O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI AXBOROT TEXNOLOGIYALARI VA
KOMMUNIKATSIYALARINI RIVOJLANTIRISH
VAZIRLIGI
MA’LUMOTLAR BAZASI
AMALIY TOPSHIRIQ - 1
Guruxi: 022-23 KIF
Bajaruvchi: Muxammedaliyev M
Qabul qiluchi: Uralova I
TOSHKENT-2025
1-TOPSHIRIQ
Mavzu: Ma’lumotlar bazasi dasturlarini o‘rnatish va sozlash
Ishning maqsadi: mysql-installer-community-8.0.34.0.msi dasturini yuklab
olish, uni o’rnatish tartib qoidalari va sozlamlarini o’rganish va tahlil qilish orqali
ma’lumotlar bazasi bo’yicha boshlang’ich ko’nikmalarni shakllantirish.
Masalani
qo`yilishi:
mysql-installer-community-8.0.34.0.msi dasturini
yuklab olish, uni o’rnatish va kerakli sozlamlarni amalga oshirish.
Uslubiy ko`rsatmalar: ma`lumotlar bazasini lohiyalash quyidagi tashkil
etuvchilarini o`rganishni taqazo
etadi. Ob`yektlar, ob`yekt
xususiyatlari,
bog`lanishlar (ob`yekt munosabatlari), vaqt oralig`i va hokazolar.
“Mohiyat – aloqa” modeli predmet sohani tashkil etuvchi uchta
asosiy komponentalardan
foydalanib
quriladi:
mohiyat,
atribut,
aloqa.
Konstruktiv elementlar tarkibida “VAQT” tashkil etuvchisi faqat oshkormas holda
ishtirok etishi mumkin. Modelda vaqt, yil, sana va shunga o`xshash atributlar bilan
tasvirlanadi.
Modelni quirishda “aloqa”mavjud ob`yektni, jarayonni yoki hodisani,
abstraksiyasi sifatida keladi. Atribut mahiyatni xarakterlaridan bo`lib, nom
bilan belgilanib, birorta qiymatlar to`plamidan qiymatlar qabul qilinadi.
“Mohiyat – aloqa” modelidagi bog`lanishlarga, ikki mohiyat o`rtasidagi har
bir bog`lanish turiga tegishli munosabatlarni kiritish zarur (binar, ternar.., n-nar).
Loyiha
haqidagi
axborot
diagramma
ko`rinishida
rasmiylashtiriladi,
buning uchun quyidagi belgilar kiritiladi: mohiyat turlari – to`rtburchak bilan,
atributlar-ovallar bilan tasvirlanadi va ular mos mohiyatlar bilan yo`nalishsiz
qirralar bilan bog`lanadi.
Ma`lumotlar bazasida quyidagi munosabatlar mavjud:
1. Birga – bir (1:1)munosabat. A va V ob`ektlar to`plami orasida 1:1
munosabat o`rnatilgan deyiladi, agarda A ob`ektning har bir
nusxasiga
V
ob`ektning bitta nusxasi mos kelsa, va aksincha, V ob`ektning har bir nusxasiga
A ob`ektning bitta nusxasi mos kelsa.
2. Birga – ko`p (1:n) munosabat. A va V ob`ektlar to`plamida A ob`ektning
har bir nusxasiga V ob`ektning bir nechta nusxasi mos kelsa, shu bilan birga V
ob`ektning har bir nusxasiga A ob`ektning bittadan ko`p bo`lmagan nusxasi mos
kelsa shunday munosabat hosil bo`ladi.
3. Ko`pga – bir (n:1) munosabat A va V ob`ektlar to`plami orasida
o`rnatilsa, unda A ob`ektning har bir nusxasiga V ob`ektning ko`pi bilan bitta
nusxasi mos keladi. V ob`ektning nushalari orasida shundaylari mavjudki, ularga A
ob`ektning bir nechta nusxasi mos keladi.
4. Ko`pga – ko`p (m: n) munosabat. A va V ob`ektlar orasida shunday
munosabat o`rnatilgan deyiladi, agarda A ob`ektning har bir nusxasiga V
ob`ektni bir nechta nusxasi mos kelsa va aksincha.
1. mysql-installer-community-8.0.34.0.msi dasturini o’rnatish.
MySql ni kompyuterga o’rnatish uchun dastlab mysql-installer-community8.0.34.0.msi deb nomlanuvchi o’rnatish paketini yuklab olamiz.
Quyida mysql-installer-community-8.0.28.0.msi dasturini o’rnatish jarayoni
ko’rsatilgan:
1-rasm: O’rnatishni davom ettirish uchun ushbu muloqot oynasidagi “Yes”
tugmasini bosamiz.
2-rasm: “Choosing a Setup Type” (O’rnatish turini tanlash) oynasi. “Full”
bo’limini tanlaymiz.
3-rasm: “Installation” (O’rnatish) oynasi. Undagi “Execute” (Bajarmoq)
tugmasini bosamiz.
4-rasm: O’rnatish jarayoni nihoyasiga yetdi. Barcha dasturlar o’rnatilib bo’lindi.
