Reja;
1. Kirish. Tolstoy hayoti va “Iqrornoma” asarining yozilish sabablari.
2. Tolstoyning diniy inqirozi.
3. Din va cherkovga munosabati.
4. Tolstoy va din: shaxsiy e’tiqodning shakllanishi.
5. “Iqrornoma”da axloq va ruhiy poklanish.
6. Tolstoyning qarashlarining ta’siri.
7. Xulosa.
Lev Nikolaevich Tolstoy (1828–1910) rus adabiyotining eng yirik
namoyandalaridan biri bo‘lib, uning diniy qarashlari butun ijodiy hayoti davomida
shakllanib bordi. U Yasnaya Polyana mulkida tug‘ilgan, bolalikdan o‘ziga xos ruhiy
tarbiya olgan. Onasi Mariya Nikolayevna dindor, mehribon ayol bo‘lib, kichik Levga
halollik, saxovat, rahm-shafqat kabi qadriyatlar haqida ko‘plab hikoyalar aytib bergan.
Onasining erta vafoti, keyinchalik otasi va boshqa yaqin kishilarining yo‘qolishi uning
bolalik ruhiyatida chuqur iz qoldirdi va uni o‘lim, abadiyat va Xudo haqidagi savollar
bilan erta yuzlashtirdi.1
Yosh Tolstoy yaxshi ta’lim oldi, fransuz, nemis, lotin va grek tillarini o‘rgandi, va bu
orqali G‘arb falsafasi bilan erta tanishdi. Ayniqsa, Jean-Jacques Rousseau’ning inson
va jamiyat haqidagi qarashlari uni chuqur o‘yga toldirgan. Uning nazarida, insoniy
hayotda eng muhim narsa ma’naviy tozalik, soddalik va halollik edi. Tolstoyning ilk
diniy qarashlari pravoslav cherkov doirasida shakllangan bo‘lsa-da, u asta-sekinlik
bilan cherkov va ruxoniylik tuzilmasining siyosiy va moddiy manfaatlarga xizmat
qilishini sezib, dindan uzoqlasha boshladi.
Tolstoy o‘zining “Iqrornoma” asarida shunday yozadi: “Men muvaffaqiyatli yozuvchi,
obro‘li odam, badavlat mulkdor edim, ammo hayotimda ma’no topa olmadim. O‘zimni
osishni o‘yladim. Nega yashayapman? Nima uchun yashayapman? Yashashga
arzimaydigan hayot nima degani?” Bu savollar Tolstoyni chuqur ruhiy iztirobga olib
keldi. U barcha boylik va shon-sharafga qaramay, hayotda ma’no ko‘rmayotganini tan
oldi. Aynan mana shu ichki inqiroz uning butun e’tiqodi, falsafasi va hayot tarzini
o‘zgartirgan.
Tolstoy Injilni o‘qib, ayniqsa Iso Masihning “Tog‘dagi va’zi” (Matto 5–7 boblar)ni
chuqur o‘rganib, dinni rasmiy tashkilot emas, balki shaxsiy axloqiy me’yorlar majmui
sifatida qabul qiladi. Unga ko‘ra, haqiqiy e’tiqod nafaqat ibodatlar yoki cherkov
marosimlarida, balki insonning kundalik hayotidagi halollik, mehnat, zo‘ravonlikdan
voz kechish, sevgi va kechirimlilikda namoyon bo‘lishi kerak edi.
Tolstoyning bu qarashlari uni cherkovdan uzoqlashtirdi. 1901-yilda Rossiya pravoslav
cherkovi uni rasmiy ravishda la’natlaydi (anatema). Ammo Tolstoy bunga javoban
cherkovni emas, balki Xudoning kalomini – insoniylik, sevgi va adolatni ustuvor deb
bilganini bayon qiladi. U o‘z qarashlarini hayotining oxirigacha saqlab qoladi va ularga
sodiq bo‘lib yashaydi.
Tolstoyning diniy qarashlari nafaqat uning shaxsiy hayotiga, balki butun jahon
ma’naviy tafakkuriga ta’sir ko‘rsatdi. U asos solgan "tolstoychilar" harakati,
zo‘ravonliksiz qarshilik, mehnat orqali o‘zini poklash kabi g‘oyalari keyinchalik
Mahatma Gandhi, Martin Lyuter King kabi yetakchilarga ham ilhom manbai bo‘lgan.
