Pedagogika ogólna dr Natasza Starik PEDAGOGIKA OGÓLNA Pedagogika ogólna ZAGADNIENIA Zagadnienia • Pedagogika – podstawowa terminologia • Historia pedagogiki • Podział pedagogiki • Związek pedagogiki z innymi naukami (nauki pokrewne) • Przedmiot badań w pedagogice • System pedagogiczny J. Deway’a • Maria Montesorii i jej szkoła • Janusz Korczak i jego podejście do dziecka dr Natasza Starik Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Pedagogika – podstawowa terminologia Pedagogika jest nauką o wychowaniu, kształceniu i samokształceniu człowieka w ciągu całego życia. Obejmuje ona swoim zasięgiem poznawczym „oddziaływania bezpośrednie człowieka na człowieka (…), a więc działania dośrodkowe, jak i działania odśrodkowe, przejawiające się w samodzielnym trudzie wychowanka związanym z samowychowaniem, samokształceniem. Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Pedagogika – podstawowa terminologia Pedagogika jest nauką o edukacji, czyli kształceniu i wychowaniu człowieka we wszystkich okresach jego życia, jako nauka zajmuje się: opisywaniem, wyjaśnieniem, rozumieniem praktyki edukacyjnej; badaniem warunków uczenia się/funkcjonowania w różnych środowiskach/instytucjach; prawidłowościami rozwoju człowieka na poszczególnych szczeblach edukacji; działaniem pedagogów; badaniem funkcjonowania instytucji; diagnozowaniem patologii w praktyce edukacyjnej; edukacyjnym oddziaływaniem mediów, kultury popularnej, grup rówieśniczych. Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Pedagogika – podstawowa terminologia Przedmiotem badań pedagogiki jako nauki jest praktyka edukacji, na którą składa się wiele zjawisk, takich jak działanie instytucji edukacyjnych, stosunki międzyludzkie w nich panujące, zmiany zachodzące w ludziach poddanych oddziaływaniom edukacyjnym itp. Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Pedagogika Pedagogika – podstawowa terminologia • Nauka o wychowaniu (kształceniu, edukacji); • Przedmiot – działalność wychowawcza, mająca na celu wyposażenie całego społeczeństwa w: Wiedzę; Sprawności ogólne i zawodowe; Postawy i przekonania; System wartości; Przysposobienie do oddziaływania na własny rozwój. Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Geneza pedagogiki Etymologia terminów pedagogika i pedagog Termin pedagogika pochodzi od greckich wyrazów: pais - chłopiec i ago prowadzę. Wyrazem paidagogos w starożytnej Grecji posługiwano się dla określenia człowieka (był nim najczęściej niewolnik), pod którego opieką pozostawał chłopiec w drodze do szkoły, w szkole oraz w drodze powrotnej do domu. Z czasem pedagogami nazywano osoby pełniące jakieś funkcje edukacyjne. Współcześnie pedagogami określa się osoby zajmujące się pedagogiką jako dyscypliną naukową i szeroko pojętą edukacją. Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Geneza pedagogiki Początki pedagogiki jako nauki mają swoje źródło w rozważaniach starożytnych myślicieli greckich. Poczatkowo pedagogika rozwijała się jako gałąź filozofii, wyodrębniając się z niej stopniowo w samodzielną naukę, a to dzięki gromadzeniu doświadczeń w praktyce pedagogicznej oraz uogólnieniem teoretycznym. Początki nowożytnej pedagogiki wiążą się z nazwiskiem czeskiego pedagoga Jana Amosa Komeńskiego, który w wieku XVII nakreślił problemy badawcze dla pedagogiki. Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Geneza pedagogiki Johann Friedrich Herbart (XVIII/ XIX wiek)zwany ojcem/twórcą pedagogiki naukowej. Oderwał pedagogikę od filozofii, ustanawiają ją autonomiczną dziedziną, którą oparł na dwóch naukach: etyce filozoficznej i psychologii. John Dewey ( XIX/XX wiek) – nowe wychowanie, uczenie przez działanie, przewrót kopernikański. Starcie poglądów dwóch wielkich pedagogów – Johann Friedrich i Johna Deweya – zostało nazwane przełomem kopernikańskim w pedagogice. Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Zagadnienia • • • • • • Przeobrażenia szkoły –szkoła bez klas Jan Amos Komeński i jego wpływ na szkołę klasowo– lekcyjną Szkoła tradycyjna Nauczanie wychowujące Herbarta Nowe wychowanie Główni przedstawiciele ruchu Nowego WychowaniaMaria Montessori, John Dewey, Celestyn Freinet • Nowe wychowanie w Polsce Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Przeobrażenia szkoły –szkoła bez klas • Szkoła bez klas uczniowskich funkcjonowała w okresie starożytności, bowiem w starożytnej szkole stosowano naukę indywidualną (nauczyciel pracowała z pojedynczym uczniem). W takiej szkole łatwo można było rozpoznać intelektualne i inne możliwości ucznia oraz podejmować stosowne zabiegi pedagogiczne. • Problem skomplikował się dopiero w drugiej połowie XVII w., kiedy zaczęto stosować masowy system nauczania. Wtedy powstała szkoła, w której nauczyciel musiał równocześnie zajmować się całą klasą uczniów o różnych możliwościach poznawczych, motywacyjnych, behawioralnych i innych. Wówczas do świadomości teoretyków i praktyków wychowania powoli docierała prawda, że „nie wszyscy możemy wszystko” (non omnia possumus omnes) • Szkoła bez klas uczniowskich nie była szkołą doskonałą - nie mogła uspołeczniać ucznia, uczyć go współdziałania i dialogowania z rówieśnikami. Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Przeobrażenia szkoły –szkoła bez klas Podstawy naukowe dla organizacji szkoły z klasami, tzn. szkoły klasowo- lekcyjnej stworzył i uzasadnił w XVII w. pedagog czeski Jan Amos Komeński. Jego zdaniem każda szkoła ma być podzielona na sześć klas, rozmieszczonych osobno. Nauka w szkole ma być podzielona na godziny – lekcje, odbywane przed i po południu. Komeński rozróżniał cztery okresy w rozwoju człowieka i odpowiednio do tego cztery następujące typy szkół: 1. „okresowi dzieciństwa do 6 lat odpowiada tzw. szkoła macierzyńska (wychowanie w rodzinie), w której nauczycielką jest sama matka; 2. okresowi chłopięctwa (od 6 do 12 r.ż.) odpowiada tzw. szkoła języka ojczystego (szkoła elementarna), która powinna objąć zarówno chłopców, jak i dziewczęta i powinna być w każdym miasteczku, wsi i osiedlu; 3. okresowi młodzieńczości (od 12 do 18 r.ż.) odpowiada tzw. szkoła języka łacińskiego (szkołą średnia, gimnazjum), która powinna być w każdym większym mieście, a uczyć się w niej powinni wszyscy odznaczający się zdolnościami umysłowymi; 4. okresowi dojrzewającej męskości (od 18 do 24 lat) odpowiada akademia, do której powinni być kierowani ci, którzy mają być uczonymi. Uwieńczeniem wykształcenia są podróże zagraniczne”. Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Jan Amos Komeński i jego wpływ na szkołę klasowo lekcyjną Twórczość i myśl pedagogiczna Jana Amosa Komeńskiego wywarła duży wpływ na współczesną myśl pedagogiczną. Swoje idee pedagogiczne wyłożył w dziele „Wielka dydaktyka” (1657), zaś praktyczne rozwiązania teorii w dziele „Świat zmysłowy w obrazkach” („Orbis sensualium pictus”, 1685). Cechy szkoły klasowo-lekcyjnej: 1. lekcja i klasa są podstawową formą organizacyjną edukacji zbiorowej, • 2. wiek uczniów jest podstawowym kryterium doboru do klasy, 3. kierownicza rola nauczyciela, 4. przymus programowy, organizacyjny, czasowy, 5. utrudnienia w realizacji zasady indywidualizacji nauczania i wolności edukacyjnej uczniów. Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Szkoła tradycyjna Nurt pedagogiczny nazywany szkołą tradycyjną zapoczątkował niemiecki filozof i pedagog Jan Fryderyk Herbart (1776-1841). Wskazał on kierunki myślenia i organizacji procesów edukacyjnych zapisując się na stałe w historii edukacji. System ten panował w szkolnictwie na przełomie XVIII i XIX w. Najważniejsze publikacje Herbarta poświęcone temu systemowi to: „Wykłady pedagogiczne w zarysie”,„Pedagogika ogólna wywiedziona z celu wychowania” Pedagogika ogólna Nauczanie wychowujące Herbarta dr Natasza Starik Przedmiotem badań Herbarta było nauczanie wychowujące rozumiane jako proces stawania się człowiekiem. Metody badań w pedagogice herbartowskiej to metody racjonalne, głównie dedukcja. Opracował on stopnie formalne nauczania, które obejmowały: 1. Jasność 2. Kojarzenie 3. System 4. Metoda. Stopnie formalne określały kolejne czynności nauczyciela na lekcjach wszystkich przedmiotów szkolnych, we wszystkich typach szkół i wszystkich poziomach edukacji. Kontynuator działa Herbarta Wilhelm Rein rozszerzył stopnie do pięciu: 1. Przygotowanie, czyli analiza wstępna; 2. Podanie nowego materiału 3. Powiązanie, czyli asocjacja (starych treści z nowymi) Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Nauczanie wychowujące Herbarta 4. zebranie lub uporządkowanie, czyli systematyzowanie 5. zastosowanie, czyli metodyczne posługiwanie się wiedzą. Celem (ideałem) wychowania było kształtowanie charakteru według pięciu idei moralnych, z których dwie odnosiły się do życia osobistego: 1. Idea wewnętrznej wolności, kiedy uznajemy zgodność naszej woli z naszymi przekonaniami i zgodność tą przeżywamy z pozytywnymi uczuciami; 2. Idea doskonałości, której osiąganie polega na uznawaniu silnej woli. Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Nauczanie wychowujące Herbarta Trzy kolejne zasady odnoszą się do uregulowań stosunków społecznych. Zalicza się do nich: 3.Ideę życzliwości, czyli zgodność własnej woli z wolą innych osób. 4.Ideę prawa – niezgodność woli może być usunięta na zasadzie uznawania prawa. 