AXBOROT-KOMMUNIKATSION TEXNOLOGIYALAR
FANIDAN
3.1–MAVZU. KOMPYUTER
TARMOG‘I va INTERNET
Ma’ruzachi:
AKT
O‘quv savollari:
Kompyuter tarmoqlari tushunchasi, turlari va ularning
xususiyatlari.
Axborot uzatish kabellari, Hub– kontsentrator, Switch–
kommutator.
Tarmoq topologiyasi.
AKT
Adabiyotlar ro’yxati
1. Axborot texnologiyalari./ M.Aripov, B.Begalov, U.Begimqulov,
M.Mamarajabov. - T.: Noshir, 2009. - 368-b.
2. Informatika va Axborot texnologiyalari. O’quv qo’llanma. Z.S.Abdullayev,
S.S.Mirzayev, G.Shodmonova, N.B.Shamsiddinov.2012.
3. Informatika: O’quv qo’llanma / B.B.Mo’minov. O’zbekiston Respublikasi Oliy
va o’rta maxsus ta’lim vazirligi. – T.: «Tafakkur Bo’stoni», 2014. - 344 b.
4.
Axborot-kommunikatsion
texnologiyalar.
Darslik.
B.B.Mo’minov,
M.N.Rasulmetov, N.M.Karimov, Sh.I.Yuldashev. Toshkent-2018.
AKT
KIRISH
▪ Hozirgi
kunda
zamonaviy
axborot-kommunikatsion
texnologiyalarini ishlab chiqarishga, iqtisodga, biznesga va
o‘qitish jarayoniga tadbiqi tobora kengaymoqda. Shu borada
har bir inson axborot-kommunikatsion texnologiyalari bo‘yicha
bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘lishi va ulardan mehnat
faoliyatida unumli foydalana bilishi - davr talabidir.
▪ Kompyuter texnologiyalarining juda katta imkoniyatlarga ega
bo‘lgan matn muharrirlari, elektron jadval protsessorlari,
ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari, web texnologiyalar,
kompyuter tarmoqlari va kompyuter grafikasiga oid dasturiy
vositalarining yaratilishi barcha sohalarda o‘z samarasini
bermoqda.
AKT
Kompyuter tarmoqlari tushunchasi, turlari va ularning
xususiyatlari.
Uzаtish kаnаllаri оrqаli o‘zаrо bоg‘lаngаn kоmpyutеrlаr mаjmuigа
kоmpyutеrlаr tаrmоg‘i dеyilаdi.
Tarmoqlarni turli me'yorlarga ko'ra quyidagi sinflarga ajratish mumkin.
Bular: o'tkazish qobiliyati, ya'ni ma'lumotlarni tarmoqqa uzatish
tezligiga muvofiq:
AKT
Kompyuter tarmog’i nima?
• Kompyuter tarmog’i – bu quyidagi aloqa
tarmoqlari yordamida o’zaro ulangan
kompyuterlar guruhidir:
▪ Elektr kabeli
▪ Telefon tarmog’i
▪ Optik tolali kabel
▪ Radioaloqa (o’tkazgichsiz tarmoq, WiFi)
AKT
Uzoq kommunikatsiya tarmoqlari bilan ishlash tezligi,
ularning fizik o'lchoviga muvofiq:
- LAN ( Local-Area Network) lokal tarmoq (bir ofis, bino ichidagi tarmoq);
- CAN (Campus-Area Network) - kampus tarmoq, (binolar orasidagi
kompyuter tarmoq);
- MAN (Metropolitan-Area Network) katta radiusga (bir necha o'n km)
axborot uzatuvchi kengaytirilgan tarmoq;
- WAN (Wide-Area Network) keng masshtabli, mintaqaviy, maxsus qurilma
va dasturlar bilan ta'minlangan alohida tarmoqlarni birlashtiruvchi yirik
tarmoq;
- GAN (Global-Area Network) global (xalqaro, qit'alararo) tarmoq;
AKT
Teng darajali
(одноранговые)
barcha kompyuterlar
teng xuquqli
Operatsion tizimlar:
Windows 3.11 / 95 /
98 / 2000 / XP / Vista
/7
Mahalliy tarmoqlar
Ajratilgan serverli
tarmoqlar
• Server – bu, o’z
ashyolarini (fayllar,
programmalar, tashqi
qurilmalar) umumiy
foydalanishga imkon
beruvchi kompyuter.
