
idzo imbwa
10 (dzi-)
Nyoka
idzo nyoka
10 (dzi-)
Shiri
idzo shiri
/(i-)/ na/(dzi-)/ ndidzo dzinobudawo pasungawirirano muzvirevo, sokuti:
Imbwa iyo inosibata tsuro. (9)
Imbwa idzo dzinosibata tsuro. (10)
Chinoita kuti titore /(i-)/ na/(dzi-)/ sezvivakashure zvemipanda iyi inyaya yesungawirirano iyo
inotovawo imwe yenzira dzinokosheswa pakuisa mazita mumipanda yawo.
(c) Mupanda 17a
Isu tinoona zvivakashure zvemupanda uyu zviri zviviri, /Ǿ-/ na/(ku-)/. Mazita emupanda uyu
anotanga ari emupanda 17 aine chivakshure /ku-/ asi nekuda kwekuti vanhu pavanoadaidza
vanosiya /ku-/ wacho, anobva asara asina chivakashure chinooneka. Nokudaro anenge ave
kushandisa /Ǿ-/ sechivakashure. Asi isu tinoona sekuti zvivakashure zvemupanda uyu zviviri;
/Ø-/ kana /(ku-)/. Chinoita kuti titore /Ø-/ sechivakashure ndicho chikonzero chapiwa chokuti
hapana chivakashure chinernge chichioneka. Chinoitawo kuti titore /(ku-)/ sechivakashure
ndicho zvakare chikonzero chatapa pamipanda inoti 5, 9 ne10 chekuti /(ku-)/ iyi haionekwi
pamanzwi aya asi inonzikwa pasungawirirano dzemazita aya nezvimwe zvizita, sokuti:
Iko mberi uku
Iko shure uku
Iko mhiri uku
Iko zasi uku
22
Nokudaro, haizonyorwi sa/ku-/ asi sa/(ku-)/ inoratidza kuti chivakashure ichi hachionekwi
pachena sezvangoonekwawo pamipanda inoti 5, 9 ne10. Mazita iwaya anogona kudzokororwa
kuburitsa komekedzo kana simbiso, sokuti:
mberi -
mberi mberi
zasi
zasi zasi
-
shure -
shure shure
Panewo mazita enzvimbo anogona kushanda na/ku-/ wemupanda 17 kana kuti asina /ku-/ wacho.
Kana akashandiswa chivakashure ichi chisipo anobva apinda mumupanda 17a sezvinoita
atsanangurwa kumashure, sokuti:
kuBuhera (17)
-
Buhera (17a)
kuChivhu (17)
-
Chivhu (17a)
kuMasvingo (17)
-
Masvingo (17a)
Chinoapinza mumupanda 17a inyaya yesungawirirano, sokuti:
iko Buhera uko
iko Chivhu uko
iko Masvingo uko
1.1.6 MAZITAUMBIRIDZWA
Tsananguro
Zitaumbiridzwa izita refu rinenge rakaumbwa nezvivakazwi zviviri kana kupfuura
richitsanangura kana kuwedzera ruzivo nezvechinhu kana munhu wadomwa, sokuti;
(i) mwanasikana
(ii) swerakuendamukuwashawezuva
(iii) rubatebate
Mienzaniso iri pamusoro inotaridza kuti zvivakazwi zvinoumba mazitaumbiridzwa
zvinosanganisira madzinde anotorwa kubva kuzvizita, zviito nekunyaudzosingwi
Tikapatsanura mazitaumbiridzwa ari pamusoro tinoona kuti akaumbwa nokubatanidza
zvivakazwi zvakawanda sezvizvi;
(i)
mw-(chivakashure)
-ana (dzitsi)
-sikana (dzitsi)
(ii) Ө-(chivakashure)
-swera (chiito)
-kuenda (zita 15)
-mukuwasha (zita 1)
-wezuva (chirevamwene)
(iii)
ru-(chivakashure)
-batebate (nyaudzosingwi yakadzokororwa)
23
Saka apa huumbiridzwa hwacho hunobva pakuti pane manzwi ane chitsama abatanidzwa tobuda
nezita rimwe chete.Saka mazitaumbiridzwa emarudzi ose anonyorwa seizwi rimwe chete
zvisinei nokuti zvii zvashandiswa kuaumbiridza kana kuti akareba zvakadii.
Mazitasingwi mazhinji anotori mazitaumbiridzwa kusanganisira mazita evanhu, enzvimbo,
zvidao zvemadzinza nemitupo.
Mienzaniso;
Shumbayamuka,Pakuramunhumashokoanowanda,Mutakuran’ombembudziihata(mazita evanhu)
Gonawapotera,Rambakutemwa,Chivhumudhara,Kumazivandadzoka (mazita enzvimbo)
Mazvimbakupa,Moyondizvo,Mutenhesanwa,Chitovanedzevamwe(zvidao nemitupo)
Maumbirwe
Sezvinongoitwa mamwe mazita ose zitaumbiridzwa rinoumbwa nezvinotevera;
Chivakashure chezita + Dzitsiumbiridzwa
mu-nhukadzi
chi-sekeranzira
mu-garadzakasungwa
Ө-dambanevana
(i-)
-pukanana
(ri-)
- pitipiti
Dzitsiumbiridzwa ndiro rinenge rine zvivakazwi zviviri kana kudarika asi chivakashure
chinongoramba chiri chimwe chete.Zvinobudawo kuti zvinobatanidzwa zvinobva mune mamwe
mapazi omutauro wechishona semazita, zvipauro, zviito nyaudzosingwi nezvimwewo
zvakawanda.
Chenjedzo
Pakupatsanura mazitaumbiridzwa zvakakosha chose kupa zita kudzitsiumbiridzwa rinoenderana
nezvikazwi zvakariumba zvacho sokuti;
mu-mamana
chivakashure +
dzitsiumbiridzwa rine chivakashure nedzitsi
chi-pitipiti
chivakashure
dzitsiumbiridzwa rine nyaudzosingwi yakadzokororwa
(i-)
-mhanzamambure
chivakashure
dzitsiumbiridzwa rine mazita maviri
Zvekupa dzitsiumbiridzwa zita zvinonyatsojekeswa nemhando dzemazitaumbiridzwa
dzichatsanangurwa pazasi.Kazhinji zita remhando yemazitaumbiridzwa ndiro rinopiwa
kudzitsiumbiridzwa pakupatsanura.
Mhando Dzemazitaumbiridzwa
(a)Anoumbwa nechivakashure nemadzitsi maviri sokuti;
mw- anakomana (1)
(ri-)-kukurume (5)
mu-zukurusikana (1)
chi-kadzin’ina (7)
24
(i-) pukanana (9)
Tikapatsanura zvinobva zvanyatsojeka
Chivakashure + dzitsi +dzitsi
mw- -ana- +-komana
mu- -zukuru-+-sikana
(i-) –puka-+-ana
(b)Anoumbwa nezvivakashure zviviri kana kupfuura nedzitsi rimwe chete, sokuti;
ma-dzibaba
mu-mukanwa
pa-zvituminda
Tikapatsanura mazita aya zvinobva zvajeka zviri kurehwa apa;
Chivakashure + chivakashure + dzitsi
ma-dzi-baba
chivakashure + chivakashure + dzitsi
mu-mu-kanwa
chivakashure +chivakashure +chivakashure+ dzitsi
pa- -zvi-tu-minda
(c)Anoumbwa nemazita maviri sokuti;
Zita
+ zita
mutanda - mhuno
mapere - mbudzi
mhanza - mambure
kadende - mafuta
chibwe - chitedza
gore
- mucheche
(d)Anoumbwa nechivakashure nendevo yezvizita
Chivakashure + ndevo yezvizita
ma-mvuramachena
chi-hwanaudiki
ma-tandamashava
(i-)
-mhukahuru
Ǿ-pfupajena
Ǿ-goredema
Mazitaumbiridzwa emhando iyi kazhinji akaumbwa nendevo yezvizita ine zita nechipauro
