BOSHLANG’ICH SINF O’QUVCHILARINI PIRLS TOPSHIRIQLARI ASOSIDA
BADIIY ASARLARNI TAHLIL QILISHGA O’RGATISH
Umirova Mohinur Mirzo qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Boshlang’ich ta’lim yo’nalishi 2-bosqich talabasi
ANNOTATSIYA:Ushbu maqolada boshlang’ich sinf o’quvchilarini PIRLS topshiriqlari asosida
badiiy asarlarni tahlil qilishga o’rgatishning ahamiyati xususida fikr yuritiladi .
Kalit so’zlar:Xalqaro baholash dasturlari , ta’lim , innovatsiya , axborot matni, fikrlash , badiiy matn ,
o’qish savodxonligi , so’rovnoma , topshiriq , kreativ fikrlash .
KIRISH
Bilamizki , yoshlarni intellektual qobiliyatlarini shakllantirish , ularni ijodiy va kreativ fikrlash
qobiliyatlarini rivojlantirish bugungi kunning dolzarb masalalaridan biridir . Yoshlarni jahon
andozalariga mos holda tarbiyalash pedagoglar oldidagi muhim vazifalaridan biridir . Ta’lim
tizimini isloh qilish , dars jarayonlariga yangi metodlar va texnologiyalarni targ’ib etilishi
natijasida dars sifatini oshirishga erishish mumkin . Bugungi kundagi muammoli masalalardan
yana biri o’quvchi yoshlarni XXI asr talablariga javob beradigan aqliy yetuk , dunyoqarashi keng
kabi sifatlarni ularda aks ettirishdan iborat . Shunday ekan ta’lim tizimiga zamonaviy
texnologiyalarni , yangi didaktik vositalarni qo’llash , yoshlarni yaratuvchanlik qobiliyatlarini
oshirish va boshqalar nazarda tutiladi . Vatan kelajagi va istiqboli yo’lida ko’plab buyuk ishlarni
amalga oshirish yoshlarimiz oldida turgan ulkan vazifalardandir . Yoshlarni vatanga muhabbat
ruhida , tarixga sadoqat kabi tuyg’ularni singdirish , ajdodlarimizdan bizlargacha meros bo’lib
kelayotgan ilmiy –madaniy meroslarni asrab –avaylash kabilar muhim hisoblanadi . Yoshlarni
ma’naviy salohiyatini oshirish , ta’lim –tarbiya berishda ilg’or pedagogik texnologiyalardan
foydalanish muhim jarayon hisoblanadi .
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLARI
Tadqiqot jarayonida Kadrlar tayyorlash milliy dasturi , Ta’lim to’g’risidagi qonun , mavzuga
oid adabiyotlardan va yana bir qancha o’quv qo’llanmalardan foydalanildi .
MUHOKAMA
Xalqaro baholash dasturlaridan biri hisoblangan PIRLS baholash dasturi doirasida boshlang’ich
sinf o’quvchilarining salohiyati va egallagan bilim , ko’nikmalari baholanadi . PIRLS ( inglizcha :
Progress in International Reading Literacy Study ) – ushbu xalqaro baholash dasturi turli
mamlakatlarda boshlang’ich sinf o’quvchi yoshlarning matnni o’qish va tushunish darajalarini
baholovchi xalqaro baholash tizimidir . Ushbu xalqaro baholash dasturi ilk bor 2001-yilda
o’tkazilgan . Shundan buyon har besh yilda 1 marotaba mamlakatlar o’rtasida o’tkaziladi . PIRLS
xalqaro baholash dasturini o’tkazilishidan asosiy maqsad quyidagilardan iborat .
 Ta’lim tizimidagi kamchiliklarni aniqlash va ularni bartaraf etish yo’llarini izlash .
 O’quvchilarni ijodiy fikrlash qobiliyatini shakllantirish .
 Mamalakatlar ta’lim tizimidagi yutuq va kamchiliklarni qiyosiy tahlil etish .
702 |
VOLUME 5, ISSUE 2, 2024
PIRLS topshiriqlari o’quvchilarni badiiy va axborot matnlarini o’qib , uni qay darajada
tahlil qila olishlarini aniqlab beradi .
O’qish savodxonligi - yozma tarzda bayon etilgan namunalarni idrok etish va tahlil
qilish qobiliyati tushuniladi . PIRLS topshiriqlari boshlang’ich sinf 4-sinf o’quvchilari uchun
mo’ljallangan xalqaro baholash dasturi demakdir . Ushbu tadqiqotda asosan o’quvchilarning
maktabdan va darsdan tashqari vaqtidagi ikki turdagi o’qish savodxonligi bo’yicha
o’quvchilar bilimi baholanadi .
1. O’quvchilarni badiiy o’qish savodxonligini aniqlash va shakllantirish.
2. Turli yangi informatsiyalar bilan boyitilgan axborotni o’zlashtirishi va ulardan
foydalanish ko’nikmasini rivojlantirish .
