НУЖУД АЛИ «Иил аёли — 2008» мукофоти лауреата ЁШИМ 10 ДА ВА МЕН ТУРМУШДАН АЖРАШГАНМАН УЗ ВАТАНИДА ШАФКАТСИЗ АНЪАНАЛАРГА КАРШИ ЧИККАН КИЗ ХИКОЯСИ Нужуд АЛИ Дельфин Ми ну и ЕШИМ 10 да ВА МЕН ТУРМУШДАН АЖРАШГАНМАН Уз ватанида шафцатсиз анъаналарга к,арши циклан к,из .\икояси «Spectrum media group» Тошкент 2021 У УК 821.411.21-32 КБК 84(5Йем)-44 А 49 Ёшим 10 да ва мен турмушдан ажрашганман [Матн]: / Нуджуд Али. - Тошкент: Spectrum Media Group, 2021. - 128 б. ISBN 978-9943-7132-0-8 УУК 821.411.21-32 КБК 84(5Йем)-44 Афсуски, XXI асрда хам кичкина кизлар ва угил болаларни хул килиб сотиш одати хамон мавжуд ва у «никох» деб аталади. Бу одатнинг каерда мавжудлиги, ким билан содир булаётганини билишимиз мумкиндир, аммо гайриинсоний анъаналарни бузиб, ундан чикиб кета олган ва шу вокеаларнинг курбони булган инсоннинг уз кУли би­ лан ёзганларини укиш барибир бошка. Ушбу китоб дахшатли балолар: кашшоклик, тахкирлаш, тенгсизлик, болалар савдоси хакидаги кисса. Бош ва энг асосий кахрамон 10 ёшли Нужуднинг кунглида умид учкуни йилтиллаб туради. Умидки, дунёда яхши одамлар борлиги ва уларнинг мехр-мухаббатига сазовор булиш илинжи сунмайди. Рус тилидан Комила Носирова таржимаси ISBN 978-9943-7132-0-8 À.NAVOIY МОМГОА® . 4 SIRDARYO VILOYÄT1ЛКМ • : iNV © «Spectrum media group», 2021 «Менинг исмим Нужуд, Яманнинг кичкина цишлогида тугилганман. Ёшим унда - уар цалай шундай деб уйлайман. Мен яшайдиган мамлакатда цишлолршклардан уеч кимнинг паспорт сингари гиахсини тасдикрювчи уужжати йук,, шунинг учун уеч ким буни аник, билолмайди. Тук,к,из ёши.мда отам мени мажбуран узимдан уч баробар катта эркакка турмушга берди. Хаётим зурлик ва калтакланишлардан иборат булиб к,олди. Бир куни тонгда «Бас, етар» деган к^арорга келдим ‘ нон олиб келишга чицдим, аммо кимдир менинг циссамни эшитар, деган умидда судга йул олдим...» Бу китобда анъаналарга карши чикиб, зурлаб берилган эридан ажрим талаб килишга журъат этган яманлик кизнинг таадири тасвирланган. Киз ажримга эришди! Кизларнинг ярми ун саккиз ёшга тулмасдан турмушга чикадиган давлатда Нужуд эридан ажрашишга журъат килган биринчи киз булди. Унинг харакати бутуй дунёда шов-шув булиб, халкаро матбуотни хаяжонга солди. Нужуд одамларга уз хикоясини очик айтишга карор килди. У узи каби зурлаб узатилган кизларга ёрдам бериш, ажримга эришиш учун кандай харакатланиш зарурлигини курсатиш учун шундай килди. Китоб Дельфин Минуи, Урта Шарк буйича мутахассис, 2006 йилда Эрон ва Ирокдан туркум долзарб репортажлари учун нуфузли Альберт Лондр мукофотини олган таникли журналист билан хаммуаллифликда ёзилди. з Нужуд — замонавий к,ах,рамон Кадим-кадимда* уйлари юпка шакарли киём билан копланган ширин кулчаларга ухшаш сехрли мамлакат хакида афсоналар яралган. Бу мамлакат Араб ярим оролининг жанубий чеккасида, Кизил денгиз Х,инд уммонига кушиладиган ерда жойлашган. Тогларининг чуккисида лойдан ишланган бежирим миноралар юксалиб турадиган минг йиллик тарихга эга мамлакат. Тош ёткизилган тор кучаларда ладан хиди беташвиш тараладиган мамлакат. Бу мамлакат Яман деб аталади. Бирок куп йиллар аввал буюк кишилар унта бошка ном беришга карор килиб, Arabia Felix - Бахтиёр Арабистон деб аташган. Яман одамларнинг дилларини ширин орзуларга тулдирган. Уз чиройи ва итоатсиз феъли билан машхур булган малика Сааба улкаси. Унга булган оташин туйгу таърифи Инжил ва Куръонда мухр- 1 Изохлар матнни тушуниш осонрок б^лиши учун Дельфин Ми­ нуй томонидан киритилган. 4 ланган шох, Сулаймоннинг калбини куйдирган. Бу сирли улкада одамлар хеч качон белбогларига тикилган нафис кайрилма ханжарларини тарк этишмайди, аёллар эса уз чиройларини хеч нарса куринмайдиган кора чодралар остига яширишади. Асрлар мобайнида зираворлар, долчин ва кимматбахо матолар ортилган карвонлар юрган кадимги савдо йулида жойлашган мамлакат. Савдогарлар йулда узок хафталар, баъзан эса ойларни утказишади. На ёмгир, на шамол уларни тухтата олади. Олга юришга кучи етмаганлар эса хеч качон уйларига кайтиб кетолмас эди. Юнонистон, Сурия ва Непал худудини бирлаштирса, бунга яна озгина ер кушиб, энг чеккасини Аден курфазига ботирилса, Яман хосил булади. Унинг киргокларида, безовта денгиз сувларида, Хиндистон, Европа ва Америка юк кемаларини кутиб таваккалчи карокчилар юради. Бу ажойиб улкага эгалик килиш хукуки учун куп кон тукилган. Хабашлар биринчи булишди, кейин уларнинг урнини форслар эгаллаб, Яман ерларини казиб, куплаб калъалар куришди. Сунг бу ерда португаллар пайдо булиб, мамлакатни савдо йуллари тури билан урашди. Уларнинг урнига келган усмонийлар улкага юз йилдан зиёд эгалик килишди. Кейин жанубда британияликлар, шимолда эса турклар жойлашди. Британияликлар бу ерларини тарк этишлари билан мазкур худудга руслар куз тикди. Мамлакат ширинликхурлар бир-биридан тортиб олувчи булакларга булинган пирогга айланди. Айтишларича, истилочиларни бу ерга минг бир хазина жалб килган. Бу ерда бойлик чиндан хам мул. Нефть конлари хорижликларннг хасаддан сулаклари окишига сабаб булади. Яманнинг бутун дунёга машхур мисини «суюк олтин» дейишади. Миллий таомларнинг ёкимли хидлари хатто энг тантик мазахурларнинг хам иштахасини очиб юборади, утган даврларнинг вайрон булган саройлари эса бутун дунё археологларини жалб килади. Яман куп йиллардан бери истилочилардан озод, аммо мустакиллик эълон килингандан кейин хам мамлакатни узок вахт конли фукаролик урушлари кийнаб, хали яна анчагача фукароларини безовта киладиган жарохатларни колдирди. Бу юртда тинчлик 1990 йилдан кейингина хукм сурди. Бугун давлат бошида президент турибди, аммо хокимият бошкаришда кабила оксоколларининг таъсири хам катта. Оксоколлар обруга эта булиб, алохида кишлоклар микёсида курол сотиш, никох тузиш ёки ца!2 маданияти хакида мустакил карорлар кабул килишади. Оилада ота ва акалар хукмронликни кулга олишган - аёллар эркакларга итоатсизлик килишга хакли эмас. Сананинг (у ерда вакти-вакти билан портлашлар юз беради) бой мавзеларида пойтахтда ойнаси корайтирилган автомобилларда юрадиган нуфузли хорижликлар яшайди - улар хам мамлакатда уз таъсирига зга одамлар... Китоб кахрамони - Нужуд исмли киз ун йил олдин айнан шу ерда тугилган. Оддийгина киз, бир талай ака-укалари ва опа-сингиллари бор. Барча болалар сингари у хам ширинликни, яна бекинмачок уйнашни ва соатлаб мультфильм томоша килишни яхши куради. У жилмайганда чап ёнотида кички­ 2 Кат Араб ярим оролида усадиган бута усимлиги. Галлюцино­ ген таъсирга зга. Куп лаб давлатларда гиёхванд модда сифатида такикланган, лекин Яманда кишлок хужалиги саноатининг асосий даромад манбаи саналади (бу ерда ва кейин хаммуаллиф Дельфин Мину и изохлари келтирилади). 6 на кулгич пайдо булади. Нужуд кеч канон денгизни курмаган, унинг тулкинларида туйгунча шапиллашни ва сув ости дунёсининг кар бир бурчагини тадкик этиш учун тошбака булишни орзу килади. 2008 йилнинг совук февраль окшомларидан бирида бу кизчанинг болалиги тугади - отаси кизни узидан икки баробар катта одамга эрга беришга карор килди. Туйдан сунг куп утмай киз нима килиб булса кам узи танламаган хаётини узгартиришга аад килди. 7 Биринчи боб СУДДА 2008 йилнинг 2 апрели Каерга карама, хаммаёкда одамлар. Мен суд биноси олдида туриб атрофга тикилиб карайман. Атрофда ишчи кийимлардаги эркаклар у ёкдан бу ёкка зир югуради; бошкалар zanna - Яман шимолидаги кишлокларда оммалашган анъанавий туникалар кийган. Куплаб овозлар шовкинига аёлларнинг йигиси аралашади. Улар нима дейишяпти, лабларидан укиб булмайди - юзлари niqab3 ортида ишончли яширинган, факат газабли кузлари уларнинг тирик жон эканлигини билдириб туради. Мен зур бериб кулок соламан ва «васийлик», «инсон хукуки», «адолат»... каби узук-юлук ибораларни эшитаман. Бу нима дегани? Шу ерда саллали дароз бир эркак хужжатлар солинган калин жилдни газаб билан силкиб, узидан угирлаб олинган ернинг кайтаришини хаммага кайта-кайта гапириб беряпти. 