ایران میں سڑک کے کنارے سروس کمپلیکس: فن تعمیر کا مطالعہ

‫‪Archive of SID‬‬ ‫بررسی خصوصیات مکان های مجتمع های خدماتی رفاهی بین راهی‬ ‫سهیال نگارستانی‬ ‫دانشجوی کارشناسی ارشد معماری دانشگاه آزاد رفسنجان‬ ‫‪Email: Soheilanegarestani@yahoo.com‬‬ ‫منصور نیکپور‬ ‫هیئت علمی دانشگاه آزاد واحد بم‬ ‫‪Email: Mnik56@gmail.com‬‬ ‫علیرضا غفاری‬ ‫مدرس دانشگاه آزاد اسالمی‪ ،‬واحد کرمان‪ ،‬دانشکده هنر و معماری‪ ،‬گروه معماری‪ ،‬کرمان‪ ،‬ایران‬ ‫‪Email: Alireza.ghafari4@gmail.com‬‬ ‫چکیده‬ ‫با گذشت سالیان متمادی و پیشرفت تکنولوژی ارتباطات و ساخت هواپیماهای سریع السیر‪ ،‬هنوز هم جاده از جایگاه باالیی‬ ‫برخوردار است‪ .‬بطوریکه راههای هر کشور به منزله شریان و شاهرگ های حیاتی آن به حساب می آید که باعث توسعه و بهبود‬ ‫اقتصادی می شوند‪ .‬در این راستا یکی از با اهمیت تری ن مباحث‪ ،‬بحث مجتمع های خدماتی رفاهی است که در زمره ی عناصر‬ ‫ضروری زیر ساخت های حمل و نقل جادهای می باشند‪ .‬عمده ی هدفش‪ ،‬تامین نیازهای اساسی مسافرین نظیر استراحت‪ ،‬تفریح‪،‬‬ ‫رفع خستگی و سوختگیری با توجه به میزان تقاضا می باشد‪ .‬اگرچه هر یک از این خدمات در مکان های مجزا نیز می توان ارائه‬ ‫نمود‪ .‬اما بنا به ایجاد آسایش خاطر استفاده کنندگان‪ ،‬امکان ایجاد فعالیت اقتصادی‪ ،‬کارایی بیشتر و همچنین کاهش اختالط در‬ ‫جریان ترافیک‪ ،‬بهتر است این خدمات در یک محل متمرکز شوند‪ .‬هدف این نوشتار به دنبال شناخت و بررسی ویژگی های‬ ‫مشترک در اکثر مجتمع های خدماتی رفاهی است‪ .‬روش تحقیق در این پژوهش از طریق مشاهده میدانی و بررسی منابع مختلف‬ ‫انجام شده است‪ .‬نتیجه تحقیق حاکی از آن است سازماندهی مجموعه ای در مجتمع های خدماتی رفاهی ایران رایج بود و در اکثر‬ ‫مجتمع ها فضاهای جمعی نظیر فضای سبز ‪،‬فضای تفریحی‪،‬فضای بازی کودکان‪ ،‬آمفی تآتر و ‪ ...‬وجود دارد‪.‬‬ ‫واژگان کلیدی‪ :‬مجتمع های بین راهی‪ ،‬عناصر خدماتی رفاهی‪ ،‬راه ارتباطی‬ ‫‪www.SID.ir‬‬ ‫‪Archive of SID‬‬ ‫مقدمه‬ ‫در عصر حاضر نیز نیاز به سرپناه و مامن در سفر همچون گذشته از جمله دغدغه های مسافران محسوب می شود‪ .‬و با منسوخ‬ ‫شدن کاروانسراها و عدم تامین نیاز مخاطبان از طریق جایگاه های سوخت رسانی‪ ،‬مجموعه های بین راهی جایگزین مناسبی جهت‬ ‫ارایه خدمات در مبحث توریسم و سفرهای جاده ای است‪ .‬به طور کلی مجموعه بین راهی به تسهیالت عمومی نزدیک بزرگراه ها یا‬ ‫آزاد راه ها اتالق می شود که شامل رستوران‪ ،‬جایگاه سوخت گیری و محل توقف‪ ،‬جهت ارایه خدمات به رانندگان و مسافرین می‬ ‫باشد‪ .‬اما این مجموعه ها در روند توسعه خود جایگاهی فراتر ی افته و به مجموعه هایی چند منظوره با هدف توسعه صنعت توریسم‬ ‫مبدل شده اند‪ .‬تجمیع کاربری هایی همچون رستوران‪ ،‬جایگاه سوخت گیری‪ ،‬محل توقف‪ ،‬پارکینگ‪ ،‬کمپ و هتل‪ ،‬زمین های‬ ‫ورزشی و بازی‪ ،‬فضاهای تجاری و فروشگاهی‪ ،‬اداری‪ ،‬تیرپارکها و ‪ ...‬مجموعه ای کامل و جامع را جهت جذب گردشگران داخلی و‬ ‫خارجی فراهم می نماید وگستره وسیعی از بعد اقتصادی‪ ،‬اجتماعی و فرهنگی کشور را تحت تاثیر خود قرار می دهد‪.‬‬ ‫‪-1‬سوابق داخلی (ایران)‬ ‫آثار و مظاهری از استراحتگاه های بین راهی‪ ،‬تحت عناوین کاروانسرا‪ ،‬رباط‪ ،‬کاربات و ‪ ...