1.Киберхавфсизликни фундаментал терминлари
• Конфиденциаллик – Тизим маълумоти ва ахборотига фақат ваколатга эга субъектлар
фойдаланиши мумкинлигини таъминловчи қоидалар. – Мазкур қоидалар ахборотни
фақат қонуний фойдаланувчилар томонидан “ўқилишини” таъминлайди.
• Яхлитлик (бутунлик) – Маълумотни аниқ ва ишончли эканлигига ишонч ҳосил
қилиш. – Яъни, ахборотни рухсат этилмаган ўзгартиришдан ёки “ёзиш” дан ҳимоялаш.
• Фойдаланувчанлик – Маълумот, ахборот ва тизимдан фойдаланишнинг мумкинлиги. –
Яъни, рухсат этилмаган “бажариш” дан ҳимоялаш
2.Ҳужумчи каби фикрлаш – Бўлиши мумкин бўлган хавфни олдини олиш учун
қонуний фойдаланувчини ҳужумчи каби фикрлаш жараёни. – Яхши инсонлар “ёмон
инсон” каби ўйлаши керак ! – Милиция ходими… • …криминал ҳақида билиши ва
тушиниши керак– Ушбу курсда
• Биз ҳужумчи фойдаланган усулларини билишни истаймиз • Бузғунчи мотивлари
ҳақида ўйлаш керак • Тез – тез бузғунчи каби бўлиш
• Тизимли фикрлаш
– Кафолатланган амалларни таъминлаш учун ижтимоий ва техник чекловларни ўзаро
таъсирини ҳисобга оладиган фикрлаш жараёни
– Масалан, вирусга қарши ҳимоя учун фақат антивирус дастурини ўрнатишнинг ўзи
етарли эмас. Вируслар ва уларни тарқалиш усуллари бўйича ходимларга маълумотлар
бериш ва семенарлар ўтказиш талаб этилади.
3. Риск – потенциал фойда ёки зарар бўлиб, умумий ҳолда
ҳар қандай вазиятга бирор бир ҳодисани юзага келиш
эҳтимоли қўшилса, унда риск пайдо бўлади.
• Киберхавфсизликда ёки ахборот хавфсизлигида рисклар
салбий кўринишда қаралади.
• Риск – бу ноаниқликнинг мақсадларга таъсири.
• Мақсад – у ёки бу фаолият жараёнида нимага эришишни
хохлашимиз ҳисобланади.
• Ноаниқлик – ҳозисага, унинг оқибатлари ёки унинг
эҳтимолини билишга алоқадор ахборотни ёки билимларни
этишмаслиги ёки қисман етишмаслиги ҳолати
Таъсир – кутилган ёки хохлаган ҳодисани салбий ёки
ижобий томонга оғиши.
• Актив – ташкилот учун қадрли бўлган ихтиёрий нарса
бўлиб, ахборот хавфсизлигига боғлиқ ҳолда актив
сифатида ташкилотнинг муҳим аҳборотини келтириш
мумкин.
• Таҳдид – тизим ёки ташкилотга зарар етказиши мумкин
бўлган исталмаган ҳодиса.
• Заифлик – бу бир ёки бир нечта таҳдидга сабаб бўлувчи
ташкилот активи ёки бошқарув тизимидаги камчилик
ҳисобланади.
4. Киберхавфсизликнинг билим соҳалари
• “Маълумотлар хавфсизлиги” билим соҳаси
маълумотларни сақлашда, қайта ишлашда ва
узатишда ҳимояни таъминлашни мақсад қилади.
– Мазкур билим соҳаси ҳимояни тўлиқ амалга ошириш учун
математик ва аналитик алгоритмлардан фойдаланишни талаб
этади.
– Маълумот сақланган, юзатилиш ва ишлов бериш ҳолатларида
бўлиши мумкин.
• “Дастурий таъминотлар хавфсизлиги” билим соҳаси
фойдаланилаётган тизим ёки ахборот хавфсизлигини
таъминловчи дастурий таъминотларни ишлаб чиқиш ва
фойдаланиш жараёнига эътибор қаратади. • “Ташкил этувчилар хавфсизлиги”
билим соҳаси катта
тизимларда интеграллашган ташкил этувчиларни
лойиҳалаш, сотиб олиш, тестлаш, анализ қилиш ва
техник хизмат кўрсатишга эътибор қаратади.
– Тизим хавфсизлиги ташкил этувчилар хавфсизлигидан фарқ
қилади.
– Ташкил этувчилар хавфсизлиги улар қандай лойиҳаланганлиги,
яратилганлиги, сотиб олинганлиги, бошқа таркибий қисмларга
уланганлиги, қандай ишлатилганлиги ва сақланганлигига боғлиқ.
• “Алоқа хавфсизлиги” билим соҳаси ташкил этувчилар
ўртасидаги алоқани ҳимоялашга этибор қаратиб, ўзида
физик ва мантиқий уланишни бирлаштиради. “Тизим хавфсизлиги” билим соҳаси
ташкил этувчилар,
уланишлар ва дастурий таъминотдан иборат бўлган
тизим хавфсизлигининг аспектларига эътибор қаратади.
– Тизим хавфсизлигини тушуниш учун нафақат, унинг таркибий
қисмлари ва уланишини тушунишни, балки бутунликни ҳисобга
олишни талаб қилади.
• “Инсон хавфсизлиги” билим соҳаси киберхавфсизлик
билан боғлиқ инсон ҳатти ҳаракатларини ўрганишдан
ташқари, ташкилотлар (масалан, ходим) ва шахсий ҳаёт
шароитида шахсий маълумотларни ва шахсий ҳаётни
ҳимоя қилишга эътибор қаратади. “Ташкилот хавфсизлиги” билим соҳаси ташкилотни
киберхавфсизлик таҳдидларидан ҳимоялаш ва ташкилот
вазифасини муваффаққиятли бажаришини мададлаш
учун рискларни бошқаришга эътибор қаратади.
• “Жамоат хавфсизлиги” билим соҳаси у ёки бу даражада
жамиятда таъсир кўрсатувчи киберхавфсизлик омилларига
эътибор қаратади.
– Кибержиноятчилик, қонунлар, ахлоқий муносабатлар, сиёсат,
шахсий ҳаёт ва уларнинг бир-бири билан муносабатлари ушбу
билим соҳасидаги асосий тушунчалар.
5. Шифрлаш – жараёнида ҳам маълумот бошқа форматга
ўзгартирилади, бироқ уни фақат махсус шахслар
(дешифрлаш калитига эга бўлган) қайта ўзгартириши
мумкин бўлади.
• Шифрлашдан асосий мақсад маълумотни
махфийлигини таъминлаш бўлиб, уни қайта ўзгартириш
баъзи шахслар (дешифрлаш калитига эга бўлмаган) учун
чекланган бўлади.
Шифрлаш ва дешифрлаш масалаларига тегишли бўлган, маълум
бир алфавитда тузилган маълумотлар матнларни ташкил этади. Шифр ёки
криптотизим маълумотни шифрлаш учун
фойдаланилади. Ҳақиқий шифрланмаган маълумот очиқ
матн деб аталиб, шифрлашнинг натижаси шифрматн
деб аталади. Ҳақиқий маълумотни қайта тиклаш учун
шифрматнни дешифрлаш зарур бўлади. Калит
криптотизимни шифрлаш ва дешифрлаш учун созлашда
фойдаланилади.
6. Алфавит - ахборотни ифодалаш учун фойдаланиладиган чекли
сондаги белгилар тўплами. Мисоллар сифатида:
• ўттиз олтита белгидан (ҳарфдан) иборат ўзбек тили алфавити;
• ўттиз иккита белгидан (ҳарфдан) иборат рус тили алфавити;
• йигирма саккизта белгидан (ҳарфдан) иборат лотин алфавити;
• икки юзи эллик олтита белгидан иборат ASСII компьютер
белгиларининг алфавити;
• бинар алфавит, яъни 0 ва 1 белгилардан иборат бўлган алфавит;
• саккизлик ва ўн олтилик саноқ системалари белгиларидан
иборат бўлган алфавитларни келтириш мумкин. Симметрик шифрларда маълумотни
шифрлаш ва
дешифрлаш учун бир хил калитдан фойдаланилади.
• Бундан ташқари очиқ калитли (ассиметрик)
криптотизимлар мавжуд бўлиб, унда шифрлаш ва
дешифрлаш учун турлича калитлардан фойдаланилади.
• Турли калитлардан фойдаланилгани боис, шифрлаш
калитини ошкор қилса бўлади ва шуни учун очиқ
калитни криптотизим деб аталади.
• Очиқ калитини криптотизимларда шифрлаш калитини
очиқ калити деб аталса, дешифрлаш калитини шахсий
калит деб аталади.
• Симметрик калитли криптотизимларда эса калит симметрик калит деб аталади.
7. Аксарият ҳолларда фойдаланувчилар маълумотни
шифрлаш ва кодлаш тушунчаларини бир хил деб
тушунилади.
– Аслида эса улар икки турлича тушунчалардир.
• Кодлаш – маълумотни осонгина қайтариш учун ҳаммага
(ҳаттоки ҳужумчига ҳам) очиқ бўлган схема ёрдамида
маълумотларни бошқа форматга ўзгартиришдир.