Endi “Next” tugmasini bosamiz.
5-rasm : “Product Configuration” oynasida “Next ” ni bosib o’rnatish jarayonini
davom ettiramiz.
6-rasm: “Type and Networking” (Turi va tarmoq) oynasi. Undagi “Next”
tugmasini bosamiz.
7-rasm: “Authentication Method” (Autentifikatsiya usuli) oynasi. Undagi
“Next” tugmasini bosamiz.
8-rasm: “Accounts and Roles” (Hisoblar va rollar) oynasi. Undagi “MySql
Root Password” (MySql asosiy paroli) deb nomlangan kiritish paneliga parol
yaratib kiritamiz va “Repeat Password” (Parolni takrorlash) deb atalgan kiritish
qutisiga parolimizni takroran kiritamiz. So’ngra “Next” tugmasini bosamiz.
9-rasm: “Windows Service” (Windows xizmati) oynasi. Unga hech qanday
o’zgartirish kiritmay, “Next” tugmasini bosamiz
10-rasm: Foydalanuvchi ma’lumotlarining serverdagi xavfsizligi uchun seerver
fayllariga kirishga “ruxsat”ni yangilab borish bo’yicha foydalanuvchi qaroroi
so’ralyabdi.
11-rasm: “Apply Configuration” (Konfiguratsiyani qo'llash) oynasi. “Execute”
(Bajarmoq) tugmasini bosganimizdan so’ng,
“Configuration steps”
(Konfiguratsiya bosqichlari) ketma-ketlikda bajarildi va jarayon yakunlandi. Endi
“Finish” tugmasini bosamiz.
12-rasm: “Product Configuration” oynasi. Undagi “Next” tugmasini bosamiz.
13-rasm: “MySql Router Configuration” (MySql router konfiguratsiyasi)
oynasi. Undagi “Finish” tugmasini bosamiz.
14-rasm: “Connect To Server” (Serverga ulanish) oynasi. Undagi “Password”
(Parol) deb nomlangan kiritish qutisiga yuqorida o’rnatgan parolimizni kiritamiz va
“Check” tugmasini bosamiz. “Connection succeeded” (Ulanish muvaffaqiyatli
amalga oshirildi) degan yozuv “Status” ga chiqdi. Endi “Next” tugmasini bosamiz.
15-rasm: “Apply Configuration” oynasi. Undagi “Execute” tugmasini
bosganimizdan keyin “Configuration Steps” bajarildi. Endi “Finish” tugmasini
bosamiz.
16-rasm: “Product Configuration” oynasi. Undagi “Next” tugmasini bosamiz.
1717-rasm: “Installation Complete” (Oʻrnatish tugallandi) deb nomlangan oyna. U
MySqlni o’rnatish jarayoni tugallanganini bildiradi. Undagi “Finish” tugmasini
bosamiz.
18-rasm: “MySql Shell” oynasi ishga tushiriladi.
19-rasm: MySQL Workbench dasturi dastlabki oynasi. Bu oyna bizga hozircha
kerak bo’lmaydi. Shuning uchun uni yopamiz.
20-rasm: “MySQL 8.0 Command Line Client” oynasi ochildi. Endi biz
parolimizni kiritamiz va Enter tugmasini bosamiz.
21-rasm: “MySQL 8.0 Command Line Client” oynasi. Parolimizni kiritib, Enter
tugmasini bosdik, endi biz MySqldan bemalol foydalana olamiz.
Xulosa:
Ushbu mysql-installer-community-8.0.34.0.msi dasturini o’rnatish, ishga
tushirish va uning terminali bilan tanishish orqali talabalar ma’lumotlar bazasi
fanini o’rganish uchun boshlang’ich poydevorni shakllantirishadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Usmonov J.T., Qosimova U.,
Pulatova Z. M., Abidova F.Sh., “Ma’lumotlar
bazasi” . Uslubiy qo`llanma. - Toshkent: TATU.2020. - b.
2. Голицына О.Л. Базы данных: учеб. Пособие // – 4-е изд., перераб. И доп. –
М.: ФОРУМ: ИНФРА-М, 2018. – 400 с.
3. Fundamentals
of
database systems
sixth edition. Ramez Elmasri.
Department of Computer Science and Engineering The University of Texas at
Arlington. 2011. – 261
Mavzu: Ma’lumotlar bazasini loyihalash. Mohiyat – aloqa diagrammasini
qurish (ER modeli)
Ishdan maqsad: ma’limotlar bazasini loyihalash uchun mohiyat – aloqa
modelini ishlab chiqish bo‘yicha ko‘nikmaga ega bo‘lish.
Masalani qo‘yilishi: ma’lumotlar bazasini lohiyalash va “Mohiyat–aloqa”
modelini ishlab chiqish.