‬با کاربری های متعدد را در گوشه و کنار‬ ‫ایران می توان دید که از جمله شاهکارهای معماری و هنری عصر خود و یا در زمان رونق جاده ابریشم به شمار می روند؛ و این در‬ ‫حالی است که در جوامع اروپایی و یا امریکایی با این رویداد به صورت ابتدایی برخورد شده و قرن های متمادی کاروانیان شب‬ ‫هنگام دایره وار د ور هم جمع می شدند و جهت امنیت بیشتر از تهاجم ها‪ ،‬حصاری از دلیجان ها و سپس چهارپایان به دور خود‬ ‫می کشیدند‪.‬‬ ‫منابع تاریخی حکایت از آن دارند که بنیانگذار احداث بناهای مذکور هخامنشیان بوده اند‪ .‬در دوره اشکانیان‪ ،‬همانند عهد‬ ‫هخامنشی توسعه راه ها و ایجاد ایستگاه های بین راهی بویژه در مسیر تاریخی جاده ابریشم اهمیت فوق العاده ای یافت‪ .‬در دوره‬ ‫اسالمی نیز عوامل متعددی در شکل یابی‪ ،‬توسعه وگسترش کاروانسراها دخالت داشته که اعم آنها عوامل مذهبی ‪،‬نظامی واقتصادی‬ ‫است‪ .‬قرن پنجم (ه‪-‬ق) عصر شکوفایی هنرهای اسالمی بویژه هنر معماری است‪ .‬بنیان گسترش شبکه راه های تجاری و احداث‬ ‫کاروانسراهای متعدد در مسیر جاده ها و داخل شهرها در این دوره بوده است‪ .‬در دوره تیموری توسعه تجارت ‪،‬معماری و ایجاد‬ ‫کاروانسراها شتاب بیشتری یافت ولی عصر طالیی ایجاد کاروانسراهای ایران متعلق به دوره صفوی است که بقایای ‪999‬کاروانسرایی‬ ‫که در آن دوره ساخته شده هنوز در کنار جاده ها ایران پابر جاست‪.‬‬ ‫سوای آنکه در طول تاریخ هر یک از تسهیالت بین راهی‪ ،‬میتوانسته است به عنوان عاملی در ایجاد یک هسته شهری محسوب‬ ‫شود‪ ،‬امروزه هرکدام ازآنها نیز در هیئت جدیدی خود را نمایان ساخته اند‪ .‬مجتمع های خدماتی رفاهی بین راهی نقش ساباط ها را‬ ‫به منزله مکانی برای رفع خستگی‪ ،‬رباط ها ‪ ،‬فوستات ها و تمسیر ها را به عنوان کمپ یا توقفگاه برای سکونت‪ ،‬کاربات‪ ،‬کاروانسرا و‬ ‫خان ها را به عنوان اقامتگاه و محلی برای اطرا ق و تامین سایر مایحتاج مسافران و حتی مکانی برای مبادله اجناس و تعامالت‬ ‫اجتماعی و فرهنگی ‪،‬میهمانخانه و دسکره به منزله مکان استراحت شبانه یا محلی برای تفرج و گذراندن اوقات فراغت را ایفا می‬ ‫کنند ‪ .‬در این میان ‪،‬با جایگزینی اتومبیل به جای چهار پا ‪،‬اکنون طویله ها ‪ ،‬نعل بندی ها ‪،‬آغل ها و باراندازها جای خود را به‬ ‫توقفگاه های وسیله نقلیه ‪،‬پمپ بنزین ‪،‬تعویض روغنی ها ‪ ،‬تعمیرگاه ها و محل شستشوی اتومبیل داده است ‪ .‬از سوی دیگر تامین‬ ‫مایحتاج مسافران به شیوه امروزی در فروشگاه های مجتمع های خدماتی –رفاهی بین راهی صورت میگیرد‪،‬ضمن آنکه با توجه به‬ ‫تنوع خدمات و افزایش نیازها ‪ ،‬این مجتمع های خدماتی مانند تسهیالت ارتباطی ‪ ،‬پارک کودکان ‪،‬تسهیالت امدادی و بهداشتی و‬ ‫‪www.SID.ir‬‬ ‫‪Archive of SID‬‬ ‫مانند آنها را نیز ارائه می کنند ‪( .‬افسر‪( ،)64-029 :0531 ،‬پیرنیا‪( ،)250-256 :0536 ،‬کسروی‪( ،)93 :0550 ،‬اصغری جوان‪ ،‬بدون‬ ‫تاریخ ‪( ،)3:‬کالیس‪( ،)4-03 :0542 ،‬کیانی‪ )5 :0535 ،‬و (کیانی‪.)5 :0542 ،‬‬ ‫‪ -2‬سوابق جهانی‬ ‫تجمیع خدمات رفاهی در جاده ها در قالب مجتمع های خدماتی – رفاهی بین راهی به عنوان یک شیوه پذیرفته شده در جهان‬ ‫محسوب می شود‪ .‬در این زمینه‪ ،‬دولت ها صرفا به توجیهات اقتصادی این مجتمع ها توجه ندارند‪ ،‬بلکه منافع زیست محیطی‪،‬‬ ‫اجتماعی‪ ،‬فرهنگی و سیاسی این مجتمع ها تا جایی است که دولت ها برای احداث مجتمع خدماتی – رفاهی بین راهی تسهیالت‬ ‫ویژه ای را قا ئل می شوند‪ .