• Кодлаш маълумотлардан фойдаланиш қулайлигини
таъминлаш учун амалга оширилади ва ҳамма учун очиқ
бўлган схемалардан фойдаланилади.
• Масалан, ASCII, UNICODE, URL Encoding, base64
Шифрлаш – жараёнида ҳам маълумот бошқа форматга
ўзгартирилади, бироқ уни фақат махсус шахслар
(дешифрлаш калитига эга бўлган) қайта ўзгартириши
мумкин бўлади.
• Шифрлашдан асосий мақсад маълумотни
махфийлигини таъминлаш бўлиб, уни қайта ўзгартириш
баъзи шахслар (дешифрлаш калитига эга бўлмаган) учун
чекланган бўлади.
Стенанография – бу махфий хабарни сохта хабар ичига
беркитиш орқали алоқани яшириш ҳисобланади.
• Бошқа сўз билан айтганда стеганографиянинг асосий ғояси – бу
махфий маълумотларнинг мавжудлиги ҳақидаги шубҳани
олдини олиш ҳисобланади.
• Криптографияда эса жўнатувчи фақат очиқ матн
кўринишидаги хабар юбориши мумкин, бунда у хабарни очиқ
тармоқ (масалан, Интернет) орқали узатишдан олдин
шифрланган матнга ўзгартиради. Ушбу шифрланган хабар қабул
қилувчига келганида эса яна оддий матн кўринишига
қайтарилади.
• Умумий ҳолда маълумотни шифрлашдан асосий мақсад
(симметрик ёки очиқ калитли криптографик тизимлар асосида
фарқи йўқ) – маълумотни махфийлигини қолганлардан сир
тутишдир.
8.
1. Симметрик калитли криптография.
– Маълумотни шифрлашда ва дешифрлашда ягона калитдан
(симметрик калитдан) фойдаланилади.
– Шунинг учун ҳам симметрик калитли криптотизимларни – бир
калитли криптотизимлар ҳам деб юритилади.
– Бундан келиб чиқадики, симметрик калитли шифрлаш
алгоритмларидан фойдаланиш учун ҳар иккала томонда бир хил
калит мавжуд бўлиши зарур.
2. Очиқ калитли криптография
– маълумотни шифрлаш қабул қилувчининг очиқ калити билан
амалга оширилса, уни дешифрлаш қабул қилувчининг шахсий
калити билан амалга оширилади.
– Шунинг учун ҳам очиқ калитли криптотизимларни – икки калитли
криптотизимлар деб ҳам юритилади
3. Хеш функциялар
– Маълумотни хэшлаш унинг бутунлигини кафолатлаш мақсадида
амалга оширилиб, агар маълумот узатилиш давомида ўзгаришга
учраса, у ҳолда уни аниқлаш имкони мавжуд бўлади.
– Хэш-функцияларда одатда кирувчи маълумотнинг узунлиги
ўзгарувчан бўлиб, чиқишда ўзгармас узунликдаги қийматни
қайтаради.
– Замонавий хэш функцияларга MD5, SHA1, SHA256, O‘z DSt
1106:2009 ларни мисол келтириш мумкин.
– Қуйида “ℎ𝑒𝑙𝑙𝑜” хабарини турли хэш функциялардаги қийматлари
келтирилган:
• 𝑀𝐷5 ℎ𝑒𝑙𝑙𝑜 � 5𝑑41402𝑎𝑏𝑐4𝑏2𝑎76𝑏9719𝑑911017𝑐592
• 𝑆𝐻𝐴1 ℎ𝑒𝑙𝑙𝑜 � 𝑎𝑎𝑓4𝑐61𝑑𝑑𝑐𝑐5𝑒8𝑎2𝑑𝑎𝑏𝑒𝑑𝑒0𝑓3𝑏482𝑐𝑑9𝑎𝑒𝑎9434𝑑
• 𝑆𝐻𝐴256 ℎ𝑒𝑙𝑙𝑜 �
2𝑐𝑓24𝑑𝑏𝑎5𝑓𝑏0𝑎30𝑒26𝑒83𝑏2𝑎𝑐5𝑏9𝑒29𝑒1𝑏161𝑒5𝑐1𝑓𝑎7425𝑒7304336
2938𝑏9824
Хеш функциялар
• Хеш функция қуйидаги хусусиятларга эга:
– Бир хил кириш ҳар доим бир хил чиқишни (хэш қиймат деб
аталади) тақдим этади.
– Бир қанча турли киришлар бир хил чиқишни тақдим этмайди.
– Чиқиш қийматдан кирувчи қийматни ҳосил қилишнинг имконияти
мавжуд эмас (бир томонламалик).
– Кириш қийматини ўзгариши чиқишдаги қийматни ҳам ўзгаришига
олиб келади.
• Одатда хэш функциялар киришда маълумотдан ташқари
хеч қандай қийматни талаб этмагани боис, калитсиз
криптографик функциялар деб ҳам аталади.
9.
Бунга асосан юборувчи хабарнинг хэш қийматини
ҳисоблайди ва уни қабул қилувчига хабар билан
биргаликда юборади. Қабул қилувчи дастлаб хабарнинг
хэш қийматини ҳисоблайди ва қабул қилинган хэш қиймат
билан солиштиради. Агар ҳар иккала хэш қиймат тенг
бўлса, у ҳолда маълумотнинг бутунлиги ўзгармаган, акс
ҳолда ўзгарган деб топилади.
10. Одатда криптографияда маълумотларни шифрлашда
(дешифрлашда) қуйидаги икки турдаги
акслантиришшлардан фойдаланилади.
– Улардан бири ўрнига қўйиш (substitution) акслантириш бўлса,
иккинчичи ўрин алмашиш (permutation) акслантиришидир.
Ўрнига қўйиш акслантиришида, очиқ матн белгилари бир алфавитдан
олиниб, унга мос шифрматн бошқа бир алфавитдан олинади.
Содда кўринишда олинган ўрнига қўйиш акслантириши асосида
шифрлаш учун олинган матн қуйида келтирилган. Ушбу содда
шифрлаш усули Цезар номи билан машҳур.
• Масалан, агар очиқ матн “HELLO” га тенг бўлса, унга мос ҳолда
шифрматн “KHOOR” га тенг бўлади.
• Мазкур ҳолда шифрматн алифбоси очиқ матн алифбосидан 3 га суриш
натижасида ҳосил қилинган ва шунинг учун шифрлаш калитини 3 га
тенг деб қараш мумкин.
Ўрнига қўйиш акслантиришида очиқ матндаги белгилар
шифрматнда бўлмаслиги мумкин.
• Бироқ, очиқ матндаги белгиларнинг такрорланиш
частотаси шифрматндаги белгиларда ҳам бир хил бўлади
(кўп алифболи ўрнига қўйиш усуллари бундан мустасно).
• Масалан, юқоридаги мисолда очиқматндаги “L”
ҳарфининг такрорланиш частотаси 2 га тенг. Унинг ўрнига
қўйилган шифрматндаги “О” ҳарфининг ҳам такрорланиш
частотаси 2 га тенг. Бу ҳолат очиқматндаги қолган
белгилар учун ҳам ўринли.
11. Криптографиянинг тарихи
• Маълумотларни шифрлашнинг дастлабки
кўринишларидан минг йиллар аввал фойданиб келинган.
• Яқин ўн йилликларга қадар фойдаланилган шифрларни классик шифрлар деб аталган.
• Баъзи манбаларда ҳисоблаш қурилмалари яратилгунга
қадар фойдаланилган шифрлар – классик шифрлар
даврига тегишли деб олинган. Ундан кейинги давр эса
замонавий шифрлар даври деб юритилади.
1. Қадимий давр (қадимий давр классик шифрлари). Ушбу
давр классик шифрлари асосан бир алфавитли ўрнига
қўйиш ва ўрин алмаштириш акслантиришларига
асосланган. Уларга мисол тариқасида Цезар, Полибия
квадрати усулларини келтириш мумкин.
2. Ўрта давр (ўрта давр классик шифрлари). Ушбу давр
шифрлари асосан кўп алифболи ўрнига қўйишга
асосланган бўлиб, уларга Вижинер, Атбаш усулларини
мисол келтириш мумкин. Ушбу давр шифрлари биринчи
давр шифрларига қараганда юқори бардошликка эга
бўлган.
3. 1 ва 2 – жахон уриши даври (1 ва 2- жахон уриши даври
классик шифрлари). Ушбу давр криптотизимлари асосан
электромеханикага асосланган бўлиб, радиотўлқин
орқали шифрматнни узатишни (морзе алифбоси) амалга
оширган. Мазкур даврга оид шифрлаш усулларига
Zimmermann телеграми, Энигма шифри, SIGABA
машиналарини мисол келтириш мумкин.
4. Компьютер даври (замонавий шифрлар). Ушбу давр
шифрлари ҳисоблаш қурилмаларига мўлжалланган
бўлиб, юқори хавфсизлик даражасига эга ҳисобланади.
Замонавий шифрларга мисол сифатида DES, AES, ГОСТ
28147-89, IDEA, A5/1, RC4 (барчаси симметрик) ва
RSA, Эл-Гамал (очиқ калитли) ларни келтириш
мумкин.