5 Мусулмон аёллар юзини беркитиш учун урайдиган румол (ундан факат кузлари куринади). Я Ешим 10 да ва мен турмушдан ажрашганман Кандай тартибсизлик! АЬа4нинг хикояларига кура, бу жой Сананинг ишсизлар йигиладиган бош майдонига ухшайди. Куёшнинг илк нурлари ва тонгги намозга айтиладиган азоннинг сунгги сузлари билан бу одамлар улжаси - биронта иш учун х,амма нарсага тайёр йирткичларга айланишади. Очлик ва факирлик уларнинг калбларини тошга айлантирган, бу ерда хар ким узининг ташвишини килади. Афтидан, мен хам узимни шундай тутишимга тугри келади - бу кичкина киз учун хаддан зиёд кабихлик ва шафкатсизлик, ахир мен атиги ун ёшдаман. Балки ундан хам кичкинадирман... Суд биносини бошкача тасаввур килгандим. Негадир бу эзгулик албатта ёвузликни енгадиган ва хамма нарса, хатто энг дахшатли муаммолар хам хал буладиган сокин жой деб уйлагандим. Бунгача судларни кушниларимизникида телевизорда курганман ва судьялар узун ридо кийиб юришларини биламан. Айтишларича, айнан улар одамларнинг хикояларини тинглашади ва бошига кулфат тушганларга ёрдам беришади. Улардан бирини топиб, уз киссамни айтиб беришим керак. Мен уятдан ёки чодра ости жуда димлигиданми ёняпман ва буг^ляпман. Охиригача боришга журъатим етадими? Йук. Билмайман. «Чекинадиган жойинг йук, кеч булди», - дейман узимга узим хаёлан. Энг дахшатлиси ортда колди - олга! *♦♦ Эрталабки унда ота уйимни тарк этарканман, истаган нарсамга эришмагунча кайтмайман, деб онт ичдим. 4 Арабчада ота. 9 Нужуд АЛИ - Нужуд, бориб нонуштага нон олиб кел, илтимос, - деди онам менга 150 риёл узатиб. *♦* Мен сочларимни тугун килиб йигиб, кора румол остига яширдим ва кора чодра - Яманда аёлларнинг уйдан ташкарида киядиган либосини кийдим. Оёкларим титраганча бекатга етдим, шахдр марказига борадиган биринчи автобусга чикдим. Охирги бекатгача бордим ва хаётда биринчи мар­ та, бутун жасоратимни туплаб, ёлгиз узим таксига утирдим. ♦♦* Суд биноси олдидаги ховлида охири куринмайдиган навбат. Узимга кадалган нигохни сезаман кириш эшиги олдидаги зина ёнида жойлашиб олган уч бола менга тикиляпти. Улар пластик сандал кийган, сандалнинг рангини ёпишиб кетган чангидан билиб хам билмайди. Бу болалар менга укаларимни эслатди. - Вазнингни билишни истайсанми? Атиги ун рёал! - кичкирди биринчиси зеки тарозисини силкитиб. - Балки чой ичгинг келаётгандир? - деди иккинчиси стаканчалар солинган саватчага и шора килиб. - Ёки сабзи шарбати? - навозиш килди учинчи- си. Йук, рахмат, менга хеч нима - на овкат, на сув керак, айникса тортилиш! Эх, бу ерга нега келганимни билсангиз эди... ю Ёшим 10 да ва мен турмушдан аэкУрашганман Мен буткул гарангсиб турарканман, оломон орасида судьяни куришга уриндим. Кора кийимлардаги аёллар бир-бирларига томчи сувдек ухшайди. Бирдан кузим костюм кийган эркакка тушди - балки ушадир? Ёки бу адвокатми? - Узр сурайман, жаноб, менга судья керак. - Судья? У ичкарида, зинадан чикинг, - тунгиллади у, менга хатто караб куйишни хам лозим курмай. Менинг танлаш имконим йук - хаётимни узгартйришга бошка имконим булмайди. Кадамбакадам эшик олдига сурилиб бордим - бу кийин, чунки хар бир зинапоячада бошкаларни утказиб юборишга ошикмаётган одамлар тудалашган. Бир пайт йикилиб тушаёздим, аммо узимни ушлаб колдим. Куркяпман, лекин йиглолмайман - куз ёшларимнингбутунзахирасини йиглаббулгандекман. Суддаги деворлар касалхонадагидек ок, уларда араб тилидаги ёзувлар ёзилган лавхачалар куп. Лавхачаларда нима ёзилганини тушунишга уринаман, аммо кулимдан келмайди. Мен укишни хам, ёзишни хам билмайман (факат уз исмимни - Нужуд сузини биламан), чунки мени иккинчи синфда мактабни ташлашга мажбур килишди. Курнув тулкини бостириб келади. Хатто бу бинода каерга киришимни хам фахмлай олмасам, кандай килиб хаётимни узгартираман? Кейин нигохим яшил махсус кийимли одамларга тушди - бу харбий ёки полициячилардан эканлиги аник: уларнинг елкаларига автомат осилган. Яна куркув тулкини. Агар пайкашса, мени хибсга олишади. Оёкларим букилмай биринчи учраган 11 Нужуд.АДИ д и ш. , / аёлга яцинлашдим, махсус кийимли эркакларнинг назарига тушмасам бас. Ички овоз менга ацллилигимни ва албатта, хаммасини уддалашимни уктиради. - Мен судья билан гаплашишим керак! Кора доирадаги кузларда таажжуб чакнади - аёл якинлашганимни пайкамади. - Нима? - Мен судья билан гаплашишим керак! Нахотки у хам менга ёрдам бермайди, узини тушунмаётгандек тутади? - Сенга кандай судья керак? - Билмайман, менга шунчаки судья керак. - Мени судьянинг ёнига олиб боринг, хохлаган судьянгизга, фарки йук! Аёл ё менинг катъиятимдан, ё чинкирок овозимдан донг котиб колди. * ♦ » Мен кишлокда усган ва эркакларга буйсунишга куниккан оддий кизман. Мени тугилганимдан хамма нарсага «ха» дейишга ургатишган. Ленин бугун «йук» дейишни урганаман. Мен жуда куп кийналдим, энди хеч кимга мен нима килишимни уктиришига йул куймайман. Суд - менинг сунгги имконим ва мен осонликча таслим булмайман. Мен йулакларда сарсон булаётган мана шу уч соат вактим бехуда утиши мумкин эмас. - Яхши, юр. - дейди аёл ва ортидан юришга ишора кил ди. 12 Егиим 10 да ва мен турмушдан ажрашеанмдн ♦ ♦ ♦ Мени кигиз билан копланган хонага олиб киришди. Энг ичкари девор ёнидаги стол ортида утирган муйловли эркак хар томондан ёгилаётган саволлар окимига бас келишга уринади. Бу - судья! Унинг тепасида Amma Ali нинг сурати осилган. Мактабда бизга уни «Али амаки» деб аташга ургатишган - бу Яман президенти, сайланганига уттиз йилдан ошган Али Абдуллох Солих. Мен узимни кандай тутишни билмайман, шунинг учун хонадаги бошка одамлар кетидан такрорлайман. Судьяни кутаётганларнинг хаммаси тук жигарранг курсиларда утирибди - мен хам шундай килдим. Чошгох булди, узокдан муаззиннинг намозга чорловчи овози эшитилди. Аста-секин таниш кузларни пайкай бошлайман - бу ерда кучада мен билан бирга итарилишган одамлар куп. Улар менинг келганимдан ажаблангани аник - майли, мени нихоят пай каш ди-ку. Э, Аллох, агар бор булсанг, мени ташлаб куймайсан. Мен доим итоаткор булганман - кунига беш махал кунт билан ибодат килдим, Хайит байрамида онам ва опаларимга ёрдам бердим. Ахир мен бир боламан - Аллох болаларга ёрдам бериши керак... Бироз сулая бошладим - куз олдимда хар хил тасвирлар пайдо булди. Денгизни кураман - унинг тулкинларида охиста чайкаламан. Аммо бирдан у мавж уришни ва тулкинланишни бошлайди. Фаресни, акамни кураман, лекин пуртана туфайли унга кадар сузиб боролмайман. Кичкираман, аммо шамол сузларимни учириб кетади. Вахимада бор кучим билан кул-оёкларимни харакатлантириб, улкан 13 Нужуд АЛИ кучли парракка айланаман - нима булган такдирда хам киргокдан нари сузиб кетишим керак. Пуртана мени ортга тортади, Фаресни деярли курмайман... Ёрдам беринглар! Кхаржига кайтмайман, йук, у ерга кайтишни истамайман! *** - Сенга кандай ёрдам бера оламан? Нотанишнинг овози жуда мулойим ва сокин эшитилди. Бу мен билан гаплашаётиб, овозини кутармаётган биринчи эркак. У пичирлади, лекин мен уни жуда яхши эшитдим. Кандай сузлар! Нихоят кимдир менга ёрдам беришга тайёр! Узимга келишга уринарканман, судья - бу уша, муйловли киши эканини тушундим. Хаддан ортик узок жим колганман, шекилли, у ташвишланиб, саволини бироз бошкачарок берди: - Сенга нима керак? Жавоб дарров огзимдан учиб чикди: - Ажрим! 14 Иккинчи боб КХАРЖИ Мен катта булган Кхаржи кишлоги аёллари танлашга урганмаган. Биз аёллар сузсиз итоат киладиган маданиятда яшаймиз. Онамни, Шояни, атиги ун олти ёшида отамга, Али Мухаммад ал-Ахделга турмушга беришган. У буни итоат билан кабул килган. Турт йилдан сунг у бир хотин билан кифояланмай, иккинчи хотинни олганда, онам бунга хам итоат этган. Мен хам худди шундай ройишлик билан турмушга чикдим - менинг ёшимдаги кизларнинг уз фикрига эга булиши мумкин эмас. Бир куни Отта5дан болалар каердан пайдо булишини сурадим. У жавоб беришдан кочди: «Катта булсанг, билиб оласан». Унинг жавоби менинг кизикишимни кондирмади, аммо ran шу билан тугаганини тушуниб, акаларим ва опаларим уйнаётган бокка чикдим. Биз бекинмачок уйнашни яхши курардик. Биз яшайдиган кишлок Яманнинг шимолий кисмидаги Вади Ла’а водийсида жойлашган. Бу жой айнан болалар уйнашлари учун яратилгандек: дарахтлар танасидаги 5 Арабчада «ойи» 15 Нужуд АЛИ узун коваклар, чуккилар, горлар каби миллионлаб пана жойлари бор эди. Чарчаганимизда ут устида гужанак булиб, куёшнинг илик нурларида рохатланиб ётардик. Яна, хамма болалар сингари, хайвонларга тегажоклик килишни ёктирардик: товуклар кетидан чопардик ёки таёкчалар билан эшакларни туртардик. Онамнинг ун олти нафар боласи булиб, уч мар­ та хомиласи тушган. Бир боласидан тугилиши би­ лан айрилган, яна турт нафари икки ойликдан турт ёшгача булганда шифокорларнинг хатолари курбони булган. Улар мен тугилмасдан аввал дунёга келган6. Онам доим уйда буйра устида тугар ва факат Тангридан умид кила олар, ундан гудагини асрашни сурарди. Онам баъзан кандай тугилганим хакида гапириб беради, менга бу хикояни эшитиш жуда ёкади. - Сен жумада, байрам куни тугилгансан. Анча вактгача дунёга келишни истамагансан. Тулгок тун­ ги соат иккиларда бошланган, аммо факат окшомга борибгина тугилгансан. Ушанда жуда кийналиб кетдим, чунки ёз жуда иссик келган эди. Аслида, бунинг умуман ахамияти йук - иш кунларими ёки дам олиш кунларими, онам хар кандай холатда хам уйдаги буйра устида тугарди. Менинг кишлогимда