• Fayl serveri
• Print serveri
• Pochta serveri
Mijoz(Klient) – bu
server hizmatlaridan
foydalanuvchi
kompyuterlar
Serverlar uchun
operatsion tizimlar:
Windows 2003
Server /NT Server,
2008 Server,
Linux, UNIX
AKT
“Mijoz-server” texnologiyasi
server
Mijoz
• Topshiriqli so’rov yuboradi
ishchi
• Serveradan olingan javobni ekranga chiqaradi stantsiya
Server
• Mijozlardan so’rovlar qabul qiladi va ularni
navbatga qo’yadi
• Topshiriqni bajaradi
• Natijalar bilan javob yuboradi
so’rov
javob
AKT
Tarmoq tugunlari turi bo’yicha (tugun - hisoblash tarmoqlari va
ularning alohida elementlari ulangan joyi). Boshqacha aytganda,
tugunga shaxsiy, mini va katta kompyuterlar, alohida tarmoq ham
kiradi. Masalan, umumiy foydalanish tarmoqlaridagi alohida
kompyuterlar (stansiyalar deb ham yuritishadi) tugunlarga misol
bo'la oladi. Unchalik katta bo'lmagan alohida tarmoqlar kampus
tarmog’i uchun tugun bo’ladi.
Funktsional
munosabatiga
ko’ra
Bir xil darajali
(peer-to-peer)
Tarqatilgan
(Distributed)
Server (Server
based)
AKT
Axborot uzatish kabellari, Hub–kontsentrator, Switch–
kommutator
Kompyuterlarni o‘zaro ulash uchun qo‘llaniladigan kabellar uzatish
muhiti deb yuritiladi.
Kabellar asosan uchga bo‘linadi:
Koaksial kabellar
(coaxial cable), ular
televizion antennaga
juda o‘xshash.
O‘tkazish tezligi: 10
Mbit/sek.
O‘rama juft kabellari
(twisted pair) telefon
simini eslatadi.
O‘tkazish tezligi: 100
Mbit/sek.
Optik tolali kabel
(fider-optic cable).
O‘tkazish tezligi: 2
Gbit/sek.
AKT
Tarmoq komponentlari. Bizga ma’lumki, lokal tarmoq
tashkil qilish uchun eng zaruriy qurilmalar: tarmoq kartasi,
kabellar HUB (yoki Switch) va dasturiy ta’minotdir.
Tarmoq kartasi – asosiy
plata bilan tashqi qurilma
(kabel, HUB yoki Switch)
o‘rtasidagi vositachi
HUB qurilmasi – olingan
ma’lumotni barcha portlarga
jo’natadi
Switch qurilmasi – olingan
ma’lumotni faqat kerakli
manzilga jo’natadi
AKT
Tarmoqlar orasidagi aloqalar
Most (bridge) ikkita maxalliy tarmoqni birlashtiradi. Svitch
kabi ishlaydi, lekin o’zining protsessori bor.
MOST
Variant: ikkita tarmoq kartalari bor kompyuter.
Marshrutizator (router) paketlarni maxsus qoidalar –
marshrutlashtirish jadvallari bo’yicha jo’natadi (maxalliy
tarmoqdan Internetga). Qisqa yo’lni aniqlash, uzilgan
joylarni aylanib o’tish.
… yoki kompyuter
AKT
Tarmoqlar orasidagi aloqalar
Shlyuz (gateway) – har-xil bayonnomali tarmoqlarni
ulashga hizmat qiladi (ShKlar tarmog’i va apparatura).
Ishlab chiqarish tarmog’i
SHLYUZ
AKT
✓
✓
✓
▪
▪
▪
O’tkazgichsiz tarmoqlar
Aloqa kanallari:
• Radioaloqa, odatda (11 Mbit/s, 54 Mbit/s)
• Infraqizil nurlanish (5-10 Mbit/s)
• Infraqizil lazerlar (100 Mbit/s) gacha
Kabel joylashtirish kerak emas
Noutbuklari bor foydalanuvchilar uchun qulay
Bir necha kilometrlargacha uzatish mumkin
Boshqa radiomanbalar bilan mos kelishi masalasi
Ma’lumotlar almashishning xavfsizlik darajasi past
Tashqi ta’sirlardan himoyasi kam
WiFi (Wireless Fidelity) texnologiyasi
Kirish nuqtasi
50 tagacha kompyuterlar
AKT
Uzoq masofaga o’tkazgichsiz aloqa
Nuqta-nuqta – radioaloqa yordamida tarmoqning ikkita
segmentini birlashtirish (yo’naltirilgan antenalar).