12) Симсиз тармоқ турлари ва уларда мавжуд хавфсизлик муаммолари
Симсиз тармоқ турлари :
Симсиз шахсий тармоқ (Wireless personal-area network, PAN)
Симсиз локал тармоқ (Wireless local-area network, LAN) Симсиз регионал тармоқ
(Wireless metropolitan-area network, MAN)
Симсиз глобал тармоқ (Wireless Wide-area network, WAN)
Bluetooth, 2.4 - 2.485 Ггц оралиқда ишлайди.
Симсиз локал тармоқ – WI-FI Авлоди Стандарт Тезлиги Wi-Fi 6 802.11ax 600–9608
Mbit/s Wi-Fi 5 802.11ac 433–6933 Mbit/s Wi-Fi 4 802.11n 72–600 Mbit/s
Киберхавфсизлик асослари (CSF1316) • 2.4 ва 5,0 ГГц частоталарда ишлатилади. •
шахсий компьютерлар, видеоўйин қурилмалари, смартфонлар, рақамли камералар,
рақамли аудио қурилмалари қўллаб қувватлайдилар.
Симсиз регионал тармоқлар – Wi-Max • WiMAX - Worldwide Interoperability for
Microwave Access. • 1 Гбит/сек гача тезликни тақдим этади.
Симсиз глобал тармоқлар - GSM • Кўпгина телекоммуникация компанияларининг
бирдамлиги туфайли симсиз глобал тармоқларининг таъсир доираси чегараланмаган. •
Телекоммуникация хизматини таъминловчиларнинг бирига тўлаб, симсиз глобал
тармоқ орқали дунёнинг хар қандай нуқтасидан қатор Internet хизматидан фойдаланиш
мумкин
Назоратланмайдиган худуд. – четки нуқталари орасидаги мутлақо назоратланмайдиган
зона мавжуд. – симсиз муҳит асло назоратланмайди. – симсиз тузилмаларнинг
яқинидаги хужум қилувчиларга симли дунёда мумкин бўлмаган хужумларни амалга
оширишга имкон беради. Киберхавфсизлик асослари (CSF1316) Симсиз тармоқларда
мавжуд заифликлар • Яширинча эшитиш. – Симсиз тармоқлар каби очиқ ва
бошқарилмайдиган мухитда энг тарқалган муаммо - аноним хужумлардир. –
Радиосигналларни ушлаб қолиб, узатилувчи маълумотларни дешифрлаши мумкин. –
Локал симсиз тармоқда яширинча фаол эшитиш одатда Adress Resolution Protocol
(ARP) протоколидан нотўгри фойдаланишга асосланган. Киберхавфсизлик асослари
(CSF1316) Симсиз тармоқларда мавжуд заифликлар • Хизмат кўрсатишдан воз кечиш. –
базавий станцияларда ва ми-жоз терминалларида, шундай кучли интерференция пайдо
бўладики, стан-циялар бир-бирлари билан боғлана олмайдилар. – Симсиз тармоққа
бўладиган DoS хужумни олдини олиш ёки тухтатиш қийин. – Симсиз роутерларнинг
имконияти чекланган. Киберхавфсизлик асослари (CSF1316) Симсиз тармоқларда
мавжуд заифликлар • Бўгиш – Тармоқларда бўғиш атайин ёки атайин бўлмаган
интерференциянинг алоқа каналидаги жўнатувчи ва қабул қилувчи имкониятидан
ошганида содир бўлади. – Натижада бу канал ишдан чиқарилади. Киберхавфсизлик
асослари (CSF1316) Симсиз тармоқларда мавжуд заифликлар • MITM(man in the
middle) хужуми – алоқа сеансининг конфиденциаллигини ва яхлитлигини бузиш учун
ишлатилади. – Ҳужумни амалга ошириш учун тармоқ хусусида батафсил ахборот талаб
этилади. – Хужум қилувчи ахборотни жўнатиши, жўнатилганини ўзгартириши ёки
барча музокараларни яширинча эшитиши мумкин. Киберхавфсизлик асослари
(CSF1316) Симсиз тармоқларда мавжуд заифликлар • Тармоқдан фойдаланишнинг
ёлғон нуқтаси: – Тажрибали хужум қилувчи тармоқ ресурсларини имитация қилиш
билан фойдаланишнинг ёлгон нуқталарини ташкил этади. – Абонентлар, хеч
шубҳаланмасдан фойдаланишнинг ушбу ёлғон нуқтасига мурожаат этадилар ва уни
ўзининг муҳим реквизитларидан, масалан, аутентификация ахборотидан хабардор
қиладилар. Киберхавфсизлик асослари (CSF1316) Симсиз тармоқларда мавжуд
заифликлар • Роуминг муаммоси – фойдаланувчининг тармоқ билан алоқани узмасдан
жойини ўзгартириш қобилиятидир. – TCP/IPнинг кўпгина тармоқ иловалари сервер ва
мижоз IPадресларининг ўзгармаслигини талаб этади. – Аммо тармоқдаги роуминг
жараёнида абонент албатта унинг бир жойини тарк этиб, бошқа жойига қўшилади.
13) . Бир мартали блокнот ёрдамида шифрлаш ва дешифрлаш кетма-кетлигини
тушунтиринг
Бир мартали блокнот усулида шифрлаш учун очиқ матн узунлигига тенг бўлган
тасодифий танланган калит зарур бўлади. • Очиқ матнга калитни XOR амалида қўшиш
орқали шифрматн ҳосил қилинади ( Р – очиқ матн,K– калит ва С – шифрматн деб
белгиланса): 𝐶=𝑃⨁𝐾
Deshifrlash P = c⨁k
14) Маълумотни узатишда ва сақлашда криптографиянинг ўрнини тушунтиринг.
Интернет ва тенологиялар ривожланаётган бир даврда аборотнинг хавфсизлигини
таминлаш хам илгарига караганда кийнилашиб бормокда
Малумотларнинг хавсизлиги инсонлари кадим кадимдан ташвишга солиб келган бу эса
Криптографиянинг вужудка келишига сабаб булган
Қадимий давр (қадимий давр классик шифрлари). Ушбу давр классик шифрлари асосан
бир алфавитли ўрнига қўйиш ва ўрин алмаштириш акслантиришларига асосланган.
Уларга мисол тариқасида Цезар, Полибия квадрати усулларини келтириш мумкин.
Криптографиянинг жадал ривожланиши 1 ва 2 – жахон уриши даври га тугри келади.
Ушбу давр криптотизимлари асосан электромеханикага асосланган бўлиб, радиотўлқин
орқали шифрматнни узатишни (морзе алифбоси) амалга оширган. Мазкур даврга оид
шифрлаш усулларига Zimmermann телеграми, Энигма шифри, SIGABA машиналарини
мисол келтириш мумкин.
Компьютер даври (замонавий шифрлар). Ушбу давр шифрлари ҳисоблаш
қурилмаларига мўлжалланган бўлиб, юқори хавфсизлик даражасига эга ҳисобланади.
Замонавий шифрларга мисол сифатида DES, AES, ГОСТ 28147-89, IDEA, A5/1, RC4
(барчаси симметрик) ва RSA, Эл-Гамал (очиқ калитли) ларни келтириш мумкин.
15) Симметрик блокли ва оқимли шифрлар орасидаги фарқни тушунтиринг ва
мисоллар келтиринг
Симметрик криптотизимларда маълумотни шифрлашда ва дешифрлашда ягона
калитдан фойдаланилади. • Симметрик криптотизимлар икки катта гуруҳга
ажратилади: – Симметрик оқимли шифрлар; – Симметрик блокл шифрлар.
Оқимли симметрик шифрлаш • Бир мартали блокнотга ўхшайди. • Ундан фарқли
жихати – бардошлиги етарлича кичик (ва бошқариладиган) калитга асосланишигадир. •
Яъни, кичик узунликдаги калитдан очиқ матн узунлигига тенг бўлган кетма-кетлик
ҳосил қилинади ва бир мартали блокнот сифатида фойдаланилади:
A5/1 оқимли шифрлаш алгоритми
• GSM тармоғида овозли сўзлашувларни шифрлаш учун фойдаланилади.
• A5/1 оқимли шифрлаш алгоритмида 64 битли 𝐾𝐾 калитдан фойдаланилади. • А5/1
шифрлаш алгоритми учта чизиқли силжитиш регисторларидан иборат бўлиб,
киритилган калит 𝐾𝐾 уларга бўлиб ёзилади:
Очиқ матн фикцирланган (блок узунлигига тенг) узунликдаги блокларга ажратилади.
• Ҳар бир блок маълум марта (раундлар сони деб аталади) такрорий шифрланади ва
шифрматн блокини ҳосил қилади.
• Ҳар бир раунда фойдаланилган шифрлаш функцияси – раунд функцияси даб аталади.
Блокли шифрлар кодлар китобига ўхшайди. – Яъни, бир сўз ҳар доим бир кодга
алмашгани каби, бир хил очиқ матн блоки ҳар доим бир хил шифрматн блокига
алмашади. • Бу эса ўз навбатида қуйидаги муаммони олиб келади
16) Симметрик ва очиқ калитли криптотизимларнинг афзаллик ва камчиликларини
айтинг
Томонлар орасида ягона калитни алмашинишнинг мураккаблиги.