(e)Anoumbwa nechivakashure nendevo yezvizita ine chiwedzerwa
Chivakashure + ndevo yezvizita ine chiwedzerwa
Ǿ-chemhondoro
Ǿ-hushehwekunze
Ǿ- nyakuwana
25
mu-zvinapurazi
Ǿ-nyamayedenga
Ǿ- mutowehuku
(f) Anoumbwa nechivakashure nendevobonga yezvizita
Chivakashure
+
ndevobonga yezvizita
Ǿ-hamandishe
Ǿ-pabviwaipfumvu
Ǿ-murombomunhu
Ǿ- hamandawana
Ǿgoreinhamo
(g)Anoumbwa nechivakashure nedzitsi rechiito
Chivakashure + dzitsirechiito
mu- chengeti
ku-dya
ma-kundano
(i-)
-periso (mhedziso)
(ri-)
-cheko (jeko)
(h) Anoumbwa nechivakashure nendevo yechiito ine chiwedzerwa, ndevobonga yechiito kana
chirevo chechiito;
(i) chivakashure + ndevo yechiito ine chiwedzerwa
Ǿ-murovasango
Ǿ-mharamusasa
Ǿ-mutambanetsvimbo
chi-dyamatowo
chi-nzvengamutswairo
chi- ndoendawo
(ii) chivakashure + ndevobonga yechiito
Ǿ- shumbayamuka
Ǿ- kugarahunzwana
Ǿ- kurauone
(iii) chivakashure + chirevo chechiito
Ǿ- kandawasvika
Ǿ- budandibude
Ǿ- tambawaguta
ku- mazivandadzoka
(i)Anoumbwa nechivakashure nenyaudzosingwi
(i) chivakashure + nyaudzosingwi dzakadzokororwa
chi- tangetange
(i-)
- tapitapi
(ri-)
- pitipiti
(ri-)
- tsvaatsvaa
26
(i-)
- pindupindu
Chenjedzo: Nyaudzosingwi kunyange dzakadzokororwa dzinongonyorwa seinzwi rimwe chete
kwete kudziparadzanisa.
(ii) chivakashure + dzitsi + nyaudzosingwi
(ri-)
- kumbo nzvanda
mu- kumbo dayi
mu - teya
kwindi
cha- musvetumusvetu
Fanano nesiyano pakati pemazitawo zvawo nemazitaumbiridzwa
Fanano
-Ose mazwi anoshandiswa kudoma munhu kana chinhu
- Ose mazita anoumbwa nechivakashure chezita nedzitsi rezita
- Ose anogona kuiswa mumipanda kuchitevedzwa chivakashure kana sungawirirano yemazita
omupanda iwoyo
- Kose chivakashure chacho ndicho chinopa sungawirirano yezita nezvimwe zvizita.
Siyano
-Mazitawo zvawo ane chivakashure chimwe chete asi mazitaumbiridzwa anogona kuva
nezvivkashure zvinopfuura chimwe chete . sokuti;
mu-rume (zitanje)
pa-tu-mi-sha (zitaumbiridzwa)
-Mazitawo zvawo ane dzitsi rimwe chete riri nyore rine chivakazwi chimwe asi
mazitaumbiridzwa ane madzitsi ane zvivakazwi zvakawanda sokuti;
v-ana(zitanje)
ka-mbwa-mupengo(zitaumbiridzwa)
-Zitanje rine zvivakazwi zviviri chete(chivakashure +dzitsi) ,asi zitaumbiridzwa rine zvivakazwi
zvinopfuura zviviri (chivakashure +dzitsiumbiridzwa) sokuti;
mu-nhu(zitanje)
mu-nhu-rume(zitaumbiridzwa)
2. ZVIPAURO
Chipauro inzwi kana chidudzirazita chinotsanangura zita kana chisazitasingwi richitipa
mucherechedzo wemariro echinhu chinenge chichitaurwa nezvacho, sokuti:
Mukomana mupfupi
Rokwe dzvuku
Chipauro mupfupi chiri kutsanangura mumhu wemukomana ichiwo dzvuku chichijekesa ruvara
rwerokwe rarehwa.
27
2.1 Maumbirwo ezvipauro
Zvipauro zvinoumbwa nechivakashure nedzitsi, sokuti:
Chivakashure chechipauro Dzitsi rechipauro
mu-
-tema
Ø-
-tsvuku
Maumbirwo echipauro akafanana neezita pakuti pane chivakashure nedzitsi.
2.1.1 Zvivakashure zvezvipauro
Kazhinji chivakashure chechipauro chinenge chakafanana nechivakashure chezita rinenge
richitsanangurwa, sokuti:
Mu-rume mu-kobvu
Chi-komana chi-tema
Zvakadaro, zvipauro zvinosiyana nemazita pakuti zvine zvivakashure zvakati shomekei pane
zvemazita. Izvi zvinodaro nokuti pane imwe mipanda yemazita inoshandisa chivakashure
chimwe chete chechipauro. Iyi ndeinoti, 1 ne1a, 2, 2a ne2b, 5 ne21 uyewo 17 ne17a,
semuenzaniso:
Mazita
Zvipauro
mu-komana
mu-tsvuku
(1)
Ø-sahwira
mu-tema
(1a)
va-rume
va-kobvu
(2)
va-tezvara
va-refu
(2a)
a-mai
va-tete
(2b)
(ri-) –pere
(ri-) –kuru
(5)
zi-rume
(ri-) –kuru
(21)
2.1.2 Madzitsi ezvipauro
Apa ndepamwe panobuda mutsauko pakati pemazita nezvipauro. Madzitsi ezvipauro mashoma
kana zvichienzaniswa neemazita. Zvinodaro nokuti ezvipauro angangosvika makumi mana (40)
chete uku emazita ari mazhinji kwazvo nokuti mazita matsva anoramba achingopinda
mumutauro nenzira dzakasiyana-siyana. Imwe siyano ndeyekuti madzitsi ezvipauro anogona
28
kudzokororowa zvichiitirwa kusimbisa pfungwa inenge ichirehwa asi mazita mashoma
anokwanisa kudzokororwa. Mumwe mutsauko ndewekuti madzitsi ezvipauro anogona
kungobatanidzwa nechivakashure chose chose pasina dambudziko asi emazita anofambirana
nezvikashure zvishoma, sokuti:
Zita
Chipauro
mu – sha
mu – tsva
zi – rume
zi – guru
chi – tezvara
chi – pfupi
Asi pamazita mamwe madzitsi haafambirani nezvimwe zvivakashure, sokuti:
Zita
Chipauro
pa – sikana
enzanisa
pa – tema
ku – komana
enzanisa
ku – kuru
2.1.2.1 Mhando dzemadzitsi ezvipauro
Zvipauro zvine mhando dzakasiyana-siyana dzinosanganisira zvipauro zveruvara, mumhu,
mamiriro echinhu uyewo zveuwandu.
(a) Zvipauro zveruvara
Izvi zvnoratidza kana kutsanangura ruvara rwechinhu. Mienzaniso ndeinoti:
-tema
-chena
-tsvuku
-shava
-svundu
-shora
-pfumbu
(b) Zvipauro zvemumhu
Izvi zvinoratidza ukuru hwechinhu. Mienzaniso ndeinoti:
-kuru
-diki
-refu
-pfupi
-kobvu
-tete
-hofu (Ko) fombwe (Ze)
-hombe
29
(c ) Zvipauro zvemamiriro echinhu.
Izvi zvinotsanangura zvichibudisa maratidzikiro kana chimiro chechinhu.
Mienzaniso ndeinoti:
-tsva
-tsaru
-svinu
-tano
-tsvene
-vi
-kukutu
-nyoro
-uya
-penyu
(d) Zvipauro zveuwandu
Izvi zvinotsangura zvinhu zvichibudisa uzhinji hwazvo, sokuti:
`
-zhinji
-shoma
-bodzi
-piri
-tatu
-na
-shanu
-tanhatu
-nomwe
-sere
-pfumbamwe
-gumi
-ngani?
2.2. Zvakakosha pazvipauro