1
Tolstoy, L. N. (1882). Iqrornoma. Moskva: Russkaya mysl. || Zenkovskiy, V. V. (1991). Istoriya russkoy filosofii.
Moskva: Akademiya. || Gusеynov, A. A. (2012). “Tolstoy i religiya.” Filosofskiye nauki, №6. || Tolstaya, T. (2008). Lev
Tolstoy: Biografiya. Sankt-Peterburg: Piter.
Lev Tolstoyning “Iqrornoma” (“Ispoved”) asari 1879–1882-yillarda yozilgan bo‘lib,
uning ruhiy inqirozi va hayotiy izlanishlarining mahsuli sifatida dunyoga kelgan.
Ushbu asar Tolstoyning shaxsiy e’tiqodi va ongidagi keskin burilishni ifoda etuvchi
muhim falsafiy-avtobiografik xotira hisoblanadi. Asarda muallif o‘z hayotining
ma’nosi bor-yo‘qligi haqidagi savollarga javob izlaydi. Bu esa, XIX asr oxiridagi
Rossiya jamiyatida yuzaga kelgan ijtimoiy va ma’naviy inqiroz sharoitida alohida
ahamiyat kasb etgan.
Tolstoy 1870-yillarning oxirlarida, ya’ni 50 yoshdan oshganida, tashqi tomondan
muvaffaqiyatli hayotga ega bo‘lishiga qaramay, chuqur ruhiy bo‘shliqni his qila
boshlaydi. U o‘zining badavlatligi, ijodiy yuksalishi, oilaviy farovonligi ortida yashirin
bo‘lgan hayotiy maqsadsizlikni sezib, uni ongli ravishda tahlil qilishga kirishadi.
Aynan mana shu ruhiy iztirob, tushkunlik va o‘zini yo‘qotish xavfi uni chuqur falsafiy
va diniy izlanishlarga undaydi.
Asarning yozilishiga sabab bo‘lgan asosiy omil – hayotiy ma’no izlashga bo‘lgan
ehtiyoj edi. Tolstoy o‘zining yashash sabablari, o‘limdan keyingi hayot, insoniy
mavjudotning mohiyati haqida o‘ylay boshlaydi. “Iqrornoma”da u shunday deydi:
“Men yashayapman, ammo nima uchun yashayapman? Hayotimda qanday ma’no
bor? Men o‘laman – demak, mening harakatlarim nima uchun kerak? Hech qanday
ma’no yo‘q, degan fikr meni qiynaydi.”
Tarixiy jihatdan olaylik, XIX asrning ikkinchi yarmida Rossiyada keskin siyosiy va
ijtimoiy o‘zgarishlar yuz bermoqda edi. 1861-yilda dehqonlar qullikdan ozod qilingan
bo‘lsa-da, ular iqtisodiy jihatdan mustaqil bo‘lib ulgurmagan edi. Shu bilan birga, ilmfan va texnologiyaning jadal rivojlanishi, materialistik qarashlarning kuchayishi
ko‘plab ziyolilarni din va ma’naviyatdan uzoqlashtirdi. Aynan shunday muhitda
Tolstoy o‘z asari orqali insoniyatga diniy va axloqiy yo‘l ko‘rsatishga harakat qildi.
Tolstoy “Iqrornoma”da dinni tashqi marosimlar yig‘indisi emas, balki ichki ruhiy
holat, ma’naviy tozalik deb ta’riflaydi. U pravoslav cherkovining rasmiy dogmalarini
tanqid qilib, dinning haqiqiy mohiyatini inson qalbida izlaydi. Asarda u oddiy xalqning
– dehqonlarning – e’tiqodini, sabr-toqatini, mehribonligini maqtaydi va ularning
soddadil e’tiqodi orqali hayotda ma’no topganini ta’kidlaydi.
Asarning yozilish sharoitlaridan yana biri – Tolstoyning o‘z ichki dunyosiga qarata
bergan teran savollaridir. U o‘qigan falsafiy, ilmiy asarlar (Schopenhauer, Pascal,
Rousseau, Buddha ta’limoti va boshqalar) unga javob bermadi. Ammo u oddiy
dehqonlar bilan suhbatlashar ekan, ularda hayot ma’nosi haqidagi javob borligini
tushundi. Bu esa uning e’tiqodga qaytishida asosiy burilish bo‘ldi.2
2
Tolstoy, L. N. (1882). Iqrornoma. Cenevre: P. A. Barth || Walicki, A. (1979). A History of Russian Thought. Stanford:
Stanford University Press. || Medzhibovskaya, I. (2009). Tolstoy and the Religious Culture of His Time. Lanham:
Lexington Books. || Berlin, I. (1978). The Hedgehog and the Fox. London: Weidenfeld & Nicolson.