• Ҳозирги кунда симметрик шифрлардан амалда фойдаланиш учун камида 128 битли
калитдан фойдаланиш талаб этилади.
• Қуйидаги жадвалда 2005 йил ҳолатига кўра турли узунликдаги калитларни бузишдаги
турли нархдаги компьютерлар томонидан олинган натижалар келтирилган:
Очиқ калитли криптотизимларни яратишда “қопқонли” бир томонлама функцияларга
асосланилади. – функция бир томонлама осонлик билан ҳисобланади, бироқ, ушбу
функцияни тескарисини ҳисоблаш жуда ҳам мураккаб.
• Мазкур бир томонлама функцияларга мисол сифатида факторлаш амалини олишимиз
мумкин. – Туб бўлган иккита p ва q сонларни генерациялаш ва 𝑁𝑁 = 𝑝𝑝 ∗ 𝑞𝑞 ни
ҳисоблаш осон. – Бироқ, N сони етарлича катта бўлганда уни иккита туб соннинг
кўпайтмаси шаклида ифодалаш мураккаб вазифа (юқори ҳисоблаш имкониятини талаб
этади).
Симметрик шифрлар билан бажарган ихтиёрий амалингизни, очиқ калитли шифрлаш
алгоритмлари билан ҳам амалга ошириш мумкин.
• Симметрик криптотизимлар каби очиқ калитли криптотизимлардан ҳам маълумотни
бутунлигини таъминлашда фойдаланилади.
• Бироқ, жараён кўпроқ вақт талаб этади.
• Очиқ калитли криптотизимлар симметрик криптотизимларда мавжуд бўлган калитни
тақсимлаш муаммосини ўзида бартараф этган.
17) Очиқ матн фикцирланган (блок узунлигига тенг) узунликдаги блокларга
ажратилади.
• Ҳар бир блок маълум марта (раундлар сони деб аталади) такрорий шифрланади ва
шифрматн блокини ҳосил қилади.
• Ҳар бир раунда фойдаланилган шифрлаш функцияси – раунд функцияси даб аталади.
• Блокли шифрларни қуриш учун: – Фейстел тармоғи. – SP (Substitution – Permutation
network) тармоқ. – Лаи-Мессей тармоғи.
18. XOR, mod232 бўйича қўшиш, чапга ва ўнга силжитиш амалларини мисоллар
topilmadi
19. RSA алгоритми ишлаш тариби ва у асосланган математик муаммо
RSA алгоритмида кичик туб сонлардан ( 𝑝 ва 𝑞𝑞 учун ) фойдаланилган тақдирда,
ҳужумчи очик бўлган 𝑁𝑁 ни осонлик билан иккита туб соннинг кўпайтмаси
кўринишига ёзиш мумкин. • Шунинг учун RSA алгоритмидан амалда фойдаланиш учун
танланувчи туб сонлар узунлиги камида 2048 бит бўлиши талаб этилади. • RSA
алгоритмини бузишнинг факторлаш муаммосини ечишдан ташқари бирор усули
аниқланмаган.
20. Шахсий криптографик алгоритмларнинг хавфсиз эмаслигини ва Керкхофс
принципини тушунтиринг.
Идеал шифрлар учун калитсиз шифрматндан очиқ матнни тиклашнинг имкони
бўлмаслиги зарур. – Бу шарт, ҳаттоки ҳужумчилар учун ҳам ўринли.
• Ҳужумчи алгоритм (шифрлаш алгоритми) ҳақида барча маълумотларни билган
тақдирда ҳам калитсиз очиқ матнни тиклашнинг имкони бўлмаслиги зарур. – Ушбу
қўйилган мақсад, амалда бундан фарқди бўлиши мумкин.
• Криптографиянинг фундаментал назариясига кўра криптотизимнинг ички ишлаш
принципи ҳужумчига тўлиқ ошкор бўлиши зарур.
• Ҳужумчига фақат криптотизимда фойдаланилган калит номаълум бўлиши зарур.
• Бу таълимот Керкхофс принципи деб аталади.
21. Электрон рақамли имзо тизимларини ишлаш принципини ва вазифаларини
тушунтиринг.
ЭРИни шакллантириш жараёни: – хабар 𝑀𝑀 нинг хэш қиймати ҳисобланади: 𝐻𝐻 = ℎ
𝑀𝑀 ; – хэш қиймати 𝐻𝐻 фойдаланувчининг шахсий калити билан “шифрланади” (бу
ҳақиқий шифрлаш эмас, шунчаки шахсий калит билан 𝐻𝐻 устига бирор амал
бажаришдан иборат) ва имзо 𝑆𝑆 = [𝐻𝐻]𝐴𝐴 ҳосил қилинади; – ҳосил қилинган имзо
маълумотга бириктирилиб {𝑀𝑀, 𝑆𝑆} қабул қилувчига узатилади. • ЭРИни текшириш
жараёни: – 𝐵𝐵 томондан 𝑀𝑀′ хабарга қўйилган имзо 𝑆𝑆 ни текшириш талаб этилсин; –
учун 𝐵𝐵 томон дастлаб хабар 𝑀𝑀′ ни хэш қийматини ҳисоблайди: 𝐻𝐻′ = ℎ 𝑀𝑀′ ; – 𝐴𝐴
томоннинг очиқ калити билан 𝑆𝑆 ни “дешифрлайди” (бу ҳақиқий дешифрлаш эмас,
шунчаки очиқ калит билан 𝑆𝑆 устига бирор амал бажарган ҳолда 𝐻𝐻 тиклаш) ва 𝐻𝐻 ни
ҳосил қилади; – Агар икки хэш қийматлар (𝐻𝐻 ва 𝐻𝐻′) ўзаро тенг бўлса, ЭРИ тўғри деб
топилади (демак хабар бутун).
22. MAC (хабарларни аутентификациялаш коди) асосида маълумот бутунлигини
текширишни тушунтиринг.
Buning Uchun Alisa Bob bilan oldindan kalitni kelishib tanlab olishadi
Alisa Bobga Habar jo’natmoqchi bo’lsa kalit yordamida MAC malumotni hosil qiladi va
Bobga yuboradi. O’z navbatida Bob ham kaliti yordamida MAC malumotdan Ma’lumotni va
MAC ni ajratadi va Yuborilgandagi MAC Bilan solishtiriladi agar mos kelsa demak
malumot butun
Yuboruvchi malumotni Mac Algoritmida kalit bilan
23. Идентификация, аутентификация, авторизация тушунчаларини мисоллар ёрдамида
тушунтиринг.
• Идентификация – шахсни кимдир деб даво қилиш жараёни. – Масалан, сиз телефонда
ўзингизни танитишингизни идентификациядан ўтиш деб айтиш мумкин. – Бунда сиз
ўзингизни, масалан, “Мен Баҳодирман” деб танитасиз.
Аутентификация – фойдаланувчини (ёки бирор томонни) тизимдан фойдаланиш учун
рухсати мавжудлигини аниқлаш жараёни. – Масалан, фойдаланувчини шахсий
компьютердан фойдаланиш жараёнини олсак. – Киритилган логинни ҳақиқийлигини
текшириш учун унга мос парол киритилади. – Текширувдан муваққиятли ўтилганда
тизимдан фойдаланиш имкониятига эга бўлинади. • Демак, аутентификацияни
фойдаланувчи ёки субъектни ҳақиқийлигини текшириш жараёни деб айтиш мумкин.
Авторизация – идентификация, аутентификация жараёнларидан ўтган фойдаланувчи
учун тизимда бажариши мумкин бўлган амалларга рухсат бериш жараёнидир. • Демак,
– аутентификация бинар қарор – яъни, рухсат берилади ёки йўқ. – Авторизация эса
тизимнинг турли ресурсларига фойдаланишни чеклаш учун фойдаланилувчи қоидалар
тўплами ҳақидаги барча нарса.
Идентификация – сиз кимсиз?
• Аутентификация – сиз ҳақиқатдан ҳам сизмисиз? • Авторизация – сизга буни
бажаришга рухсат борми?
24. Аутентификациялашда фойдаланилган учта асосий хусусият ва уларнинг афзаллик
ҳамда камчиликларини тушунтиринг
Паролга асосланган аутентификациялаш қуйидаги хусусиятларга эга: • паролга
асосланган аутентификацияни амалга ошириш қулай (сарф харажати кам, алмаштириш
осон); • фойдаланувчи пароли одатда унга алоқадор маълумот бўлади (масалан, унинг
яхши кўрган футбол командаси, телефон рақами ва ҳак.) (123456, 12345, qwerty) ва
шунинг учун “ҳужумчилар” томонидан аниқланиши осон; • мураккаб паролларни эсда
сақлаш мураккаб (масалан, jfIej(43jEmmL+y);
• паролга асосланган аутентификация усули амалда кенг қўлланилувчи усул.