Madzitsi ezvipauro anogona kudzokororwa kuburitsa simbiso, sokuti:
mu-diki
-
mu-dikidiki
chi-chena
-
chi-chenachena
ka-refu
-
ka-refurefu
asi
kana
zviri
zvipauro
zveuwandu
zviri
kudzokororwa,
rinodzokororwa asi chipauro chose, sokuti:
zvi-tatu -
zvitatu zvitatu
kwete
zvitatutatu
ma-sere
-
masere masere
kwete
maseresere
vangani
-
vangani vangani
kwete
vanganingani?
30
harisi
dzitsi

Mamwewo madzitsi ezvipauro anogona kunamatidzwa /-tu/, /-sa/ kana /-na/ kumberi
kwawo kuti paburitswe pfungwa yesimbiso, sokuti:

-pfupi
-
-pfupi-sa
-shoma
-
-shoma-na
-kuru
-
-kuru-tu (Ndau)
Madzitsi anoratidza ruvara mashoma chose asi dzitsi rimwe nerimwe rinogona kureva
zvinhu zvizhinji. Mienzaniso ndeiyi:
(i)
(ii)
Zvinoreva tema
Makore matema
-
ane mvura
Usiku hutema
-
usiku hune rima
Munhu mutema
-
chizvarwa cheAfrica asiri murungu
Chibage chitema
-
chakasvibira
Bhege dema
-
rine ruvara rwedzito
Bepa jena
-
risina rumwe ruvara
Mazino machena
-
ianogara akakweshwa
Vhudzi jena
-
pfumbu rinomera mumusoro
Zvinoreva chena
yevakwegura
Makore machena
-
asina mvura
Mwedzi muchena
-
jenaguru
Muchena
-
murombo
2.3. Dzimwe nzira dzokutsanangura nadzo zvinhu
Mhando dzezvipauro dzatsanangurwa pamusoro ndendzezvipauro chaizvo izvo zvinoumbwa
nechivakashure nedzitsi. Zvakadaro, kune mamwe manzwi anogona kushandiswa kutsanangura
zvinhu asi iwo asiri zvipauro. Apa panenge pava kushandiswa zviitopauro, zvirevamwene,
mazita uyewo hweretwa.
31
(a) Kushandisa zviitopauro
Uku kushandisa manzwi ekutsanangura nawo akaumbwa kubva muzviito, sokuti:
Mukomana akareba
Muchero wakaibva
Muviri wakaparika-parika
Mbudzi dzakaonda
Vanhu vakarwa hondo
Manzwi aya kunyangwe zvawo achishanda kutsanangura zvinhu haasi zvipauro
chaizvo.
(b) Kushandisa zvirevamwene, sokuti:
Mwana wengwe
Hanzu yeJoni
Mashanga emombe
Chibage cheKenya
Ivhu rechuru
(c ) Kushandisa mazita
Mazita anogonawo kushandiswa kutsanangura manwe mazita, sokuti:
mombe tsiru
murume mudhumeni
musikana murapi
mbudzi sheche
imbwa hadzi
mukomana nherera
murume mbavha
(c) Kushandisa hweretwa
Uku kushandisa manzwi akakweretwa kubva kune imwe muitauro, sokuti:
Pingi (pink)
bhurauni (brown)
Yero (yellow)
girini (green)
32
Dhara (old)
meruni (maroon)
Zvakadaro, pakushandisa hweretwa idzi kazhinji manzwi anozobudapo anenge
akaumbwa semaumbirwo ezvirevamwene, sokuti:
Hembe yebhurauni
Juzi repingi
Jira rakudhara
Mujivha wegirini
Zvipauro zvinogona kutevedzana zvakawanda zvichitsanangura zita kana chisazitasingwi.
Hazvina basa kuti chipauro chipi chinotanga, sokuti:
Mukomana mukobvu mupfupi mutema aenda.
Idzo nhatu tema
3. CHIREVAUWANDU
Chinogonawo kunzi chiratidzauwandu. Iri izwi kana chizita chinoratidza uzhinji kana ushoma
hwezvinhu zvinenge zviri kutaurwa nezvazvo. Chinogonawo kunzi chiratidzauwandu.
Mienzaniso ndeinoti:
Chingwa chose (pasina chinosara)
Vana voga (pasina vakuru)
Mauva ose (pasina rinosara)
3.1 Maumbirwo ezvirevauwandu
Chizita ichi chinoumbwa sezvizvi:
Chivakashure
+
Dzitsi
Zv-
+
-oga
t-
+
-omene
p-
+
-ose
3.1.1 Zvivakashure zvezvirevauwandu
33
Siyano
inowanikwa
zvezvirevauwabdu
pazvivakashure
hazviperi
zvechizita
nenzvovera
asi
ichi
nezvezvimwe
nzvanyira.
Napapfupi,
zvezvirevauwandu zvakamira sezvizvi:
Munhu/Mupanda
Chivakashure
Muenzaniso
Mutauri pachako
nd-
nd- omene
Vatauri pachenyu
t-
t- ose
Munhu wauri kutaura naye
w-
w- oga
Vanhu vauri kutara navo
m-
m- ose
1
Ø-
Ø- oga
1a Ø-
Ø-
Ø-omene
2
v-
v- ose
2a va-
v-
v- omene
2b a-
v-
v- oga
3
mu-, mw-
w-
w- omene
4
mi-
y-
y- ose
5
Ø-/(ri-)
r-
r- omene
6
ma-
Ø-
Ø- oga
7
chi-, ch-
ch-
ch- ose
8
zvi-
zv-
zv- ose
9
Ø-/ (i-)
y-
y- oga
10 Ø-/ (dzi-)
dz-
dz- omene
11 ru-, rw-
rw-
rw- omene
12 ka-, k-
k-
k- oga
13 tu-, tw-
tw-
tw- oga
14 u-, hw-
hw-
hw-ose
15 ku-
kw-
kw- oga
16 pa-
p-
p- oga
17 ku-
kw-
kw- omene
mu-, mw-
va-, v-
34
zvizita
ndeyekuti
zvivakashure
17a Ǿ-
kw-
kw-oga
18 mu-
m-
m-omene
19 svi-
sv-
sv- oga
21 zi-
r-
r- oga
3.1.2 Madzitsi ezvirevauwandu
Chizita ichi chine mhando nhatu dzemadzitsi, dzinoti; /-ose, -oga, -omene/. Kunyangwe zvazvo
vamwe vachiona sekuti madzitsi ezvizita izvi ndi/-se, -ga, -mene/, isu tinoona sekuti madzitsi aya
ndeatapa pamusoro. Chinoita tidaro ndechekuti dzitsi chipande chenzwi chisingashanduki. Zvino
tikatarisa zvipande zvatapa semadzitsi, tinoonawo kuti hazvishanduki nyangwe zvikashandiswa
nezvivakashure zvipi zvazvo, sezvinotevera:
v-oga
Ǿ-oga
zv-oga
m-oga
r-oga
nd-omene
v-omene
k-omene
sv-omene
kw-omene
v-ose
r-ose
ch-ose
dz-ose
hw-ose
Nokudaro, zvidimbu zvisingashanduki izvi ndizvo madzitsi ezvizita izvi. Zvinorehwa nemadzitsi
aya zvinojekeswa pazasi:
(a)
-ose (kureva choga choga pane zvinorehwa, pasina chinosara) sokuti:
Nguva dzose
Varume vose
Mwedzi wose
Ruware rwose
(b)
-oga (kureva chinhu, munhu kana boka rimwe chete) sokuti:
Mukomana oga
Tsime roga
Isu toga
(c )
-omene (kureva chinhu/munhu pauzima) sokuti:
35
Isu tomene
Baba vomene
Gudo romene
3.1.3. Dzokororo yezvirevauwandu
Zvirevauwandu zvinogona kudzokororwa kuburitsa simbiso yezvinenge zvichitaurwa.
Pakuita izvi, chirevauwandu chose, kwete dzitsi chete, ndicho chinodzokororwa, sokuti:
Pamba poga poga panosvikwa.
Vanhu vose vose vanodiwa.
4. ZVIVERENGO
Ichi chizita kana izwi rinotsanangura zita kana chimwe chizita richiunza pfungwa yekupatsanura kana
kurava, sokuti:
Mumwe mwana (ari kupatsanurwa kubva mune vamwe)
Mwana mumwe (averengwa akaonekwa ari oga)
Musikanai (mhando yemusikana, achipatsanurwa kubva mune vamwe)
4.1 Maumbirwo ezviverengo
Chizita ichi chakafanana nezvimwe zvizita pamaumbirwo pakutichine chivakashure nedzitsi, sokuti:
Chivakashure
Dzitsi rechiverengo
ri-
+
mwe
>
rimwe
pa-
+
mwe
>
pamwe
4.1.1 Zvivakashure zvezviverengo
Zviverengo zvizhinji zvine zvivakashure zvakafanana uye zvinofambirana nezvemazita. Hezvinoi
zvivakashure zvacho:
Mupanda
Chivakashure
Muenzaniso
1
mu-
mu-mwe
2
va-
va-mwe
3
mu-
mu-mwe
36
4
mi-
mi-mwe
5
(ri-)
ri-mwe
6
ma-
ma-mwe
7
chi-
chi-mwe
8
zvi-
zvi-mwe
9
Ǿ/(i-)
i-mwe
10
Ǿ/(dzi-)
dzi-mwe
11
ru-
ru-mwe
12
ka-
ka-mwe
13
tu-
tu-mwe
14
u-/hw-
Humwe
15
ku-
ku-mwe
16
pa-
pa-mwe
17
ku-
ku-mwe
18
mu-
mu-mwe
19
svi-
svi-mwe
21
(ri-)
ri-mwe
Siyano pakati pezvivakashure zvemazita nezvezviverengo iri pakuti zviverengo zvemipanda 5 ne21
zvinoshandisa chivakashure chimwe chete (ri-) asi kumazita kuine zvivakashure zviviri
zvakatosiyana.
4.1.2 Madzitsi ezviverengo
Kufanana nechirevauwandu, chiverengo chine madzitsi matatu anoti:
(a) –mwe, (kureva bodzi, kana zvinhu zvakafanana) sokuti:
musikana mumwe
badza rimwe
vanhu vamwe
vana vamwe
(a) – mwe, sokuti:
rimwe gore
37
imwe nyaya
rimwe zirume
(b) –i? sokuti: (kureva rudzii?)
mwanai?
Mutii?
Munhui?
Cherechedzo

Chiverengo chinogona kutangira kana kutevera chizita chachinotsanangura sezvabuda
pamusoro. Kana chichitevera chizita, semuna <badza rimwe, muti mumwe>, izwi
rinokwidzwa panzvovera yepana/-mwe/. Apa /-mwe/ inenge ichireva chinhu chimwe
chete kana zvinhu zverudzi rumwe chete kana zvakafanana.

Kana chiverengo ichi chichitangira chizita semuna <rimwe gore, imwe nyaya>, izwi
harikwidzwi pakudaidza chiverengo chacho. Apa /-mwe/ inenge ichireva chinhu chimwe
chinotsaurwa kubva kune zvimwe, kanawo zvinhu zvakawanda zvinenge zvichitsaurwa
kubva mune zvimwe.
4.1.3. Dzokororo yezviverengo
Zviverengo zvinotevera chizita (zvinodudzwa izwi rakakwira) pana/-mwe/ ndizvo zvinogona
kudzokororwa zvichiratidza maitiro kana maitikiro, sokuti:
Taurai mumwe mumwe
Simudza dombo rimwe rimwe
Zvinogonawo kudzokorororwa zvichibatanidzwa na/ne-/ zvichiburitsa pfungwa yesimbiso, sokuti:
Pamwe nepamwe pakasungwa.
Muti mumwe nomumwe uchatemwa.
Torai chii nechii.
5. ZVINAN’ANURI
Zvinonziwo zvisarudzi. Izwi rinoshandiswa kuratidza kana kunyurura chaicho chiri kutaurwa
nezvacho kubva pane zvimwe zvakada kufanana nacho, sokuti:
Svondo rino (kuritsaura kubva kune mamwe masvondo)
38
Mwana uye (kumutsaura kubva kune vamwe vanozivikanwa)
Musha upi? (kuutsaura kubva kune imwe misha)
5.1 Maumbirwo ezvinan’anuri
Sezvimwe zvizita zvatsanangurwa kumashure, chinan’anuri chinoumbwa nechivakashure nedzitsi,
sokuti;
Chivakashure
Dzitsi
ri-
+
-no
va-
+
-ye
ka-
+
-pi?
5.1.1 Zvivakashure zvezvinan’anuri
Zvivakashure zvizhinji zvezvinan’anuri zvakafanana nezvezviverengo zvemipanda mimwe chete
kusiya kwezvemipanda inotevera;
Mupanda
Chivakashure
Muenzaniso
1
u-
u-ye (munhu uye)
3
u-
u-no (muti uno)
4
i-
i-pi? (misha ipi?)
6
a-
a-ye (mabwe aye)
5.1.2 Madzitsi ezvinan’anuri
Zvinan’anuri, sezviverengo nezvirevauwandu, zvine madzitsi matatu. Aya ndeanoti:
(a) –no (kureva munhu/chinhu chiri pedyo nemutauri) sokuti:
Vana vano
Gore rino
Mwana uno
Pamba pano
(b) –ye (kureva chinhu/munhu anozivikanwa kana ambotaurwa nezvake)
Gore riye
Vanhu vaye
Musha uye
39
Unhu huye
(c ) –pi? (kubvunza chinhu pakati pezvimwe)
Mbudzi dzipi?
Musha upi?
Vakomana vapi?
5.1.3. Dzokororo yezvinan’anuri

Zvinan’anuri zvine madzitsi /-no, -ye/ zvinogona kudzokororwa pachibuda pfungwa
yesimbiso, sokuti:
Varume vaye vaye
Vaenda zvino zvino
Zviye zviye ndezvipi?
Chinobuda apa ndechekuti zvinan’anuri zverudzi urwu kana zvichidzokororwa panodzokororwa
chinan’anuri chose kwete dzitsi chete.