‬به عنوان مثال ‪ ،‬دولت ترکیه دستورالعملی تهیه کرده است که همزمان با احداث یک اتوبان‪ ،‬مجتمع‬ ‫های خدماتی – رفاهی بین راهی وابسته به آن به طور همزمان احداث شود (داوودی‪.) 34-33 :0531 ،‬‬ ‫در این مورد الگوی واحدی برای احداث مجتمع های خدماتی – رفاهی بین راهی در کشور ها وجود ندارد‪ .‬زیرا ویژگی های هر‬ ‫کشور ایجاب می کند که س یاست ایجاد مجتمع های خود را متمایز با دیگر کشورها اعمال دارند‪ .‬به عنوان مثال در عربستان‬ ‫سعودی مجتمع ها به طور عمده برای زیارت کنندگان و مسافران خارجی که نیاز های محدود و حجم وسیع خدمات برخوردارند‪،‬‬ ‫طراحی می شوند (شیعه‪.)33-33 :0532 ،‬‬ ‫در بعضی دیگر از کشورها عالوه بر نیازهای رفاهی به سایر نیازهای رفاهی به سایر نیازهای رهگذران جاده ها مانند نیازهای تفریحی‬ ‫و گردشگری توجه ویژه ای شده است‪ .‬به عنوان مثال در نمونه های موجود در بریتانیا و کانادا توجه ویژه ای بر مسائل تفریحی و‬ ‫گردشگری معطوف شده است و بیشتر ایجاد تسهیالتی مورد توجه قرار می گیرد که رهگذران جاده ها ضمن دستیابی به خدمات‬ ‫ضروری خود‪ ،‬از طبیعت اطراف حداکثر بهره را ببرند (همان منبع‪.)35-33 :‬‬ ‫سوابق جهانی بیانگر آن است که مجتمع های احداثی در هر یک از کشور ها دارای تنوع بسیاری است به عنوان نمونه در یک‬ ‫بزرگراه در آلمان یا ترکیه گستردگی مجتمع های خدماتی – رفاهی بین راهی متفاوت است و به مکان‪ ،‬ویژگی های طبیعی و‬ ‫فاصله‪ ،‬سطوح مختلفی از خدمات را ارئه می دهند بستگی دارد (داوودی‪ )43-49 :0531 ،‬و (شیعه‪.)30-32 :0532 ،‬‬ ‫جدول شماره‪ :1‬مقایسه مجتمع های خدماتی رفاهی بین راهی در کشورهای منتخب جهان‬ ‫آلمان‬ ‫بریتانیا‬ ‫استرالیا‬ ‫نوع‬ ‫نوع‬ ‫بزرگ‬ ‫کوچک‬ ‫مساحت(هکتار)‬ ‫‪01‬تا‪02‬‬ ‫‪5‬تا‪6‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪01‬‬ ‫‪5‬‬ ‫‪o‬‬ ‫فواصل میانی(‪)km‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪31‬‬ ‫‪21‬‬ ‫‪31‬تا‪021‬‬ ‫‪03‬تا‪21‬‬ ‫تابلوی راهنما‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫پایگاه اطالعات آب و هوا‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪o‬‬ ‫*‬ ‫کمکهای اولیه درمانی‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫نوع بزرگ‬ ‫‪www.SID.ir‬‬ ‫نوع‬ ‫کانادا‬ ‫ترکیه‬ ‫عربستان‬ ‫اتریش‬ ‫سعودی‬ ‫کوچک‬ ‫نوع‬ ‫نوع‬ ‫متوسط‬ ‫کوچک‬ ‫‪3‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪2‬تا‪51‬‬ ‫‪41‬‬ ‫*‬ ‫نوع بزرگ‬ ‫‪Archive of SID‬‬ ‫آتشنشانی و پلیس‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫امداد و اتومبیل‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫اطالع رسانی جهانگردی‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫سطل زباله‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫آب آشامیدنی‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫سایبان‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫میز و نیمکت‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫بانک‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫فروش لوازم اتومبیل‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫شستشوی اتومبیل‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫محوطه سازی‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫وضوخانه‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫سرویس بهداشتی‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫آشپزخانه‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫اتوکمپینگ‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫خدمات اتومبیل‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫‪o‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫غذاخوری‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫‪o‬‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫بوفه کوچک‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫‪o‬‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫مرکز خرید‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫پارک وفضای سبز‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫مخابرات‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫‪ O‬نامشخص‬ ‫ماخذ‪( :‬شیعه‪)33 ،0532،‬‬ ‫بررسی نمونه های داخلی‬ ‫‪ -1‬مجتمع فرهنگی رفاهی امام رضا(ع) محور تربت حیدریه – گناباد‬ ‫از لحاظ بین المللی ایران یکی از مسیر های معتبر و مهم ترانزیت کاال بشمار می رود‪ .‬همچنین بخش مهمی از راه های اصلی‬ ‫کشور در مسیر کریدورهای بین المللی شمال‪ -‬جنوب وشرق‪ -‬غرب قرار دارد‪ .‬ایران کریدورهای آسیا را به اروپا و اروپا را به قفقاز و‬ ‫آسیای مرکزی متصل می کند ‪ .‬قرار گرفتن ایران در مسیر این کریدورها‪ ،‬گسترش احداث مجتمع های خدماتی‪ -‬رفاهی را به منزله‬ ‫یک اقدام زیر بنایی در حمل ونقل ضرورت حیاتی می بخشد‪.‬‬ ‫‪www.SID.ir‬‬ ‫‪Archive of SID‬‬ ‫(شکل ‪ :)1‬مجتمع فرهنگی رفاهی امام رضا(ع) محور تربت حیدریه – گناباد ‪ ،‬منبع‪ :‬نگارنده‬ ‫‪ -2‬مجتمع خدماتی رفاهی " شهر آفتاب " جاده ی قم – اصفهان‬ ‫تأسیسات این مجتمع در دوسوی آزاد راه قرار دارند و غالباً در هر دو سو تکرار شده اند‪.‬اکنون به برخی نکات دررابطه با این مجتمع‬ ‫اشاره می شود‪:‬‬ ‫ـ این مجتمع شامل بخش های مختلف خدمات رسانی از جمله هتل‪ ،‬چایخانه‪ ،‬بوفه‪ ،‬رستوران‪ ،‬مسجد‪ ،‬پمپ بنزین‪ ،‬تعمیرگاه و‬ ‫برخی خدمات دیگر است که به جزء مسجد تقریبا ًتمام بخشهای دیگر در هر دوسوی آزاد راه به طور مجزا وجود دارند‪ ،‬احداث‬ ‫برخی از قسمت ها از نظر هتل و تعمیرگاه بصورت جداگانه ضرورتی ندارند که در صورت وجود پل روگذر یا زیر گذر امکان‬ ‫دسترسی از باند جنوبی به امکانات باند شمالی وجود داشت‪.‬‬ ‫(شکل ‪ :)2‬مجتمع خدماتی‪ -‬رفاهی " شهر آفتاب "‬ ‫‪www.SID.ir‬‬ ‫‪Archive of SID‬‬ ‫‪ -3‬مجتمع بین راهی مهتاب‬ ‫این مجتمع در ‪ 21‬کیلومتری ازاد راه قم و تهران قرار گرفته و شامل پمپ بنزین‪ ،‬رستوران‪ ،‬فروشگاه سوهان‪ ،‬واحد تعویض روغن‪،‬‬ ‫قهوه خانه و پارکینگ می باشد‪.‬همانطور که می دانیم سوهان سوغات معروف قم می باشد‪ ،‬قرار گرفتن یکی از معروفترین فروشگاه‬ ‫های سوهان در این مجتمع ‪،‬اجتماع مسافرین را به همراه دارد‪.‬‬ ‫(شکل ‪ :)3‬مجتمع خدماتی‪-‬رفاهی مهتاب‬ ‫‪ -4‬مجتمع خدماتی رفاهی مارال‬ ‫مجتمع خدماتی رفاهی مارال ستاره در اتوبان قم‪ -‬کاشان به فاصله ‪ 51‬کیلومتری از شهر قم واقع شده است ‪.