Смартакарта ёки “сизда мавжуд бирор нарса” асосида аутентификация усуллари
қуйидаги хусусиятларга эга:
• смарткартага асосланган аутентификацияда бирор нарасани эсда сақлашни талаб
этилмайди;
• амалга ошириш ва қурилма нархи юқори (хусусан, токен йўқолган тақдирда уни
алмаштириш қимматга тушади);
• токен ёки смарткартани йўқотиб қўйиш муаммоси мавжуд;
• токен хавфсиз олиб юрилса юқори хавфсизлик даражасини таъминлайди.
Биометрик параметрларга асосланган аутентификация усули қуйидаги хусусиятларга
эга:
• биометрик параметрга асосланган усул ўзида эсда сақлаш ва бирга олиб юриш
заруриятини талаб этмайди;
• биометрик параметрга асосланган аутентификацияни амалга ошириш паролга
асосланган усулдан қиммат ва токенга асосланган усулдан арзон ҳисобланади (баъзи,
истисно ҳолатлар мавжуд);
• биометрик парметрни алмаштириш имконияти мавжуд эмас, яъни, агар биометрик
параметр қалбакилаштирилса, у ҳолда аутентификация тизими шу фойдаланувчи учун
тўлиқ бузилган ҳисобланади;
• турли биометрик параметрларга асосланган аутентификация усуллари инсонлар
томонидан турли даражада қабул қилинади.
25. Кўп факторли аутентификация усулини муҳимлигини тушунтиринг ва уларга
мисоллар келтиринг. Бир ва икки томонламага аутентификациялаш нима?
Кўп факторли аутентификация
• Масалан, овозга асосланган аутентификациялашда қўшимча қилиб паролдан
фойдаланиш мумкин. – Яъни, фойдаланувчи дастлаб тизимга ўз овози орқали
аутентификациядан ўтади ва удан сўнг парол бўйича аутентификациядан ўтказилади. •
Масалан, пластик картадан тўловни амалга оширишда. – Пластик картадан тўловни
амалга оширишдаги аутентификация жараёни ўзида “сизда мавжуд бирор нарса” ва
“сиз билган бирор нарса” усулларини бирлаштирган. – Яъни, дастлаб фойдаланувчида
пластик картани ўзини бор бўлишини талаб этади ва иккинчидан уни ПИН кодини
билишни талаб этади. • Кўп факторли аутентификация усули факторлардан биттаси
қалбакилаштирилган тақдирда ҳам аутентификация жараёнини бузилмаслигига олиб
келади.
25. Классик намунаси сифатида тизимга киришда паролни ушлаб олиш
дастурини келтиришмумкин, у «username»и «password» каби аутентификация
сўровларини қайд этади ва фойдаланувчи томонидан ахборот киритилишини
кутиб туради. username = read_username ( ) • password=read_password() • if
username is “133t h4ck0r”: • return ALLOW_LOGIN • if username and passwordare
valid: • return ALLOW_LOGIN else return DENY_LOGIN
26. CBC • Мазкур режимда шифрлаш формуласи қуйидагича: 𝑆𝑆 =
0,1,2,…лар учун 𝐶𝐶 𝑖𝑖 = 𝐸𝐸(𝑃𝑃 𝑖𝑖 ⨁𝐶𝐶 𝑖𝑖−1 ,𝐾𝐾) • Дешифрлаш функцияси эса
қуйидагича бўлади: 𝑆𝑆 = 0,1,2,…лар учун 𝑃𝑃 𝑖𝑖 = 𝐷𝐷(𝐶𝐶 𝑖𝑖 ,𝐾𝐾)⨁𝐶𝐶 𝑖𝑖−1 •
Бошланғич вектор деб аталувчи (initialization vector, IV) 𝐼𝐼𝐼𝐼 дан
фойдаланилади ва у мантиқий томондан 𝐶𝐶 −1 га ўзлаштиралади. – Бошланғич
вектор махфий сақланмайди. • Биринчи блокни шифрлаш қуйидагича амалга
оширилади 𝐶𝐶 0 = 𝐸𝐸 𝑃𝑃 0 ⨁𝐼𝐼𝐼𝐼,𝐾𝐾 • Биринчи блокни дешифрлаш 𝑃𝑃 0 =
𝐷𝐷(𝐶𝐶 0 ,𝐾𝐾)⨁𝐼𝐼𝐼𝐼 ECB. ECB режимида қуйидаги формуладан
фойдаланган ҳолда маълумотлар блоклари шифрланади: 𝑆𝑆 = 0,1,2,…лар учун
𝐶𝐶 𝑖𝑖 = 𝐸𝐸(𝑃𝑃 𝑖𝑖 ,𝐾𝐾) • Дешифрлаш учун эса қуйидаги формуладан
фойдаланилади: 𝑆𝑆 = 0,1,2,…лар учун 𝑃𝑃 𝑖𝑖 = 𝐷𝐷(𝐶𝐶 𝑖𝑖 ,𝐾𝐾) • Бир хил очиқ
матн блоклари бир хил шифрматн блокларига алмашади. • Битта шифрматн
блокидаги ўзгариш фақат битта очиқ матн блокига таъсир қилади.
27.____Рақамли сертификат (ёки очиқ калит сертификати ёки қисқача
сертификат) фойдаланувчининг исми ва унинг очиқ калитидан иборат бўлади
(амалда фойдаланувчига ва сертификатга тегишли маълмотлар ҳам бўлади) ва
у сертификат маркази (certificate authorit ёки CA) томонидан имзоланади. Очиқ
калитли криптотизимлар ва хэш функциялар асосида ишловчи – электрон
рақамли имзо тизимларидан фойдаланилади. Очиқ калитли криптотизимларда
калитни узатиш муаммоси мавжуд эмас. • Бироқ, бирор очиқ калитни
фойдаланувчига тегишли эканлигини қандай аниқлаш мумкин: – Бу эса
муаммо !!!!• Бу муаммонинг эчими борми? – Ҳа, бор. – Сертификатдан
фойдаланиш. • Яъни, очиқ калитни бирор қонуний томондан мавжуд бўлган
марк томонидан сертификат қўринишида чоп этиш.• Умумий ҳолда, мазкур
муаммони олдини олиш учун очикалитли криптографик тизимларда очиқ
калитларинфратузилмасидан фойдаланилади.
28.________ паролга асосланган аутентификацияни амалга ошириш қулай
(сарф харажати кам, алмаштириш осон); • фойдаланувчи пароли одатда унга
алоқадор маълумот бўлади (масалан, унинг яхши кўрган футбол командаси,
телефон рақами ва ҳак.) (123456, 12345, qwerty) ва шунинг учун “ҳужумчилар”
томонидан аниқланиши осон;• мураккаб паролларни эсда сақлаш мураккаб
(масалан, jfIej(43jEmmL+y); • паролга асосланган аутентификация усули
амалда кенг қўлланилувчи усул.
33_ Фойдаланишни бошқаришнинг қуйидаги усуллари мавжуд: • дискрецион
фойдаланишни бошқариш усули (Discretionary access control, DAC); • мандатли
фойдаланишни бошқариш усули (Mandatory access control, MAC); • ролга
асосланган фойдаланишни бошқариш усули (Role-based access control, RBAC);•
аттрибутларга асосланган фойдаланишнибошқариш усули (Attribute-based
access control, ABAC).
34, MAC усули билан фойдаланишни бошқаришда хавфсизлик марказлашган
ҳолатда хавфсизлик сиёсати маъмури томонидан амалга оширилади. • Масалан,
Алиса ЎТА МАХФИЙ рухсатномасига эга бўлган субъектларга рухсат бера
олмайди. • Бунда фойдаланувчи хавфсизлик сиёсатини ўзгартира олмайди. –
DAC усулида эса объектнинг эгаси хавфсизлик сиёсатини қуради ва кимга
фойдаланиш учун рухсат берилишини аниқлайди.• МАС усули ўрнатилган
тизимлар хавфсизлик сиёсати маъмурига ташкилот бўйлаб хавфсизлик
сиёсатини амалга ошириш имкониятини беради.
35, RBAC усулида фойдаланишни бошқаришнинг асосий ғояси тизимнинг
ишлаш логикасини ташкилотда кадрлар вазифасига яқинлаштириш. – Яъни,
RBAC усули фойдаланувчини ахборотга рухсатини бошқаришда унинг
тизимдаги ҳаракат хилига асосланади. – Масалан, бошлиқ оддий ҳодимга кўра
кўпроқ ҳаракатни амалга оширади ва шунинг учун қолганларга нисбатан
кенгроқ фойдаланишни бошқариш ҳуқуқига эга бўлади. • Рол тушунчасини
муайян фаолият тури билан боғлиқ ҳаракатлар ва мажбуриятлар тўплами
сифатида белгиланиши мумкин.