касалхонага мурожаат килиш хеч кимнинг хаёлига келмайди. Бизда бешта уй бор эди, холос - на хокимият, на дукон ва на масжид бор. Яманнинг куплаб олис худудларига кучма касалхоналар келади, аммо бизга эмас - биз водий ичкарисида панада колганмиз, киш логи мизгача факат хачирдагина етиб келиш мумкин. Таптортмас хай6 Яман - дунёда болалар улими буйича энг юкори курсаткич булган давлатлардан бири. 16 Ёшим 10 да ва мен турмушдан ажрашганман довчиларгина жарлик ёкасидаги иланг-биланг тошлок йулдан юришга журъат килади. Агар онам касалхонага боришга журъат этганда, биронта жарликда куйдирувчи офтоб остида тугишига тугри келарди. - У холда кандай килиб уддасидан чиккансиз? Мен доим онамга хикоя тугатмаганини эслатиб, шу саволни берардим. - Худога шукурки, Жамилам бор эди. Жамила - менинг опам. - У менга хамма болаларимни тугишимда ёрдам берган: киндигини ошхона пичоги билан кесиб, болани ювган. Исмингни эса Жад буванг куйган. Айтишларича, исминг бадавийча экан. Кейин мен доим онамни аччиклантирадиган са­ волни бераман: - Ойи, мен качон тугилганман? Июндами ёки июлда? Ёки августдами? - Ё Аллох, саволларинг качон тугайди-а! - асабийлашиб хитоб килади у, юмшок килиб айтганда, бу гаплардан безганини англатиб. Гап шундаки, ойим хам, бошка бирон киши хам тугилган куним, ойимни, хатто йилимни билмайди, Нужуд Али исмини эса биронта хужжатдан топиб булмайди - мени хужжатга ёздирадиган хеч ким йук эди. Яманнинг овлок бурчакларида бу одатий хол. Онамнинг хисоб-китобича, менинг ёшим унларда, аммо шундаймикин? Саккиз ёш булишим хам мумкин ёки туккиз. Баъзан кайсарлик килиб, саволлар билан. £езор килавераман, шунда ойим кандай тарТлвоОТГНОМЮЛС Нужуд АЛИ нимиз хакида овоз чикариб мулохаза юрита бошлайди. Бизнинг тугилишларимиз солномаси мухим вокеалар - вактни тахмин этишга имкон берадиган ягона холатлар: фасллар, кариндошларнинг вафоти, туйлар ва кучишлар билан чамбарчас боглик. Менимча, буларнинг барини хисоблаш ва хисобга олишдан кура, дукондаги молларни санаб чикиш осонрок. Натижада ойим энг каттаси Жамила деган хулосага келади. Кейин оилада Мухаммад, биринчи угил ва уйдаги «иккинчи эркак» тугилган (отамдан сунг у гапириш хукукига эга). Кейин сирли Мона ва исёнкор Фарес тугилган. Кейин - мен, кейин Хайфа, менинг севимли синглим. Бизда яна Морад, Абдо, Ассил, Холид ва Раудха, жингалак сочли кизалогимиз бор. Мона ойимга эркаланишни истаганда уни купинча тухум киладиган товук деб атарди - янги болалар чиндан хам шундай кутилмаганда ва шундай тез-тез пайдо буларди. Доула, отамнинг иккинчи хотини (ва узок кариндоши)нинг беш нафар боласи бор. Онам бир куни бизникига «Оилани режалаштириш» ассоциациясидан бир аёл келганини айтиб берган - у онамга хомиладорликдан сакланишга ёрдам берадиган хапдори ёзиб берган. Онам уларни истеъмол килишни бошлаган, аммо мунтазам ичмаган ва бир куни эрталаб яна корни каппайганини сезган. Окибатда у табиат шундай, буни узгартириб булмайди, деган карорга келган. ♦ » * Кишлогимизнинг номи узига мос: араб тилидан «ташкаридан» деб таржима килинади. Бошка айтганда - дунёнинг бошка чеккасида. Уни дунёнинг хеч бир харитасида учратмайсиз, кумларда кол­ 18 Ёшим 10 да ва мен турмушдан ажрашганман ган кишлокчани нукта билан белгилаб куйиш хеч кимнинг хаёлига келмаган хам. Агар барибир каерда тугилганимни билишни истасангиз, харитада Хайи (Хаджа)ни топинг - бу бизга энг якин, Яман шимоли-гарбида жойлашган шахар. Пойтахтдан бизнинг кишлоккача шосседан юрганда турт соатлик йул, кейин тошлар ва кумлардан яна шунча юрилади. Ака-укаларим водийдаги энг катта кишлок мактабига боришади, бунинг учун улар бир томонга икки соат вахт сарфлашларига тугри келади. Оиламиздаги кизлар мактабга боришмаган отам бизларни кимсасиз сукмокларда у ергача етиб боришга ожизлик килади деб хисобларди. Угил болаларнинг таълим олишини таъминлагани кизик - дадам (худди онам сингари) укишни ва ёзишни билмайди, бусиз хам бемалол яшаш мумкин деб уйлайди7. Мен дунёни атрофимда содир булаётган хамма нарсани - Оттанинг рузгорда куймаланишларини, Жамила ва Монанинг сув олиб келиш учун сарик идишларни кутариб, дарё буйига боришларини - диккат билан кузатиш асносида англардим. Яманнинг иклими жуда курук, сувсизланиб колмаслик учун хар ким кунига камида икки литр сув ичиши керак. Бизнинг уйимиз дарёдан икки метр берида жойлашганди - бу менинг кишлокдаги энг севимли жойим эди, тоза шаффоф сувларни рохатланиб томо­ ша килишни ёктирардим. Дарё хаётимизни анча енгиллаштирарди: онам унда кир ва идишларни юварди, узимиз хам унда чумилардик. Аёллар тонгда, эркаклар ишлаш учун далаларга кетганда чумилишарди. Дарё унчалик чукур 7 Яман кишлокларида хар икки аёлдан бири саводсиз. 19 Нужуд АЛИ эмас - сув буйнимгача аранг етади, лекин баъзан, куп ёмгир ёккандан сунг сув киргокларидан чикиши мумкин эди, шунда ака-укаларим уни узанида тутиб турадиган кичик тугонлар куришарди. ♦*♦ Мактабдан сунг угил болалар тандирга ут ёкиш учун шох-шабба йигишарди, биз унда khobz (анъанавий яманча нон) ёпардик. Баъзан уларга асал куямиз - айтишларича, биз тарафда жуда хушхур асал етиштирилади. Отамнинг бир жуфт асаларихонаси бор эди, уларга бошкача мехр ва эътибор билан карарди. Кечки овкат пайтида sofrah, полнинг узига ёзиладиган дастурхон атрофига утирардик. Онам уртага гиёхдар солинган мол ёки куй гуштидан пиширилган жаркоп (salta) идишин куярди, биз эса, оч Колган холда ёкимли хидлардан иштахамиз очилиб, бармокларимиз билан хушбуй гушт булаклари ва гуручни олардик. Яман кишлокларида худди шундай овкатланишади - хеч кандай анжом ёки ликопчалар ишлатилмайди. *** Х,ар хафта водий марказида шанба бозори ÿTказилар, Отта баъзан бизни хам олиб борарди. Бу хамма сабрсизлик билан кутадиган хакикий байрам эди. У ёкка эшак миниб етиб борардик, кайтишда эса эшакка доим бир неча кунга гамлаб сотиб олинган огир озик-овкат юкланарди. Яманда аёллар бошларини кора румол остида яширишади, аммо кун жуда иссик булса, онам тепасидан кенг похол шляпа кийиб, каттакон кунгабокарга ухшаб коларди. 20 Ёшим 10 да ва мен турмушдан ажрашганман ♦** Биз жуда оддий, лекин бахтли яшардик. Электр хам, сув кувурлари хам йук эди - дарёда чумилардик, кузлардан калин буталар билан пана булган, атрофи гиштлар билан уралган туйнук хожатхона сифатида хизмат киларди. Тун чукиши билан уйимизнинг асосий хонаси ётокхонага айланар, бир хонадан бошкасига утиш учун ховли оркали юришга тугри келарди. Ёзда ховли хаётимизнинг марказита айланарди - онам у ерда очик ошхона жихозлар ва гудаклар билан уралашарди, ака-укаларим даре килишарди, биз эса кизлар билан пешиндаги жазирамадан ва юмушлардан буйраларда дам олардик. **♦ Отам уйда кам буларди. Кубш чикмасдан уйгонар ва подани - саксонта куй ва туртта сигирни утлатишга олиб кетарди. Уларнинг сути оиламизни ёг, йогурт ва творог билан таъминлашга етади. Отам мехмонга доим жигарранг пижагини кияр, белбогига эса, албатта, кулда безатилган ]атЫа ханжарини тикиб куяр эди. Яман маданиятида бу килич жасорат, куч ва обру рамзи саналади. Безатилган дастаси фахрланишга сабаб булар, отамнинг узи эса узига жуда ишонган ва савлатли куринарди. Кейинрок ]ашЫа нуфузни белгилайдиган курол эканлигини билиб олдим (унинг дастаси пластик, фил суяги ёки каркидон шохидан ясалади). Дастаси канчалик киммат хом ашёдан ишланса, эгасини шунчалик хурмат килишади. Ханжарни химояланиш ёки хужум килиш максадида ишлатиш такикланган. Аксинча, у можарони хал килиш асбобига айланиши мумкин, чунки ханжар кабила вий суд рамзи хисобланади. 21 Нуж.уд АЛИ Отам качондир ханжардан фойдаланишига тугри келишини хаёлига хам келтирмаган. Аммо бир куни йигирма турт соат ичида оиламиз кишлокни тарк этишини буюришди. *** Мен икки ёки уч ёш пайтим оиламиз можарога аралашиб колди. Кишлокдагиларнинг хаммаси бизга карши чикди, бу кайсидир жихатдан онам билан боглик эди (вахоланки, уша пайтда у хатто йук эди: Санага докторга кетганди), яна Мона хакида пичирлашганларини хам эшитганман. Бизга Кхаржини ва бу ерда яшаётганларнинг хаммасини шарманда килганимизни айтишди. Ушанда отамнинг канчалар газаблангани эсимда: у дуст деб билганлари хакоратлагани ва хиёнат килганини сезди. Икки кун ичида Монани турмушга беришди (у эндигина ун учга тулганди), биз эса хамма орттирганимизни, хатто моллар ва отамнинг асаларихоналарини хам ташлаб, шошилинч кишлок­ ни тарк этдик. Ушанда нима булганини халигача билмайман, лекин вакти келади ва мен хаммасини билиб оламан. *** Биз Санага кучиб бордик. У ерда жойлашиш осон эмасди. Сершовкин пойтахт бизнинг ажойиб яшил водийимиз билан солиштирганда хаддан зиёд катта, чанг ва нокулай туюларди. Деразалари ок лойсувок уйлар урнини жиддий кулранг урбанистик манзара ва бетон бинолар эгаллади. Буйим туфайли юзим атиги автомобилларнинг чикариш трубаси сатхида турарди - шу туфайли томогим тинмай кичишарди. 