Uslubiy ko‘rsatmalar: ma’lumotlar bazasini lohiyalash quyidagi tashkil
etuvchilarini o‘rganishni taqazo
etadi. Ob’yektlar, ob’yekt
bog‘lanishlar (ob’yekt munosabatlari), vaqt oralig‘i va hokazolar.
xususiyatlari,
“Mohiyat
–
aloqa”
asosiy komponentalardan
modeli
predmet
foydalanib
sohani
quriladi:
tashkil
etuvchi
uchta
mohiyat,
atribut,
aloqa.
Konstruktiv elementlar tarkibida “VAQT” tashkil etuvchisi faqat oshkormas holda
ishtirok etishi mumkin. Modelda vaqt, yil, sana va shunga o‘xshash atributlar bilan
tasvirlanadi.
Modelni quirishda “aloqa”mavjud ob’yektni, jarayonni yoki hodisani,
abstraksiyasi sifatida keladi. Atribut mahiyatni xarakterlaridan bo‘lib, nom
bilan belgilanib, birorta qiymatlar to‘plamidan qiymatlar qabul qilinadi.
“Mohiyat – aloqa” modelidagi bog‘lanishlarga, ikki mohiyat o‘rtasidagi har bir
bog‘lanish turiga tegishli munosabatlarni kiritish zarur (binar, ternar.., n-nar).
Loyiha haqidagi axborot diagramma ko‘rinishida rasmiylashtiriladi, buning
uchun quyidagi belgilar kiritiladi: mohiyat turlari – to‘rtburchak bilan,
atributlar-ovallar bilan tasvirlanadi va ular mos mohiyatlar bilan yo‘nalishsiz
qirralar bilan bog‘lanadi.
“Mohiyat
–
aloqa”
modeli
predmet
sohani
(PS)
faqat
aniq
bir
qismini akslantiradi. Bu holda uni lokal model deyiladi. PS haqida to‘la axborotga
ega bo‘lish uchun uni etarli kengroq tekshirish zarur va oldingisini to‘ldiradigan
local modellar qurish kerak. Shundan so‘ng lokal modellar birlashtirilib PS
haqida bir butun kompozitsion tasvirga ega bo‘lamiz.
Ma’lumotlar bazasida quyidagi munosabatlar mavjud:
1. Birga – bir (1:1) munosabat. A va V ob’ektlar to‘plami orasida 1:1
munosabat o‘rnatilgan deyiladi, agarda A ob’ektning har bir
nusxasiga
V
ob’ektning bitta nusxasi mos kelsa, va aksincha, V ob’ektning har bir nusxasiga
A ob’ektning bitta nusxasi mos kelsa.
2. Birga – ko‘p (1:n) munosabat. A va V ob’ektlar to‘plamida A ob’ektning har
bir nusxasiga V ob’ektning bir nechta nusxasi mos kelsa, shu bilan birga V
ob’ektning har bir nusxasiga A ob’ektning bittadan ko‘p bo‘lmagan nusxasi mos
kelsa shunday munosabat hosil bo‘ladi.
3. Ko‘pga – bir (n:1) munosabat A va V ob’ektlar to‘plami orasida
o‘rnatilsa, unda A ob’ektning har bir nusxasiga V ob’ektning ko‘pi bilan bitta
nusxasi mos keladi. V ob’ektning nushalari orasida shundaylari mavjudki, ularga A
ob’ektning bir nechta nusxasi mos keladi.
4. Ko‘pga – ko‘p (m: n) munosabat. A va V ob’ektlar orasida shunday
munosabat o‘rnatilgan deyiladi, agarda A ob’ektning har bir nusxasiga V
ob’ektni bir nechta nusxasi mos kelsa va aksincha.
1.1 jadval. Ulman-Chen notasiyasining mohiyat-aloqa modeli elementlari.
Yordamida ob’ektlar belgilanadi.
Yordamida ob’ekt atributlari belgilanadi. Ular
ob’ektlar bilan yo‘nalishsiz chiziqlar yordamida
birlashtiriladi
Yordamida ob’ektlar orasidagi aloqalarni
belgilaymiz.
Bunda birga ko‘p bog‘langan A va V
orasida V ga qaratib yo‘nalgan yo‘nalishli
chiziq bilan ko‘rsatiladi, ya’ni 1:N.
Agar A va V ob’ektlar o‘rtasida N:1
bog‘lanish bo‘lsa, strelka A ga qarab
yo‘naltiriladi.
Ko‘pga – ko‘p bog‘lanish N:M A va V ob’ektlar
o‘rtasida M: N bo‘lsa, ularni ulovchi chiziq orqa li
bog‘lanadi.
A va V orasida 1:1 bog‘lanish bo‘lsa,
yo‘nalishsiz chiziq bilan bog‘laymiz.
Ishni bajarish tartibi
Tanlangan ob’yekt bo‘yicha mohiyat-aloqa diagrammasini yaratish.
Quyida “Foydali qazilma boyitish zavodi” bazasini yaratish uchun mohiyat – aloqa
diagrammasi yaratilgan.
1.1 - rasm. Foydali qazilma boyitish zavodi predmet sohasi uchun mohiyat – aloqa modeli
Vazifalar
1. Yuqorida ko‘rsatilganlardan foydalanib tanlangan variantga muvofiq mavzu
uchun mohiyat aloqa diagrammasini yarating.