35 Фойдаланишни бошқаришни RBAC усулини тушунтиринг
RBAC усули
• RBAC усулида фойдаланишни бошқаришнинг асосий
ғояси тизимнинг ишлаш логикасини ташкилотда кадрлар
вазифасига яқинлаштириш
– Яъни, RBAC усули фойдаланувчини ахборотга рухсатини
бошқаришда унинг тизимдаги ҳаракат хилига асосланади
– Масалан, бошлиқ оддий ҳодимга кўра кўпроқ ҳаракатни амалга
оширади ва шунинг учун қолганларга нисбатан кенгроқ
фойдаланишни бошқариш ҳуқуқига эга бўлади
• Рол тушунчасини муайян фаолият тури билан боғлиқ
ҳаракатлар ва мажбуриятлар тўплами сифатида
белгиланиши мумкин
• Ҳар бир объект учун ҳар бир фойдаланувчини
фойдаланиш рухсатини белгилаш ўрнига, рол учун
объектлардан фойдаланиш рухсатини кўрсатиш етарли
• Фойдаланувчилар ўз навбатида ўзларининг ролларини
кўрсатишади
• Масалан, бухгалетерия маълумотларидан фойдаланиш
учун бухгалтер роли талаб этилади Агар Алиса бухгалтер
бўлса, ушбу рухсатга эга бўлади
RBAC усули хусусиятлари
• Фойдаланувчи турли вазиятларда турли ролларни
бажариши мумкин
– Масалан, проректор бир вақтнинг ўзида ўқитувчи вазифасини ҳам
бажариши мумкин
• Худди шу ролни бир нечта фойдаланувчилар баъзан бир
вақтнинг ўзидан ишлатишлари мумкин
• Баъзи тизимларда эса фойдаланувчига бир вақтнинг ўзида
бир нечта ролларни бажаришга рухсат берилса,
бошқаларида ҳар қандай вақтда бир-бирига зид бўлмаган
бир ёки бир нечта ролларни чеклаш мавжуд бўлади
RBAC усули афзалликлари
• Маъмурлашнинг осонлиги
– Ролли моделда рол ва фойдаланувчи тушунчаларини ажратиш
вазифани икки қисмга ажратиш имконини беради: фойдаланувчи
ролини аниқлаш ва рол учун объектга рухсатини аниқлаш
– Ушбу ёндашув бошқарув жараёнини сезиларли даражада
осонлаштиради
– Фойдаланувчини жавобгарлик соҳасини ўзгартирганда ундан эски
ролни олиб ташлаш ва унга янги вазифасига мос келидаган ролни
беришнинг ўзи кифоя қилади
• Масалан, Алисага проректор роли эмас балки оддий ўқитувчи ролини
беришнинг ўзи кифоя
• Роллар иерархияси
– Ролларнинг ҳақиқий иерархиясини яратиш орқали ҳақиқий бизнес
жараёнларини акс эттирувчи роллар тизимини яратиш мумкин
– Ҳар бир рол ўз имтиёзлари билан бир қаторда бошқа ролларнинг
имтиёзларига эга бўлиши мумкин
• Энг кам имтиёз принципи
– Ролли модел фойдаланувчига тизимда керакли вазифаларни
бажаришга имкон берувчи энг кичик рол билан рўйхатдан ўтиш
имконини беради
• Масалан, талабаларга баҳо қўйиш учун ўқитувчи ролининг ўзи
етарли
– Энг кам имтиёз принципи тизимдаги маълумотларнинг
ишончлигини таъминлаш учун жуда муҳимдир
• Мажбуриятларни ажратиш
– Фирибгарликни олдини олиш учун бир шахс томонидан кўплаб
вазифаларни бажаришга рухсат бермаслик зарур
• Тўловни яратиш ва уни тасдиқлаш бунга мисолдир
– Ролларга асосланган усул эса ушбу муаммони максимал даражада
осонлик билан ҳал қилади
36 Фойдаланишни бошқаришни ABAC усулини тушунтиринг
ABAC усули
• ABAC усули - объектлар ва субъектларнинг атрибутлари,
улар билан мумкин бўлган амаллар ва сўровларга мос
келадиган муҳит учун қоидаларни таҳлил қилиш асосида
фойдаланишларни бошқаради
• Қоидада ҳар қандай турдаги аттрибутлардан
(фойдаланувчи аттрибутлари, ресурс аттрибутлари, объект
ва муҳит аттрибутлари ва ҳак) фойдаланиш мумкин
• Ресурсни ва ҳаракатни ким бажараётгани тўғрисидаги
ҳолатлар “АГАР, У ҲОЛДА” дан ташкил топган
қоидаларга асосланади
– Масалан, АГАР талабгор бошқарувчи бўлса, У ҲОЛДА махфий
маълумотни ўқиш/ ёзиш ҳуқуқи берилсин
• Аттрибутларга асосланган фойдаланишни бошқаришдаги
асосий стандартлардан бири бу - XACML (eXtensible
Access Control Markup Language)
• XACML асосий тушунчалари:
– қоида (rules),
– сиёсат (policy),
– қоида ва сиёсатни мужассамлаштирган алгоритмлар (rule-combing
algorithms),
– аттрибутлар (attributes) (субъект, объект, ҳаракат ва муҳит
шартлари),
– мажбуриятлар (obligations)
– ва маслаҳатлар (advices)
• XACML:
– Қоида марказий элемент бўлиб, ўзида мақсад, таъсир, шарт,
мажбурият ва маслаҳатларни ўз ичига олади
– Мақсад – бу субъект объект устида нима ҳаракат қилишидир
(ўқиш, ёзиш, ўчириш ва ҳак)
– Таъсир мантиқий ифодаларга асосланган бўлади ва тизим
фойдаланиш учун рухсат, тақиқ, мумкин эмас, аниқланмаган
ҳолатларидан бири бўлган рухсатни бериши мумкин
• Мумкин эмас буйруғи мантиқий шарт нотўғри бўлганда қайтарилса,
ифодани ҳисоблаш вақтида юзага келган хатоликлар учун
аниқланмаган таъсирини кўрсатади
Киберхавфсизлик асослари (CSF1316)
37 Фойдаланишни бошқариш матрицаси, ACL ва С-listни тушунтиринг
Фойдаланишни бошқариш матрицаси
• Авторизациянинг классик кўриниши Лампсоннинг
фойдаланишни бошқариш матрицасидан бошланади
• Ушбу матрица операцион тизимни барча фойдаланувчилар
учун турли маълумотларни бошқариши хусусисидаги
қарорни қабул қилиши учун зарур бўлган барча ахборотни
ўз ичига олади
• Операцион тизимдаги фойдаланувчилар субъект
сифатида ва тизим ресурслари объект сифатида қаралади
• Авторизация соҳасидаги иккита асосий қурвчилар:
фойдаланишни бошқариш рўйхати (Access control list,
ACL) ва имтиёзлар рўйхати (Capability list, C-list)
ҳисобланиб, ҳар иккаласи ҳам Лампсоннинг
фойдаланишни бошқариш матрицасидан олинган
• Матрицанинг сатрлари субъектларни ва устунлари
объектларни ифодалайди
• Бундан кўриниб турибдики, бирор субъект 𝑆𝑆 га ва объект
𝑂𝑂 учун берилган имтиёзлар уларнинг матрицадаги
индекслари кесишган нуқтада сақланади
Киберхавфсизлик асослари (CSF1316)
• Имтиёзлар UNIX операцион тизимидаги имтиёзлар
шаклида, яъни, 𝑥𝑥, 𝑟𝑟 ва 𝑤𝑤 лар мос равишда бажариш, ўқиш
ва ёзиш амалини англатади
• Жадвалда бухгалтерияга оид дастур ҳам субъект ҳам
объект сифатида олинган
• Бу фойдали танлов бўлиб, бухгалтерияга оид
маълумотларни фақат бухгалтерияга оид дастур
томонидан бошқариш имконини беради
• Яъни, турли бухгалтерия текширувлари ва баланс
ҳақидаги маълумотлар фақат бухгалтерияга оид дастурий
таъминот томонидан бошқаришилиши шарт ва юқоридаги
матрицада келтирилган шакл буни таъминлайди
• Лекин бу ҳамма вақт ҳам бўлиши мумкин бўлган
ҳужумларни олдини олмайди
– Масалан, Сем бухгалтерига оид дастурни нотўғри версия билан
алмаштириш ёки сохта версия билан алмаштириши мумкин
ACL
• Матрицани устунлар бўйича бўлинади ва ҳар бир устун мос
объект билан сақланади
• Агар объектдан фойдаланишга мурожаат бўлганда
фойдаланишни бошқариш матрицасининг ушбу устуни олинади
ва амални бажаришга рухсат берилгани текширилади
• Ушбу устунларни ACL каби билиш мумкин
• Масалан, матрицадаги суғурта маълумотига тегишли бўлган
ACL қуйидагича:
(Боб, -), (Алиса, 𝑟𝑟𝑤𝑤), (Сем, 𝑟𝑟𝑤𝑤), (бухгалтерияга оид дастур, 𝑟𝑟𝑤𝑤)
С-list
• Фойдаланишни бошқариш матрицаси сатрлар бўйича
сақлинажа ва ҳар бир сатр мос субъект билан сақланади