22 Ёшим 10 да ва мен турмушдан ажрашганман Шахарда тоза хаводан симириб, утда дам олиб ётиш мумкин булган боглар деярли йук. Кунгил ёзадиган жой хам йук - шахарда хеч ким дараларда бекинмачок уйнамайди, аттракционлар богига эса пул тулаш керак. Бунга бизда пул йук эди. Биз Аль-Ка мавзеси ёнидаги харобаларга, доим куча ахлати ва чикиндилар хиди анкийдиган биринчи каватдаги хонадонга жойлашдик. Отам тушкун ахволда булиб, деярли доим сукут саклар ва хеч нима емасди. У саводсиз дехкон булиб, кишлок хужалиги ва мол купайтириш билан пул топишга урганиб колган. Шундок хам бутуй мамлакатдан келган ишсизларга туда пойтахтда унинг кимга кераги бор? Бирон ерга ишга жойлашиши кийин эди, чорасизликдан оила бошлиги оиласини бокиш йулини тополмаган оналар болалари билан тиланчилик килиб кучага чикишарди. Отам бизга бундай кисматни истамас ва иш сураб кун буйи хар хил ташкилотларга катнарди. У муниципалитетга фаррош булиб ишга кирди, аммо маоши ижара хакини тулашга аранг етарди. Биз туловни доим кечиктирардик, уй эгаси хар гал бакириб, бизни хайдаб юбораман деб дук урарди. Онам шу сабаб доим хафа буларди. Фарес бу пайтда ун икки ёшга тулган эди. Хар кандай усмир сингари у реклама плакатларида курганларига ухшаш шим ва пойабзали, конфет ва бошка майда-чуйдаларга пули булишини истарди. Гарибона шароитимизда бунга имконимиз йук, аммо доим кизиккон булган Фарес буни тушунмас эди. Унинг иштахаси кун сайин ортарди - у хатто уйдан кочиб кетаман деб пуписа килди. Саркаш табиатига карамай, Фарес барибир менинг севимли акам, каттаси, Мухаммад, узини катта олар ва доим мени калтакларди. Фарес жуда жасур 23 Нуж.уд АЛИ ва собиткадам. Нимагадир карор килдими, демак, шундай булади - атрофдагиларнинг фикри билан заррача иши йук. Фарес охир-окибат чиндан хам уйдан кочди: ота-онам билан навбатдаги жанжалидан сунг хонадондан югуриб чикиб кетди, биз уни ортик курмадик. Ушанда биринчи марта отамнинг йиглаганини курдим - атиги икки томчи ёш, аммо жуда аччик эди! Отам изтироб чекарди ва сал булса-да тинчланиш учун кун буйи кушнилар билан кат чайнарди. Шу туфайли ишидан айрилиб, хдётимиз умуман чидаб булмас даражада булиб колди. Онам доим куркинчли тушлар курарди, тунлари эса унинг хунграшларидан уйгониб кетардим: биз битта хонада полга ташланган тушакларда ухлардик. *♦♦ Фаресдан факат паспорт учун тушган рангли сурат колди - Мухаммад уни куз корачигидек асрарди. Акам унда жуда яхши, худди хаётдагидек чиккан: ок соколи бор, каттарок куриниш учун улугвор нигохини кадаган. Аммо диккат билан тикилса, кузларида шух учкунларни бемалол куриш мумкин. У кочиб кетгандан икки йил утиб хонадонимизга кунгирок булди: - Мен Саудия Арабистонидаман... Мен яхшиман, хавотир олманглар... Чупонман. Гушакдан дарров халал берувчи шовкин эшитила бошлади, кейин жимлик чукди - алока узилди. Акамнинг овози дуриллай бошлабди, лекин мен барибир уни танидим. Хаёлимда унлаб саволлар бор эди - у кандай килиб бунчалик узокка кетди? Нахотки 24 Ёшим 10 да ва мен турмушдан ажрашганман самолётда? Нега айнан Саудия Арабистонига? У кайси шахарда яшаяпти? Денгизни курганмикин? Ота-онам ва Мухаммаднинг сухбатидан акам болалар савдосининг8 курбони булганини англадим Яманда бу кенг таркалган. Хрйнахой, энди унинг янги ота-онаси бордир, улар урфдаги кийим ва конфетлар олиб беришаётгандир. Фарес бахтли булса яхши, лекин барибир уни жуда согинаман. *** Отам Фареснинг кочишидан колган изтироблардан каТ воситасида кутулса, мен уммон хакидаги орзулардан таскин излардим. Мен дарёдан бошка катта сувни хеч качон курмаганман, лекин куришни жуда истайман. Тошбака булиш ва сув тулкинларида тинмай чайкалиш ажойиб булади-да. Мен уларни узимнинг кичкина ёндафтаримга кук ва яшил каламларда чизишни ёктирардим. - Тулкинлар кук рангда! - бир гал Малак - энг якин дугонам хатоимни тузатган. Биз мактабда танишганмиз ва шундан бери ажралмасдик. Синфимизда 70 нафар укувчи (хаммаси кизлар, албатта) бор эди, лекин менга хаммадан хам якини Малак эди. Танаффус пайтида бирга уйнардик. Малак эрталаблари бизникига кирар ва иккимиз бирга мактабга кетардик. Мен мактабда бир йилгина укиб, энди иккинчи синфга утгандим. 8 Статистика маълумотларига кура, Саудия Арабистони билан чегарада яшайдиган болаларнинг 30%га якини пул топиш учуй у ёкка кочиб кетишади. У ерда арзимаган пулга огир мехнат ки­ ли шад и ва хужжатларсиз, хеч кандай хукукларсиз яшашади. Бу болалар купинча жинсий зурлик курбонига айланишади. 25 Нужуд АЛИ - Сен каердан биласан? - Таътилда ота-онам билан Ходейдага борганман ва денгизни курганман. - У кандай экан? -Шур! - Кум кандай рангда, мовийми? - Йук, сарик ва жуда-жуда юмшок- Ундан миноралари ва зиналари бор чиройли касрлар ясалади, кейин уларнинг устига тулкин ёпирилади-ю, каср­ лар гойиб булади. - Сен у ерда нимани курдинг? - О, жуда куп нарсани! Кемаларни, баликларни, денгизда чумилган куплаб одамларни... курдим. Узим хам сузишни урганиб олдим! Менга чиройли чумилиш кийими олиб беришди. Мен хатто ховузда хам булмаганман, кишлокда яшаган вактимизда дарёда сузишга онам рухсат бермасди. Малакнинг сувда узини кандай килиб тугри ушлаш хакидаги гаплари мен учун буткул акл бовар килмас янгилик эди. Бир куни дугонам Ходейда сохилидан олиб келган чиганокни келтириб, кулогимга босди - мен денгиз тулкинларининг шовкинини эшитдим! **» Мен учун сув, энг аввало, Яманда тобора камайиб бораётган ёмгир. Эсимда, бир гал ёз жазирамасида дул ёгди - бу жуда ажойиб эди! Биз ховлига чопиб чикдик ва митти музларни тогорачага тера бошладик. Мен уларни хатто санадим, чунки мактабда юзгача санашни урганиб олгандим. Кейин 26 Ёшим 10 да ва мен турмушдан ажрашганман кувнаб рохдтланиш учун эриган сувни бир-биримизга сепдик. Бу Санадаги биринчи утказган ёзимизда юз берди. Икки ойдан сунг бизникига якинда турмушга чиккан Мона эри билан кучиб келди, ушанда опам жуда тушкун ва жиззаки эди. Болалари - ёкимтой Монира ва Носсер тугилгач, унга кувнок табассуми кайтди. Дунёда ундан бахтли одам йукдек туюларди болаларини кулга олганда бахтдан яшнарди. Вакт утиб эрининг оиласи билан муносабатни яхшиладик, х,атто Мухаммадни унинг сингилларидан бирига уйлантирдик - Яманда шундай удум бор - sighaг9. Кейин тусатдан Монанинг эри гойиб булди, опам Жамила х.ам. Катталар бу икки вокеани тез-тез мухокама килишганини эшитдим, аммо болаларнинг бу ишларга бурун сукиши такикланган. Эсимда, мен соддалик билан улар пул топиш ва бизга уйинчоклар ёки х,атто мультфильм куришимиз учун рангли теле­ визор олиб келиш учун Фареснинг кетидан Саудия Арабистонига кетди деб уйлаганман. Мона узини галати тута бошлади: кайфияти узгариб турарди - у купинча гам чекар ва сикиларди, аммо баъзан узидан узи куда бошларди. Бундай пайтларда мен унга караб, узимча жилмаярдим: опам яна аввалгидек булиб коларди. У менга жуда чиройли куринарди. Баъзан биз бирга кийим дуконлари витриналарини томоша килиш учун Хайл кучасига борардик. 9 Сузма-суз таржима килинганда - «алмашиш буйича турмуш». Кишлокликлар ва шахарлик камбагаллар орасида сакланиб колган кадимий одат. Бунда эрнинг синглисини хотиннинг акасига эрга беришади. Нужуд АЛИ Мен хайратдан огзимни очиб, бурним ойнага такалар даражада юзимни тирар эдим. Ранг-баранг шойидан тикилган куйлаклар ва юбкалар кузимни оларди. Хамма рангдаги либосларни кийиб куриб, маликага айланаётганимни яккол тасаввур килардим. Витриналардаги туй куйлаклари эртакдаги париларнинг либосларига ухшарди. Мен хам шунакасини истардим - орзу килардим. *** Орадан хеч канча утмай менинг хам хаётим тубдан узгариб кетди. 2008 йилнинг феврали эди мактабдан кайтган хам эдимки, отам турмушга чикиш навбати менга келганини айтиш учун ёнимга келди. 