“Iqrornoma” asari Rossiyada va chet elda katta rezonansga sabab bo‘ldi. Dastlab
1882-yilda Cenevrada nemis tilida, keyin esa rus tilida nashr etildi. Rossiya pravoslav
cherkovi va rasmiy tsenzura bu asarni tahdid deb hisoblab, uning tarqalishiga to‘sqinlik
qilmoqchi bo‘ldi. Shunga qaramay, asar qo‘lyozmalar shaklida keng yoyildi va ko‘plab
o‘quvchilarning qalbida aks-sado berdi.
Shunday qilib, “Iqrornoma” – bu nafaqat Lev Tolstoyning ichki inqirozining mahsuli,
balki Rossiya va butun insoniyatning ma’naviy izlanishlari aks etgan yirik diniyfalsafiy asardir. U o‘z zamonasining diniy va ijtimoiy muammolariga chuqur
yondashuv orqali o‘ziga xos ruhiy yo‘l xaritasini yaratgan.3
Lev Tolstoyning “Iqrornoma” asarida eng chuqur va ta’sirli aks etgan masala bu —
diniy inqiroz va ruhiy iztirobdir. Tolstoy bu asarda o‘zining butun hayoti davomida
bosib o‘tgan ichki azob-uqubatlarini, din bilan aloqador ichki kurashlarini ochiq va
samimiy tarzda bayon etadi. Asarda berilgan iztirob va qidiruvlar muallifning shaxsiy
fojiasi bilan bir qatorda butun jamiyat uchun ham dolzarb bo‘lgan falsafiy-diniy
savollarga to‘la.
Asarning asosiy g‘oyasi Tolstoyning hayot ma’nosini topish yo‘lidagi ichki inqirozi
orqali ochiladi. Dastlab u bu savollarga aql, ilm-fan, falsafa orqali javob topishga
urinadi. Uning fikricha, butun insoniyat hayoti fano (o‘lim) bilan yakun topar ekan,
demak, barcha sa’y-harakatlar befoyda. U o‘z asarida shunday yozadi:
“Mening holatim shunday ediki, men yashashdan qo‘rqardim, lekin o‘lishga ham
jur’atim yetmasdi. Men yashashni istamayotgan, lekin o‘zimni o‘ldira olmayotgan
kimsaga aylandim.”
Tolstoy bu fikrni “sindirilgan ong” holati deb ataydi. Bunday holat uni
dunyoqarashning chuqur inqiroziga olib keladi. U ilgari ishonib kelgan qadriyatlar –
san’at, adabiyot, boylik, mashhurlik, hatto ilm-fan – unga hech qanday ma’no
bermasligini anglaydi. Aynan mana shu ruhiy bo‘shliq muallifni din tarafga
burilishiga sabab bo‘ladi. Ammo Tolstoyning diniy inqirozi oddiy imon masalasi emas,
balki chin ma’nodagi ruhiy kurash sifatida aks etadi. U pravoslav cherkovi
ta’limotlarini, marosim va rasmiy dogmalarni so‘roq ostiga oladi. Undagi savollar
sodda emas: “Agar hayot o‘lim bilan tugasa, unda yashashdan nima foyda?” Bu
savolga na ilohiyotchilar, na faylasuflar, na zodagonlar javob bera oladi. U o‘z
izlanishlarida oxir-oqibat oddiy xalq orasiga tushadi — aynan dehqonlarning samimiy
e’tiqodi, sabr-toqati, kamtarligi uni ruhiy halovat sari yetaklaydi.4
3
Tolstoy, L. N. (1882). Iqrornoma. Cenevre: P. A. Barth || Walicki, A. (1979). A History of Russian Thought. Stanford:
Stanford University Press. || Medzhibovskaya, I. (2009). Tolstoy and the Religious Culture of His Time. Lanham:
Lexington Books. || Berlin, I. (1978). The Hedgehog and the Fox. London: Weidenfeld & Nicolson.