• Агар субъект томонидан бирор амални бажаришга ҳаракат
қилинса, амални бажаришга рухсат борлигини билиш
учун фойдаланишни бошқариш матрицасининг мазкур
сатрига қаралади
• Мазкур ёндашув имтиёзлар рўйхати каби ёки C-list деб
аталади
• Масалан, матрицадаги Алисанинг имтиёзлар рўйхати ёки
C-list қуйидагига тенг:
(𝑂𝑂𝑂𝑂, 𝑟𝑟𝑥𝑥), (, бухгалтерияга оид дастур, 𝑟𝑟𝑥𝑥), (бухгалтерияга оид
маълумот, 𝑟𝑟),
(суғурта маълумоти, 𝑟𝑟𝑤𝑤), (тўлов қайдномаси маълумоти, 𝑟𝑟𝑤𝑤)
38 Белл-Лападула моделини тушунтиринг
Белл-Лападула модели
• MLSнинг кўплаб моделлари мавжуд
• Белл-Лападула (Bell-LaPadula, BLP) улар орасида энг
соддаси
• BLPнинг асосий мақсади ҳар қандай MLS тизимини
қаноатлантириши керак бўлган конфиденциалликка
нисбатан минимал талабларни тўплашдир• BLP қуйидаги икки
формулировкадан ташкил топган:
– Хавфсизликни оддий шарти: агар фақат ва фақат 𝐿(𝑂) ≤ 𝐿(𝑆)
шарт бажарилганда 𝑆 субъект 𝑂 объектни ўқиши мумкин
– *-Хусусият (эркинликни чеклаш): фақат ва фақат 𝐿(𝑆) ≤ 𝐿(𝑂)
шартда субъект 𝑆 объект 𝑂 га ёзиши мумкин
39 Биба моделини тушунтиринг
Биба модели
• BLP модели конфиденциаллик билан шуғулланган бўлса,
Биба модели бутунлик билан шуғулланади
• Агар биз 𝑂𝑂1 объектнинг бутунлигига ишонсак, бироқ 𝑂𝑂2
объектнинг бутунлигига ишонмасак, у ҳолда объект 𝑂𝑂
иккита 𝑂𝑂1 ва 𝑂𝑂2 объектлардан яратилган бўлса, у ҳолда
объект 𝑂𝑂 нинг бутунлигига ишонмаймиз
– Бошқа сўз билан айтилганда объект 𝑂𝑂 нинг бутунлиги уни ташкил
этган ихтиёрий объектнинг минимал бутунлик даражасидан
иборат
• Биба моделини изоҳлаш учун, 𝐼𝐼(𝑂𝑂) орқали 𝑂𝑂 объектнинг
бутунлиги изоҳланса, 𝐼𝐼(𝑆𝑆) орқали 𝑆𝑆 субъектнинг
бутунлиги изоҳланади
• У ҳолда Биба модели қуйидаги иккита формилировкадан
иборат:
– Ёзиш ҳуқуқли қоида: фақат ва фақат 𝐼𝐼(𝑂𝑂) ≤ 𝐼𝐼(𝑆𝑆) шарт
бажарилса, субъект 𝑆𝑆 объект 𝑂𝑂 га ёза олади
– Биба модели: фақат ва фақат 𝐼𝐼(𝑆𝑆) ≤ 𝐼𝐼(𝑂𝑂) шарт бажарилса, субъект
𝑆𝑆 объект 𝑂𝑂 ни ўқий олади
• Биба моделида биз 𝑆𝑆 ўқиган энг паст бутунлик объектидан
бошқа 𝑆𝑆 га ишонмаслигимиз мумкин эмас
• 𝑆𝑆 субъект кичик бутунлиги паст бўлган объект томонидан
зарарланиши мумкинлиги сабабли, 𝑆𝑆 га бундай
объектларни ўқиш тақиқланади
40 Аппарат, дастурий ва аппарат – дастурий криптографик воситаларнинг
таҳлил
қилинг
Аппарат VS дастурий криптографик восита
Аппарат
Махсус процессорда амалга оширилади
Калит ва махфий катталиклар қурилмада
сақланади
Махсус калит генератори мавжуд
Юқори самарадорликка эга
Аппаратга нисбатан аутентификация
амалга оширилади
Қўшимча қурилма ёки драйвер талаб
этмайди
Нархи юқори
Янгилаш имконияти қарийиб йўқ
Зарарли дастурлардан фойдаланиш,
калитни тўлиқ танлаш ва ҳак
ҳужумларидан ҳимояланган
Дастурий
Компьютер процессоридан амалга
оширилади
Сақлаш учун қўшимча қурилма зарур
Калит фойдаланувчи томонидан
киритилади
Дастурлар мултифункционал бўлиши
мумкин
ОТ даражасидаги аутентификация
Қўшимча кутубхона ёки драйвер талаб
этилади
Нархи паст
Янгилаш имконияти осон
Аксарият ҳужумларга бардошсиз
41 Дискни ва файлни шифрлаш усулларини афзаллик ва камчиликларини
тушунтиринг
Дастурий шифрлаш воситалари
Дастурий
шифрлаш
воситалари
гуруҳлари:
Дискни шифрлаш дастурий воситалари
(Disk encryption software)
Файл/ каталогни шифрлаш дастурий
воситалари (File/folder encryption)
Маълумотлар базасини шифрлаш
дастурий воситалари (Database encryption)
Алоқани шифрлаш дастурий воситалари
(Communication encryption software)
Диск ва файл тизим сатҳида шифрлаш
Дискни шифрлаш
• Маълумотни сақлаш воситаларида (қаттиқ диск,
юмшоқ диск, USB диск ва бош) сақланган маълумот
конфиденциаллигини таъминлаш учун амалга
оширилади
• Дискни шифрлашнинг аппарат ёки дастурий
воситасидан фойдаланилади
Файл/ каталогни шифрлаш
• Дискни шифрлашнинг бир кўриниши
• Файл тизими орқали файллар ёки каталоглар
шифрланади
Дискни шифрлаш
Хусусиятлари:
• Дискдаги барча маълумотларни (master boot record, (MBR)
билан) ёки MBR сиз шифрлашни амалга оширади
• Асосан диск ишлаб чиқарувчилар томонидан таклиф этилади
• Аппарат ёки дастурий кўринишдаги воситалар асосида амалга
оширилиши мумкин
• Фойдаланувчи шахсий хабарларни алоҳида шифрлашни
унутган вақтларда жуда қўл келади
• Зудлик билан маълумотларни йўқ қилиш, масалан,
криптографик калитни йўқ қилиш мавжуд маълумотни
фойдасиз ҳолатга келтиради
• Келажакдаги бўлиши мумкин бўлган маълумотларни тиклаш
усулларига бардошли бўлиши учун дискни физик йўқ қилиш
тавсия этилади
Дискни шифрлаш: BestCrypt дастурий
воситаси
• Windows, Linux ва OS X муҳитларида фойдаланиш
мумкин
• AES, Serpent, Blowfish, Twofish, DES, Triple DES, GOST
28147-89 алгоритмлардан фойдаланади
• Дискни шифрлаш асосида виртуал диск ҳосил қилади
• Икки факторли аутентификацияга эга
Файл/ каталогни шифрлаш
Киберхавфсизлик асослари (CSF1316)
Хусусиятлари:
• асосий файл тизимининг устида жойлашган
криптографик файл тизимидан фойдаланади (масалан,
ZFS, EncFS);
• файлга асосланган ҳолда калитларни бошқариш, яъни,
ҳар бир файл учун турли калитлардан фойдаланади;
• шифрланган файлларни алоҳида бошқариш бутун
шифрланган дискни бошқаришдан кўра осонроқ;
• фойдаланишни бошқариш очиқ калитли криптографик
тизимлар ёрдамида амалга оширилиши мумкин;
• фақат криптографик калитлар хотирада сақланиб,
шифрланган файллар очиқ ҳолатда сақланади
Файл/ каталогни шифрлаш: AxCrypt
дастурий воситаси
• Windows, macOS, Android ва iOS ОТларида ишлайди
• AES-256 шифрлаш алгоритмидан фойдаланади
• Файлни шифрлаш ва дешифрлашнинг вақтга асосан
автоматик ишлаш режими мавжуд
42 Қоғоз кўринишидаги ахборотни хавфсиз йўқ қилиш усулларини
тушунтиринг
Майдалаш
Бир марта сотиб олиш билан
узоқ вақт фойдаланиш мумкин
Материалларни йўқ қилиш
учун қўшимча жой талаб
қилинмайди
Махфий маълумотларни ҳам
майдалай олади
Ёқиш
Ташкилот ичида ёки ташқаричида
қоғозларини ёқиш учун махсус жой
бўлиши талаб этилади
Агар ёниш юқори шароитда махсус
қозонхоналарда амалга оширилмаса,
қаттиқ босилган папкаларни
сақланиш эҳтимоли мавжуд
Оловни ёқиш ва юклаш-тушириш
амаллари ҳисобида ортиқча харажат
талаб этади
Кўмиш
Авваллари кенг фойдаланилган усул
ҳисоблансада, ҳозирда камдан-кам
ҳолларда фойдаланилади
Ушбу усул қоғоз маълумотларни тўлиқ
йўқ қилиш имкониятини бермайди
Иқлими қуруқ ҳудудларда қозоғ
маълумотларни йўқ бўлиши учун узоқ
вақт талаб этилади
Кимёвий ишлов бериш
Қоғоз кўринишидаги ахборотни 100%
ишончлик билан йўқ қилиш имконини
беради
Махсус кимёвий модда ва сувдан
фойдаланилади
Ҳосил қилинган массани тиклашнинг
умуман имкони мавжуд эмас
Ягона камчилиги унинг нархи
юқорилиги ва махсус жой талаб
этилишидир
43 Электрон ахборотни хавфсиз йўқ қилиш усулларини тушунтиринг
Электрон ҳужжатларни йўқ қилиш