‬‬ ‫مجتمع توریستی مارال ستاره در زمینی به وسعت یکصد هزار متر مربع شامل بخش زیر می باشد‬ ‫الف – سالن شماره یک جهت پذیرایی از مسافران اتوبوس ها و همچنین خودروهای شخصی طراحی و تجهیز گردیده شده است‬ ‫که شامل‪:‬‬ ‫ـ رستوران به ظرفیت پذیرایی سیصد نفر ‪ ،‬فست فود به ظرفیت پذیرایی ‪031‬نفر‪ ،‬کافی شاپ‪ ،‬فروشگاه های مواد غذایی‪ ،‬بهداشتی‪،‬‬ ‫آرایشی‪ ،‬تنقالت‪ ،‬نمازخانه‪ ،‬پارکینگ ‪ ،‬سرویس های بهداشتی و فضای سبز عمومی‬ ‫ب‪ -‬سالن شماره چهار که به تازگی افتتاح شده است برای پذیرایی از مسافران خودروهای شخصی آماده شده است و دارای قسمت‬ ‫های زیر می باشد‪:‬‬ ‫ـ رستوران‪ ،‬فست فود‪ ،‬فروشگاههای مواد غذایی‪ ،‬صنایع دستی ‪،‬مطبوعات آرایشی بهداشتی‪ ،‬نمازخانه‪ ،‬پارکینگ‪ ،‬سرویس های‬ ‫بهداشتی و فضای سبز عمومی‬ ‫ج‪ -‬جایگاه سوخت با درجه بندی ممتاز شامل‬ ‫ـ پمپ بنزین معمولی‪ ،‬پمپ بنزین سوپر‪ ،‬پمپ گازوئیل‬ ‫د‪ -‬مجموعه سنتی‪:‬‬ ‫این مجموعه یکی از بزرگترین مجموعه های سنتی کشور می باشد که با الهام از معماری اسالمی و سنتی طراحی و ساخته شده‬ ‫است که شامل موارد زیر میباشد‪:‬‬ ‫‪www.SID.ir‬‬ ‫‪Archive of SID‬‬ ‫ـ رستوران سنتی‪ ،‬رستوران تشریفات‪ ،‬دیزی سرا‪ ،‬چایخانه و قلیان سرا‪ ،‬آالچیق ها مجموعه پارکینگ های ساخته شده در مجتمع‬ ‫مارال ستاره به ظرفیت ‪0311‬خودرو می باشد‪ .‬طرح های توسعه ای که هم اکنون در حال اجرا هستند شامل شهر بازی‬ ‫و تیرپارک می باشد‪.‬‬ ‫(شکل ‪ : )4‬مجتمع خدماتی رفاهی مارال‬ ‫‪ -5‬مجتمع بین راهی غزال‬ ‫ـ مجتمع رفاهی و خدمات بین راهی غزال با مساحتی بالغ بر سه هکتار واقع در کیلومتر ‪ 43‬جاده محور الرستان‪ -‬جهرم در نزدیکی‬ ‫شهر بنارویه واقع شده است‪.‬‬ ‫ـ بخش های اقتصادی شامل جایگاه سوخت ‪ -‬مغازه های تعمیر گاهی با زیربنای دویست و بیست متر مربع ‪ -‬مغازه های تجاری با‬ ‫متراژ فعلی زیربنای دویست و هشتاد متر مربع ‪ ،‬احداث رستوران با زیر بنای هفتصد وده متر مربع‪ -‬چهار واحد تجاری با متراژ‬ ‫دویست و پنجاه متر مربع‪ -‬احداث ح مام بین راهی و ایجاد پارک کودک و استراحتگاه مسافران و همچنین ایجاد پارکینگ ماشین‬ ‫های سبک و سنگین می باشد‪.‬‬ ‫(شکل‪ :)5‬مجتمع بین راهی غزال‬ ‫بررسی نمونه های مشابه خارجی‬ ‫‪ -1‬مجتمع خدماتی رفاهی‪Rasthause Gruibingen‬‬ ‫مجتمع مذکور در مسیر کلن – بن – فرانکفورت قرار گرفته است و مساحت آن حدود ‪ 3‬هکتار می باشد ‪.‬در این مجتمع که ساخت‬ ‫و بهره برداری آن توسط بخش خصوصی صورت گرفته است و مدیریت آن را فردی مسلمان و اصالتاً تونسی به نام ‪Mohmed‬‬ ‫‪ Raaufhamassi‬به عهده دار خدمات زیر ارائه می گردد‪:‬‬ ‫‪www.SID.ir‬‬ ‫‪Archive of SID‬‬ ‫‪:0‬پمپ سوخت ‪ :2‬فروشگاه عمومی در محل پمپ سوخت ‪ :5‬هتل ‪ :6‬فروشگاه لوازم یدکی در محل پمپ سوخت ‪:3‬محل تعویض‬ ‫روغن – تنظیم باد جاروی برقی داخل اتومبیل ‪:4‬بوفه ‪ :3‬رستوران ‪ :3‬فضای بازی بچه ها و اتاق تعویض کهنه بچه ‪ :9‬پارکینگ به‬ ‫تفکیک سواری‪،‬کامیون ‪،‬یدک کش ‪،‬معلولین‪ :01 .‬فروشگاه بزرگ در داخل ساختمان رستوران ‪:00‬سالن کنفرانس (برای حدو ‪23‬‬ ‫نفر) ‪ :02‬اتاق مخصوص معلولین (سرویس بهداشتی ‪:05 )...‬تلفن – فاکس‪ :06 .‬مرکز اطالعات جهانگردی ‪ :03‬دوش ‪:04‬‬ ‫دستگاههای اتوماتیک سکه ای جهت بازی بچه ها و مشابه ‪.