4
Tolstoy, L. N. (1882). Iqrornoma. Cenevre: P. A. Barth. || Simmons, E. J. (1946). Leo Tolstoy. Boston: Little, Brown
and Co. || Christian, R. F. (1960). Tolstoy’s Diaries. London: Faber and Faber. || Medzhibovskaya, I. (2009). Tolstoy and
the Religious Culture of His Time. Lanham: Lexington Books.
Tolstoy asarda o‘z iztiroblarini 4 ta ehtimolli yechim bilan ko‘rsatadi:
1. Jaholatga berilish – hayotning ma’nosizligini inkor qilish va beparvolik bilan
yashash.
2. Epicureanizm – lazzatlanishga asoslangan hayot kechirish.
3. Kuchli ruhiy halokat – o‘z joniga qasd qilish orqali iztirobdan qutulish.
4. Hayotning ma’nosini imonda topish – diniy e’tiqod orqali ichki tinchlikka
erishish.
U aynan to‘rtinchi yo‘lni tanlaydi. Ammo bu tanlov ham silliq kechmaydi: u uzoq vaqt
o‘zini yolg‘on e’tiqod, rasmiy cherkov va riyoqar din tuzilmalaridan ajratadi. Uning
tanqidlariga qarshi cherkov keskin munosabat bildiradi, biroq Tolstoy hech qachon
rasmiy cherkovga qaytmaydi. U hayotining so‘ngiga qadar o‘zining diniy-falsafiy
yo‘lini mustaqil tutadi.
Asarda ifodalangan diniy inqiroz o‘ziga xos egotsentrik xarakterga ega: bu faqat
muallifning ichki dunyosi haqida emas, balki butun insoniyatning mavjudot, o‘lim,
najot, axloq va e’tiqod haqidagi savollariga qaratilgan. Tolstoy hayotining bu
bosqichida diniy e’tiqodga, lekin formal cherkov emas, balki inson qalbining Allohga
bo‘lgan ichki ishonchiga asoslangan e’tiqodga qaytadi.
Tolstoy uchun diniy inqiroz aslida yashash uchun sabab izlash bilan chambarchas
bog‘liqdir. Shu sababdan “Iqrornoma” asari – shunchaki diniy-falsafiy traktat emas,
balki o‘z hayotini, taqdirini va ongini sinchiklab tahlil qilgan buyuk muallifning ichki
monologi, uning qalb harorati bilan yozilgan vijdon sadosidir.5
Lev Tolstoy hayotining muayyan bosqichida chuqur diniy izlanishlar ichiga
sho‘ng‘igan bo‘lsa-da, uning pravoslav cherkoviga nisbatan munosabati ziddiyatli
va tanqidiy bo‘lgan. “Iqrornoma” asarida bu munosabat ochiq ifoda etiladi: u
pravoslav cherkovi ta’limotini, marosimlarini, ruhoniylar faoliyatini tanqid ostiga oladi
va ushbu institutni insonning chin ma’nodagi imoniga to‘sqinlik qiluvchi rasmiy va
ma’muriy tuzilma sifatida baholaydi.
Tolstoy cherkovni ritual va tashqi ko‘rinishga asoslangan, biroq mazmundan
yiroq deb hisoblaydi. U cherkov o‘z e’tiqodiy mohiyatidan uzoqlashganini, undagi
ibodatlar shakl uchun bajarilayotganini va Allohga chin yurakdan sig‘inish o‘rniga
tashqi rasm-rusumlarga urg‘u berilayotganini tanqid qiladi. Aynan shuning uchun
Tolstoy cherkovni emas, balki e’tiqodni tanlaydi. Uningcha, imon inson qalbida
bo‘lishi kerak, uni tashqi ko‘rinishlar emas, balki insonning ichki axloqi va ruhiy holati
belgilaydi.6
5
Tolstoy, L. N. (1882). Iqrornoma. Cenevre: P. A. Barth. || Simmons, E. J. (1946). Leo Tolstoy. Boston: Little, Brown
and Co. || Christian, R. F. (1960). Tolstoy’s Diaries. London: Faber and Faber. || Medzhibovskaya, I. (2009). Tolstoy and
the Religious Culture of His Time. Lanham: Lexington Books.
Figes, O. (2002). Natasha’s Dance: A Cultural History of Russia. New York: Metropolitan Books. || Rowe, W. W.