Yulduz – tarmoqning bir nechta segmentlarini birlashtirish
markaz
AKT
Tarmoq topologiyasi
Alohida tugunlarni tarmoqda ulash usullari tarmoq topologiyasi deyiladi
Odatda uchta topologiya qo‘llaniladi:
server
Umumiy shinali topologiya
Xalqasimon topologiya
Yulduzsimon topologiya
“Shina” sxemasi (topologiyasi)
AKT
Ishchi
Stantsiya
server
Shk
Shk
Shk
Shk
terminator
✓ Oddiy, kabel sarfi kam
✓ Ishchi stanchiyalarini qo’shish oson
✓ ShK ishdan chiqsa xam tarmoq ishlayveradi
▪
▪
▪
▪
▪
▪
Shina uzilsa tarmoq ishlamaydi
Himoya darajasi past
Aloqa kanali bitta, jo’natish navbat bilan
Konfliktlar bo’lishi mumkin
Nosozlikni topish qiyin
Shina uzunligi chegaralangan
shina
“Yulduz” sxemasi
AKT
server
Shk
Shk
Shk
Shk
Shk
✓
✓
✓
✓
✓
Yagona boshqaruv markazi, konfliktlar bo’lmaydi
Himoya darajasi yuqori
Xar bir simda faqat 2 ta kompyuter – ma’lumot almashish oson
Kabel uzilsa yoki ShK buzilsa tarmoqqa ta’sir etmaydi
Barcha ulanish nuqtalari bir erga yig’ilgan (tuzatish oson)
▪
▪
▪
▪
Agar server buzilsa tarmoq ishlamaydi
Kabel sarfi katta
Mijozlar soni chegaralangan (8 yoki 16)
O’lcham chegaralangan
AKT
Passiv “yulduz”
Shk
Shk
xab
(svich)
server
Shk
Shk
✓ Kabel uzilsa yoki ShK buzilsa tarmoqqa ta’sir etmaydi
✓ Barcha ulanish nuqtalari bir erga yig’ilgan (tuzatish oson)
✓ O’lchamni kattalashtirish mumkin (xablar yordamida)
▪ Markaziy kompyuter yo’q (havfsizlik???)
▪ Agar xab buzilsa tarmoq ishlamaydi
▪ Kabel sarfi yuqori
! Shina va yulduz xossalariga ega.
“Aylana” sxemasi
AKT
Shk
Shk
server
Shk
Shk
Shk
✓ Tarmoq o’lchami 20 km gacha
▪ Ixtiyoriy kompyuter ishdan chiqsa yoki sim uzilsa
tarmoq ishlamaydi
▪ Xavfsizlik darajasi past
▪ Tarmoq o’lchamlarini kattalashtirilsa ma’lumotlarni
jo’natish tezligi kamayadi
▪ Yangi ShKni ulash qiyin
AKT
Aralash sxemalar
Yulduzsimon-shinali
хаb
Yulduzsimon -aylanali
хаb
хаb
AKT
Global tarmoq tushunchasi
Internet tarmog’ining asosiy yacheykalari (qismlari) bu shaxsiy
kompyuterlar va ularni o’zaro bog’lovchi lokal tarmoqlardir. Internet
tarmog’i – bu global tarmoq vakili hisoblanadi.
Internet alohida kompyuterlar o’rtasida aloqa o’rnatibgina qolmay, balki
kompyuterlar guruhini o’zaro birlashtirish imkonini ham beradi.
AKT
Internet tarmog’ining tuzilishi
• Internet o’z - o’zini shakllantiruvchi va boshqaruvchi murakkab tizim bo’lib,
asosan uchta tarkibiy qismdan tashkil topgan:
axborot
dasturiy
texnik
Internet
•
•
•
Internet tarmog’ining texnik ta’minoti har xil turdagi kompyuterlar, aloqa
kanallari hamda tarmoqning texnik vositalari majmuidan tashkil topgan.
Internet tarmog’ining dasturiy ta’minoti tarmoqga ulangan xilma-xil
kompyuterlar va tarmoq vositalarini yagona standart asosida ishlashni
ta’minlovchi dasturlar.
Internet tarmog’ining axborot ta’minoti Internet tarmog’ida mavjud bo’lgan
turli elektron hujjatlar, grafik rasm, audio yozuv, video tasvir, veb-sayt va
hokazo ko’rinishdagi axborotlar majmuasidan tashkil topgan.
AKT
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Nazorat savollari
Kоmpyutеrlаr tаrmоg‘iga tarif bering?
Kоmpyutеrlаr tаrmоg‘i nechta turkumga bo‘lib o‘rganiladi?
Lokal tarmoqni tushuntirib bering?
Mintaqaviy tarmoqni tushuntirib bering?
Global tarmoqni tushuntirib bering?
Marshrutlash va selektsiyalash nima?
Shina topologiyasini tushuntirib bering?
Xalqa topologiyasini tushuntirib bering?
Yulduz topologiyasini tushuntirib bering?
Kabel turlarini aytib bering?
Kabellar orasidagi o‘zaro farqlarni tushuntirib bering?
Simsiz aloqa texnologiyalarini aytib bering?
AKT
XULOSA
• Hozirgi kunda har bir kishining ish faoliyatida
doimiy ravishda kompyuter texnologiyalaridan
va axborotlardan foydalanish ehtiyoji mavjud.
• Ushbu
ma’ruza
matnida
kompyuter
tarmoqlarining yaratilish, turlari uning
tuzilishi, internet tarmog’ining tuzilishlari
hamda dasturiy va texnik ta’minotning nazariy
ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan.
AKT