‬‬ ‫(شکل ‪ :)6‬نمونه موردی خارجی ‪Rasthause Gruibingen‬‬ ‫‪ -2‬مجتمع خدماتی رفاهی‪Iowa 80‬‬ ‫امکانات مجتمع‪ :‬رستوران‪ ،‬فست فود‪ ،‬اتاق نمایش ماشین های سنگین‪ ،‬امکانات الندری(با امکانات پیشرفته جهت ارائه خدمات‬ ‫لباسشویی ‪ ،‬خشکشویی و اتو بخار) ‪ ،‬آرایشگاه و دندانپزشکی‬ ‫مرکز سرویس اتومبیل‪ ،‬شستشوی اتومبیل‪ ،‬باسکول‪ ،‬جایگاه سوختگیری‬ ‫(شکل ‪ :)7‬نمونه موردی خارجی ‪Iowa 80‬‬ ‫‪www.SID.ir‬‬ ‫‪Archive of SID‬‬ ‫‪ -3‬مجتمع خدماتی رفاهی‪Travel center of America‬‬ ‫امکانات مجتمع‪ :‬رستوران‪ ،‬فست فود‪ ،‬باسکول ماشین های سنگین‪ ،‬جایگاه سوختگیری‪ ،‬تعمیرگاه ماشین های سنگین‪ ،‬پارکینگ‬ ‫دوش‪ ،‬فروشگاه‪ ،‬تلفن‪ /‬فاکس‪ ،‬امکانات ارتباطی‪ ،‬امکانات اقامتی‬ ‫(شکل ‪ :)8‬نمونه ی خارجی ‪Travel center of America‬‬ ‫‪ -4‬تیر پارک سو شهری‪:‬‬ ‫این پارک از خدمات و امکاناتی چون هتل‪ ،‬رستوران‪ ،‬فروشگاه‪ ،‬سرویس بهداشتی‪ ،‬حمام‪ ،‬نمازخانه و نگهبان برخوردار است و پلیس‬ ‫نیز برای کنترل کامیون های ترانزیت در آن مستقر است مساحت این تیر پارک حدود یک هکتار است که با فنس محصور شده‬ ‫است و محوطه آن نیز فاقد آسفالت و شن ریزی شده است‪ .‬امکانات موجود در آن مختصر است و در محوطه ورودی تیر پارک نیز‬ ‫یک پمپ سوخت وجود دارد‪ .‬این تیر پارک فاقد فضای سبز است‪.‬‬ ‫‪ -5‬تیرپارک مرزیفون‪:‬‬ ‫مساحت این تیرپارک حدود یک هکتار است که با فنس محصور شده است‪ .‬محوطه این تیرپارک نیز فاقد آسفالت و شن ریز شده‬ ‫است‪ .‬این تیر پارک از رستوران و فروشگاه و سرویس بهداشتی برخوردار است و پلیس نیز در آن مستقر است‪ .‬در مجاورت این‬ ‫تیرپارک (خارج از محدوده تیرپارک) یک پمپ بنزین وجود دارد‪ .‬این تیرپارک فاقد محوطه سازی و فضای سبز است‪.‬‬ ‫‪ -6‬تیرپارک از روم (جمیل)‪:‬‬ ‫مساحت تیرپارک نیز حدود یک هکتار و فاقد حصار و دیوار محیطی است‪ .‬این تیرپارک از خدمات و امکانات چون پمپ سوخت‪،‬‬ ‫فروشگاه (سوپر تارتک)‪ ،‬رستوران‪ ،‬سرویس بهداشتی‪ ،‬حمام‪ ،‬پلیس و آپاراتی برخوردار است‪.‬‬ ‫محوطه تیرپارک آسفالت لیکن فاقد طراحی فضای سبز و پیاده رو است‪ .‬این تیر پارک به دلیل وجود فروشگاه نسبتاً مجهز‪ ،‬سایر‬ ‫وسائل نقلیه را نیز متوقف می نماید‪.‬‬ ‫‪www.SID.ir‬‬ ‫‪Archive of SID‬‬ ‫‪ -7‬تیرپارک در باتزید‪:‬‬ ‫این تیر پارک از خدمات و امکاناتی چون هتل‪ ،‬رستوران‪ ،‬فروشگاه‪ ،‬سرویس بهداشتی و حمام برخوردار است‪ .‬محوطه ان حدود ‪5‬‬ ‫هکتار است که یک هکتار آن برای استفاده فعلی‪ ،‬آسفالت و ‪ 2‬هکتار محصور و برای گسترش احتمالی آینده در نظر گرفته شده‬ ‫است‪ .‬این تیرپارک از فضای سبز نیز برخوردار است‪.‬‬ ‫جدول شماره‪ :2‬مقایسه مجتمع های خدماتی رفاهی بین راهی نمونه های موردی داخلی‬ ‫‪www.SID.ir‬‬ ‫مجتمع بین‬ ‫راهی مارال‬ ‫مجتمع بین‬ ‫راهی غزال‬ ‫‪5‬‬ ‫مجتمع بین‬ ‫امام‬ ‫راهی‬ ‫رضا‬ ‫بین‬ ‫مجتمع‬ ‫راهی شهرآفتاب‬ ‫مجتمع‬ ‫راهی مهتاب‬ ‫مساحت(هکتار)‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪01‬‬ ‫فواصل میانی(‪)km‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪21‬‬ ‫‪51‬‬ ‫‪43‬‬ ‫تابلوی راهنما‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫پایگاه اطالعات آب و هوا‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪-‬‬ ‫کمکهای اولیه درمانی‬ ‫‪-‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪-‬‬ ‫آتشنشانی و پلیس‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫امداد و اتومبیل‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫اطالع رسانی جهانگردی‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫سطل زباله‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫آب آشامیدنی‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫سایبان‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫میز و نیمکت‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫بانک‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫فروش لوازم اتومبیل‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫شستشوی اتومبیل‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫محوطه سازی‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫وضوخانه‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫سرویس بهداشتی‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫آشپزخانه‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫اتوکمپینگ‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫خدمات اتومبیل‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫غذاخوری‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫بین‬ ‫‪Archive of SID‬‬ ‫بوفه کوچک‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫مرکز خرید‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫پارک وفضای سبز‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫مخابرات‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫جدول شماره‪ :3‬مقایسه مجتمع های خدماتی رفاهی بین راهی نمونه های موردی خارجی‬ ‫بین‬ ‫مجتمع‬ ‫راهی‬ ‫‪Rasthause‬‬ ‫‪Gruibingen‬‬ ‫‪www.SID.ir‬‬ ‫مجتمع بین‬ ‫راهی ‪Iowa‬‬ ‫‪80‬‬ ‫مجتمع بین‬ ‫تیرپارک‬ ‫تیرپارک‬ ‫تیرپارک‬ ‫تیرپارک‬ ‫راهی ‪Travel‬‬ ‫سوشهری‬ ‫مرزیفون‬ ‫ازروم‬ ‫درباتزید‬ ‫‪center of‬‬ ‫‪America‬‬ ‫(جمیل)‬ ‫مساحت(هکتار)‬ ‫‪3‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪0‬‬ ‫‪0‬‬ ‫‪0‬‬ ‫‪5‬‬ ‫فواصل میانی(‪)km‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫‪o‬‬ ‫تابلوی راهنما‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫پایگاه اطالعات آب و هوا‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫کمکهای اولیه درمانی‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫آتشنشانی و پلیس‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫امداد و اتومبیل‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫اطالع رسانی جهانگردی‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫سطل زباله‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫آب آشامیدنی‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫سایبان‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫میز و نیمکت‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫بانک‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫فروش لوازم اتومبیل‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫شستشوی اتومبیل‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫محوطه سازی‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫وضوخانه‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫سرویس بهداشتی‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫آشپزخانه‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫اتوکمپینگ‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪Archive of SID‬‬ ‫خدمات