Zvinan’anuri zvine madzitsi /-no, pi?/ zvinogona kudzokororwa zvichibatanidzwa na /ne-/
sokuti:
Papi nepapi zvapo painge pakasungwa.
Torai chino nechino.
5.2. Fanano yezvizita zvose zvatsanangurwa
Zvizita zvose zvatsanangurwa kubva kwekutanga zvakafana pakuti zvose zvinoumbwa
nechivakashure nedzitsi, sokuti:
Chivakashure
+
Dzitsi
Chizita
mu-
+
-rume
Zita
mu-
+
-tsvuku
Chipauro
ri-
+
-ye
Chinan’anuri
zv-
+
-ose
Chirevauwandu
ka-
+
-mwe
Chiverengo
Chikwata chezvizita zvinoti zvisazitasingwi nezviratidzi chiri muboka rachowo takanangana
nemaumbirwo.
40
6. ZVISAZITASINGWI
Iri izwi rinogona kutora nzvimbo yezita muchirevo, sokuti:
Murume anoputa fodya. (Zita, mupanda 1)
Iye anoputa fodya. (Chisazitasingwi, mupanda 1)
6.1 Maumbirwo ezvisazitasingwi
Zvine maumbirwo maviri anoti:
(a) Zvisazitasingwi zvedungamunhu
Izvi zvisazitasingwi zvinonongedzera munhu anenge achirehwa. Munhu uyu anogona kuva mutauri
achizvinongedza. Uyu anonzi munhu wokutanga. Kana ari umwe chete chisazitasingwi chacho
ndi<ini> kanawo vakawanda chinenge chiri <isu>. Kana ari muteereri ari kurehwa, anonzi munhu
wechipiri. Kana ari mumwe chete chisazitasingwi chacho ndi<iwe> asiwo kana vakawanda chinova
<imi>. Kana anorehwa ari munhu asipo asi achitaurwa nezvake, anonzi munhu wechitatu.
Chisazitasingwi chacho ndi<iye> kana ari mumwe chete. Asiwo kana vakawanda chinova <ivo> iyo
ine
maumbirwo
achazotsanangurwa
pane
rimwe
boka
rezvisazitasingwi.
Maumbirwo
ezvisazitasingwi zvedungamunhu izvi anoti:
Chitsigisi
+
Chiratidzamupanda/munhu
i-
+
-ni
i-
+
-we
i-
+
-su
i-
+
-ye
(b) Zvimwe zvisazitasingwi zvine maumbirwo anoti:
Chitsigisi
+
Chiratidzamupanda/munhu
+
nzvovera /o/
i-
-v-
-o
i-
-p-
-o
i-
-m-
-o
i-
-zv-
-o
i-
-k-
-o
41
Cherechechedzo
Chitsigisi
Zvisazitasingwi zvose zvine chitsigisi /i/. Chitsigisi ichi chinogonawo kunzi nzvovera yokutsigira.
Iyi nzvovera inoiswa pokutanga peinzwi kuti rigone kunzwika serakazara pakuridaidza.
Chiratidzamupanda/munhu
Iri izwi kana vara rinotipa ruzivo rwekuti zita rinenge richitaurwa nezvaro riri mumupanda upi
kanawo kuti munhu wechingani ari kumirirwa nechisazitasingwi chacho.
6.2. Zvimwe zvakakosha pazvisazitasingwi

Chisazitasingwi chinogona kushandiswa chakatevedzana nezita rachinomirira kana chizita
chinochidudzira kuitira kubudisa pfungwa yekutsinhira. Apa chisazitasingwi chacho ndicho
chinowanowanikwa pokutanga, sokuti:
Iro gudo radya mumunda.
(Chisazitasingwi + zita rachinomirira)
Ivo vatema, vanoda rusununguko. (Chisazitasingwi + zita rachinomirira)
Iko kumwe variko. (Chisazitasingwi + Chizita chinochidudzira)

Zvisazitasingwi
zvedungamunhu
zvinogona
kudzokororwa
pachibudiswa
pfungwa
yesimbiso. Kana zvichinge zvadzokororwa, zvinobva zvarasikirwa nechitsigisi chechipiri,
sokuti:

Ini
>
inini
kwete iniini
Iwe
>
iwewe kwete iweiwe
Isu
>
isuisu kwete isuisu
Imi
>
imimi kwete imiimi
Zvisazitasingwi zvemunhu wechipiri (wauri kutaura naye) zvinogonawo kushanda
sezvinamatidzwa (zvivakamberi zvemazita zvisina zvazvinoreva kana zviri zvoga) sokuti:

Babawe
(Baba iwe)
Vanami
(Vana imi)
Chisazitasingwi <iye> chinogona kubatanidzwa nechimwe chisazitasingwi zvichiburitsa
simbiso, sokuti:
Iye imi
>
iyemi
Iye iwe
>
iyewe
42
Iye isu

>
iyesu
Simbiso inogona kubuda zvakare kana zvisazitasingwi zvabatanidzwa nazviratidzi. Izvi
zvinogona kuitwa pazvisazitasingwi zvose kubva mupanda 1 kusvika 21, sokuti:
Iko aka
>
ikako
Imo umu
>
imomu
Iro iri
>
irori
Ipo apa
>
ipapo
7. ZVIRATIDZI
Chiratidzi izwi rinoshandiswa kuratidza urefu hwenzvimbo iri pakati pemutauri nemunhu kana chinhu
chinenge chichitaurwa nezvacho, sokuti:
Gudo iri (riri pedyo nemutauri)
Mvura iyo (iri kure nemutauri)
7.1 Mhando dzezviratidzi
Zviri mumhando mbiri dzinoti, zvepedo nezvekure. Zvakare zita rimwe nerimwe rinogona kuratidzwa
seriri pedo kan kure nemutauri.
7.2 Maumbirwo ezviratidzi
Zviratidzi zvine maumbirwo maviri, akatodzana neezvisazitasingwi.
(a) Zviratidzi zvepedo
Izvi, kufanana nezvisazitasingwi zvinonongedzera munhu anotaurwa (zvedungamunhu) zvine
maumbirwo anoti:
Chitsigisi
+
chiratidzamupanda
a-
-ka
a-
-va
i-
-ri
i-
-zvi
u-
-yu
43
(b) Zviratidzi zvekure
Izvi zvine maumbirwo akafananawo neemhando yepiri yezvisazitasingwi, anoti:
Chitsigisi
+
Chiratidzamupanda +
nzvovera /
i-
-r-
-o
i-
-zv-
-o
a-
-p-
-o
u-
-m-
-o
7.3. Zvimwe zvakakosha maererano nezviratidzi

Zviratidzi zvine zvitsigisi zvitatu zvazvinogona kushandisa zvinoti: /a, i, u/

Mhando mbiri dzose dzezviratidzi dzinoti zvepedo nezvekure dzinogona kudzokororwa
kubudisa
pfungwa
yesimbiso.
Kana
zvadai,
chitsigisi
chechiratidzi
chechipiri
chinowanzorasika, sokuti:

Umo umo
>
umomo
Iro iro
>
iroro
Izvi izvi
>
zvizvi kana zvizvizvi
Zviratidzi,
sezvisazitasingwi,
zvinogonawo
kuwanikwa
mundevo
zvichishanda
senhamatidzwa, sokuti:
Baba ava
>
Babava
Mvura iyi
>
Mvurayi
Kumba uko
>
Kumbako
7.4. Siyano yezvisazitasingwi, zviratidzi nezvimwe zvizita
Mukufanana kwazvo, zvisazitasingwi nezviratidzi zvinosiyana nezvimwe zvizita pane zvinotevera:

Mazita ane zvivakashure asi zviratidzi nezvisazitasingwi zvine zvitsigisi.

Pachinzvimbo chedzitsi, zvisazitasingwi nezviratidzi zvine zviratidzamupanda/munhu.

Mune zvimwe zvizita zvose, dzitsi harigoni kusiiwa chizita ichocho chichisara chine
zvachinoreva
asi
chitsigisi
chinogona
kusiiwa
nechisazitasingwi kana chiratidzi chacho.
44
asi
zvisingakanganisi
zvinorehwa