5.Ideę słuszności – łamanie prawa prowadzące do wyrządzenia innym przykrości i krzywdy wymaga Osiągnięcie celu wychowania wg Herbarta było możliwe za pomocą: 1. Nauczania wychowującego (nauczyciel podczas lekcji zobowiązany był nie tylko nauczać), 2. Karności (utrzymanie dyscypliny), 3. Pielęgnowania (kierowanie wychowankiem i organizowanie mu zajęć) Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Nowe wychowanie • W Stanach Zjednoczonych na początku XX wieku pedagogika naturalistyczna przyjęła nazwę progresywizmu, którego inicjatorem był John Dewey. Progresywizm stał się początkiem rozkwitu nowego wychowania, a razem z nim zaczęły powstawać liczne szkoły eksperymentalne. • Ruch ten przyjął się także w Europie i dał początek licznym eksperymentom pedagogicznym. Liczne reformy nastawiane były głównie na upowszechnianie i demokratyzację oświaty - szkoła miała być aktywna, uwzględniać indywidualność ucznia, rozwijać działania i twórczość dzieci. W wyniku, czego powstawały różne odmiany szkół i nauczania, łącznie z podejmowanymi próbami zreformowania szkół tradycyjnych. Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Ewolucyjny przedmiot pedagogiki Pedagogika w swoich zainteresowaniach badawczych zajmowała się początkowo działalnością wychowawczą świadomie organizowaną w specjalnie do tego celu powołanych instytucjach. Stopniowo jednak ulegał rozszerzeniu zakres czynników uwzględnianych w dociekaniach naukowych. Obok czynników instytucjonalnych, zaczęto coraz bardziej uwzględniać czynniki pozainstytucjonalne, np.: środowisko rodzinne, rówieśnicze, geograficzne, społeczne, kulturalne, środowisko pracy, a ponadto środki masowego przekazu - radio, prasę, telewizję, teatr. Dążono przy tym do określenia, na ile ww. czynniki przeszkadzają i na ile pomagają w działalności instytucji wychowawczych. Powstała koncepcja pedagogiki środowiska szkolnego. Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Ewolucyjny przedmiot pedagogiki Pedagogika w pierwszej kolejności zajmowała się badaniem wychowania dzieci i młodzieży szkolnej. Później jednak rozszerzyła przedmiot swoich badań na okres życia dorosłego (tzw. wiek poszkolny). Wyłoniła się w związku z tym nowa subdyscyplina pedagogiczna, zwana andragogiką, czyli pedagogiką człowieka dorosłego. Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Dyferencja pedagogiki Wyodrębnienie się różnych subdyscyplin i specjalizacji w obrębie pedagogiki związane jest m.in. z faktem przekształcania się i rozszerzania przedmiotu jej badań. Zmiana przedmiotu badań pedagogicznych następowała w związku z postępem wiedzy o człowieku i o świecie, w którym bytuje człowiek. Pedagogika ogólna - nauka złożona z wielu subdyscyplin Kryterium rozwojowe Pedagogika naukowych dr Natasza Starik Pedagogika wieku przedszkolnego Pedagogika wieku wczesnoszkolnego Pedagogika dzieci i młodzieży Pedagogika dorosłych (andragogika) Pedagogika wieku poprodukcyjnego (geragogika, gerontologia) Pedagogika ogólna - nauka złożona z wielu subdyscyplin Oligofrenopedagogika Kryterium dewiacji i defektów rozwojowych Pedagogika specjalna Pedagogika naukowych dr Natasza Starik Surdopedagogika (słuch) Tyflopedagogika (wzrok) Pedagogika rewalidacyjna Pedagogika resocjalizacyjna Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Pedagogika naukowych - nauka złożona z wielu subdyscyplin Kryterium instytucjonalne Pedagogika przedszkolna Pedagogika szkolna Pedagogika szkoły wyższej Pedagogika ogólna Pedagogika naukowych dr Natasza Starik - nauka złożona z wielu subdyscyplin Kryterium problemowe Pedagogika porównawcza Pedeutologia Pedagogika ogólna - nauka złożona z wielu subdyscyplin Pedagogika pracy socjalnej Kryterium dziedzin działalności ludzkiej Pedagogika naukowych dr Natasza Starik Pedagogika opiekuńczowychowawcza Pedagogika terapeutyczna Pedagogika czasu wolnego itd. Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Związek pedagogiki z innymi naukami Kryterium dziedzin działalności ludzkiej Pedagogika pracy socjalnej Pedagogika opiekuńczowychowawcza Pedagogika terapeutyczna Pedagogika czasu wolnego itd. Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Problematyka pedagogiki Problematyka pedagogiki Pierwotnie pedagogika zajmowała się odpowiedzią na pytanie: kim jest człowiek w świecie, w którym on żyje „tu i teraz" i w związku z tym podstawowym przesłaniem pedagogiki było dostosowanie człowieka do świata aktualnie istniejącego, to w czasach późniejszych stopniowo pojawiały się w jej obrębie pytania typu: kim ma być człowiek w perspektywie odległej i w związku z tym, do jakich wartości należy go wdrażać w prospektywnym programie rozwoju. Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Problematyka pedagogiki Problematyka pedagogiki Za sprawą optymistycznie formułowanych założeń filozofii materialistycznej (marksistowskiej, pragmatycznej) i idealistycznej (egzystencjalnej, personalistycznej) zaczęto coraz częściej stawiać pytanie typu: kim się człowiek staje pod wpływem działania i w związku z tym, jakie działania i w jakich warunkach ma on podejmować, aby skutecznie realizować założone cele. W tych trzech ujęciach badawczych rozpatrywany był niejako oddzielnie w: (1) perspektywie empirycznej, (2) perspektywie aksjologiczno-światopoglądowej i (3) perspektywie prakseologicznej. Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Problematyka pedagogiki Problematyka pedagogiki Pedagogika rzadko starała się rozpatrywać łącznie te trzy perspektywiczne spojrzenia na człowieka. Tymczasem człowiek w rzeczywistości edukacyjnej przebywa równocześnie w: (1) sferze faktów „tu i teraz", (2) sferze działania i (3) sferze wartości. Brak równoczesnego ujmowania tych trzech sfer, w których przebywa człowiek w rzeczywistości edukacyjnej, doprowadził do licznych antynomii oraz rozbieżnych i przeciwstawnych stanowisk. Antynomie te wzrosły na sile w warunkach załamania się dotychczas głoszonych prawd o człowieku i świecie, w którym on bytuje. Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Problematyka pedagogiki Problematyka pedagogiki Zwłaszcza prawdy zapośredniczone w perspektywie aksjologicznoświatopoglądowej - ze względu na swoją z góry ustaloną, utrwaloną i narzuconą intencjonalność - są niebezpieczne dla rozwoju indywidualności ludzkiej. Współcześnie możliwości naukowego rozwoju pedagogiki upatruje się m.in. w neutralizacji światopoglądowej refleksji pedagogicznej, w jej względnej niezależności od aktualnej sytuacji aksjologiczno-światopoglądowej i tzw. przesądzeń ideologicznych. Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Problematyka pedagogiki Aspekty badawcze pedagogiki Dziedziny zainteresowań współczesnej pedagogiki mogą być rozpatrywane w ujęciu horyzontalnym (a więc z uwzględnieniem środowisk, instytucji wychowawczych, dziedzin działalności itp.), wertykalnym (a więc z uwzględnieniem poszczególnych etapów rozwoju człowieka w perspektywie całożyciowej edukacji) i problemowym (z wydzieleniem specyficznych płaszczyzn dociekań naukowych, zarówno horyzontalnych jak i wertykalnych, retrogresywnych jak i progresywnych). Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Pedagogika jako nauka i jako ideologia wychowania Pedagogikę jako teorię, jak i pedagogikę jako ideologię cechuje pluralizm, jednak różni się on zasadniczo. Pedagogika jako teoria jest otwarta, dopuszcza wielość rozwiązań teoretycznych, które wzbogacają i posuwają naprzód wiedzę o wychowaniu. Z kolei ideologie wychowawczą cechuje wyłączność, zamykanie się. Każda ideologia ma charakter fundamentalny, sobie tylko przyznaje racje, a wychowanie traktuje jako płaszczyznę indoktrynacji, narzucania własnych ideałów, własnego systemu wartości. Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Sposoby pojmowania pedagogiki ogólnej (dezyderaty) pedagogika ogólna - jako teoria o najwyższym stopniu ogólności; pedagogika ogólna - zajmująca się odkrywaniem i systematyzowaniem prawidłowości procesów pedagogicznych; pedagogika ogólna - jako refleksja naukowa o edukacji niezależna od doraźnych sytuacji; pedagogika ogólna - jako dyscyplina spełniająca funkcje naukowe i społeczne; pedagogika ogólna - powinna być metateorią wychowania, kształcenia i samokształtowania człowieka; pedagogika ogólna - powinna się wiązać z budową teorii pedagogicznej sensu stricto; Pedagogika ogólna dr Natasza Starik pedagogika ogólna - jako pedagogika teoretyczna; pedagogika ogólna- dziedzina pedagogiki zajmującą się równocześnie empirycznym wyjaśnianiem, hermeneutyczną interpretacją i prakseologiczną skutecznością dokonywania zmian w jednostce w perspektywie całożyciowej edukacji; pedagogika ogólna - jest dyscypliną zajmującą się najbardziej ogólnymi problemami pedagogicznymi; pedagogika ogólna - dział najwyższy pedagogiki zajmujący się tworzeniem jednolitej teorii wszechstronnego rozwoju człowieka; pedagogika ogólna - jest metodologiczną orientacją opartą na odkrywaniu sensu edukacji; pedagogika ogólna - jest ogólną teorią wychowania i jej głównym zadaniem jest wyodrębnienie, analizowanie i syntetyczne opisywanie różnych form wychowania w ich podstawowej strukturze; Pedagogika ogólna dr Natasza Starik pedagogika ogólna - powinna analizować różne odmiany pedagogik praktycznie zorientowanych (mających również swoje założenia teoretyczne i swoje metodyki); pedagogika ogólna - jako filozoficzna refleksja na temat wychowania; pedagogika ogólna - porównawczo rozważa właściwości, charakter i sens różnorodnych pedagogicznych terminów, zagadnień i systemów teoretycznych; pedagogika ogólna - jest działem pedagogiki (nauki o wychowaniu) zajmujący się (1) podstawami, (2) strukturą i celami wychowania, (3) metodologią badań, (4) analizą ogólnych doktryn pedagogicznych, (5) filozoficzną problematyką wychowania, (6) jak również dziedzinami, które się jeszcze nie usamodzielniły; Pedagogika ogólna dr Natasza Starik pedagogika ogólna - ma podejmować filozoficzną refleksję nad człowiekiem i nad wychowaniem; analizować konsekwencje dla pojmowania istoty i funkcji wychowania, płynące z różnych kierunków filozoficznych, rozważać metodologiczny charakter pedagogiki a także terminologię pedagogiczną i metodologię badań pedagogicznych; pedagogika ogólna - zajmuje się: charakterystyką pedagogiki jako nauki (określenie jej przedmiotu i zadań, sposobów stawiania zagadnień, metod badań) oraz krytyczną analizę jej założeń, podstawowych pojęć, tendencji i teoretycznych stanowisk. Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Pedagogika ogólna - jest uogólnioną i lokalną refleksją filozoficzną i naukową nad człowiekiem i jego wychowaniem, opartą na zróżnicowanych paradygmatach naukowych, zmierzającą do odkrywania i systematyzowania prawidłowości procesów wychowania, kształcenia i samokształcenia człowieka w stałym i zmiennym kontekście kulturowym oraz tworzenia ogólnej i szczególnej teorii edukacji (Janusz Gnitecki). Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Podstawowe pojęcia w pedagogice Wychowanie Nauczanie Kształcenie Uczenie się System oświatowowychowaczy Edukacja Podstawowe pojęcia w pedagogice Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Podstawowe pojęcia w pedagogice EDUKACJA – wszelkie zorganizowane czynności nauczania, uczenia się i wychowywania na wszystkich szczeblach struktury społecznej – od państwa, społeczności, poprzez media, do rodziny. WYCHOWANIE - całość wpływów i oddziaływań kształtujących rozwój człowieka oraz przygotowujących go do życia w społeczeństwie ( T. W u j e k, Pedagogika, s. 31) Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Podstawowe pojęcia SAMOWYCHOWANIE – samorzutna praca człowieka nad ukształtowaniem własnego poglądu na świat, własnych postaw, cech charakteru i własnej osobowości – stosownie do założonych kryteriów, wzorów oraz ideałów. Rozwijanie w procesie wychowania rodzinnego czy szkolnego motywacji pobudzającej dzieci i młodzież do pracy nad sobą jest działaniem, które zwielokrotnia wpływ wychowawczy rodziny i szkoły (W. Okoń, Nowy słownik pedagogiczny, s. 366) Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Podstawowe pojęcia KSZTAŁCENIE – ogół czynności i procesów umożliwiających ludziom poznanie przyrody, społeczeństwa i kultury a zarazem uczestnictwo w ich przekształcaniu, jak również możliwie wszechstronny rozwój sprawności fizycznych i umysłowych, zainteresowań i zdolności a także wyrabianie odpowiednich postaw i przekonań. (W. Okoń, Nowy słownik pedagogiczny, s. 200-203) SAMKOKSZTAŁCENIE – to osiąganie wykształcenia poprzez działalność, której cele, treści, warunki i środki ustala sam podmiot. (W. Okoń, Nowy słownik pedagogiczny, s. 366) Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Podstawowe pojęcia WYKSZTAŁCENIE – rezultat procesu kształcenia i samokształcenia, w zakresie ogólnym i specjalistycznym, obejmujący zasób wiedzy opanowanej wiedzy (…)umożliwiający branie udziału w życiu społecznym i wykonywanie jakiegoś zawodu. (W. Okoń, Nowy słownik pedagogiczny, s. 475) UCZENIE SIĘ – proces, w którego toku na podstawie doświadczenia powstają nowe formy zachowania, działania lub nabyte ulegają zmianie. (W. Okoń, Nowy słownik pedagogiczny, s. 475) Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Podstawowe pojęcia NAUCZANIE – planowa i systematyczna praca nauczyciela z uczniami mająca na celu wywoływanie pożądanych zmian, trwałych zmian w ich postepowaniu, dyspozycjach i całej osobowości (…)(W. Okoń, Nowy słownik pedagogiczny, s. 266) CZAS WOLNY - do dyspozycji jednostki po wykonaniu przez nią zadań obowiązkowych, pracy zawodowej, nauki obowiązkowej w domu, w szkole oraz niezbędnych zadań domowych (W. Okoń, Nowy słownik pedagogiczny, s. 67) Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Podstawowe pojęcia SOCJALIZACJA– złożony wielostronny proces uczenia się, który sprawia, że człowiek z istoty biologicznej staje się istotą społeczną (przynależną do określonego społeczeństwa i kultury). Jest procesem opartym na społecznych interakcjach poprzez które ludzie nabywają zachowań ważnych dla skutecznego ich funkcjonowania w społeczeństwie (W. Okoń, Nowy słownik pedagogiczny, s. 377) Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Podstawowe pojęcia OSOBOWOŚĆ – zespół stałych cech i własności odróżniających daną jednostkę od innych (W. Okoń, Nowy słownik pedagogiczny, s. 292) ŚRODOWISKO WYCHOWAWCZE - to