2. Predmet soha bo‘yicha ob’yektlarni aniqlang.
3. Tanlangan ob'ektlarining atributlarini aniqlang.
4. O‘b’yektlar o‘rtasidagi bog‘lanishni aniqlang.
5. Bajarilgan ishlar haqida hisobot tayyorlang (1-2-ilovalarga qarang).
Nazorat savollari
1. Predmet soha tushunchasiga tarif bering.
2. Mohiya-aloqa modeli deganda nimani tushunasiz?
3. Mohiyat-aloqa modelida asosiy elementlar tushunchasini aniqlang.
4. Mohiyat-aloqa modeli ma’lumot bazasi strukturasi qanday aniqlanadi?
5. Mohiyat-aloqa modeli diagrammasi qanday tasvirlanadi?
6. Mohiyat – aloqa diagrammasida munosabatlarning qanday turlari mavjud?
7. Ikki ob’yekt o‘rtasidagi munosabatlar turini qanday aniqlash mumkin?
8. Ulman-Chen diagrammasini tavsiflang.
Mavzu: Relyatsion ma’lumotlar bazasini loyihalash
Ishdan maqsad:
jadvallar tizimini
Ma’lumotlar
bazasini
relyatsion
chiqishni
o‘rganish
va
ishlab
modeli
ob’yektlarni
uchun
bog‘lanish
munosabatlarini tahlil qilish.
Masalani qo‘yilishi: Berilgan predmet soha ma’lumotlar bazasidagi
barcha ob’yektlarni relyatsion modelini ishlab chiqish.
Uslubiy ko‘rsatmalar:
Ma’lumotlarni
relyatsion
modeli
asosida
munosabat tushunchasi yotadi. Munosabatni 2 o‘lchamli jadvallar yordamida
tasvirlash qulay. Jadval ko‘rinishidagi ma’lumotlar tushunarli, ko‘rimli va inson
uchun oddiy hisoblanadi. Munosabatlar to‘plami ma’lumotlarni saqlash uchun
ishlatilishi mumkin. Shu bilan birga ular orasidagi bog‘lanishlarni modellashtirish
imkonini beradi.
Relyatsion yondashuv asosiy tushunchalari:
 Ma’lumotlar toifasi – relyasion MB saqlanadigan ma’lumot qiymatlari;
 Domen – domenlar ma’lumotlarni ayrim asosiy turlarini aniqlash orqali
o‘rnatiladi;
 Atributlar – jadval ustunlar nomlari;
 Bog‘lanish – relyation so‘zidan olinib munosabatni bildiradi;
 Birlamchi kalit – bu kalit tashqi MB bilan bog‘lanishni o‘rnatish uchun
xizmat qiladi.
Relyatsion MB munosabatlarni o‘zaro bog‘langan to‘plamidir. Har bir
munosabat kompyuterda fayl ko‘rinishida tasvirlanadi.
Ishni bajarish tartibi
1-laboratoriya ishida qurilgan mohiyat - aloqa diagrammasi uchun relyatsion
bog‘lanish o‘rnatamiz.
2.1-rasm. Mohiyat - aloqa modelining umumiy ko‘rinishi.
Foydali qazilmalarni boyitish fabrikasining relyatsion modeli jadvallarini
tuzib chiqamiz.
2.2 - jadval. Ma’lumotlar bazasining Korpuslar jadvali
id
nomi
ishlab_chiqaruvchi
yaroqlik_muddati
narxi
soni
INT(PK)
VARCHAR(255)
VARCHAR(255)
DATE
DECIMAL(10,2)
INT
id
INT(PK)
ism
VARCHAR(100)
id
INT(PK)
familiya
VARCHAR(100)
ism
VARCHAR(100)
lavozim
VARCHAR(100)
familiya
VARCHAR(100)
telefon
VARCHAR(20)
Sotuvlar
id
INT(PK)
dori_id
INT(FK)
mijoz_id
INT(FK)
xodim_id miqdor
INT(FK)
INT
umumiy_narx
DECIMAL(10,2)
sana
DATE
Nazorat savollari
1. Relyatsion bog‘lanish nima?
2. 1:1 munosabatning mohiyati.
3. 1:n munosabat bog‘lanishda nimalarga e’tibor qaratish zarur?
4. m:n munosabat bog‘lanishga misol keltiring.
5. Iyerarxik ma’lumotlar tuzilishi nima?
6. Mohiyat-aloqa modelidagi elementlar relyatsion modelga qanday o‘tkaziladi?
Xulosa va foydalanilgan adabiyotlar keltiriladi
Mavzu: SQL tilida jadvallar yaratish, o‘zgartirish va o‘chirish
Ishdan maqsad: predmet soha ma’lumotlar bazasini so‘rovlar orqali
yaratishni va so‘rovlar orqali oddiy jarayonlarni bajarishni o‘rganish, hamda
ko‘nikmaga ega bo‘lish. Talabalarda DDL komandalaridan foydalanish va shu
orqali relyasion MB yaratish ko‘nikmasini hosil qilish.