Mune zvimwe zvizita zvose dzitsi harishanduki sezvo ririro rinodengezera zvinoreva chizita
icho
asi
pazvisazitasingwi
nezviratidzi
chiratidzamupanda/munhu
chinoshanduka
nemupanda/munhu, sokuti:
Dzitsi
Chiratidzmupanda/munhu
mu-
sikana
u-yu
(1/3)
va-
sikana
a-va
(2)
(ri-)
sikana
i-ri
(5)
chi-
sikana
i-chi
(7)
u-
sikana
u-hwu (14)
svi-
sikana
i-svi
(18)
8. ZVIREVAMWENE
Aya mazwi anodudzira zita nokuratidza muridzi wechinhu chinenge chichitaurwa nezvacho,
somuenzaniso;
Mukadzi wababa
Sadza rangu
Hari yevhu
Chirevamwene chinoita basa rekududzira zita zvinova zvinoita kuti chive chidudzirazita asi
maumbirwe acho nemhando dzacho zvichaongororwa tava kuatarisa ndevo dzezvizita dzine
zviwedzerwa.
9. CHIITOPAURO
Iri izwi rinodudzira nokutsanangura chimiro chezita sezvinoita chipauro asi iro riri chiito.
Nekumwe kutaura, chiitopauro chiito chinoita basa rechipauro. Mienzaniso ndeinotevera;
Mwana akanaka
Vasikana vakarukwa musoro ngavasimuke
Vakomana vanoputa fodya vasungwa
Maumbirwo ezviitopauro achaongororwawo mberi, pandevobonga dzezviito dzine zviwedzerwa
idzo dzine maumbirwo anoti; zviwedzerwa +
Dzitsi rechiito.
B: NDEVO DZEZVIZITA/CHIZITANDEVO
45
Iri rava danho riri pamusoro perechizita. Kana zvizita zvakasiyana-siyana zvikabatanidzwa
zvinoumba chiumbwa chiri pamusoro pedanho rezvizita cheNdevo dzezvizita kana
Zvizitandevo. Ndevo dzezvizita chiumbwa chinovakwa neChizita kana Chizitasimboti
nechidudzirazita kana zvidudzirazita zvinowirirana nacho.
1.1 Maumbirwo
Chizitasimboti
+/- chi (zvi) dudzirazita zvine wirirano nechizitasimboti, sezvizvi;
Mwana
+
mudiki
Baba
+
vatsvuku
avo
Matenga
+
makuru
ezviyo
Iye
+
mumwe uya
wangu
Tsananguro yemaumbirwe eNdevo Dzezvizita
Maumbirwe aya anotaridza zvinotevera:
Chizitasimboti,
Ichi chinoreverera zita kana chisazitasingwi chete. Zviviri izvi zvakakosha chose pakuvapo
kwendevo yechizita zvokutoti chimwe chazvo kana zvose zvinomanikidzirwa kuti zvivepo kuti
ndevo yechizita imire. Kana chizitasimboti chisipo ndevo yechizita inenge yatoshaikwawo.
Chizitasimboti chizita chikuru chakabata ndevo yechizita. Zita kana chisazitasingwi ndizvo
chete zvinoshanda sechizitasimboti Hapana kana chidudzirazita chipi zvacho pane zvose
chingashanda sechizitasimboti,
Mienzaniso:
gudo guru (zita ndiro chizitasimboti)
iro guru (chisazitasingwi ndicho chizitasimboti)
guru riye iri (ndevo yechizita ine chizitasimboti
chakasiiwa/chakavanda/chisingaonekwi chiri mumpanda 5)
Kusaonekwa kwechizitasimboti hazvirevi kuti hachipo asi changosiiwa chete nokuti
hatingadudziri zita risipo. Saka hatigoni kuti titi guru chizitasimboti apa nokuti ndiro izwi
rinotanga asi rinongoramba riri chidudzirazita chete. Pamavakirwe kana zvakadai zvakakosha
46
kutaridza kuti chizitasimboti chacho chisingaonekwi chiri mumupanda upi asi kwete kuzopa
muenzaniso nokuti mazita kana zvisazitasingwi zviri mumupanda umwe zvakawanda saka
tinenge tisingazivi chiri kududzirwa chacho.
Zvinoreva (+/- ) pamavakirwe eNdevo yezvizita
Izvi zvinoreva kuti chi(zvi)dudzirazita zvinogona kuvapo kana kusavapo pandevo yezvizita.
Tinogona kuva nendevo yechizita
yakamira nechizitasimboti chete pasina chi(zvi)dudzirazita
zvine wirirano nacho, sezvizvi;
Rudo muna Rudo ibofu
Aapa ndevo yechizita yakakwana ine chizitasimboti chete rudo isina chidudzirazita. Asi kana
zvidudzirazita zviripo hazvifaniri kusiiwa nokuti zvakakoshawo. Hazvirevi kuti hazvina kukosha
asi kuti hazvisi musimboti ndosaka dzimwe nguva zvisipo. Nyangwe zvisipo ndevo yechizita
haingafi.
Chidudzirazita /zvidudzirazita

Iri inzwi rinotipa tsananguro yezita kana chisazitasingwi nekupa zvakawanda maererano
nezvezita kana chisazitasingwi ichi. Pane marudzi manomwe ezvizita anopiwa zita rokuti
zvidudzirazita anoita basa iri anoti; zvipauro, zvirevauwandu, zvinana’nuri, zviverengo,
zviratidzi, zviitopauro nezvirevamwene.

Ndevo yechizita imwe chete inogona kuva nechidudzirazita chimwe chete kana
zvakawanda,sezvizvi;
mwana wangu
(chidudzirazita chimwe chete)
mwana wangu mutsvuku
(zvidudzirazita zviviri)
mwana wangu uya mutsvuku mutete
(zvidudzirazita zvina)
Kana ndevo yezvizita ine zvidudzirazita zvizhinji kunenge kuchingova kusimbisa dudziro
yezita rimwe iroro.

Kazhinji chizitasimboti ndicho chinotanga chichizoteverwa nechi(zvi)dudzirazita sokuti;
vana ava,
vana vaviri ava,
ivo vaviri ava
47

Zvidudzirazita zvinogonawo kutangira chizitasimboti kana pfungwa yesimbiso ichiiswa
pazviri sokuti;

iri zuva
enzanisa
zuva iri
chiye chingwa
enzanisa
chingwa chiye
Chiverengo chinogonawo kutangira chizitasimboti kana chikataurwa chisingakwidzwi
izwi, sokuti;
rimwe gore
pamwe pamusha