28 Учинчи боб СУДЬЯ БИЛАН СУХ,БАТ Судьянинг юзидан ишончсизлик шарпаси сиргалиб утди. - Демак, ажрашмокчисан? -Ха! - Шошма... тугри тушундимми - сен турмушга чикканмисан? -Ха! Судья Абдонинг юз чизиклари ингичкалашиб кетгандек, ок куйлаги эса корача юзини окартириб юбогандек туюлди. У менга ишонмаётгани аник: х,ар «х,а» деганимда унинг юзи тундлашиб боряпти. - Аммо кандай килиб турмушга чиккан булишинг мумкин? Ёшинг нечада, х,али жуда кичкинасан... - Мен ажрашишни истайман. - Аста, лекин катъий гапирдим. Куз ёшларимни тийишни уддаладим, чиндан х,ам х,аммасини йиглаб булганман шекилли. Каттик 29 Нужуд АЛИ хаяжондаман, лекин чекинмокчи эмасман. Нимани истаётганимни биламан ва унга эришаман хам. Айнан шу ерда азобларимга чек цуяман. Ва айнан хозир. - Лекин сен жуда кичкинасан... жуда нозиксан. Тасдик маъносида бош иргадим, лекин судьядан нигох,имни узмадим. У уйланиб муйловини торткилади. Ох, илтимос, у менга ёрдам беришга рози булсин! - Айт-чи, нега ажрашмокчисан? - Унинг овозида хотиржамлик янгради, бирок Абдо саросимасини шу билан яширишга уринди. - Эрим мени калтаклайди, - дедим хали хам нигохимни узмай. Сузларим унинг учун тарсакидай янгради: судья титради, юзи котди. У нихоят мен билан дахшатли вокеа содир булганига, ёлгон гапиришга биронта хам сабабим йуклигига ишонди. Бироз уйлаб кургач, энг мухим саволни беришга журъат кил ди: - Сен бокирамисан? Томогимга бугувчи нимадир тикилди. Бизнинг мамлакатда бундай нарсалар хакида гапирилмайди, бу уят, одобсизлик. Крлаверса, судья менга буткул бегона одам. Аммо хаётимда бундан зиёд уят булиши мумкинми? - Йук, кон келган... Сузларим уни хижолат килгани аник, аммо буни сездирмасликка уринди. Абдо чукур нафас олиб, хаяжон билан гапирди: - Сенга ёрдам бераман. зо Ёшим 10 да ва мен тпурмушдан ажрашганман Огир юкдан халос булганимни хис килдим: нихоят, бунинг бари тугайди. Икки соат утади ва мен ажрашаман, ака-укаларим, опа-сингилларим билан бирга буламан, мактабга бораман, колган ба­ рием эса коронги ва куркинчли утмишда колади. Тунлари хар бир шитирлашдан сесканмасдан, хонага у кириб колишидан куркмасдан ухлайман... Лекин мен узимни жуда эрта эркин хис килибман. - Биласанми бу сен умид килгандек тез битмайди. Суд булади, унда ютиб чикасан, деб ваъда беролмайман. * Маълум вактдан сунг хонага бошка судья кирди. У иш енгил эмаслигини тасдиклади. Иккинчи судья Мухаммад ал-Гозий, жаноб Абдонинг тушунтиришича, бош прокурор, хамма судьяларнинг бошлиги экан. Иккиси хам иш мураккаб ва нозиклигини уктиришди: уларнинг амалиётида хали бунакаси булмаган экан. Улар Яманда купинча ун беш ёшга тулмаган кизларни эрга беришларини тушунтиришди - бу давлат конунини бузадиган кадимий одат10. Улар мен судга боришга журъат килган биринчи киз эканлигимни айтишди. «Биласанми, кизалок, бу оилавий номус масаласи». Эсанкираб колган жаноб Абдо бизга адвокат кераклигини айтди. Адвокат нимага керак? Узлари никохим ноконунийлигини айтишяпти-ку. Ахир конунлар одамларни химоялаши керак эмасми? Мен 10 1999 йилда конунга киритилган тузатиш агар эр жинсий балогатга етмагунча жинсий хаётга мажбурламасликка суз берса, Ун беш ёшга тулмаган кизни узатишга рухсат беради. Бу шартга камдан-кам амал килинади. 31 Нужуд АЛИ уйга кайтиб, яна куркув, калтакланишлар ва хурланишлар гирдобига тушолмайман. Нега буни тушунишмайди! Авраб куйилгандек битта жумлани такрорлайвердим: «Менга ажрим керак, авдокат керак эмас. Мен ажрашмоцчиман!» - Йулини топамиз, сенга, албатта, ёрдам берамиз... - иккиланиб мингиллади Мухаммад ал-Гозий сузининг устидан чика олиш-олмаслигини узи хам билмай. *** Кундузги соат икки булиб колди, хадемай хаммаёк ёпилади. Бугун чоршанба, демак, эртадан мусулмонларнинг дам олиш кунлари бошланади - суд шанбагача ёпик булади. Аммо менда кутишга вакт йук. - Уйга асло кайтолмайсан. Ким билсин, балки шанбагача сени олиб кетишар ёки бирон дахшатли вокеа содир бул ар. Жаноб Абдо хозирча уникида яшаб туришимни таклиф килди. Афсуски, бунинг иложи йук, чунки хотини болалари билан кариндошлариникига мехмонга кетган, ислом анъаналарига кура эса, оиласи аъзоси булмаган, яъни номахрам аёл эркак билан бир уйда яшолмайди. Учинчи судья - Абдул Вохид тилга кирди. У ёр­ дам таклиф килиб, менга канча керак булса, шунча вакт уйида мехмон булишга рухсат берди. Абдул Вохид бояги иккисига сира ухшамайди - у чорпахил, кузойнак такади ва сипо костюм кияди, кийими уни узига жуда ишонган, хатто савлатли килиб Ёшим 10 да ва мен тпурмушдан ажрашганман курсатади. Абдул Вохидга карашга ва айникса, гаплашишга чучийман, лекин у бугун уйга кайтмаслик учун ягона имконим, шундай экан, бошка чорам йук. Абдулнинг кондиционерли катта кулай авто­ мобили бор. Унинг уйига етгунча деярли умуман гапирмай утирдим, факат ора-сирада унга караб куйдим. Бировнинг боласига шундай мехрибонлик килса, демак, яхши ва гамхур ота. Менинг отам хам шундай булса эди... Мен унга миннатдорлик билдиришга хеч ботинолмайман, аммо кутилмаганда узи биринчи булиб мурожаат килди. - Нужуд, сен жуда жасурсан! Хдракатингга койил колдим. Сенинг ёшингдаги куп кизлар худди шундай холатга тушишади, лекин сен биринчи бу­ либ бу хакда гапиришдан куркмадинг. Сен ажрим талаб килишга туда хаклисан, менга ишон, биз бунинг учун кулимиздан келганини киламиз. Сен бошка хеч качон эрингнинг ёнига кайтмайсан, суз бераман. Менга хали хеч ким бундай сузларни айтмаган. Хижолатдан кизардим, юзимга табассум ёйилди. - Сен ноёбсан! Ишон, сенинг киссанг бошка купларни эркинлик учун курашишга илхомлантиради. Уйда бизни Абдулнинг хотини ва болалари кутиб олди. Унинг мендан уч ёки турт ёш кичик кизи бор. Якин кунларда мен унинг хонасида яшайман. У ерда уйинчоклар, айникса, Fulla кугирчоклари куп бу африкача Барби булиб, Яманнинг хам кизлари унга эгалик килишни орзу килади. Яна судьянинг уйида телевизор бор, бу - хашамат! Унинг атрофига Шиманинг турт нафар ака-укаси тупланиб олди. зз Нужуд АЛИ - Haram"! - дейди Шима саломлашиш урнига. Онаси Шимага нега бу ерга келиб колганимни тушунтирди ва у мени жуда илик карши олди. Кизнинг мехр-мухаббат ичра усаётгани яккол куриниб турибди, шунинг учун кичик кизнинг ёвуз катта одам томонидан калтакланиши хакидаги ran уни калбининг тубигача таъсирлантиряпти. Саба, судьянинг хотини, менга жилмайди ва «Нужуд, мархамат, узингни уйдагидек хис кил», деди. Хакикий оила шунака буларкан-да - бу ерда жазолашмайди, сени куллашади ва химоя килишади. Айнан шу ерда мен уз хикоямни айтиб беришга илк бор журъат этдим. ” Хамдарллнк en «чннишни ифодалаш учун шплатилалигаи cÿx Бу ерда «бечорагива» деб таржима плинали. Шунингдех. «haram» «тапкваиган» en «новюнуний» летай мамона аиглаташи мумии. 34 Туртинчи боб _ о о ТУИ 2008 йилнинг феврали Мона билан Хайл катта кучасида куп айланардик ва х.амма нарсани унутиб, витриналарни завк билан томоша килардик. Бу дунёда бизнинг кора румолларимизга умуман ухшамаган канча-канча ажойиб либослар бор! Бизга, айникса, ок туй куйлакларини томоша килиш ёкарди - улар бутун киёфаси билан кизларни бу кунда кутадиган мухаббат ва бахтни акс эттиради. - Inch’Allah12, сен хам туй кунида шундай либосда буласан, - деб пичирларди Мона витринадан нигохини узмай. *** Мона деярли хеч качон жилмаймасди. Унинг уз туйи шошилинчда уюштирилган ва хеч кандай хашаматли либос хакида ran булмаганди. У турмуши хакида, айникса, зри тусатдан гойиб булгандан 12 «Худо хохласа» деган маънони англатади. 35 Нужуд АЛИ сунг, гапирмасликни маъкул курарди. Мен бунда бир ran борлигини сезардим, чунки катталар купинча пичирлашишар, Мона эса эри хакида ran кетганда доим кулфланиб оларди. У яна доим менга зрим мехрибон ва гамхур булишини тилашини пичирлаб айтарди. *** Мен эрли булиш нималиги хакида умуман билмасдим. Нима учундир менга туй - бир талай совгалар, ширинликлар ва кимматбахо такинчоклар буладиган катта фарахбахш байрамдек, яна бу янги хаёт ибтидосидек ва албатта, утган хаётдан яхширок буладигандек туюларди. Мен бир неча марта кариндошларимнинг туй маросимларида булганман - улар доим мусика ва ракслар билан утган. Аёллар ясанишарди: ёркин пардоз килишар, сочларини шампунь рекламасидаги моделларникидек турмаклашар, энг таннозлари эса пешана гажакларини кичкина сочтугногичлар билан безашарди. Келин-куёв кулларига хина чиздиришарди, качондир менинг хам туйим шундай чиройли булади деб уйлардим. ♦** Отамнинг сузлари мен учун кутилмаган ran булди. «Энди сенинг навбатинг келди» деганда нимани назарда тутаётганини дарров англамадим хам. Аввалига довдирадим, кейин бу янгиликни хатто кувониб кабул килдим. Турмушга чикиш менга уйдан ташкарида янги бахтли хаёт бошлаш им кон идек туюлди - сунгги пайтларда у ерда яшашга умуман чидаб булмай колган эди. Отам муниципалитетдаги ишини йукотди, аммо янги иш топмади. Бизнинг 36 Ёшим 10 да ва мен тпурмушдан ажрашганман бир талай карзимиз бор, доим хонадон эгаси бизни хайдаб юборишидан цуркиб яшардик. Биз хамма нарсадан тежардик. Отта оилани бокиш учун кандай айёрликлар килмасди. Аввал жаркопдан гушт йуколди - охирги марта качон fatah (мол гуштидан пиширилган жаркой) еганимни эслолмайман хам. Хрйнахой, кариндошларимиз билан бирга рамазон тугаганда, Хдйит муносабати билан ресторанга борганимизда булса керак. Болаларга ушанда хдтто Pepsi - Американинг кора газли ичимлигини ичишга рухсат беришди. Эсимда, кетишимиздан олдин офи­ циант кафтимга атир сепди. Хиди бирам ширин эди! Одатда, таомномамиз гуруч, сабзавотлар, пиёз ва саримсокли соус солинган хушбуй йогуртли куймоклардан иборат эди, десертга эса онам билан асалли bin al sahn13 тайёрлардик. Отам етарлича пул топа олса, ака-укаларим бозорда товук сотиб олишар ва биз уни мусулмонлар учун мукаддас жума кунлари пиширардик. Ойим менга обинон ёпишни ургатди. Биз уларни худди водийда яшаган пайтимиздагидек тандирда ёпардик. Аммо бир куни пул топиш учун бошка куплаб шахсий буюмлар сингари тандирни х,ам сотишга тугри келди. Пул етишмагани учун онам куп нарсани сотишга мажбур булди. Отамдан умид килиш кийин булиб колди. Кун келиб сотиладиган нарса колмади, шунда ака-укаларим светофорларда хайдовчиларга когозсочик ёки сакич сингари майда-чуйда сотадиган дайдиларга айланишди. Бироз вакт утгач, 13 Пахлавага ухшайдиган анъанавий ва жуда кенг таркалган кават-кават яман пироги. 