Masalani qo‘yilishi: Predmet soha ma’lumotlar bazasini SQL so‘rovlari orqali
yaratish.
Mavjud
ob’yektlarni
so‘rovlar
orqali
ma’lumotlar
bilan
to‘ldirish, o‘zgartirish va keraksiz ma’lumotlarni o‘chirishni ko‘rib chiqish.
Uslubiy ko‘rsatmalar: SQL tilida quyidagi asosiy ma’lumotlar turlari
ishlatilib, ularning formatlari har xil MBBT lar uchun farq qilishi mumkin:
INTEGER
SMALLINT
DECIMAL(p,q)
FLOAT
CHAR(n)
VARCHAR(n)
DATE
TIME
DATETIME
MONEY
butun son (odatda 10 tagacha qiymatli raqam va
ishora).
«qisqa butun» (odatda 5 tagacha qiymatli raqam va
ishora).
o‘nli son, p raqam va ishoradan iborat (0 < p < 16).
O‘nli nuqtadan so‘ng raqamlar soni q orqali beriladi
(q < p, agar q = 0 bo‘lsa, tashlab yuborilishi
mumkin).
haqiqiy son 15 ta qiymatli raqam va butun darajadan
iborat. Daraja MBBT tipi bilan aniqlanadi (masalan,
75 yoki 307).
uzunligi o‘zgarmas, n ga teng bo‘lgan simvolli qator
(0 < n < 256).
uzunligi o‘zgaruvchi, n simvoldan oshmagan simvolli
qator (n > 0 va har xil MBBT larda turlicha, lekin
4096 dan kam emas).
maxsus komanda orqali aniqlanuvchi formatdagi
sana; sana maydonlari bizning eramizdan oldin bir
necha mingyilliklardan boshlanuvchi va bizning eramiz
beshinchi-o‘ninchi mingyilligi bilan cheklangan haqiqiy
sanalarni o‘z ichiga olishi mumkin.
maxsus komanda orqali aniqlanuvchi formatdagi
vaqt (ko‘zda tutilgan bo‘yicha hh.mm.ss).
sana va vaqt kombinatsiyasi.
maxsus komanda orqali aniqlanuvchi formatdagi pul
birligi.
SQL tili quyidagi tarkibiy qismlardan iborat:
DDL ( Mа’lumоtlаrni Tа’riflаsh Tili ) - ANSI dа ma’lumotlar sxemаsini
tа’riflаsh
tili,
оb’ektlаrni
(jаdvаllаr,
indekslаr,
tаsvirlаr
vа
hоkаzо)
yarаtuvchi buyruqlar to‘plamidan ibоrаt.
DML (Mа’lumоtlаrni O‘zgаrtirish Tili) - bu iхtiyoriy dаqiqаdа jаdvаllаrdа
qаndаy qiymаtlаr sаqlаnishini аniqlоvchi buyruqlar mаjmuаsidir.
DCL (Mа’lumоtlаrni Bоshqаrish Tili) fоydаlаnuvchigа aniq оb’ektlаrga
tа’sir o‘tkаzishgа ruхsаt berish yoki bermаslikni аniqlоvchi buyruqlardаn ibоrаt.
DDL tilining asosiy komandalari:
CREATE – yangi jadval hosil qilish uchun ishlatiladi. Quyidagi ko‘rinishda
yoziladi:
CREATE TABLE <jadval_nomi> ( ustun_nomi va toifasi, … );
ALTER – jadvalga o‘zgartirish kiritish uchun ishlatiladi. Bu buyruq jadvalga
yangi ustunlar qo‘shish, ustunlarni o‘chirish, ustunlar kattaligini o‘zgartirish,
hamda cheklanishlarni qo‘shish va olib tashlash imkoniyatlariga ega. Bu buyruq
ANSI standarti qismi emas, shuning uchun har xil tizimlarda har xil imkoniyatlarga
ega. Misol uchun jadvalga ustun qo‘shish buyrug‘i sintaksisi quyidagicha:
ALTER TABLE <jad_nomi> ADD <ustun_nomi><toifasi><o‘lchami>;
DROP - jadvalni o‘chirish buyrug‘i. Jadvalni o‘chirish imkoniga ega bo‘lish
uchun, jadval egasi (ya’ni yaratuvchisi) bo‘lshingiz kerak. Faqat bo‘sh jadvalni
o‘chirish mumkin. Qatorlarga ega bo‘lgan, to‘ldirilgan jadvalni o‘chirish mumkin
emas, ya’ni jadval o‘chirishdan oldin tozalangan bo‘lshi kerak. Jadvalni o‘chirish
buyrug‘i quyidagi ko‘rinishga ega:
DROP TABLE <jadval_nomi>;
Ishni bajarish tartibi
Avvalo 1 va 2 -amaliy mashg‘ulotida tuzgan jadvallarimizni esga olamiz. Bizda
3 ta jadval mavjud edi. Endi o‘sha jadvallarni MYSQL da yuqorida sintaksisini
keltirib o‘tganimizday komandalardan foydalanib yaratamiz:
1. Eski yaratilgan ma’lumotlar bazasini ko‘ramiz:
So‘rov: show databases;
Natija:
3.1-rasm. Mavjud ma’lumotlar bazalarining ro‘yxati
2. Yangi Filmlar_reytingi nomli baza yaratamiz;
So‘rov: create database Filmlar_reytingi;
Natija:
3.2-rasm. Yangi Filmlar_reytingi nomli bazasining yaratilishi
3. Hosil bo‘lgan bazamizni tanlab olishimiz kerak. Buning uchun USE dan
foydalanamiz:
So‘rov: use filmlar_reytingi;
Natija:
3.3-rasm. Use so‘rovidan foydalanib ma’lumotlar bazasini tanlash.