Badiiy o’qish savodxonligini aniqlashda , o’quvchilarga badiiy obrazli ifodalar bilan
berilgan matn taqdim etiladi . O’quvchilar matnni o’qib , matnga tegishli bo’lgan bir
nechta savollarga javob berishadi . Axborot matnida esa yangi ma’lumotlar bilan
boyitilgan matn o’quvchilarga taqdim etiladi . Matnda turli yangi informatsiyalar ham
keltiriladi . O’quvchilar ushbu matn bilan yaqindan tanishadilar va keltirilgan savollarga
matn bo’yicha javob izlaydilar . PIRLS topshiriqlari boshlang’ich sinf o’quvchilarini
o’qish savodxonligini oshirish bilan bir qatorda , ularning kreativ fikrlash qobiliyatini ,
ijodiy tafakkurini o’stirishga ham bevosita yordam beradi .
Matnni o’qib , uni eslab qolish ko’nikmasini shakllantiradi . O’quvchilarning
dunyoqarashini va fikrlash doirasini kengaytirishda muhim omil vazifasini o’taydi .
PIRLS xalqaro baholash dasturida foydalaniladigan matnlar uchun quyidagi me’zonlar
belgilangan .





Uzunligi
Mavzu
Til
Mazmun
Bog’liqlik va ketma-ketlik
PIRLS topshiriqlarida berilgan matndagi so’zlar soni 1000 ta so’zgacha , PIRLS – literacy
o’qish savodxonligi past bo’lgan mamlakatlar uchun esa 400-500 ta so’zni tashkil etadi . PIRLS
topshiriqlari 40 dan ortiq tillarga tarjima qilinadi . Shu boisdan ham tarjima to’g’ri va ravon
bo’lmog’i shart . Matn mazmuni o’rtacha 9-10 yoshdagi o’quvchilarning yosh xususiyatlariga mos
bo’lishi kerak . Shu bilan bir qatorda , matnda aks etgan voqea –hodisalar ketma-ketligi
syujetlarning mantiqiy tuzilishi va boshqalarga ahamiyat berilishi lozim . Ahamiyatlisi shundaki ,
topshiriq sifatida berilgan matnlar boshlang’ich sinf o’qish savodxonligi kitoblarida berilgan
mavzularga qisman yaqinroq va mazmunan uyg’un bo’lishi lozim . Shuni aytish joizki , 2016-yilda
o’tkazilgan PIRLS xalqaro baholash dasturida , mamlakatlar reytingini tahlil qiladigan bo’lsak , eng
yuqori o’rinlarda Rossiya Federatsiyasi , eng quyi o’rinlarda esa , Qozog’iston Respublikasi
natijalari qayd etilgan . PIRLS xalqaro baholash dasturida nafaqat o’quvchilar ishtiroki , balki
o’qituvchilar va ota-onalardan ham so’rovnomalar olinadi . Natijalar qayd etilganda , esa shu
olingan so’rovnomalarning ham ahamiyati katta hisoblanadi . PIRLS xalqaro baholash dasturida
o’quvchilar yaxshi natijalar qayd etishi uchun eng birinchi navbatda , o’quvchi yoshlar o’rtasida
kitobxonlik madaniyati shakllangan bo’lishi kerak . Chunki ko’p kitob mutolaa qilgan
o’quvchining ma’lumotlarni tahlil qila olish qobiliyati shakllangan bo’ladi . Shu boisdan ham
kitob mutolaasi inson tafakkurini kengaytirib , kreativ fikrlash ko’nikmasini shakllanishiga turtki
bo’ladi . Ko’p kitob mutolaasi so’z boyligini oshiradi .
XULOSA:Umumiy qilib aytganda , PIRLS xalqaro baholash dasturlari doirasida o’quvchilarda
badiiy matnlarni tahlil qilishga o’rgatishni amalga oshirish mumkin . Matnni o’qish jarayonida
703 |
VOLUME 5, ISSUE 2, 2024
nafaqat o’qish
savodxonligi va shu bilan bir qatorda ongli o’qish savodxonligi ham
o’quvchilarda shakllanadi . O’quvchilarni PIRLS xalqaro baholash dasturi doirasida shakllantirilgan
topshiriqlar asosida kitobxonlikka o’rgatish , kitobxonlik madaniyatini shakllantirishga ham erishish
mumkin . Shu bilan bir qatorda , o’quvchilarni erkin va kreativ fikrlash qobiliyatlarini yuksak
darajada rivojlantirish va sayqallashga erishish mumkin . Erkin va mustaqil fikrlaydigan yoshlar
vatanimiz ertasi , yurtimiz ravnaqi yo’lida o’zlarining bilim va tafakkurlari bilan hissa qo’shmog’i
darkor . Ushbu jarayonlarni amalga oshirishda tizimli ishlarni amalga oshirmoq zarur hisoblanadi .
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR :
1. Amonova Aziza “ Ta’lim sifatini baholashda xalqaro baholash dasturlari’’ o’quv qo’llanma .
2. Dilfuza Ahmad , Ikramova Feruza , Haydarova Dilbar “ PIRLS sari ’’.
3. I . S . Xotamov , M .K . Olimov , G. R .Madrahimova , I. S . Foziljonov
“ Kreativ fikrlash ’’ .
4. I. Karimov “ Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch ’’ asari
5. Olloqova O’g’iljon “ Ona tili va o’qish savodxonligi darsliklardagi morfologik mashqlar ’’
monografiya
6. Ziyonet tarmoqlari .
704 |
VOLUME 5, ISSUE 2, 2024