(2006). Leo Tolstoy. Northcote House.
6
Asarda muallif shunday deydi:
“Cherkov o‘zining barcha soxta marosimlari, riyoqar ta’limotlari bilan insonni ilohiy
haqiqatdan uzoqlashtiradi. Men bunday cherkovni tan olmayman.”
Tolstoy cherkov tomonidan taqdim etilgan dogmatik aqidalarni qabul qilmaydi.
Uning fikricha, ilohiyotda ko‘p narsa inson tafakkuridan yiroq, tushunarsiz va har
qanday savolga “bu sirli, bilib bo‘lmaydi” degan javob beriladi. Bu esa, uni ruhiy
to‘xtovga emas, balki yana izlanish va so‘roqlashga undaydi. U Injilning soddaligi va
ahloqiy mohiyatiga tayanadi, biroq cherkov tomonidan bu mohiyat yo‘qotilgan, deb
hisoblaydi.
Tolstoy ayniqsa cherkovning siyosiy hokimiyat bilan aloqasini qoralaydi. U cherkov
Rossiya imperiyasi manfaatlariga xizmat qilayotganini, urush, zo‘ravonlik, adolatsizlik
kabi illatlarni imon nomidan oqlashini keskin tanqid qiladi. Unga ko‘ra, bu –
xudbinlik, dinni suiiste’mol qilishdir. Tolstoy bu borada radikal pozitsiyada turadi: u
cherkovdan butunlay yuz o‘giradi.
Tolstoyning pravoslav cherkoviga qarshi bunday ochiq chiqishlari cherkov
rahbariyatining keskin noroziligiga sabab bo‘ladi. Nihoyat, 1901-yilda Rossiya
Pravoslav Cherkovi rasmiy ravishda Tolstoyni kofir deb e’lon qiladi va uni
cherkovdan chiqaradi (ekskommunikatsiya). Bu holat Rossiyada katta shov-shuvga
sabab bo‘ladi. Tolstoy esa bu qarordan cho‘chimaydi va bunday javob beradi:
“Meni cherkovdan chiqarishdi, lekin bu meni Xudodan ayira olmaydi. Men odamlar
emas, Xudo bilan munosabatdaman.”
Bu so‘zlar uning dinni tashqi tizim emas, balki ichki ruhiy tajriba deb bilishining
ochiq ifodasidir. Tolstoyga ko‘ra, Xudo bilan aloqa shaxsiy, samimiy va to‘g‘ridanto‘g‘ri bo‘lishi kerak, oraliq vositachilarsiz. Shu sababli u o‘zining axloqiy va diniy
qarashlarini mustaqil tarzda rivojlantiradi va bu yo‘lda o‘ziga xos diniy-falsafiy tizim
yaratadi. Bu tizim “Tolstoychilik” nomi bilan ham tanilgan.
Xulosa qilib aytganda, Lev Tolstoyning pravoslav cherkoviga munosabati uning ichki
e’tiqodi va axloqiy qarashlari bilan to‘qnashgan muhim yo‘nalishlardan biridir. U
cherkovni emas, e’tiqodni, tashqi marosimlarni emas, ichki axloqni, rasmiy dogmalarni
emas, hayotning ma’nosini qidirishni ustun qo‘yadi. “Iqrornoma” asari aynan mana
shu ziddiyatlar kontekstida yaratilgan va muallifning ilohiy haqiqat izlab qilgan ichki
kurashining guvohnomasidir.7
7
Tolstoy, L. N. (1882). Iqrornoma. Cenevre: P. A. Barth. || Medzhibovskaya, I. (2009). Tolstoy and the Religious
Culture of His Time. Lanham: Lexington Books. || Figes, O. (2002). Natasha’s Dance: A Cultural History of Russia. New
York: Metropolitan Books. || Rowe, W. W. (2006). Leo Tolstoy. Northcote House.
Lev Tolstoyning “Iqrornoma” asari nafaqat diniy izlanishlar, balki chuqur axloqiy
tahlil va insoniy qadriyatlar haqida mulohazalar bilan to‘la. Bu asarda muallif o‘z
hayoti, fikrlari, tanlovlari ustida tahliliy fikr yuritarkan, jamiyat va shaxs hayotidagi
muhim axloqiy masalalarni ko‘taradi.