4. Filmlar nomli jadval yaratamiz:
So‘rov: create table filmlar(film_id int NOT NULL AUTO_INCREMENT PRIMARY
KEY, film_nomi char(70), chiqarilgan_yil int, janr varchar(500), muallif char(50),
mamlakat char(30));
Natija:
3.4-rasm. Filmlar nomli jadval yaratilishi
5. Filmlar_reytingi bazasida jadvallarni ko‘rish uchun show tables-dan
foydalaniladi:
So‘rov: show tables;
Natija:
3.5-rasm. Filmlar_reytingi bazasida jadvallarni ko‘rish
6. DESC <jadval_nomi> yordamida siz jadval ustunlari haqidagi turli ma’lumotlarni
(qiymat turi, kalit yoki yo‘q) ko‘rishingiz mumkin.
So‘rov: desc filmlar;
Natija:
3.6-rasm. Yaratilgan Filmlar jadvalini ko‘rinishi
7. Jadvalga yangi “vaqt” nomli ustun qo‘shamiz:
So‘rov: Alter table filmlar add vaqt char(8);
Natija:
3.7-rasm. Filmlar jadvaliga ALTER operatori orqali ustun qo‘shilishi
8. “vaqt” nomli ustunning o‘lchamini o‘zgartiramiz:
So‘rov: Alter table filmlar modify vaqt varchar(30);
Natija:
3.8-rasm. Filmlar jadvalida ALTER operatori orqali mavjud ustun toifasi
o‘zgartirilishi
9. “vaqt” atributini “davomiyligi” nomi bilan o‘zgartiramiz:
So‘rov: Alter table filmlar change vaqt davomiyligi char(8);
Natija:
3.9-rasm. Filmlar jadvalida ALTER operatori orqali mavjud ustun nomini
o‘zgartirish
10. Jadvalimizdan ortiqcha ustunni o‘chirish
So‘rov: Alter table filmlar drop column davomiyligi;
Natija:
3.10-rasm. Filmlar jadvalida ALTER operatori orqali mavjud ustun o‘chirish
Vazifalar
1. Yuqorida ko‘rsatilganlardan foydalanib tanlangan variyantga muvofiq mavzu
uchun MySQL da DDL buyruqlari bilan ishlaymiz.
2. MySqlda baza, jadval yaratish.
3. Jadvallar atributlarini kiritish.
4. Ob’yektlar o‘rtasidagi bog‘lanishni aniqlang.
5. Bajarilgan ishlar haqida hisobot tayyorlang (1-2-ilovalarga qarang).
Nazorat savollari
1.
CREATE buyrug‘ining vazifalari nimalardan iborat?
2.
ALTER buyrug‘iga misol keltiring.
3.
DROP va DELETE buyruqlarining farqi nimada?
4.
DELETE buyrug‘ining strukturasini ko‘rsating.
Xulosa va foydalanilgan adabiyotlar keltiriladi
Mavzu: Ma’lumotlarni tanlash va ular ustida amallar
Ishdan
maqsad:
Talabalarda
DML
komandalaridan
foydalanish
va
shu orqali relyatsion MB da ishlash ko’nikmasini hosil qilish.
Masalaning qo’yilishi: Avvalgi laboratoriya mashg’ulotida yaratilgan futbol
klubining MB ustida amallar bajarish.
Uslubiy ko`rsatmalar:Ma’lumotlar bazasiga axborotlar qo'shish, yangilash,
o'chirish
va
chiqarib
tashlash imkonini
beradi,
odatda
ma’lumotlami
boshqarish tili (DML – Data Manipulation Language) yordamida amalga
oshiriladi. Barcha ma’lumotlarning markazlashtirilgan saqlanishi mavjudligi va
ulaming tavsifi ba’zan so'rovlar tili (querylanguage) deb ataluvchi so'rovlarda
tashkil etilgan umumiy uskunasi sifatida DML tilidan foydalanish imkonini
beradi. So'rovlar tilining mavjudligi o'ziga xos faylli tizimlarni cheklanishlardan
yo'qotish imkoniyatini beradi, unda foydalanuvchilarning fiksirlangan so'rovlar
to'plami ustida ish olib borishlari yoki dasturiy ta’minotni boshqarishda
ko'proq murakkab muammolar uchun doimiy ravishda yaratilayotgan dasturlar
sonining oshishi nazarda tutiladi.