37 Нужуд АЛИ Мона уларга кушилди, аммо унинг омади келмади: йигирма турт соат х,ам утмай полициячилар кули­ га тушиб колди, уни конунни бузадиган одамларга мулжалланган кандайдир махсус жойга олиб кетишди. Мона у ерда бир пайтнинг узида бир канча эркак билан учрашишда айбланаётган аёлларни курганини гапириб берди. Сокчилар уларга нисбатан шафкатсиз булиб, сочларидан судрашибди. Опам яна бир марта куча савдосига кайтишга уринди, аммо полиция­ чилар билан тукнаш келгач, таваккал килмасликка карор килди ва бу ишдан воз кечди. Бу ишлаш навбати Хайва билан менга етганини англатарди. Биз кул ушлашиб машиналар орасида юрардик, хайдовчиларнинг кузларига карашга ботинмасдик. Умуман олганда, улар х,ам узларини икки жулдурвокини пайкамаётганга олишарди. **♦ Отам кечгача каравотда ялковланиб ётмаган кунларда бошка ишсизлар билан бирга биронта вактинчалик иш топиш ва акалли минг риёл ишлаш учун кора ишчи, гишт терувчи ёки югурдаклик килиш учун бош майдонда сандироклаб юрарди. Тушдан сунг. одатда. кушнилар билан кат чайнарди - дадам бу унинг тинчланишига ва муаммоларини бироз унутишга ёрдам беришини айтарди. Бундай вакт утказиш унга одат булиб колди: у туркча чордана куриб утириб олар. кичкина плас­ тик сумкадан энг яхши баргларни эхтиётлаб чикариб, огзига соларди. Охир-окибат барглар соатлаб чайнаш мумкин булган битта каттакон думалок шарга айланарди. Шундай кунлардан бирида уттиз ёшли бир эр­ как отамга мурожаат килиб, бизнинг оила билан .3« Ёшим 10 да ва мен турмушдан ажрашганман кариндош булмокчилигини - кизларидан бирини хотинликка олмокчилигини айтди. Эркакнинг исми Фаёз Али Тхамер эди. У бизнинг кишлокдан булиб, шахарда курьер булиб ишлар, мотоциклда хар хил молларни ташир экан. Отам унинг таклифини дарров кабул килди. Унинг фикрича, Фаёзнинг танлагани мен булишим керак, негаки эрга теккан Жамила ва Монадан сунг энг каттаси мен эдим. Худди шу окшом Мона ва отам уртасидаги галати ва кескин сухбатни эшитиб колдим. - Нужуд кимгадир хотини булишга хали жуда кичиклик килади! - Нимани назарда тутяпсан? Мухаммад пайгамбар Ойшани атиги туккиз ёшлигида хотинликка олган! - Ота, хозир хаммаси пайгамбар давридагидан буткул бошкача, - кистади Мона. - Турмушга чикиш Нужудни химоя килишнинг энг яхши йули эканлигини нега тушунмайсан-а? Нимани назарда тутаётганимни жуда яхши биласан. Мен у билан хам сен ва Жамила билан юз берган иш содир булишини истамайман... Турмушга чикса, кандайдир муттахам уни номусидан айирмайди ва у шарманда булмайди... Иккингизнинг оилани гапга куйганингиз етади... Фаёз жуда муносиб куриняпти: уни мавзеда танишади, узи бизнинг кишлогимиздан. Кейин Фаёз Нужуд каттарок булмагунча унга тегинмасликка суз берди. - Аммо, ота... - Хаммаси хал булди! Колаверса, онлайн бокиш учун пулимнз унчалик куп эмас. Эрга берсак, бнтта оч огиз камаядн. 39 Нужуд АЛИ Ойим аралашмади. Отамнинг карори уни хафа килаётгани куриниб турарди, аммо эътироз билдиришга ботинмади. Отта мамлакатимиздаги аёллар эркакларнинг буйрукларига буйсуниши кераклигини, бундан бошка чора йуклигини яхши билади. Узининг никох,и х,ам х,озир меники уюштирилгани сингари курилган. *** Отамнинг сузлари хаёлимдан кетмади. Унинг ортикча оч огиз эканман. Шундай ажойиб имкон тугилган экан, мендан, албатта, кутулиши керак. Тугри, мен мукаммал киз фарзанд эмасман, тез-тез инжиклик ва ах.мокликлар килардим, лекин барибир унинг кизи эдим-ку! Мен эса у туфайли оч колаётганимиз ва кучада тиланчилик килаётганимиз, узи эса кушнилар билан кат чайнаётганига карамай, отамни яхши курардим. Отам мени Жамила ва Монанинг кисматидан кутулиб колади деганда, нимани назарда тутганини умуман тушунмадим. Жамила бизникида тез-тез мех,мон булар ва доим ширинликлар кутариб келарди. Лекин бир неча хафтадан бери йук - тусатдан гойиб булди. Худди Монанинг эри сингари ундан хам хеч кандай хабар йук. Каерга кетган булиши мумкин? Туккиз ёшли киз учун хаддан ташкари мураккаб масала. Монанинг эри йуколганда онаси ундан невараларини - уч ёшли Монира ва бир ярим ёшли Носсерни беришни талаб килди. Мона фарзандларини беришига тугри келди, аммо улардан айрилиш унинг калбини тилка-пора килди. Курашиб-курашиб, факат эмизикли углини олиб колди. Шундан бери опам угли40 Ёшим 10 да ва мен турмушдан аж.рашганман дан бир кадам нари жилмайди. Бир дакикага куздан гойиб булса, бас, Мона дарров унинг ёнига югурар ва дунёдаги энг кимматбахо буюмдек кучоклаб олади. *** Туйга жуда тез киришиб кетишди. Мен бу туй тасаввуримдаги байрам булмаслигини англадим. Маросимдан бир ой олдин эримнинг оиласи мен­ та укишнинг кераги йук деган карорга келиб, мактабни ташлашга мажбур килди. Дугонам Малак ва севимли укитувчиларим - Самия ва Самира билан хайрлашга тугри келди. Исмимни арабчада ёзишни мента улар ургатишди: аввал этик «нун», кейин гажакдор «жим», илмокли «вов» ва бурчакда «дол»: Nojoud! Хайрлашаётиб Малакни маркам кучокладим ва унта тез фурсатда куришамиз деб суз бердим: - Мана курасан, Малак, биз хали денгизга бирга борамиз, кумда кезамиз ва тулкинлар кичкина товонларимиз изини ювиб кетаётганини томоша киламиз, - деб пичирлардим унинг елкасига тикилиб. Мактабда мента хаммасидан купрок математи­ ка, Куръон дарслари ёкарди. Бизга исломнинг бешта устунини ургатишарди - булар chadada (иймон рамзи), хар куни беш вакт намоз, хаж (Маккани зиёрат килиш), zakat (факирларга садака бериш ва рамазон рузаси (бу вактда мусулмон тонгдан то шомгача еб-ичиши мумкин эмас). Самия биз хам катта булганимизда руза тутишимизни айтган. Менга яна раем дарслари жуда ёкарди. Рангли каламлар билан мевалар ва гулларни, яна мевали дарахтлар боги билан уралган, уртасида ховузи бор, томлари мовий ва деразалари яшил уйларни хам 41 Нужуд АЛИ чизишни яхши курардим. Уйларни албатта баланд тусиклар ураб турар, уларнинг олдида сокчилар буларди. Мен бойлар шундай яшайди деб эшитганман. Дарслар орасида бекинмачок уйнардик ва хар хил кулгили санокларни айтиб берардик. Мактаб мен учун узгача жой, кундалик хаётнинг кунгилсизликларидан пана буладиган бахт оролчаси эди. * ♦ » Яна менга мусика тинглаш учун кушниларникига чикишни такиклаб куйишди. Мен ва Хайфа уларникига кириб, Хайфа Вабхе ва Нэнси Ажрамнинг дискларини тинглашни жуда яхши курардик. Булар сочлари хурпайган, кузлари катта ва бурунлари бенуксон даражада текис чиройли ливанлик кушикчилар. Виз ишва билан киприк кокиб, сонларимизни ликиллатиб, купинча уларга таклид килардик. Менга яна яманлик кушикчи Жамила Саад ёкарди у мухаббат хакида жуда таъсирли куйларди. Кушниларимиз нихоятда омадли эди: ашула эшитадиган аппаратдан ташкари телевизорлари хам бор. Мен «Том ва Жерри», «Аднан ва Линанинг саёхатлари» - икки дустнинг олис Осиё давлатидаги саргузаштлари хакидаги мультфильмни соатлаб курар­ дим. Х°йнахой, бу Хитой ёки Японияда ишланган, чунки кахрамонларнинг кузлари киймоч эди. Шундай булса-да араб тилида бенуксон гапиришарди, талаффузлари хам мукаммал эди! Аднан - Линани ёвузлар чангалидан куткарадиган жуда жасур бола. У киз кандай омадли экан! Баъзан менинг хам шундай химоячим булишини орзу килардим. Аднанни Аль-Ка мавзесидаги бир 42 Ёшим 10 да ва мен тпурмушдан ажрашганман болага жуда ухшатардим - унинг исми Эйман. У дустлари билан бир гал мени кучада сандироклаб юриб, хар хил хакоратларни ёгдираётган безоридан куткарган: безори утиб кетишимизга йул куймай, куркувли юзларимизни куришдан рохатланганча масхаромуз кулган. Эйман эса унга карши чикишга куркмади: шундай куркитиб куйдики, безори товонларини ялтиратганча кочиб колди. Эйман мени химоя килган биринчи ва охирги одам. Шундан бери у менинг хаёлий кахрамонимга айланган. Х,олим ёмон булганда, шу кахрамон пайдо булиб, мени хафа килиш керак эмаслигини хаммага курсатиб куйишини орзу киламан. Ва албатта, зрим шундай одам булишини орзу киламан. ♦*♦ Фотихадан (шундай деб булса) туйгача атиги икки хафта утди. Бизнинг удумимизга кура, аёллар уз байрамларини уюштириб, кичкинагина хонадонимизда йигилишди. Хонага киргандим, дарров кариндошларнинг кувончли кичкириклари остида колдим. Аммо кузларимдан калккан ёшлардан атрофдаги хеч нимани курмасдим, факат йикилиб тушмасликка уринардим, чунки байрам куйлаги менга катта булиб, полда судраларди. Менга эримнинг кариндошига тегишли унгиб кетган жигарранг туникасини кийдиришган, сочларимни румол остига йигишган ва у бошимга огирлик киларди, хатто кузларимни тушь билан буяшга-да рухсат беришмади. Кузгу олдидан утаётиб, унда куркув ичидаги кичкина кизни курдим: катта жигарранг ва бироз киймоч кузлар, пушти лаблар, думалок ёноклар, биронта хам ажин йук. Э, Худойим, ахир мен боламан-ку, нега турмушга чикишим керак? 