Ўчириш дегани бу йўқ қилиш дегани эмас
• Delete
• Shift+Delete
• Форматлаш ҳам
Уларни осонлик билан тиклаш мумкин
• Recuva, Wise Data Recovery, PC Inspector File
Recovery, EaseUS Data Recovery Wizard Free,
TestDisk and PhotoRec, Stellar Data Recovery
дастурлар ёрдамида
Электрон ҳужжатларни йўқ қилиш
АҚШ ҳукуматида конфиденциал ахборотни сақлаш
ва ўчириб ташлаш бўйича қатор норматив
ҳужжатлар ишлаб чиқилган
Масалан, АҚШнинг марказий архив марказларида
электрон сақлагичдаги маълумотни йўқ қилишнинг
қуйидаги учта усулидан амалда фойдаланилади:
• Шредирлаш
• Магнитсизлантирмоқ
• Янчиш
Шредирлаш
• Кучли саноат майдалагичлари деярли барча кўчма
сақлагувчиларни: CD, DVD, дискет, магнит ленталар ва
ҳак майдалаш натижасида буюмлар 25 ммли қисмларга
бўлиб ташланади
Магнитсизлантирмоқ
• Махсус қурилма ичида
жойлаштирилган
сақлагичнинг хусусиятлари
ўзгартирилади ва шу билан
• Ушбу маълумотни йўқ қилиш
усули даттиқ дискларни ва
бази кўчма қурилмалар учун
қўлланилади
Янчиш
55 тонна тош остида компьютер ва ноутбукларнинг
қаттиқ дискалари тамомила йўқ қилинади
Ушбу механизм максимал ҳажми 25х10х15см бўлган,
35, 25 ва 1 дюмли дисклар (SATA, PATA, SCSI) ни
майдалаш учун мўлжалланган
44 OSI ва TCP/IP тармоқ моделларини тушунтиринг
OSI модели
• OSI модели тармоқ бўйлаб маълумотлар алмашинувини аниқлаштириш учун
тақдим
этилган модел У қолиб бўлиб, бир қурилмадан тармоқ орқали бошқа қурилмага
маълумот оқиб ўтишини тасвирлайди
• OSI модели икки нуқта орасидани алоқани 7 та турли сатҳлар гуруҳига
ажратади
Киберхавфсизлик асослари (CSF1316)
OSI модели
OSI модели қуйидаги хусусиятларга
эга:
тармоқ бўйлаб амалга оширилган алоқани осон
тушунилишини таъминлайди
дастурлар ва қурилмалар ишлашини кўрсатади
фойдаланувчиларга янги топологияни тушунишга
ёрдам беради
турли тармоқлар орасидаги функционал
боқлиқликларни осон солиштириш имкониятига эга
7 қатламли OSI моделини ишлаб
чиқишда фойдаланилган
принциплар қуйидагилар:
Ҳар бир сатҳ турли тушунчаларга ва умумий
кўринишларга эга бўлиши мумкин Шунинг учун ҳар
бир сатҳни яратиш абстракция даражасига асосланади
Ҳар бир сатҳ турли вазифани бажаришга муҳтож
Ҳар бир сатҳда амалга оширлувчи вазифа ушбу сатҳда
ишловчи стандарт протоколларга асосланишга
мавжур
Барча вазифалар бир хил сатҳда тақдим этилмаслиги
зарур Сатҳни танлиниши амалга оширилувчи
функциялар сонига боғлиқ бўлади
TCP/IP модели
Илова сатҳи
Транспорт сатҳи
Тармоқ сатҳи
Канал сатҳи
Киберхавфсизлик асослари (CSF1316)
OSI ва TCP/IP моделларининг таққоси
Киберхавфсизлик асослари (CSF1316)
45 Компъютер тармоқ топологияларини тушунтиринг
Юлдуз топологияси
Ушбу топология қуйидаги афзалликларга
эга:
• марказий хаб ёки тугун орқали тармоқни
марказлашган ҳолда бошқариш;
• топологияга осонлик билан янги тугунни
киритиш ёки олиб ташлаш имконияти;
• бир компьютер тугунининг бузилиши
қолганларининг ишига таъсир қилмайди;
• тармоқдаги бўлган узилишни осонлик
билан аниқлаш мумкин ва муаммони
осонлик билан бартараф этиш имконини
беради
Юлдуз топология қуйидаги камчиликларга
эга:
• марказий нуқтадаги бўлган узилиш бутун
топологияга таъсир кўрсатади;
• марказий нуқта сифатида роутер ёки
коммутатордан фойдаланиш тармоқни
амалга ошириш нархини оширади;
• янги тугунни тармоққа қўшиш марказий
тугунни имкониятига боғлиқ бўлади
Шина топология
Шина топология қуйидаги афзалликларга эга:
• шина тармоққа янги тугунни қўшиш жуда ҳам
осон;
• амалга оширишда кам харажатлик;
• кичик тармоқларда яхши ишлайди;
• юлдуз топологияга қараганда кам кабел талаб
этилади
Шина топология қуйидаги камчиликларга эга:
• янги тугун киритиш кабелнинг узунлигига
боғлиқ;
• асосий кабелдаги бирор бузилиш бутун тармоқ
ишига таъсир қилади;
• кабелнинг ҳар иккала томонида терминаторни
бўлиши шарт;
• хизмат кўрсатиш нархи юқори;
• юқори тезликдаги тармоқлар учун ўринли эмас;
• манбадан узатилган сигнални барча тугунлар
қабул қилгани каби, у тармоқнинг
хавфисзлигига таъсир қилади
Халқа топология
Халқа топологиясининг афзалликлари:
• бир томонга йўналтирилган трафик оқими;
• ҳар бир тугун фақат бўш бўлган вақтдагина
маълумотни узата олади;
• марказлашган бирор тармоқ сервери талаб
этилмайди;
• шина топологияна қараганда амалга ошириш
қулайлиги (трафик ҳажми ошмаслиги сабабли);
• барча тугунларни маълумотдан фойдаланишда бир
хил имкониятга эга;
• тармоқда янги тугунни қўшилиши тармоқнинг бутун
ўзгаришига таъсир қилмайди
Ҳалқа топологиясининг камчиликлари:
• тармоқда ҳар бир тугундан сигналнинг ўтиши секин
жараён;
• ихтиёрий тугундаги бузилиш бутун тармоқнинг
бузилишига олиб келади;
• тугунларни улаш учун кўп кабел талаб этилади ва бу
ортиқча харажатни талаб этади;
• трафик барча тугунлар учун тақсимланади
Меш топология
Меш топологияси қуйидаги афзалликларга
эга:
• маълумотларни давомли узатишга
имконият беради;
• юқори трафикни ўтказиш имконияти
мавжуд;
• тугунлардан бирини бузилиши бутун
тармоққа таъсир қилмайди;
• тармоқни кенгайтириш осонлик билан
амалга оширилади
Меш топологияси қуйидаги
камчиликларга эга:
• кўплаб уланишларнинг мавжудлиги
сабабли юқори даражали ортиқчалик;
• бошқа тармоқ топологияларига қараганда
юқори нархга эгалик;
• тармоқни қуриш учун кўп вақт ва
маъмурий еътибор талаб қилади
Дарахт топология
Ушбу топология қуйидаги афзалликларга эга:
• юлдуз ва шина топологияларни амалга ошириш мураккаб
бўлган ҳоларда фойдаланиш фойдали;
• тармоқни осонлик билан кенгайтириш имконини беради;
• ушбу топологияда юлдуз топологияни лойиҳалаш
тугунларни осонлик билан бошқариш имконини беради;
• хатоликларни аниқлаш ва тузатиш хусусиятларини
таъминлайди;
• ҳар бир юлдуз кабел асосий кабелган кабеллар орқали
уланади;
• юлдуз топологиядаги тармоқни бузилиши қолган
тармоқлар ишига халақит бермайди
Ушбу топология қуйидаги камчиликларга эга:
• асосий кабелга етказилган ихтиёрий бузилиш бутун
тармоқ фаолиятига таъсир қилади;
• ушбу топология тармоқни осонлик билан кенгайтириш
имконини берсада, бутун тармоқни бошқариш мураккаб
жараён ҳисобланади;
• тармоқни кенгайтириш имконияти фойдаланилган асосий
кабел турига боғлиқ
Гибрид топология
Гибрид топология қуйидаги афзалликларга
эга:
• тармоқнинг бошқа сектори ишига таъсир
қилмасдан хатоликларни аниқлаш ва
тузатиш имкониятини таъминлайди;
• қўшимча тугунлларни осонлик билан
қўшиш имконияти;
• ташкилотларга ўз талабидан келиб чиқиб
тармоқни лойиҳалаштириш имконини
беради;
• кўплаб топологияларни ўзида
мужассамлаштириш имкониятини беради
мужассамлаштиргани боис, архитектурани
жуда ҳам аниқлик билан лойиҳалаш талаб
этилади;
• гибрид топологияда кўп сонли тармоқ
кабелларидан фойдаланилгани боис
юқори нархга эга