DML tilining ikki xil turi mavjud - protsedurali va protsedurali bo'lmagan
tillar. Ular bir-biridan ma’lumotlardan ko'chirma olish usullari bilan farqlanadi.
Ular o'rtasidagi asosiy farq, protsedurali tillar odatda MB da ketma-ket
ravishda
axborotlarni
qayta
ishlaydi, protsedurali bo'lmagan tillar butun
yozuvlar to'plamiga birdan operatsiyaga kirishadi.
DML tili so’rovlari:
SELECT – Amal bajaradigan jadvalimizni tanlash, ekranga chiqarish komandasi.
Sintaksisi esa quyidagicha:
SELECT *FROM <jad_nomi> // jadvalni to’liq chiqarish
SELECT <ustun_nomi> FROM <jad_nomi> // jadval ustunlarini chiqarish
INSERT – SQL da barcha satrlar ushbu buyruq yordamida kiritiladi.
Sintaksisi esa quyidagicha:
INSERT INTO <jad_nomi> VALUES (“ustun_info”, “ustun_info”, … );
DELETE – satrlarni jadvaldan o’chirish buyrug’i.
Sintaksisi esa quyidagicha:
DELETE FROM <jad_nomi> WHERE qidiruv_sharti;
UPDATE – Maydon qiymatlarini o’zgartirish buyrug’i.
Sintaksisi esa 2 hil:
UPDATE <jad_nomi> SET column=expression;
UPDATE <jad_nomi> SET column=expression
WHERE qidiruv_sharti;
Ishni bajarish tartibi
Avvalo 3-laboratoriya ishida tuzgan jadvallarimizni esga olamiz. Endi o’sha
jadvallarni MYSQL da yuqorida sintaksisini keltirib o’tganimizday komandalardan
foydalanib yaratamiz.
1.Jadval ob’yektlariga qiymatlar beramiz:
So`rov: Insert into oltin_rudasi(id, ulushi, qazib_olingan_koni,sanasi) values(1,
75.5, ‘marjonbuloq_karyeri’,’27.09.2019’);
Natija:
4.1-rasm. Oltin_rudasi jadvaliga ma’lumotlarning kiritilishi
2. Jadvalni tanlaymiz va SELECT operatori orqali ekranga chiqaramiz.
So`rov: Select * from oltin_rudasi;
Natija:
4.2-rasm. Oltin_rudasi jadvaliga kiritilgan ma’lumotlarni ko’rish
3.MB ga yangi jadval qo’shamiz va UPDATEdan foydalanib maydonga qiymat
beramiz.
So`rov: Alter table oltin_rudasi add korpus varchar(20);
Update oltin_rudasi set korpus=’flotatsiya’ where id=1;
Natija:
4.3-rasm. Oltin_rudasi jadvalida UPDATE operatori orqali mavjud ma’lumotni
o`zgartirish
4. DROP operatori orqali jadvalni o’chiramiz:
So`rov: drop table oltin_rudasi;
Vazifalar
1. Yuqorida ko`rsatilganlardan foydalanib tanlangan variyantga muvofiq mavzu
uchun MySQL da DML buyruqlari bilan ishlaymiz.
2. MySqlda jadval ma’lumotlar kiritaming.
3. Jadvallar atributlarinini o`zgartiring.
4. Bajarilgan ishlar haqida hisobot tayyorlang (1-2-ilovalarga qarang).
Nazorat savollari
1. SELECT buyrug`iga misol keltiring.
2. (*) nima vazifani bajaradi.
3. INSERT buyrug`ining barcha imkoniyatlarini ko`rsating.
4. AUTO_INCREMENT bo`lgan atribut INSERT buyrug`iga e`lon qilinishi shartmi?
5. UPDATE buyrug`i imkoniytalari.
6. WHERE buyrug`idan nima uchun foydalaniladi?
7. REPLACE buyrug`ining vazifalari nimalardan iborat?
8. UPDATE buyrug`ining vazifalari nimalardan iborat?
9. SQL tilida jadval nomlarini o’zgartirish.
10. SQL tilida jadval yozuvlarini o’zgartirish.
11. SQL tilida jadvaldan yozuvlarini olib tashlash.
12. SQL tilida jadvalga yangi yozuvlarini qo’shish uchun qanday buyruq beriladi?
13. SQL tilida jadvaldan ustunlarni olib tashlash uchun qanday buyruq beriladi?
Xulosa va foydalanilgan adabiyotlar keltiriladi
Mavzu: AND, OR, NOT mantiqiy standart so‘zlardan foydalanish
Ishdan maqsad: Talabalarda AND, OR, NOT mantiqiy stanndart so‘zlardan
foydalanish va shu orqali relyatsion MB da ishlash ko’nikmasini hosil qilish.
Masalaning qo’yilishi: AND, OR, NOT, IN, BETWEEN, LIKE operatoridan
foydalanib avvalgi mashg’ulotlarda yaratilgan jadvallar ustida amallar bajarish.