całość procesów ekologicznych, ekonomicznych, politycznych, społecznych, kulturalno – oświatowych i instytucjonalnych w ich wzajemnych związkach i zależnościach. W tym rozumieniu środowisko jest przestrzenią, w której społeczeństwo realizuje różne formy działalności, tworząc w ten sposób warunki własnego życia oraz zaspokajania materialnych i duchowych potrzeb (W. Okoń, Nowy słownik pedagogiczny, s. 413) Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Nowe wychowanie Nurt zwany nowym wychowaniem narodził się pod koniec XIX w. Jego genezę wyznaczają następujące czynniki: 1. Podkreślenie indywidualizmu w wychowaniu, pojawienie się rozpraw filozoficznych i utworów literackich, w których żądano wolności i swobody człowieka. 2. Krytyka herbartyzmu i szkoły tradycyjnej. Ellen Key (1849-1926) w książce „Stulecie dziecka” z 1900r. zawarła postulat zerwania ze „starą szkołą”, by uczynić wiek XX przyjaznym dla rozwoju dziecka. 3. Rozwój badań psychologicznych (Alfred Binet stworzył laboratorium do badań psychologicznych; w Polsce Jan Władysław Dawid przeprowadził podobne badania nad rozwojem zainteresowań dzieci i młodzieży). 4. Rozwój filozofii, nowe prądy i kierunki: filozofia Fryderyka Nietzschego, filozofia pragmatyzmu Amerykanina Wiliama Jamesa. 5. Nawiązanie do różnorodnych rozwiązań w historii: Vittorino Ramboldini – wiejskie domy wychowania; Jean Jacques Rousseau – wychowanie w nurcie naturalizmu. Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Nowe wychowanie – zasady • Wychowanie powinno być dostosowane do naturalnego rozwoju dziecka • Dziecko powinno uczyć się wtedy, gdy poczuje potrzebę zdobywania wiedzy • Nauczyciel ma stwarzać warunki do rozwoju potrzeb poznawczych i moralnych dzieci • Nauczanie powinno być zindywidualizowane • Szkoły mają pobudzać aktywność dziecka • Ocena prac indywidualnych i zbiorowych, oraz testy pomiaru uzdolnień, zamiast egzaminów • Udział uczniów w planowaniu programu • Nie przywiązywanie znaczenia do nagród i kar zewnętrznych a poleganie na wewnętrznej motywacji dziecka • Położenie nacisku na kooperację i pracę zespołową • Pobudzanie twórczej ekspresji i odpowiednie zaplecze szkolne: zabawki, książki, przybory do rysowania itp. Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Nowe wychowanie – zasady Według tej koncepcji stworzonej i rozwijanej głównie przez szwajcarskiego uczonego - Edouarda Claparede`a, szkoły powinny być organizowane na zasadzie idei doboru pedagogicznego, czyli według systemu mannheimskiego. Idea ta oznaczała dobór dzieci do klas czy zajęć według uzdolnień i indywidualnego rozwoju umysłowego, a nie jak w szkole tradycyjnej według wieku i postępów. Pojmowała więc wychowanie jako funkcję rozwoju i potrzeb dziecka. Wychowawca musiał stwarzać pole do aktywności, samowychowania i twórczej ekspresji dzieci. Wraz z uspołecznianiem powinna następować indywidualizacja dziecka, według jego cech i zdolności. Dopiero tak spełniony wymóg funkcjonowania szkoły, stwarzał warunki do osiągnięcia w klasie celów dydaktycznych i wychowawczych oraz pozwalał na swobodną aktywność dzieci. Tak prowadzona szkoła pozwalała na praktykowanie miedzy innymi samorządu szkolnego, co realizował na przykład: Henryk Rowid, w swojej "szkole pracy". Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Nowe wychowanie – główni przedstawiciele Maria Montessori, 1870 - 1952 Lekarka, pedagog, urodzona we Włoszech. Swoją pedagogikę opierała głównie na badaniach fizjologicznych i psychicznych dziecka co było wynikiem jej kierunkowego wykształcenia - odbyła ona studia medyczne w Rzymie i tak także obroniła doktorat. Następnie pracowała jako asystentka, w klinice psychiatrycznej, gdzie jej głównym zadaniami była opieka nad dziećmi opóźnionymi w rozwoju psychicznym. Pogłębiała także Montessori swoja wiedzę prowadząc studia nad psychologią eksperymentalna w Rzymie, Neapolu, Londynie oraz Paryżu. W końcu sama zaczęła nauczać i w 1913 roku otworzyła Ośrodek badań pedagogicznych i poprowadziła kurs praktyczno – teoretyczny. Wcześniej udało jej się także założyć w 1907 roku pierwszy „dom dziecięcy", w którym mogła w pełni rozwinąć swój system opiekuńczo - wychowawczy. Pedagogika ogólna dr Natasza Starik GŁÓWNE IDEE I DZIAŁANIA MONTESSORI • Badania z psychologii i socjologii • Liberalny styl wychowania • Rozpoznanie medyczne dziecka • Brak kar cielesnych • Rozwój zmysłów • Zasada współpracy rodziców z przedszkolem • Odczyty i pogadanki dla rodziców • Wychowanie przez nauczanie - dydaktyzm • Wychowawca zobligowany doprowadzenia karty bibliograficznej dziecka • Pobudzanie dzieci do samorządnej aktywności • Ćwiczenia fizyczne, gry zabawy • Zminiaturyzowany świat dorosłych, na potrzeby dziecka: meble, zabawki • Metoda samokontroli dzieci, np. odpowiedzi na końcu podręcznika • Uprawa, hodowla roślin, budownictwo Pedagogika ogólna dr Natasza Starik John Dewey, 1859 - 1952 Filozof, pedagog, czołowy przedstawiciel amerykańskiego progresywizmu, choć jego zainteresowania oscylowały głównie wokół pedagogiki naturalistycznej, próbował on łączyć swoje stanowisko wychowania indywidualistycznego z wychowaniem społecznym, jako czynnikiem adaptacji lub rekonstrukcji społecznej. Według niego podstawą dobrego wychowania obywatela, w sensie jego utylitarności wobec społeczeństwa i jego w nim funkcjonowania, jest wychowanie i rozwijanie w pierwszym rzędzie naturalnych zdolności, dążeń i zainteresowań jednostki, tak by przy tym wszystkim zrozumiała swoją role i pozycję w społeczeństwie. Pedagogika ogólna dr Natasza Starik W swoich poglądach, uważał, Dewey miedzy innymi, że doświadczenie jest źródłem zdobywania i weryfikowania wiedzy, stąd też w przez siebie stworzonej szkole - "szkole pracy", rozwijał on hasło "uczenia się przez działanie". Szkoła ta powstała na wzór samowystarczalnego gospodarstwa domowego, gdzie dzieci wykonywały różne zajęcia, począwszy od: zajęć rzemieślniczych, stolarki, prac gospodarskich. Główny nacisk powinien wychowawca wywierać zwłaszcza na aktywność praktyczną i manualną - podobnie jak u Marii Montessori. Za najważniejsze cele wychowania Dewey`a uznać należy: pobudzenie wrodzonych zdolności, samodzielność jako zdobywanie wiedzy. W jego "szkole pracy" nie było jako takich lekcji czy przedmiotów, ponieważ uważano, że rola szkoły leży w tym by stwarzać sytuacje problemowe, w wyniku, których dziecko, poprzez ich samodzielne rozwiązywanie, miało się uczyć. Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Jon Dewey, 1859 - 1952 Wyróżniał Jon Dewey pięć etapów myślenia i rozwiązywania problemów: 1. Odczucie trudności. 2. Sformułowanie problemu. 3. Sformułowanie hipotez. 4. Logiczna ich weryfikacja. 5. empiryczna ich weryfikacja Dewey opisał wyczerpująco poglądy i metodykę pracy opiekuńczo – wychowawczej w swoich dziełach: • "Moje pedagogiczne credo" • "Szkoła a społeczeństwo" • "Szkoła i dziecko" • "Jak myślimy" • "Demokracja i wychowanie" Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Celestyn Freinet (1896 – 1966) Francuski pedagog, twórca francuskiej szkoły nowoczesnej, zaliczany do przedstawicieli pedagogiki naturalistycznej, na którego bardzo silnie wpłynęły także miedzy innymi takie prądy jak psychoanaliza czy psychologia funkcjonalna. W swoich działaniach, interesował się on głównie rozwojem dziecka: wyodrębniał trzy fazy: • szukanie po omacku, urządzanie się w świecie, zamiana zabawy w pracę Freinet i opisał liczne pomoce mające przynieść korzyść w postaci sprawniejszej pracy nauczyciela i działaniach ucznia. Były to między innymi: techniki swobodnego tekstu, korespondencja między szkolna, fiszki auto – korektywne, gazetki szkolne, swobodna ekspresja plastyczna, muzyczna i teatralna, doświadczenia poszukujące. Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Celestyn Freinet (1896 – 1966) Z pedagogiki Marii Montessori wyniósł Celestyn Freinet między innymi pogląd o bezcelowości i bezsensowności podręczników szkolnych. Uważał także, że nauka powinna być oparta na własnych doświadczeniach pozytywnych jak i negatywnych, wychowanka. Dlatego tez opowiadał się on za całkowitą swoboda w poznawaniu świata przez dziecko. Zachęcał uczniów na przykład do działalności samorządowej i tworzenia gazetki szkolnej, czyli wyrabiania samodzielności. Opisał to szczegółowo w swojej książce pod tytułem "Drukarnia w szkole". Inne jego opracowania to: • „Wychowanie przez pracę” • „Zarys psychologii stosowanej w wychowaniu" • czasopismo „Le gerbe enfantine" Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Nowe wychowanie w Polsce • Lata 20, XX wieku to dalszy rozkwit badań w zakresie psychologii wychowawczej i pedagogiki, oraz placówek temu służących, jak np. Uniwersyteckie Katedry Psychologiczne. • W Warszawie szczególnie przyczynili się do tego profesor Władysław Witwicki - autor pierwszego polskiego podręcznika akademickiego z Psychologii oraz profesor Stefan Baley - twórca psychologicznej teorii wychowania, zawartej w książce pod tytułem " Psychologia wychowawcza". Po wojnie znana była także działalność takich osób, związanych z kołami naukowymi i akademickimi, jak: Tadeusz Tomaszewski, Ziemowit Włodarski czy Maria Żebrowska. • W innych placówkach naukowo - badawczych, prace prowadzili miedzy innymi Władysław Heinrich w zakresie psychologii eksperymentalnej, czy Stefan Szuman - znawca psychologii rozwojowej i pedagogiki. • W miarę rozwoju i upływy czasu widoczne były działania także innych Uniwersytetów na polu badań nad wychowaniem, miedzy innymi: Uniwersytet Poznański - Stanisław Błachowski, Uniwersytet Łódzki – Stanisław Gerstmann oraz Uniwersytet Śląski i Józef Pieter. Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Nowe wychowanie w Polsce • Z „nowego wychowania" rozwinął się system wychowania samorządnego, prezentowany przez wybitnego lekarza, wychowawcę dzieci, zwłaszcza osieroconych oraz specjalnej troski, pedagoga: Janusza Korczaka (Henryk Goldszmit). Jego system realizowany był między innymi w "Warszawskim domu sierot" i "Naszym domu na Bielanach" prowadzonym wspólnie z Maryną Faską. Opierał się na poszanowaniu praw dziecka i relacjach z nim. System ten przetrwał do dziś i jest podstawą praktyk wychowawczych w różnych zakładach opiekuńczych. • Korczak stał się przykładem dla innych pedagogów, niedoścignionym wzorem, szczególnie zaś warto zapamiętać jego oddanie dzieciom, gdy zginął razem z nimi, w obozie zagłady, w Treblince. Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Nowe wychowanie w Polsce • Podobne do J. Korczaka systemy prezentowali także: Czesław Babicki czy Kazimierz Jeżewski. • Babicki, jako pedagog rozwinął tzw. system "wychowania rodzinkowego" na wzór wiosek dziecięcych, składających się z kilkunastu dzieci pod okiem wychowawcy, które tworzyły rodzinę zastępczą. • Zaś Jeżewski, stworzył Towarzystwo Gniazd Sierocych, w których dzieci włączane były do rodzin zastępczych (gniazd) a następnie grupowane w ramach tych rodzin, do wiosek sierocych. Jeżewski wpłynął też bezpośrednio na powstanie instytucji: FiCe, czyli międzynarodowej federacji wspólnot dziecięcych. Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Nowe wychowanie w Polsce Mimo licznych zmian i ruchu „nowego wychowania" okres przed 1939 rokiem obfitował niestety w analfabetyzm, który wynosił nawet powyżej 23%. Dopiero okres powojenny przyniósł dalsze prace nad rozwojem badań dydaktycznych, przez tak znanych i szanowanych uczonych jak: W. Okoń, K. Sośnicki, Cz. Kupisiewicz, K. Lech, J. Bartecki, J. Konopnicki czy T. Lewowicki. Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Maria Grzegorzewska (1888 - 1967) Pedagog, psycholog, twórczyni i pionierka pedagogiki specjalnej w Polsce. Była przede wszystkim rzeczniczką wychowania osób, zwłaszcza dzieci zaniedbanych, niepełnosprawnych intelektualnie i odpowiedniej dla nich opieki. Za główny cel stawiała sobie przywracanie do otoczenia i normalnego życia, czyli rewalidacji. Służyć temu miały założone przez nią ośrodki pracy, gdzie wychowywano przez pracę. Od 1919 roku pracowała Grzegorzewska w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, gdzie zajmowała stanowisko referenta do spraw szkół specjalnych. Stanowisko to pozwoliło jej spopularyzować i upowszechnić te szkoły. Także osobiście, podejmowała trud zakładania ośrodków specjalnych i organizowała kursy dla nauczycieli, Wspólnie, między innymi z Januszem Korczakiem. Później kurs ten został przekształcony w Państwowy Instytut Pedagogiki Specjalnej a W 1930r. w Państwowy Instytut Nauczycielski. Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Maria Grzegorzewska jest autorką licznych prac z zakresu pedagogiki specjalnej, miedzy innymi: • „Psychologia niewidomych" • „Listy do młodego nauczyciela" • „Pedagogika lecznicza" • „Głuchoniemi" • Redagowała ona także od 1924 roku, znane i cenione w kręgach pedagogicznych pismo „Szkoła Specjalna". Pedagogika ogólna dr Natasza Starik Ćwiczenia – do przemyślenia/dyskusji Przymus czy swoboda w wychowaniu? Urabianie czy samodzielny rozwój jednostki ? Czy w wychowaniu jest miejsce na manipulację? W jakim stopniu wiedza o historii rozwoju pedagogiki jest potrzebna współczesnemu pedagogowi? Pedagogika ogólna Ćwiczenia – zadanie • Rodzina kolebką wartości pokolenia naszych dziadków. • Rodzina kolebką wartości pokolenia naszych rodziców. • Rodzina kolebką wartości pokolenia naszych rówieśników. Studenci mają za zadanie przeprowadzić wywiady w swoich rodzinach, a także zebrać materiały w postaci artykułów/wycinków z gazet, nagrań z internetu na wybrany temat. Zebranym materiałom należy nadać formę plakatu/raportu/albumu/ materiału audiowizualnego. dr Natasza Starik Pedagogika ogólna Literatura ŚLIWERSKI Bogusław (red.), Pedagogika, tom 1-3; ŚLIWERSKI Bogusław, Współczesne teorie i nurty wychowania.; OKOŃ Wincenty, Nowy słownik pedagogiczny; KUNOWSKI Stefan, Podstawy współczesnej pedagogiki. dr Natasza Starik
0
advertisement
Download
advertisement
Add this document to collection(s)
You can add this document to your study collection(s)
Sign in Available only to authorized usersAdd this document to saved
You can add this document to your saved list
Sign in Available only to authorized users