43 Нужуд АЛИ Эркаклар маросимни амакимларидан бирининг уйида нишонлашди - кат чайнашди. Бундан икки кун олдин улар никох, келишувини тузишди - бу маросимга на мени, на онамни чакиришди. Биз буни отамни, унинг акасини ва менинг зрим билан кариндошларини бокиш учун кучада тиланчилик килаётган акаларимдан эшитдик. Масаланинг хукукий томони билан булажак куёв шугулланди - бу даврада укиш ва ёзишни биладиган ягона одам у эди. Мен учун dot14 юз эллик минг риёл булишига карор килинди. Кечкурун отам онамни юпатаётганини эшитдим: «Ташвишланма, биз уни киз бола сифатида балогатга етмагунча Нужудга тегинмасликка суз беришга мажбур килдик». Мен бу нимани англатишини тушунмадим, лекин негадир ич-ичимдан титраб кетдим. *** Туй туш пайти бошланди ва бу хдётимдаги энг ёмон дамлар булди. Ок куйлагим, билакларимдаги хина, хатто бугун бахтиёр кунларни эслатиб, мени яхшигина тетиклантириши мумкин булган севимли кокосли конфетларим хам йук. Мехмонлар атрофда уйин-кулги килишади, раке тушишади, мен эса бурчакка тикилиб, хаётимда кандай катта узгаришлар (ва албатта, ёмон томонга) юз бераётгани хакида фикр юритаман. Кичикрок кизлар коринларини ялангочлаб, сонларини ликиллатишни бошлашди, улар худди телевизорда курсатиладиган ахмокона клиплардаги сингари корин раксини ижро этишяпти. 14 Келин учун тулов. Пул микдори никох келишуви тузиш чогида иккала оила эркаклари томонидан мухокама килинади. 44 Ёшим 10 да ва мен турмушдан ажрашганман Каттарок мехмонларнинг хаммаси кул ушлашиб, анъанавий раке тушиб бирга айланишади. Мусикий танаффуслар пайтида ёнимга турнакатор одамлар келиб табриклашади, мен эса узимни бахтли ва улардан миннатдор булгандек курсатаман, бирок узимни бахтиёр курсатишни ва ёйилиб жилмайишни эплолмайман. Кечга бориб йиглайверганимдан юзим шишиб кетди - юрагим севимли оиламни тарк этаётганимдан тилка-пора булаёзганди. Улардан имкон кадар узокка кочиб кетаман деб жиддий уйлаганимга ишонолмайман. Яна мен мактабим ва кадрли дугонам Малакни согинадим. Хонада умумий хурсандчиликни бахдм курмаётган яна бир одам бор - бу Хайфа. Хддемай уни хам шундай кисмат кутаётганини уйлаб, дахшатга тушдим. Мехмонлар шомда таркалишди. Мен унгиган либосимни ечмасдан синглимнинг ёнида мудраб колибман, кейин ёнимизга байрамдан сунг залда йигиштиришни тугатган онам жойлашди. Дадам кеч келди. Асосий дахшат кундузи юз бергани учуй булса керак, эрсиз хаётнинг сунгги тунида мен мирикиб ухладим. **♦ Тонгда ойим уйготди ва биз тор йулакка чикдик. Кун одатдагидек Яратганга сигиниш ва тонгги ибодатдан бошланди. Кейин ойим нонушта келтирди: пиёз, помидорли соус солинган ок ловияли foul думалокчалари (бу нонуштага тортиладиган анъана­ вий таом) ва чой. Эшик олдида мен учун буюмлар солинган кичикрок тугунча йигиб куйилган, бирок мен унга эътибор бермасликка уринардим. Афсуски, 45 Нужуд АЛИ бир неча дакикадан сунг автомобиль сигнали янграб, реал вокеликка кайтарди ва янги х,аёт бошланишини эслатди. Ойим мени махкам кучоклади, кейин кора чодра кийиб, кора румол урашимга (niqab) ёрдам берди. Шу пайтгача мени бирон марта уни кийишга мажбур килмаган - кичкина кора парча мато билан кифояланардим, у купинча бошимдан сиргалиб тушар ва хеч ким бунга эътибор бермасди. - Нужуд, сен энди турмушга чиккансан, уйдан румолсиз чиколмайсан. Юзингни факат эринг куриши мумкин - уртада унинг шарафи15 бор, унга дог туширолмайсан. Мен итоат билан ойимни эшитарканман, бош нргардим, аслида эса, юрагим аламдан куярди: онам кандай килиб отамнинг мени бегона одамларга бернб юборншига и ул куйди? Автомобилнинг орка уриндигида эрим утирибди: муйловли. хурпайган. бироз жингалак сочли паст буйли хунуккина эркак. Купчилик сингари ок туника кийган. Ок кийимда факат Яманнинг иссик куёшидан эмас, балки машина мойидан хам корайган куллари яккол ажралиб куринади. Уни илгари кишлокда курган булсам керак, лекин у ердан жуда кичкиналигимда кетганим учун эслаб колмаганман. Менинг жойим хайдовчининг оркасида эди, ёнимда эса яна турт аёл утирибди - улар орасида эримнинг келинойиси хам бор. Улар менга зураки ва совук жилмайишди, бутун киёфалари билан гаплашадиган кайфиятида эмасликларини англатишди. Эрим акаси билан бирга автомобилнинг иккинчи катор уриндигида утирибди - бутун сафар давомида 13 Арабчада «номус» 46 Ёшим 10 да ва мен турмушдан ажрашганман унинг кузларига тик карашга тугри келмагани мени бироз рухлантирди. Лекин оркамда унинг нигохини хис киламан ва бундан этим совук жимирлайди. У кандай одам? Кандай эр булади? Нега айнан менга уйланишни истаб колди? Никох узи нима дегани? Бу саволларнинг хеч бирига менда жавоб йух. Мотор укириб юборди, хайдовчи газ педалини босди, кузларимдан яна ёшлар куйилди. Мен бурним билан ойнага ёпишиб, то кичкина нуктага айланмагунча онамга тикилиб кетавердим. ♦** Йул буйи бир огиз гапирилмади, мен хаёлан кочиш режасини тузаман, режам шимолга караб кетганимиз сари имконсиз чорадек туюлиб боради. Мен яна буларнинг бари: niqab учун, узок сафар учун, ота-онамдан айрилиш учун, менда куркув ва жирканиш уйготаётган эр учун жуда хам кичкиналигимни уйладим. Уй-хаёллардан мени аскарнинг кескин овози чалгитди: «Юкхонани очинг!» Шимолга кетиш йулида армия ва Хутхи16 исёнчилари уртасидаги уруш туфайли куплаб назорат-утказиш пунктлари урнатилган. Дадам Хутхи - шиалар, Яман ахолисининг купчилиги эса суннийлар эканлигини айтиб берган. Фарки нимадалигини билмайман, факатгина мусулмонлигимни ва кунига беш махал намоз укиш кераклигини биламан. 16 Ал-Хутхи - бу исломнинг шиалар (Яман ахолисининг купчи­ лиги суннийлар) мазхабига мансуб исёнкорлар харакати. Хут­ хи катор сиёсий, линий ва ижтимоий талаб куйишган. Улар ва Яман армияси Уртасидаги жанглар тУрт йил - 2004 йилдан 2008 йилгача давом этган. 47 Нужуд АЛИ Аскарлар автомобилимизга бирров куз югуртириб, утказиб юборишди. Эх,, нега ёрдам сураш хаёлимга келмади. Ахир куролли аскарлар мамлакатда тинчликни сакдаш ва таъминлаш учун хизмат килмайдими? Унга мени Санадан мажбуран олиб кетишаётганини, яна зерикиб улиб кетишдан куркишимни айтиб берардим, ахир мен кишлокда хеч кимни танимайман... *** Катта шахар билан хайрлашиш огир: баланд бинолар, кенг кучалар ва ёркин реклама шитчларини ёктириб колган эдим, уларни завкланиб томоша киларканман, качондир хар куни газли ичимликни ичишни ёки мобил телефоним булишини орзулардим. Мен огир хавога ва чексиз тирбандликларга урганиб колганман. Аммо хаммасидан купрок Бабал-Яман, бехад чиройли булган Эски шахарни яхши кураман. Опаларим билан кул ушлашиб ганчли нозик лойсувок уйлар орасида сайр килиш ва узимни саргузаштлар ишкибози деб тасаввур килиш жуда ёкади. Негадир бу шахарнинг меъморчилиги менга хиндча ниманидир эслатади - балки биздан анча аввал чин дан хам хинд меъморлари булган и ва бу ерда кирол хамда киролича яшаши учун бу муъжизаларнинг барини уйлаб топгани учундир. Баб-ал-Яман - хар хил товушлар: савдогарларнинг кичкириги, эски кассеталарнинг карсиллаши, тиланчиларнинг увиллаши аралашмаси, аммо азон овози эшитилиши билан бу говур-гувур тинади. Баб-ал-Яманнинг кучаларини яна куплаб дукончалардан доим таркаладиган зираворлар (зира, долчин, калампирмунчок)тулдирарди. Савдогарларнинг пештахталари хилма-хил молларга лик туда. Бу ерда 48 Ёшим 10 да ва мен турмушдан ажрашганман хамма нарса бор: кумуш ханжарлар, гул солинган шолрумол ва гиламлар, ширин пироглар, зираворлар, хина ва либослар. Буларнинг хаммасини куриш учун оёк учида туришимга тугри келарди. Баб-ал-Яманда биз купинча «Эски шахар хонимлари»ни курамиз - мен sitaras17 ранг-баранг чодраларига уралган аёлларни шундай атайман. Улар Яманнинг бошка ахолисидан жуда фарк килади: бу башанг аёллар утмишдан келиб колгандек туюлади18. Бир гал хатто адашиб колдим: Эски шахарнинг сехрли дунёсини томоша килиб, гавжум одамлар орасида холамдан ортда колибман. Нихоят, чикиб кета олганимда, йул топа олмаётганимни тушундим - хамма кичкина кучалар бир-бирига жуда ухшайди. Икки соат бемаксад тентираб юрдим, кейин эса тиззалаб утириб, хунграб юбордим. Аллохга шукр, холамни танийдиган бир савдогар куриб колиб, мени холамнинг ёнига олиб борди. *** Автомобилнинг орка уриндигида нотаниш ва илтифотсиз одамлар орасида утирарканман, ёлгизликни доимгидан кучлирок хис килдим. Хаётим хеч качон ширин булмаган, аммо хозир буткул ва тамомила бешафкат вокеликка тушдим. Автомобиль мени Санадан узокка элтиб борар, болалик орзуларим билан хам худди шундай жадал хайрлашардим. Олдинда мен билан хеч кимнинг иши йуклиги аник номаълумлик бор эди. 17 Арабчада «парда» ёки «чойшаб». 