Panguva dzose chidudzirazita chinofanira kuva newirirano nezita rachinodudzira
sezvizvi;
Varume (2)
vatsvuku (2) vaya (2)
Murimi (1)
uyu (1)
akanaka
Chikoro (7)
chidoko (7)
chino (7)
(1)
Hazvigoni kuti titi;
Chingwa (7) vangu (2)
Chenjedzo :
iro (5)
Zvinofanira kujeka kuti padanho reNdevo dzezvizita, zvizita zvese zvava
kushandisa mazita anowirirana nemavakirwe edanho iri. Pana mwana
hatichaitori sezita asi chizitasimboti uye mudiki
mudiki, mwana
hatichaitori sechipauro padanho iri asi
sechidudzirazita chine wirirano nechizitasimboti. Zvimwe chetezvo pana Iye mumwe uya wangu,
haitorwi sokuti yakavakwa neChisazitasingwi, chiverengo nechinan’anuri asi Iye Chizitasimboti
uye mumwe uya wangu zvidudzirazita zvine wirirano nechizitasimboti.
1.2. MHANDO DZENDEVO DZEZVIZITA
Pane mhando dzakasiyana-siyana dzendevo dzezvizita dzinoti;
(a) Ndevo yechizita ine Chizitasimboti chete (zita kana chisazitasingwi) pasina
chi(zvi)dudzirazita zvine wirirano nacho, sokuti;
gudo raurawa nevana
iro raurawa nevana
48
baba vauya
iye aenda
(b) Ndevo yechizita ine Chizitasimboti (zita kana chisazitasingwi) + Chidudzirazita
sokuti;
murume mutsvuku
ivo avo vaya
gudo riya
iro guru riye iri
(c)
Ndevo
yechizita
ine
Chizitasimboti
(zita
kana
chisazitasingwi)
chisingaonekwi/chakavanda + Chi (zvi)dudzirazita
(Mupanda 2) vaye vangu
(Mupanda 7) chitsvuku
(Mupanda 5) guru riye iri
(Mupanda1) mumwe wandakavenga uyu oga
Chenjedzo:
Apa zvakakosha chose kuti kana ndevo dzezvizita dzakadai dzopatsanurwa pajekeswe mupanda
wezita rinodudzirwa nechi (zvi) dudzirazita zviri kuonekwa zvacho. Iyi haigoni kuti itorwe
semhando yeNdevo yezvizita inobatanidza zvidudzirazita zvoga nokuti hapana ndevo yechizita
ingamira pasina zita kana chisaizitasingwi uye hazviiti kuti zvidudzirazita zvishande
sezvizitasimboti.
(d)Ndevo yechizita ine Zvizitasimboti zvine chibatanidzi + chi(zvi)dudzirazita
Mienzaniso:
mai kana baba vangu vaenda
imbwa nemunhu zvadzingirirana
ini kana John uyu
49
nyangwe nembudzi dzake dzafa
kana nevana vaenda.
mbavha kana pfambi dzinosungwa
isu kana imi endai
Zvibatanidzi kazhinji zvinenge zviri; <kana, nyangwe, na-, ne-, no->
Pakupatsanura zvibatanidzi zvinotorwa sebande rechizitasimboti sezvo zviri izvo zvinobatanidza
zvizitasimboti izvi.
(e) Ndevo dzezvizita dzakatevedzana
Apa chinenge chaitika ndechokuti zvizitasimboti (mazita kana zvisazitasingwi) zvinenge
zvatevererana zvichibva zvatoumba Ndevo dzezvizita mbiri mumutsetse umwe chete sezvizvi:
(i) Zita +Zita, sokuti:
mombe tsiru
mambo Ndyire
sabhuku Katsi
Mickson Sithole
Ticha Mucheroweyi
Musikana pfambi
Mudzimai mupengo
Tete Monica
Sajeni Chimedza
(ii)Chisazitasingwi +Zita
iro Gararirimo
iye John
ipo pamusha
(iii)Zita +Chisazitasingwi +Chidawo
Baba iwe Shava
Mai imi nhuka
(iv) Zita + chirevamwene +chidawo
50
Mai vangu Moyo
Mbuya vangu Ngara
(v) Ndevo dzekupika
Nasekuru vaMutasa vakafa!
Nababa vangu Moyo!
(vi) Mubatanidzwa wemhando dzadomwa, sezvizvi;
Ivo vaye vakomana nevasikana
Varume mbavha varefu kana vapfupi
Mucherechedzo: Pamhando yeNdevo dzezvizita zvakatevedzana panobuda ndevo mbiri nguva
dzose patinodzipatsanura nokuti pane zvizitasimboti zviviri zviri kutevedzana. Hatigoni kutora
rimwe zita sechidudzirazita kunyange richidudzira rimwe racho;
tsiru Iro Gararirim; sabhuku Katsi; Ticha Mucheroweyi
Chizitasimboti
+
somuenzaniso: pana mombe,
dzakavakwa sezvizvi:
chi (zvi)dudzirazita zvine wirirano nechizitasimboti
Mombe
----------
Tsiru
-----------
Iro
-----------
Gararirimo
-----------
Sabhuku
------------
Katsi
------------
Ticha
-------------
Mucheroweyi
------------
Dzose dzinotorwa sezvizitasimboti zvisina zvidudzirazita
1.2.1. Kushandiswa kwendevo dzezvizita
Ndevo dzezvizita dzinoshanda nezvimwe zvivakwa zvemutauro weChiShona nenzira
dzakasiyana – siyana. Izvi zvinoreva kuti dzinokwanisa kuwanikwa dziri zvivakiso zvemutauro
51
munhurikidzwa dzezvizita, dzezviito nedzenyaudzosingwi. Zvimwe zvacho zvinokwanisa
kuvhiringa pari zvino asi zvinozonzwisisika kana maita zvivakwa zvacho;
(a) Dzinoshanda semadzitsi mumazitaumbiridzwa;
Ø-+- pukahuru (1a)
Ø-+ sadzadete (1a)
chi -+ - hwanaudiki (7)
Ø- + -babamukuru (1a)
Ø- + -goredema (1a)
Ø- +- mutowehuku (1a)
(b)Dzinoshanda semadzitsi mundevo dzezvizita dzine zviwedzerwa;
wa- +- baba vangu
ne - +- mukomana mutsvuku
ndi -+ -babamunini Francis
se - +- mwana mukuru
i+- nyanzvi yenhabvu
ha- +- vano vasikana vangu
he- + - (i) cho chigaro
(c)Dzinoshanda semuiti mundevobonga dzezvizita, ndevobonga dzezviito nendevobonga
dzenyaudzosingwi; sokuti;
murume uyu ndiMusiyadzasukwa
dunhu redu rino ndereVaRozvi
mombe yangu tsvuku inyanzvi
varume vaya
vanoba
mhuri iya yaungana
madzimai aya ose aenda kumusangano
baba vangu tasa nenzira
sadza rose teu mumavhu
52
(d)Dzinoshanda sezadzisandevo mundevo dzezviito nendevo dzenyaodzosingwi;
-sung- mhuka mbiri
-dy- sadza zhinji
-rov- mwana uyu
-tem- muti murefu
do pasi
tasa munzira pfupi
pa padama rake
(e) Dzinoshanda sezadzisandevo mundevo dzezviitogama;
(ka-) -va
mudumbu make
(ano-) -nzi
mwana wamambo
(aka-) –ti
pasi pi
C: NDEVO DZEZVIZITA DZINE ZVIWEDZERWA
Iri idanho riri pamusoro pendevo yezvizita. Kana ndevo yezvizita yava nezviwedzerwa
zvinoreva kuti inenge yawedzererwa chimwe chivakwa chinonzi chiwedzerwa naizvozvo inenge
yoreva zvakati chenei kupinda ichingova ndevo yechizita isina chaiswa pairi. Padanho rapfuura
ndevo yezvizita yange iri chiumbwa chakazvimiririra asi padanho rino chava chipenga kana
chiumbiso chinotobatana nechiwedzerwa kuti iumbe ndevo yezvizita ine chiwedzerwa.
1.1. Maumbirwe eNdevo dzezvizita dzine zviwedzerwa
Chiwedzerwa
+
Ndevo yezvizita
i-
- mombe gumi
na -
- mai vangu
re-
- benzi guru
(mu-) –zvina-
- purazi uya
53
Maumbirwe aya anoratidza kuti tinongopamhidzira chiwedzerwa chete pachiumbwa chedanho
rapfuura kuti tive nendevo yezvizita ine chiwedzerwa. Zvose zviri zviviri, Chiwedzerwa
neNdevo yezvizita zvinotomanikidzirwa kuti zvivepo, hapana chinofanirwa kushaikwa
pachiumbwa ichi. Chiwedzerwa ivara kana kuti mavara anotutsirwa pokutanga kana pakati
peinzwi achiwedzerawo zvinoreva inzwi racho. Ndevo yezvizita apa inoshanda sedzitsi rendevo
yezvizita zvine chiwedzerwa.
Kubva pamienzaniso iri pamusoro panobuda mhando ina dzendevo dzezvizita dzine
zviwedzerwa dzinoti;
(i)
Ndevo dzezvizita dzine chiwedzerwa chechindori
(ii)
Ndevo dzezvizita dzine chiwedzerwa chechidudzirachiito
(iii)
Ndevo dzezvizita dzine chiwedzerwa chechirevamwene
(iv)
Ndevo dzezvizita dzine chiwedzerwa cheratidzamuridzi
1.1.1. Ndevo dzezvizita dzine chiwedzerwa chechindori
Iyi imhando yendevo yechizita ine chiwedzerwa chechindori inoumbwa sezvinotevera;
Chiwedzerwa chechindori + Ndevo yezvizita
ndi -
- Tsitsi wangu
(/H-/)
- murume uyu
ha-
- vano vana vake
i-
- shasha yedzvetsva
Tikatarisa mienzaniso iri pamusoro, zvatojeka kuti zvindori zvine zviwedzerwa zvina zvinoti;
/i-/
/H-/ anomiririra hwidzazwi
/ha- / ine nhoredzera dzayo /he-/ uye /ho-/
/ndi-/
ine nhoredzera dzayo /nda-/, /nde-/ uye /ndo-/
Zviwedzerwa zvezvindori izvozvi zvinoshanda nezvizita nenzira dzakasiyana- siyana izvo
zvinojekeswa patsananguro dzinotevera;
(a) Chiwedzerwa /ndi-/
54
Chiwedzerwa ichi chinobatanidzwa;
(i) Nemazita emumipanda 1a, 2a, ne2b sezvinotevera;
Ndi - Jowana (1a)
Ndi - ambuya (2b)
Ndi- VaMazuruse (2a)
(ii)Nezvisazitasingwi zvose sezvinotevera;
ndi- (i) -vo
ndi- (i) –ni
ndi - (i) -mi
ndi - (i) –po
(b)Chiwedzerwa /nda-/
Chiwedzerwa ichi chinobatanidzwa;
(i) nemazita ari mumupanda 2a ne 2b sezvizvi;
nda – VaMakaudze (2a)
nda - ambuya (2b)
nda - VaDzinoreva (2a)
(ii) nezviverengo, zvisarudzi nezviratidzi zvemipanda 2, 6 ne 16 sezvizvi;
nda - vamwe (2) -
chiverengo
nda - vaye (2) -
chinan’anuri/chisarudzi
nda - aya (6) -
chiratidzi
nda – pano (16) -
chinan’anuri/chisarudzi
Chenjedzo:
Pa 2a kune vanoremekedzwa kunyanya pachiZezuru panzvimbo ya/Va-/
vanoshandisa /a-/ sokuti; aMoyo, asekuru.Uyu /a-/ akasiyana newe 2b nekuti ndewekukudza ane