Uslubiy ko`rsatmalar:SQL tilida shart ifodalarini tuzish uchun solishtirish va
mantiqiy operatorlardan tashqari yana bir qator maxsus operatorlar qo‘llaniladi.
Bu operatorlar dasturlash tillarida mavjud emas. Bu operatolar:
Operator
Ta`rifi
=
teng
>
katta
<
kichik
>=
katta yoki teng
<=
kichik yoki teng
<>
teng emas
IN
biror qiymatlar to‘plamiga tegishliligini tekshirish
BETWEEN
biror qiymatlar diapozoniga tegishliligini tekshirish
LIKE
namuna bilan mosligini tekshirish
IS NULL
qiymat mavjudmasligini tekshirish
NOT
Mantiqiy inkor operatori
AND
VA mantiqiy operatori
OR
YOKI mantiqiy operatori
5.1-jadval. WHERE buyrug`i bilan ishlovchi operatorlar
Misol: Imtihonlarda kamida bitta 2 yoki 3 baho olgan talabalarni
identifikatorini tanlab chiqarish so`rovi.
SELECT id_st, mark
FROM mark_st
WHERE mark IN (2,3)
BETWEEN amali maydon qiymatini berilgan intervalga kirganligini tekshirish
uchun ishlatiladi. Yuqoridagi natijani BETWEEN operatoridan foydalanib olish
mumkin:
SELECT id_st, mark
FROM mark_st
WHERE mark BETWEEN 2 AND 3
Birorta xam 2, 3 olmagan talaba haqidagi ma’lumotlar olish uchun NOT IN
yoki NOT BETWEEN ishlatiladi.
Misol: Familiyalari A xarfi bilan boshlanuvchi talabalar ro‘yxatini tanlab
olish.
Bunday xolatda LIKE operatoridan foydalanish qulay hisoblanadi. LIKE
operatori faqat simvolli maydonlar uchun qo‘llaniladi va maydon qiymati
operatorda ko‘rsatilgan namunaga mosligini tekshirish imkonini yaratadi. Namuna
quyidagi maxsus simvollardan tashkil topadi:
 _ (tagiga chizish belgisi) – bitta ixtiyoriy simvolni bildiradi;
 % (foiz belgisi) – ixtiyoriy miqdordagi simvollar ketma – ketligini bildiradi.
SELECT id_st, surname
FROM student
WHERE surname LIKE 'A%'
Ishni bajarish tartibi
1. Oyligi 4 000 000 dan ko’p yoki id 2 dan katta Xodimlar Idsini, FISHini lavozimini
esa katta harflarda chiqaramiz;
Zavod va kon xodimlari jadvallarini ko’ramiz;
So`rov: SELECT *FROM zavod xodimlari;
Natija:
5.1-rasm. Zavod_xodimlari jadvalidagi ma’lumotlarni ko’rish
So`rov: SELECT xodim_id, FISH, UPPER(lavozimi) FROM zavod_xodimlari
WHERE oyligi>4000000;
Natija:
5.2-rasm. UPPER funksiyasini qo’llanishi natijasi
2. So`rov: SELECT xodim_id, substr(FISH ,1,1)||’.’|| lavozimi, FISH, manzili,
length(manzili), oyligi FROM zavod_xodimlari WHERE xodim_id IN(1,2,3)
AND oyligi>5000000;
Natija:
5.2-rasm. Substr va mantiqiy amallarning qo’llanishi
3. So`rov: SELECT FISH, length(lavozimi), manzili, oyligi FROM zavod_xodimlari
WHERE NOT xodim_id=3;
Natija:
5.3 – rasm. Length funksiyasi va NOT mantiqiy amalining qo’llanishi
4. Zavod xodimlarining ism, familiyasini LOWER yordamida kichik harflarda,
manzilining uzunligi va IDsi 1 va 2 oralig’idagi xodimlarni chiqaramiz:
So`rov: SELECT xodim_id, Lower(FISH), manzili, length(manzili), oyligi
FROM zavod_xodimlari WHERE xodim_id BETWEEN 1 and 2;
Natija:
5.4 – rasm. Lower, length funksiyalari va Between mantiqiy amalining
qo’llanishi
Vazifalar
1. Yuqorida ko`rsatilganlardan foydalanib tanlangan variyantga muvofiq mavzu
uchun MySQL da AND, OR, NOT,IN, BETWEEN, LIKE buyruqlari bilan ishlaymiz.
2. Bajarilgan ishlar haqida hisobot tayyorlang (1-2-ilovalarga qarang).
Nazorat savollari
1. Ma`lumotlar bazasidagi qanday mantiqiy operatorlarni bilasiz?
2. BETWEEN nima va u qanday so`rovlar uchun qo`llaniladi?
3. AND, OR, NOT operatorlarining vazifasi nima?
4. IN, BETWEEN, LIKE operatorlarinig vazifasi nima?
Xulosa va foydalanilgan adabiyotlar keltiriladi