Tolstoy uchun inson hayotining markazida axloqiy tozalik, halollik, mehnat,
kamtarlik va ma’naviy poklik turadi. U hayotining ma’nosini izlar ekan, boylik,
shuhrat, martaba kabi tashqi qadriyatlar hech qanday ruhiy qoniqish bermasligini
tushunadi. Aynan shundan so‘ng, u ichki dunyoga — axloqiy o‘zgarish va o‘zini
tarbiyalash tomon buriladi.
Asarning asosiy axloqiy saboqlaridan biri — haqiqiy baxt va hayot mazmuni
moddiy yutuqlarda emas, balki qalbdagi poklik va insonlarga foydali
bo‘lishdadir. Tolstoy:
“Men ko‘p yillar davomida boylik orttirishga harakat qildim, lekin ko‘nglimda
bo‘shliqdan boshqa hech narsa yo‘q edi. Keyin esa oddiy ishchi bilan suhbatlashdim va
chin ma’noda yashashni undan o‘rgandim”, – deb yozadi.
Bu yerda muallif insoniy hayotning chin qadri — soddalikda, rostlikda va mehnatda
ekanini ta’kidlaydi. Tolstoy, ayniqsa, dehqon va mehnatkash sinf vakillari hayot tarzini
ibratli deb biladi. Ularning soddaligi, kamtarona yashashi va Xudoga ishonchi unga
katta ta’sir ko‘rsatadi.
Asarda ko‘tarilgan yana bir muhim axloqiy jihat bu — ruhiy halollik va samimiyat.
Tolstoy o‘zining xatolarini tan oladi, ruhiy tanazzulni yashirmaydi va bu bilan
o‘quvchini ham samimiy bo‘lishga undaydi. U inson o‘zini aldasa, bu eng katta
gunohdir, deb hisoblaydi. Unga ko‘ra, inson o‘zini tanish, anglash va to‘g‘ri yo‘lga
qaytish orqali qutuladi.
Shuningdek, Tolstoy o‘z asarida o‘zgalarga foyda keltirish, mehr-oqibat, adolat va
sabr-toqat kabi qadriyatlarni ustun qo‘yadi. Unga ko‘ra, chin dindorlik bu faqat ibodat
emas, balki harakat, boshqalarga yordam berish, yaxshi inson bo‘lishdir. Bu jihatlar
hozirgi davrda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan.
Tolstoyning asosiy xulosasi shuki: insonning haqiqiy kuchi va hayotiy
muvaffaqiyati uning ruhiy yuksakligida yotadi. Tashqi dunyoda emas, ichki olamda
tinchlik va barqarorlik bo‘lsa, inson haqiqiy baxtga erishadi.
Asardagi ushbu axloqiy saboqlar bugungi o‘quvchi uchun ham qimmatli: ular har bir
kishining o‘zini tahlil qilish, ruhiy yuksalish sari intilishi va ijobiy insoniy fazilatlarni
qadrlashga chorlaydi.8
8
Tolstoy, L. N. (1882). Iqrornoma. Cenevre: P. A. Barth. || Rowe, W. W. (2006). Leo Tolstoy. Northcote House. ||
Christian, R. F. (1960). Tolstoy: A Critical Introduction. Cambridge: Cambridge University Press. || Terras, V. (1985). A
History of Russian Literature. Yale University Press.
Lev Tolstoyning “Iqrornoma” asarida bayon etilgan diniy va axloqiy qarashlar o‘z
davridagi rus jamiyati uchun juda katta ijtimoiy va madaniy ahamiyatga ega bo‘lgan.
Asarda ilgari surilgan g‘oyalar Tolstoyning shaxsiy islohotlari bilan chegaralanmay,
kengroq auditoriyaga ta’sir ko‘rsatgan. U diniy an’analar va rasmiy cherkovning
jamiyatdagi o‘rni borasidagi tanqidiy qarashlari bilan ko‘plab zamondoshlari va
ziyolilarning e’tiborini tortdi.
Tolstoy o‘zining diniy qarashlarida insoniylik, mehr, adolat va poklikni asosiy axloqiy
qadriyat sifatida ilgari surdi. U cherkov va dinning tashqi marosimlaridan ko‘ra,
insonning o‘z vijdoni bilan yashashi muhimligini ta’kidladi. Bu qarashlar Tolstoy
davridagi ortodoksal cherkovga qarshi chiqish sifatida baholandi, lekin ayni paytda bu
g‘oyalar jamiyatda axloqiy uyg‘onish va ichki tozalikka intilish ruhini kuchaytirdi.