hwidzaizwi.
(c) Chiwedzerwa /nde-/ na /ndo -/
Chiwedzerwa ichi chinobatanidzwa;
55
(i) nezvimwe zvidudzirazita zvose kunze kwezvipauro sezvizvi;
ndo – wake
chirevamwene
nde – zvose
chirevauwandu
nde – vanokara
chiitopauro
nde – chino
chinan’anuri/chisarudzi
ndo - uyu
chiratidzi
(d)Chiwedzerwa /i - /
Chiwedzerwa ichi chinobatanidzwa;
(i) nemazita omumipanda 5, 9, ne 10 sezvizvi;
i - gudo (5)
i - nyoka (9)
i –huku (10
(ii) nezvipauro zvemimipanda 5, 9, ne 10 sezvizvi;
i - gobvu (5)
i - chena (9)
i - nhema (10)
(e)Hwidzaizwi /H -/
Chiwedzerwa ichi chinobatanidzwa;
(i) nemazita (ii) nezvipauro zvemipanda yese kunze kwe 1a, 2a, 2b, 5, 9, ne 10 sezvizvi;
/H-/ murume
>
mu΄rume
/H-/ chingwa
>
chi΄ngwa
/H- / kure
>
ku΄re
/H -/ mukuru
>
mu΄kuru
/H- / svitema
>
svi΄tema
Apa kana hwidza izwi yabatana nezvizita izvi inzwi rinokwidzwa panzvanyira nenzvovera
zvechivakashure chezvizita izvi sezvaratidzwa pamusoro.
(ii) Hwidzaizwi inogonawo kubatanidzwa nezvimwe zviverengo, sezvizvi;
/H-/ va΄mwe
/H-/ /mu΄mwe/
56
(f) Chiwedzerwa /ha-/, chine nhoredzera /he-/ ne/ho-/
Chiwedzerwa ichi chinobatanidzwa;
(i) nezviratidzi ne (ii) zvisarudzi, sezvizvi;
Ha -+ -ano
(haano)
chinan’anuri/chisarudzi
ha - +- apo
(hapo)
chiratidzi
ha -+- rino
(herino)
chinan’auri/ chisarudzi
ha -+ - uku
(hoku)
chiratidzi
ha - + - umu (homu)
chiratidzi
ha - +- vano (havano)
chiratidzi
1.1.2. Ndevo dzezvizita dzine chiwedzerwa chedudzirazviito
Idzi indevo dzine zviwedzerwa zvinotsanangura maitikiro echiito muchirevo.
Maumbirwo
Chiwedzerwa chechidudzirachiito
+
Ndevo yechizita
se-
- mwana wake
na-
- baba vangu
no-
- mukomana uyu
sa-
- tsuro magen’a
Zviwedzerwa zvedudzirachiito zviviri nenhoredzera dzazvo;
(a) /na-/, /ne-/, /no-/
(b) /sa-/, /se-/, /so-/
Zviwedzerwa zvedudzirachiito izvozvi zvinounza pfungwa dzinoreva zvakasiyana – siyana kana
zvikashanda nendevo dzezvizita.
(a) Chiwedzerwa /na-/
Pachinoshandiswa pose chinogona kureva zvinhu zvitatu zvakasiyana-siyana:
57
(i). /na-/ yedudziramuiti
Apa
inenge ichitaridza muiti wechiito chiri muchirevo, munhu kana chinhu chaita zviri
kutaurwa, sokuti;
Varohwa naama
Arumwa nembwa
John adiwa naSekai
Punha atukwa nomwana
VeManyika neNdau vanoshandisa /ndi-/ kana /nge-/kuratidza muiti wechinhu, sokuti;
Wanerwa ndibaba
Adzipwa ngesadza
Zvabviswa ndisekuru
Kazhinji chiito chinotevererana nedudziramuiti chinenge chiri murebeso yekuitwa ine
chivanduriro /-w-/.
(ii). /na-/ yedudzirachombo kana yechidudzirachiito cheshandiso
Apa /na-/ inoratidza chombo kana chinhu chashandiswa kuita chimwe chinhu, sokuti;
Atema muti nedemo
Mai varova mwana nemugoti
Masoja apfura vanhu nepfuti
Vamanyika vanoti;
Tauya ndiyo nzira
Wanerwa ngemubhadha
Dudzirachombo inokwanisawo kureva zvimwewo zvisingaratidzi zvashandiswa sokuti;
Uyai nepano
Tafa nenzara
Vafamba nemumunda
Ndiudzewo nezveupenyu hwako
Arara nekuti akaneta
Nyaya iyi yazara nedunhu rese
58
(iii). /na-/ yechidudzirawadzano kana yechidudzirachiito chekuita pamwe
/na-/ iyi inoratidza mubatanidzwa wekuita chinhu pamwe chete ichinyatsojekesa kuti zvinhu
kana vanhu vaita zvimwe zvinhu vari vose sokuti;
Mai vaenda kumunda nababa vangu
Solo anodana naMutsai
Anoshushana nomukadzi wake
Ndaiva nembwa
naMwari anozvidawo
Chidudzirawadzano hachifaniri kuvhiringidzwa nemazwi anobatanidza mashoko, sokuti;
Baba namai vauya
Apa namai haisi kududzira chiito asi kungotaridza vanhu vaviri vauya.
(b) Chiwedzerwa /sa-/
Chiwedzerwa ichi chinotaridza maitiro uye fanano yezvinhu zviri kutaurwa nezvazvo.
(i) Chidudzirachiito chemaitiro/chemuitiro
Ichi chinotaridza nzira yashandiswa kuita chinhu, sokuti;
Usataura semurwere
Anofamba sezongororo
Davidza somunhu mukuru
Usanditarisa sedununu
(ii) Chidudzirachiito chefanano
Ichi chinobatanidza zvinhu zviri kufananidzwa chichitaridza vanhu, zvinhu kana zviitiko
zvakafanana, sokuti;
Anoseka sababa vake
Anomhanya setsuro
Ane ushingi saVaMandiyemudza
Mazwi anoshanda nezviwedzerwa zvezvidudzirachiito
59
Zviwedzerwa zvezvidudzirachiito zvinobatanidzwa nendevo dzezvizita nenzira dzakasiyanasiyana;
/na-/ uye /sa-/dzinoshanda nemazita emumupanda 1a, 2a, 2b, 2, 12, 16 nezvisazitasingwi zvisiri
zvedungamunhu, sezvizvi;
naJohn (1a)
saambuya avo (2b)
napamusha (16)
saVaMarume (2a)
nakamwana (12)
navakomana (2)
saiye Godfrey
naipo pamba
saizvo zvingwa
naivo vana
/ne-/, /no-/, /se-/, /so-/ dzinoshanda nemazita emumipanda yese kunze kwe1a, 2a, 2b,
zvidudzirazita nezvisazitasingwi zvedungamunhu sezvizvi;
nemukomana uyo (zita 1)
sezizi (zita 5)
nevanhu (zita)
sesu (chisazitasingwi)
nevakuru (chipauro)
nevose (chirevauwandu)
sevamwe (chiverengo)
nemi (chisazitasingwi)
Mapazi echiKorekore neChiBudya anoshandisa /no-/ pachinzvimbo cha /ne-/ sokuti;
auya norori
enzanisa
nerori
vapinda nomumvura
enzanisa
nemumvura
usanetsana novarume
enzanisa
nevarume
1.1.3. Ndevo dzezvizita dzine chiwedzerwa chechirevamwene
60
Ndevo
dzezvizita zvine chiwedzerwa chechirevamwene dzinoratidza mwene kana muridzi
wechinhu chiri kutaurwa nezvacho
1.1.3.1.Maumbirwo
Chiwedzerwa chechirevamwene +
ndevo yechizita
wa-
-baba vangu
che-
-dovi iri
pe-
-vana vese
cha-
-ini (changu)
Chiwedzerwa chechirevamwene chinokwanisawo kupatsanurwa sezvizvi:
Nzvanyira inoratidza mupanda
+
chivakazwi chechirevamwene
w-
-a
v-
-e
ch-
-a
Ndevo dzezvizita dzinobatanidzwa nezviwedzerwa zvechirevamwene dzinoshanda semadzitsi
echirevamwene uye mazita anopiwa madzitsi acho anoendereana nezita rechizita chinenge
chabatanidzwa nechiwedzerwa.
(i) Madzitsi anobva pamazita sokuti;
wa- mambo vaya
ra- baba vako
(ii) Madzitsi anobva pazvisazitasingwi, sokuti;
wa-ini (wangu)
ma-ivo (mavo)
(iii) Madzitsi anobva pazvina’anuri, sokuti;
che- kuno kwedu
dze - kupi?
(iv) Madzitsi anobva pazviitopauro.sokuti;
Kwe-vasina mari
Ye-vasingadi basa
61
(v) Madzitsi anobva pazvirevamwene, sokuti;
ye-wavo
re-zvambuya
(vi) Madzitsi anobva pazvirevauwandu, sokuti;
kwe-vose vana
re-woga
(vii) Madzitsi anobva pazvipauro, sokuti;
re-mukuru mwana
pe-mudoko pamba
(viii) Madzitsi anobva pazviverengo, sokuti;
pe-chimwe chana
re- pai?
(ix) Madzitsi anobva pazviratidzi, sokuti;
zve-uyu mukomana
sve – ayo marume
1.1.3.2. Mhandonyana dzezvinotsanangurwa nechiwedzerwa chechirevamwene
Chiwedzerwa chechirevamwene chinokwanisa kuburitsa tsananguro yezvakasiyana-siyana kwete
kungoratidza muridzi chete:
(i). Zviwedzerwa zvinoratidza muridzi chaiye wezviri kutaurwa, sokuti;
mukadzi wa-baba vangu
mombe ya-vakuru vaya
sadza ra-ke
(ii). Zvinoratidza basa rechinhu, sokuti;
mvura yo-kumwa
mari ye-doro
mombe ye-kurimisa
hembe ye-kusvondo
banga re-chingwa
62
chitovo che-kugara
(iii). Zvinoratidza chakagadzirisa chinhu, sokuti;
imba ye-zvitinha
mombe ye-vhu
mota ye-waya
denga re-uswa
bhachi re-dehwe
(iv). Zvinoratidza mhando kana rudzi rwechinhu, sokuti;
mombe ye-tsiru
fodya ye-mbanje
muriwo we kovho
mvura ye-kugeza
nhumbi dze-umai
bhuku re-kubhangi
(v). Zvinoratidza zviri mukati mechinhu kana munogara zvinhu, sokuti;
gaba re-shuga
tsapi ye-zviyo
dura re-nzungu
denhe re-upfu
(vi). Zvinoratidza unhu,tsika kana kaitiro kevanhu kana zvinhu, sokuti;
mukadzi we-makuhwa
mudzidzisi we-nyambo
vakomana ve-nyengo
sekuru ve-zvibinge
(vii). Zvinoratidza kuti chinhu chakawanikwa sei, sokuti;
hembe ye-nzungu
upfu hwe-kupemha
mabarwe e-maricho
shangu dze-dovi
(viii). Zvinoratidza mazita enzvimbo zvichijekesa muridzi kana anotonga dunhu racho, sokuti;
63
kwaGutu (dunhu rashe Gutu)
KwaMutoko (dunhu rashe Mutoko)
1.1.4. Ndevo dzezvizita dzine chiwedzerwa cheratidzamuridzi
Ndevo dzine chiwedzerwa cherudzi urwu dzinoratidza muridzi chaiye wechinhu dzichiburitsa
pfungwa yekuva nesimba pazvinhu zvacho. Zviwedzerwa zverudzi urwu zvinonyanyosiyana
nechirevamwene pakuti pfungwa yeuridzi inoburitswa nezviwedzerwa zvitatu chete zvinoti:
/sa-/, /nya-/, /-zvina-/
1.1.4.1. Maumbirwo
Chiwedzerwa cheratidza muridzi
+
ndevo yechizita
nya-
-kutumbura
sa-
-dunhu
(mu-)
-zvina-
-guhwa