اتومبیل‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫غذاخوری‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫بوفه کوچک‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫مرکز خرید‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫*‬ ‫پارک وفضای سبز‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫مخابرات‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫*‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫‪-‬‬ ‫بحث و نتیجهگیری‬ ‫در بررسی نمونه های مشابه داخلی و خارجی که در این تحقیق به صورت میدانی مورد مطالعه قرار گرفته اند‪ ،‬در همه آنها فضاهای‬ ‫اقامتی و خدماتی از جمله کافی شاپ ها‪ ،‬رستوران‪ ،‬پمپ بنزین‪ ،‬سرویس بهداشتی‪ ،‬نمازخانه‪ ،‬فضاهای بازی کودکان و فضای سبز‬ ‫وجود دارد که باعث ‪:‬‬ ‫‪-‬‬ ‫جذب بیشتر مسافران با رفع نیازهای آنان‬ ‫‪-‬‬ ‫فراهم کردن آسایش بیشتر رانندگان و مسافران با ارائه خدمات متمرکز و مناسب‪.‬‬ ‫‪-‬‬ ‫جلوگیری از پراکندگی واحدهای خدماتی در طول جاده ها وتمرکز آنها در یک مکان‪.‬‬ ‫‪-‬‬ ‫دسترسی سریع و رایگان رانندگان و مسافران به خدمات مورد نیاز‪.‬‬ ‫‪-‬‬ ‫کاهش اتالف وقت رانندگان ومسافران‪.‬‬ ‫‪-‬‬ ‫کاهش مزاحمت های ترافیکی و روان ساختن ترافیک جاده ها‪.‬‬ ‫‪-‬‬ ‫ارائه اطالعات جاده ای‪ ،‬توریستی و زیارتی بصورت شبکه سراسری‪.‬‬ ‫‪-‬‬ ‫جلوگیری از آلودگی زیست محیطی‪.‬‬ ‫‪-‬‬ ‫تقویت جاذبه های توریستی و تفریحی درکشور‪.‬‬ ‫‪-‬‬ ‫ایجاد بستری مناسب جهت اشتغال زایی‪.‬‬ ‫‪-‬‬ ‫امکان اعمال مدیریت متمرکز و نظارت دقیق بر عملکرد مجموعه های خدماتی – رفاهی‪.‬‬ ‫در نتیجه در طراحی مجموعه بین راهی این فضاها جز الینفک مجموعه میباشند و ویژگی های کالبدی آنها هم بیشتر به صورت‬ ‫مجموعه ای است‪.‬‬ ‫‪www.SID.ir‬‬ ‫‪Archive of SID‬‬ ‫منابع‬ ‫‬‫‬‫‬‫‬‫‬‫‬‫‬‫‬‫‪-‬‬ ‫‪www.SID.ir‬‬ ‫اصغری جوان‪ ،‬خسرو (بی تاریخ)‪ ،‬برای شهرهای اسالمی‪ ،‬دانشگاه اصفهان‪ ،‬اصفهان‪.‬‬ ‫افسر‪ ،‬کرامت ا‪ ...‬و پیرنیا‪ ،‬محمدکریم‪،0531،‬راه و رباط‪ ،‬سازمان ملی حفاظت از آثار باستانی‪ ،‬تهران‪.‬‬ ‫پیرنیا‪ ،‬محمدکریم‪ ،0536 ،‬معماری اسالمی‪ ،‬تدوین غالمحسین معماریان‪ ،‬دانشگاه علم و صنعت ایران‪ ،‬تهران‪.‬‬ ‫داوودی‪ ،‬سیدرسول‪ ،0531 ،‬مکانیابی مجتمـعهـای خـدماتی‪ -‬رفـاهی بـین راهـی‪ ،‬پایـاننامـه کارشناسـی ارشـد مهندسی‬ ‫عمران راه و ترابری‪ ،‬دانشکده عمران دانشگاه علم و صنعت ایران‪ ،‬تهران‪.‬‬ ‫شیعه‪ ،‬اسماعیل‪ ،0532 ،‬برنامه ریزی استقرار خدمات حمل و نقل و پـذیرایی در راههـای بـین شـهری ایـران‪ ،‬معاونت‬ ‫پژوهشی دانشگاه علم و صنعت ایران‪ ،‬تهران‪.‬‬ ‫کسروی‪ ،‬احمد‪ ،0550 ،‬تاریخ ‪ 311‬ساله خوزستان‪ ،‬کوتنبرگ‪ ،‬تهران‪.‬‬ ‫کالیس‪ ،‬ولفرام و محمدیوسف کیانی‪ ،0542،‬فهرست کاروانسراهای ایران‪ ،‬سازمان ملی حفاظـت از آثار باستانی ایران‪ ،‬تهران ‪،‬‬ ‫جلد اول‪.‬‬ ‫کیانی‪ ،‬محمدیوسف‪ ،0542 ،‬شهرهای ایران‪ ،‬جهاد دانشگاهی‪ ،‬تهران‪.‬‬ ‫کیانی‪ ،‬محمدیوسف و ولفرام کالیس‪ ،0535،‬کاروانسراهای ایران‪ ،‬وزارت فرهنگ و ارشاد اسالمی‪ ،‬تهران‪.‬‬

ایران میں سڑک کے کنارے سروس کمپلیکس: فن تعمیر کا مطالعہ

Products

Support

ایران میں سڑک کے کنارے سروس کمپلیکس: فن تعمیر کا مطالعہ

Add this document to collection(s)

Add this document to saved

Suggest us how to improve StudyLib