Shuningdek, Tolstoyning diniy qarashlari faqatgina dinshunoslik doirasidagina emas,
balki pedagogika, siyosat, adabiyot va ijtimoiy islohotlar sohalarida ham aks-sado
bergan. Uning fikrlari Mahatma Gandi, Martin Lyuter King kabi buyuk shaxslarning
dunyoqarashlariga bevosita ta’sir qilgan. Ayniqsa, Tolstoyning zo‘ravonliksiz qarshilik
(nenasilie) g‘oyasi ko‘plab ijtimoiy harakatlar uchun ilhom manbai bo‘lgan.
Tolstoyning diniy-axloqiy qarashlari orqali ko‘rinib turadiki, u dinni faqatgina ibodat
emas, balki hayot tarzi sifatida ko‘rgan. U uchun e’tiqod bu – har bir kunlik hayotda
amalga oshiriladigan axloqiy tanlovlar yig‘indisidir. Shu sababli “Iqrornoma” nafaqat
bir shaxsning ichki izlanishlari, balki butun jamiyatning ma’naviy uyg‘onishiga da’vat
sifatida baholanishi mumkin.9
Lev Tolstoyning “Iqrornoma” asari nafaqat diniy, balki falsafiy va ekzistensial
mazmunga ham boy. Asarda muallifning ichki ruhiy iztiroblari, hayot ma’nosi ustidagi
izlanishlari va insoniy mavjudotning mohiyatiga oid savollar atroflicha tahlil etiladi.
Bu jihatlar asarni ekzistensializmga xos fikrlar bilan uyg‘unlashtiradi.
Tolstoy o‘zining hayotidagi inqirozga duch kelgan bir pallada yashashdan maqsad
nima, o‘lim nima, inson nima uchun yashaydi, degan savollarni o‘ziga bergan. Bu
savollar u uchun shunchaki nazariy muammo emas, balki hayot-mamot masalasi
bo‘lgan. Aynan shu jihati bilan “Iqrornoma” ekzistensial izlanishlarning klassik
namunasi hisoblanadi. Falsafiy nuqtai nazardan, Tolstoyning hayotiy qarashlari Foma
Akvinskiy, Paskal, Kant, va Kierkegor kabi mutafakkirlarning izlanishlariga
yaqinlashadi. Xususan, Kierkegorning “iman sakrifi” (le saut de la foi) g‘oyasi
Tolstoyda aniq namoyon bo‘ladi — u aql orqali emas, balki yurak orqali topilgan
e’tiqodni qabul qiladi. U inson hayotining chin ma’nosi – Allohga xizmat qilish,
ezgulik qilish va vijdon bilan yashashda deb biladi.10
9
Tolstoy, L. N. (1882). Iqrornoma. Cenevre: P. A. Barth. || Christian, R. F. (1978). Tolstoy's Diaries. London: Faber and
Faber. || Walicki, A. (1987). A History of Russian Thought. Stanford University Press. || Gandhi, M. (1927). The Story of
My Experiments with Truth. Navajivan Publishing House.
10
Kierkegaard, S. (1843). Fear and Trembling. Copenhagen. || Sventitskaya, I. S. (1991). Tolstoy i russkaya religioznaya
filosofiya. Moskva. || Camus, A. (1942). The Myth of Sisyphus. Gallimard.
Tolstoy bu asarda inson ruhining zulmatdan nur sari bo‘lgan harakatini tasvirlaydi. Bu
jarayon – shubha, qo‘rquv, inkor va nihoyat, iymon orqali o‘tuvchi murakkab ruhiy
yo‘ldir. Asarning mana shu qatlami uni chinakam falsafiy asar darajasiga ko‘taradi.
Shuningdek, “Iqrornoma” zamonaviy o‘quvchi uchun ham dolzarbdir, chunki u
insoniyatning abadiy savollariga javob izlaydi. Asardagi “ichki halovat”ga intilish
bugungi kunda ham ko‘pchilik odamlar uchun tanish holatdir. Shuning uchun ham
Tolstoyning izlanishlari faqat diniy emas, balki universal falsafiy ahamiyatga ega. 11
Lev Tolstoyning “Iqrornoma” asari – bu nafaqat muallifning shaxsiy hayotidagi
ruhiy izlanishlarining mahsuli, balki XIX asr oxiridagi insoniyatni qiynagan diniy,
axloqiy va ma’naviy muammolarga chuqur javob izlashdir. Asarda Tolstoy
hayotining mazmunini topish yo‘lidagi og‘riqli, ammo halol va samimiy izlanishlarini
bayon qiladi.