Zviwedzerwa zvezviratidzamuridzi
(a)/sa-/
Chiwedzerwa ichi chinobatanidzwa nemazita emumipanda 3, 5, ne9 chete sezvizvi;
sa-dombo
(5)
sa-bhuku
(5)
sa-musha
(3)
sa-homwe
(9)
(b)/nya-/
Chiwedzerwa ichi chinowanzobatana nezviito zvinotanga na/ku-/, mazita omumupanda 15,
sokuti;
nya-kubereka
nya-kutumbura
nya-kuuraya
(c)/-zvina-/
64
Chiwedzerwa ichi chinoshanda nechivakashure /mu-/ nguva dzose uye chinoshanda nemazita
omumupanda 1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,11, ne14 sezvizvi;
mu-zvina-pembe
mu-zvina-zivo
mu-zvina-nyaya
mu-zvina-guhwa
Ndevo dzose dzeratidzamuridzi dzine madzitsi ane zvivakazwi zvizhinji saka mazitaumbiridzwa.
1.1.5. MASHANDISIRWE ENDEVO DZEZVIZITA DZINE ZVIWEDZERWA
Mashandisirwo endevo achapiwa pachitariswa ndevo imwe neimwe yakazvimiririra
(a)Ndevo dzezvizita dzine chiwedzerwa chechindori
(i)Dzinoshanda sechiitwa mundevobonga yezvizita sezvizvi;
mwana washe muranda kure
murume uyu ndi sahwira wangu
mwana wangu inyanzvi yechikoro
(ii)Dzinoshanda sezadzisandevo mundevo dzezviitogama sezvizvi;
-va ndiyo firo yake
-nge ndiye mbavha
(iii)Dzinoshanda sendevobonga yechiito chine donzvo rakatevera muzvirevo, sezvizvi;
ndakasvika ndokugara pasi
akapinda muchitoro ndokutenga chingwa
(b)Ndevo dzezvizita dzine chiwedzerwa chechidudzirachiito
(i)Dzinoshanda setsigisandevo mundevo dzezviito nendevo dzenyaudzosingwi, sezvizvi;
-rov- mwana netsvimbo
-n’a nenyoka pagumbo
65
(ii)Dzinokwanisawo kushanda senyaudzosingwi sezvizvi;
akati nayo nayo tsuro
ndiye naro naro sadza kuridya
(c)Ndevo dzezvizita dzine chiwedzerwa chechirevamwene
(i)Dzinoshanda sedudzirazita mundevo dzezvizita, sezvizvi;
baba vangu avo
nyoka yemuroyi
(ii)Dzinoshanda semadzitsi endevo dzezvindori, sezvizvi;
nde-chasekuru ava
ndo - wedu mwana
(d)Ndevo dzezvizita dzine zviwedzerwa dzezviratidzamuridzi
(i)Dzinoshanda semuiti mundevobonga dzezvizita, dzezviito nedzenyaudzosingwi sezvizvi;
sadunhu hoyo tande nesango
nyakuba akabatwa nemapurisa
sabhuku ndivo vanotonga
(ii)Dzinoshanda sezadzisandevo mundevo dzezviito nendevo dzenyaudzosingwi, sezvizvi;
-rov- muzvinapurazi neshamhu
-dzvi nyakuba ruoko
(iii)Dzinoshanda semadzitsi endevo dzezvindori sezvizvi;
ndi-sadunhu avo
ndi-nyakuzvida uya
(iv)Dzinoshanda semadzitsi mumazitaumbiridzwa sezvizvi;
mu- zvinachitoro
Ø-nya-ku-b-a
66
D: NDEVOBONGA DZEZVIZITA
1.1. Maumbirwo
Ichi chirevo chidiki chinoumbwa nemuiti nechiitwa sezvizvi;
+/- muiti
+
chiitwa
murume uyu
ndibaba vangu
-----------
inyanzvi yenhabvu
mwana uya
munhu mukuru
1.1.1.Tsananguro yemaumbirwo
Maumbirwo anojekesa
kuti
muiti
unokwanisa kuvapo kana
kusavapo asi
chiitwa
chinotomanikidzirwa kana kusungirwa kuti chiwanikwe nguva dzose kuti pave nendevobonga
yechizita. Chiitwa chiri chega chinogona kuumba ndevobonga yechizita yakatozara,sezvizvi;
Ibenzi rangu
Mwana wangu iyeye
Havano vasikana vanoda zvekufara
(a). Muiti
Apa zvinoreva chiri kutaurwa nezvacho.munhu kana chinhu chiri kutaurwa muchirevo.
Mhando dzose dzezvizita uye ndevobonga dzezvizita dzinoshanda semuti sezvinotevera;
(i) . Zvizita; mienzaniso;
iye nditete
(chisazitasingwi)
uyo ndewangu
(chiratidzi)
Edmore igwara guru
(zita)
Mugezarichakwata inyanzvi yezvikafu
(zitaumbiridzwa)
Vamwe ndevangu
(chiverengo)
Pano ndipo patigere
(chisarudzi)
Wandinoda ndiJowana
chiitopauro)
67
Rangu iguru
(chirevamwene)
Mukuru ndoupi?
(chipauro)
Vose ishasha dzeshona
(chirevauwandu)
(ii). Ndevo dzezvizita mienzaniso;
imbwa nyoro ndidzo tsengi dzematowo
chido chedi imhandara isingachemberi
mwana washe muranda kumwe
(iii). Ndevo dzezvizita dzakatevedzana, mienzaniso;
mukomana mbavha ndiye asungwa
iro gamba ndiro rachemwa
mombe kunzi ishasha pakukweva
(iv). Ndevo dzezvizita dzine zvibatanidzi mienzaniso;
mwana nasekuru havo mudondo
kana nembwavo ishasha pakudya
nyangwe nevana ndevedu
(v). mubatanidzwa wendevo dzezvizita mienzaniso;
vose vemana vechidiki nevakuru imhandu dzangu
mbudzi dzose,huku shoma,makwai matatu nemadhongi matsvuku zvipfuwo zvangu
(b). Chiitwa
Ichi chidimbu chechirevo chinenge chine zvachinoreva kana kududzira pamusoro pomuiti.
Chiitwa chinenge chiri ndevo yechindori nguva dzose ine chimwe chezviwedzerwa
zvinotevera:/i-/,/ndi-/,/nda-/,/nde-/,ndo-/,/H-/hwidzazwi,/ha-/,/he-/,/ho-/
Mienzaniso;
Mwana uyu ndiEdmore
Chisikana ichi chana chidiki
68
Mombe nembudzi hezvi
Munashe ishasha yechikoro
Kana muchirevo chimwe chete mukaita zviitwa zviviri zvotoreva kuti patova nendevobonga
dzezvizita mbiri sokuti;
Vaviri vaviri wetatu muzvinaguhwa
Vaviri vaviri indevobonga yakatozara uyevo
Wetatu muzvinaguhwa
ndeimwezve yakazara
Tsumo dzechiShona zhinji dzinopa mienzaniso yakanaka chose yendevobonga dzezvizita.
1.2. Mashandisirwe endevobonga dzezvizita
(a)Dzinoshanda semadzitsi emazitaumbiridzwa sokuti;
Ø-Benyumundiro
Ø-Goreinhamo
(b)Dzinoshanda sendevobongasimboti muzvirevo zvezvizita sokuti;
mukuru mukuru hanga haigari bvunde
uyu mwana wangu chero aine mahobi
E: ZVIREVO ZVEZVIZITA
Iri
ndiro
danho
repamusorosa
panhurikidzwa
dzose
dzezvizita
rine
mubatanidzwa
wendevobonga richipa pfungwa ine zvainoreva uye inonzwisisika nokuti inenge yakazara.
1.1 Maumbirwo
Ndevobongasimboti yechizita +/- Ndevobongatsigiri
Edmore murume
kana akatenga motokari
Vaviri vaviri
wetatu muzvinaguhwa
Iyi ihuku
asi iro idhadha
69
1.1.1.Tsananguro yemaumbirwo
Maumbirwo aya anoratidza kuti pane ndevobonga mbiri dzinoumba chirevo chezvizita; simboti
netsigiri. Ndevobongasimboti ndiyo inosungirwa kuvapo nguva dzose asi ndevobongatsigiri
inogona kuvapo kana kusavapo. Ndevobongasimboti inokwanisa kuumba Chirevo chechizita iri
yoga pasina ndevobongatsigiri sokuti;
Edmore murume inokwanisa kumira yoga yakadaro sechirevo pasina kana akatenga
motokari nokuti inotipa pfungwa yakazara inozvimiririra ine zvainoreva iri yoga.
Ndevobongatsigiri haisiri pfungwa yakazara, haikwanisi kumira yoga uye haina zvainoreva iri
yoga. Hazviiti kungotanga nokuti;
kana akatenga mota
kana kuti;
wetatu muzvinaguhwa
Hazvizonzwisisiki kuita sekutangira pakati.
Kazhinji ndevobonga idzi dzinopatsanurwa nechiturabefu kana zvibatanidzi sezvizvi;
Izvi zvose ndezvangu, asi izvo ndezvaMunashe
Ndevobongatsigiri dzinokwanisa kuva ndevobonga dzezviito kana dzezvizita sezvizvi;
Murume uyu munhu mukuru,
asi uyo mwana mudiki
Pamba apa ndepedu,
asi apo ndepaMickson
Vanhu vakadai ndivo vatengi chaivo
kana vane mari zhinji
Imbwende yemunhu
kana achitya
Jowana musikana akanaka
sezvo achivimbika
Ndiye wangu
kusvikira murufu
Hembe yangu yaakapfeka
kunyangwe akachena zvake
Ndevobongatsigiri inokwanisa kuva imwe chete kana kuti dzinokwanisa kuwanda dzose
dzichingotsigira ndevobongasimboti, sezvizvi;
70
Iyi ihuku, iro idhadha (ndevobongatsigiri imwe chete)
Iyi ihuku, iro idhadha asi zvose zvipfuwo zvepamba (Ndevobongatsigiri imbiri dzose
dziri dzezvizita.)
Edmore ishasha muchikoro asi isimbe mumunda kana achitya badza (ndevobonga
mbiri yechizita neyezviito)
Jowana
musikana
akanaka
sezvo
achivimbika
saka
ndinomuda
kusvikira
murufu.(ndevobongatsigiri mbiri dzose dziri dzezviito)
Hazvigoni kuti Ndevongasimboti itorwe kundevobonga dzezviito nokuti apa chiri kuongororwa
Chirevo chezvizita kwete chezviito.
JERERO
Bruchwiler, K (ed) (1970), ‘O’level Shona Grammar, Gweru, Mambo Press
Chakamba, R nevamwe (1987) Jekesa Pfungwa 3,
Harare, Longman
Chigidi W. L. (1988), Focus Study Aids Shona ‘A’level Revision Course, Harare, College Press
Chimhundu H. (ed) (2001) Duramazwi Guru Rechishona Harare, College Press
Chimhundu, H (2002)
Adoption and Adaption in Shona, Harare, Allex Project
Chimhundu H naChabata H (2007), Duramazwi romutauro nouvaranomwe Gweru, Mambo Press
Crystal D.A., (1992) A Dictionary of Linguistics’ and Phonetics, Oxford, Blackwell
Fortune, G. (1981) Shona Grammatical Constructions Volumes 1 and 2, Harare, Mercury Press.
Mashiri, P. naWarinda, G. (1999) Dudziramutauro, Gweru, Mambo Press.
Nyota, S. (1999), Dudziramutauro Rechishona, Harare, Academic Books.
71