Muallif jamiyatdagi mavjud riyo, tashqi ko‘rinishga asoslangan e’tiqod shakllari,
cherkov an’analarining ma’nosizligiga qarshi chiqib, individning ichki ruhiy holati
va to‘g‘ridan-to‘g‘ri Xudoga bo‘lgan ishonchni chin dindorlik deb biladi. Uning
fikricha, haqiqiy e’tiqod shaxsiy tajriba, shubha va tafakkur orqali shakllanadi, bu esa
uni har qanday tashqi diniy shakllardan yuksaltiradi.
Asarda Tolstoy e’tiqodni inson hayotining asosiy ma’nosi sifatida ko‘radi va uni
axloqiy qadriyatlar bilan chambarchas bog‘laydi. U e’tiqod orqali inson halollikka,
kamtarlikka, mehnat va mehr-oqibatga erishishi mumkinligini isbotlaydi. Tolstoyning
o‘z hayotidagi inqirozli davrlar va shubhalari o‘quvchiga chin dindorlik oddiy insoniy
qadriyatlarga asoslanishini, rasmiy urf-odatlar va marosimlardan ko‘ra, amaliy
hayotda aks etishini ko‘rsatadi.
“Iqrornoma” asari bugungi zamon o‘quvchisi uchun ham dolzarb. Bu asar orqali inson
o‘z hayoti, e’tiqodi, tanlovlari haqida chuqur o‘ylashga undaladi. Asar shuni
ko‘rsatadiki, shaxsiy inqirozlar orqali inson o‘zligini topadi, bu esa haqiqiy ruhiy
yuksalishning asosi hisoblanadi.
Tolstoyning ushbu asari, xususan, diniy ong va axloqiy yuksalish masalalarini tahlil
qilishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Unda ifodalangan g‘oyalar orqali biz inson
qalbining chuqurliklarini, e’tiqod va tafakkur o‘rtasidagi murakkab aloqalarni, hayot
mazmuni haqida abadiy savollarga berilgan samimiy javoblarni ko‘ramiz. 12
11
Tolstoy, L. N. (1882). Iqrornoma. Cenevre: P. A. Barth. || Kierkegaard, S. (1843). Fear and Trembling. Copenhagen. ||
Sventitskaya, I. S. (1991). Tolstoy i russkaya religioznaya filosofiya. Moskva. || Camus, A. (1942). The Myth of Sisyphus.
Gallimard.
12
Rowan, T. (2001). Tolstoy and Religion. University of Georgia Press. || Berlin, I. (1978). The Hedgehog and the Fox.
New York: Simon & Schuster. || Kass, L. R. (2000). Leading a Worthy Life. Encounter Books.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati;
1. Tolstoy, L. N. (1882). Ispoved’ [Iqrornoma]. Geneva: P. A. Barth.
2. Zenkovskiy, V. V. (1991). Istoriya russkoy filosofii. Tom 2. Moskva: Nauka nashriyoti.
3. Kierkegaard, S. (1843). Fear and Trembling. Copenhagen: C. A. Reitzel.
4. Camus, A. (1942). Le Mythe de Sisyphe [The Myth of Sisyphus]. Paris: Gallimard.
5. Shmid, V. (2000). Tolstoy va din. Toshkent: Yozuvchi nashriyoti.
6. Zunnunova, M. (2012). Diniy-falsafiy qarashlar evolyutsiyasi. Toshkent: TDYI.
7. Kadirova, G. (2017). Lev Tolstoy asarlarida diniy motivlar. Toshkent: Fan.
8. Berdyaev, N. A. (1947). O Tolstom i Dostoevskom. Parij.
9. Raxmatullayeva, M. (2020). “Tolstoyning ‘Iqrornoma’si va uning diniy-falsafiy qarashlari”,
O‘zbekiston filologiyasi jurnali, №2.
10. Ochilov, M. (2015). Diniy e’tiqod va inson ma’naviyati. Toshkent: Ma’naviyat.