18 Айрим манбаларга кура, Ямандаги аёллар Усмонийлар салтанати шомида юзларини кора чодра билан бекита бошлашган. 49 Нуснсуд АЛИ *** Биз кия йулга чикдик, хар бир бурилишда уриндик туткичини махкам ушлаб олар ва бехузурлик хуружини кайтаришга уринардим: ошкозоним каерда булиши кераклигини унутгандек туюлар ва тинмай томогимга тикилиб келарди. Менга тоза хаво керак, аммо эримдан йул чеккасида тухтатишни сурагандан кура улганим яхши. Хар гал саёхатимдаги хамсафарларимга карарканман, маъюс хаёллар гирдобига кайтардим. Мен чалгишга уриниб, автомобиль ойнаси ортида лип этиб утаётган манзара тафсилотларини имкон кадар синчковлик билан куриб олишга карор килдим. Биз вайрон булган кухна калъа, худди Эски шахдрдагидек тук жигарранг уйлар олдидан елиб утардик. Куриб колган даралар яшил водийлар, хаёлчан ут чайнаётган сигирлар ва эчкилар подаси билан алмашарди. Кора румолли аёллар, йул чеккасида усиб ётган кактуслар, хайвонлар лип этиб утарди. Назаримда икки марта автомобиль гилдираклари остида колган мушукларни босиб утдик, бу манзара хотирамда мухрланиб колишига улгурмай кузларимни махкам юмиб олдим. Кейин улкан серсув кат далаларини курдик - улар бесархад яшил уммондек куринди. Буни куриб, хайдовчи хитоб килди: «(^а^ мамлакатимиз фожиаси! Уни деб охир-окибат биз ташналикдан уламиз!19» Хаёт канчалар галати, деб уйладим мен: хатто шундай чиройли нарсалар хам гам келтириши мумкин. Буни тушуниш кийин. 19 Яманда катни етиштириш учуй сув захирасининг учдан икки кисми сарфланади. 50 Ёшим 10 да ва мен тпурмушдан ажрашганман Сал нарида, йулдан унг томонда, Каукабанни курдим - бу тепаликнинг энг чуккисида жойлашган тошлардан иборат кичкинагина шахар. Болалигимда, ота-онам билан Хдйит байрамида кушни кишлокка борганимизда унинг ёнидан утганман. Каукабаннинг аёллари хушбичимлиги билан машхур, чунки улар \ар куни бир соатча пастга далаларга тушишади, кейин яна шунча вахт токка кутарилишади. *** Моторнинг каттик укиришидан уйгондим. Канча ухладим, канча йул юрдик, хозир каердамиз хеч нимани тушунмадим. Автомобиль ортида олти нафар ташвишли эркак тудалашиб турибди: гилдирак чукурга ботиб колган, улар машинани чикариб олишга уриниб, олдинга итаришади. Чанг булути орасидан лавхачадан ботиб колган жойимизнинг номини куриб олишга уриндим - бу Аржом эди. Афтидан, водийга якин келиб колганмиз, чунки асфальтланган катта йулни бузук кишлок йули эгаллаганди. - Кулок солинглар, бу автомобилда узокка кетолмайсизлар: у ёгига йул баттар ёмонлашади, маслахат берди атрофда уралашаётган махаллий бир эркак. - Лекин биз Кхаржига етиб олишимиз керак. - Эшак миниб олинглар. - Нималар деяпсиз? Биз билан бирга аёллар хам кетишяпти - уларнинг бу йулни эшакда босиб ути­ ши кийин... - У холда бошка автомобилга утиришинглар ке­ рак. Бу ерда бир йигитча одамларни у ёкдан бу ёкка 51 Нумсуд АДМ \ ц ' • ташийди, шиналари махсус копламали. Шунда хам хар икки ойда уларни алмаштиради. Бу ернинг йули кандайлигини тасаввур киляпсизми! Эркаклар бу таклифга рози булишди. Катталар юкларни бошка машинага ортаркан, мен бу кичик танаффусдан кул-оёкларим чигилини ёзиш ва тоза тог хавосидан нафас олиш учун фойдаландим. Жарликдан кадрдон водийим Вади Ла’а куриниб турарди. Балки ундай эмасдир, лекин менга у сира узгармагандек туюлди. Менинг водий хакидаги хотира болалик, ота-онам билан онда-сонда булган сафарлар ва оиламизнинг суратлари акс этган тасвирлар аралашмасидан иборат. Бирдан Жад бувам хакида уйладим - у утган Йили вафот этган, мен унинги улимидан каттик кайгургандим. Бувам эзгулик ва ишончлилик тимсолидек, менинг асосий химоячим эди. Мени тиззасига утказиб, энг охирги сонияда тутиб олиш учун пастга «тушириб» юборганлари шундок эсимда. Бувам мени химоя килишини доим билардим афсуски, жуда эрта вафот этди ва севимли набирасини аллакандай катта кишига эрга беришганини курмади. * * * - Нуджуд! Нуджуд! Хотираларим орасидан бувамникига умуман ухшамайдиган эркак кишининг талабчан овозини эшитдим - эрим кетиш вакти булганини айтиш учун менга биринчи марта мурожаат килди. Биз кизил-ок (аслида, машина корпуси бутунлай занг билан коплангани учун рангини зурга фарклаш мумкин эди) «Тойота» пикапига утирдик. Мен олдинга, келинойим ва би52 Ёшим 10 да ва мен турму шдан адюрашганмак ринчи хайдовчимиз уртасида утирдим. Эркаклар кишлокка етиб бориши керак булган бошка йуловчилар билан бирга очик кузовга жойлашишди. - Эхдиёт булинглар, силкитади! Йулга тушишдан олдин хайдовчи мусикани охиригача баланд килиб куйди - колонкалардан пикапидек гижирлаган халк оханглари таралди. Бу Хусайн Мухиб, жуда машхур махаллий кушикчи эди. Куп утмай бу товушларга гилдираклар тагидан учиб чикаётган тошларнинг так-туки кушилди. Бизни жуда каттик тебратарди, уша тошлар эса икки марта олд ойнани синдираёзди. Мен уриндикка кириб кетгудек булиб, бор кучим билан эшик туткичидан ушлаганча ичимда Аллохдан сог-омон етиб олишимга ёрдам беришини сурадим. - Кизалок, мусикани тингла! У куркувни унутишингга ёрдам беради, - деб маслахат берди хайдовчи. Эх, калбимда канча куркув борлигини билса эди. **♦ Кишлокка булган узок йулни Хусайн Мухибнинг бузлашлари хамрохлигида босиб утдик - мен хатто хайдовчи кассетани неча марта кайта куйганини санашга уриндим. Назаримда мусика унга завк берар ва хавфли йулнинг тик бурилишларида автомобилни ишонч билан бошкаришга жасорат багишларди. У хадеб: «Табиат бешафкат, аммо Аллох бизга унга Карши туриш учун куч багишлаган!» деб такрорларди. Аллох менинг мавжудлигимни унутиб куйган, шекилли. 53 Ну ж уд АЛИ Сафар чидаб булмас эди, дакика сайин ёмонлашиб борарди: егим ва ичгим келар, кунглим айнарди, танам эса умуман увишиб колганди. Бунинг устига, шууримни куркув эгаллаб олган, ундан чалгишни уддалай олмасдим. Хаёлимда мен билан кандай вокеалар юз берди, бу ёгига нима булади деган бир хил уйлар айланади. Яна бораётган «тешигимиз»дан узимча кочиб кетишни уддалай олмаслигимни хам тушунгандим. ♦** Кишлок биз яшаганимизда кандай булса, худди шундайлигича колибди - буткул бошка дунё. Атрофга кизиксиниб куз югуртириб, тош уйларга, идиш кутариб дарёга шошаётган болачаларга разм солиб карадим, кейин уйлардан бирининг бусатасида турган аёлнинг нигохи менга кадалганини сездим. Бизни кутаётгани аник. Бу эримнинг онаси, кайнонам эди. Териси калтакесакникидек буришик, тишлари деярли йук, борлари эса кариес ва тамакидан корайиб кетган. У мени совук карши олди: кучокламади хам, упмади хам, факат уйга киришни буюриб, зардали кул силкиди. Уй коронги ва нокулай - туртта хона, мехмонлар хонаси ва кичкина ошхонадан иборат. Хожатхона кучада, буталар оркасида эди. Овкатланишга утирдик, мен унинг сингиллари тайёрлаган гуруч билан гуштга сук билан ёпишдим - тонгдан, Санани тарк этганимиздан бери огзимга ушок хам олмагандим. Кейин катталар кат чайнашга утиришди - бу ерда хам худди шу ахвол! Мен билан хеч ким гаплашмади, мен хам кариндошлар билан мулокот килишга иштиёкманд эмасман, шунинг учун бир бурчакка жойлашиб, диккат билан кузатиб, кулок солдим. Ёшим хеч кимни хижолатга 54 Ёшим 10 да ва мен турмушдан ажрашганман солмади - маълум булишича, вилоятда кичкина кизлар билан турмуш куриш одати кенг таркалган. Хатто: «Туккиз ёшли кизни хотинликка олсанг, турмушинг бахтли булади» деган макол хам бор. Кулогимга узук-юлук гаплар эшитилди: - Эртагаёк уни ишга ургата бошлайман, - деди кайнонам. - Хеч кандай болаларча инжикликлар булмайди, хакикий аёлга айланиш вакти келди. Хамма мехмонлар уй-уйига таркалгач, мени хонамга олиб киришди. Сал таскин топганим эсимда нихоят ёлгиз колиб, тер босган кийимни ечиб ташладим. Мен шошиб онам гамхурлик билан солиб куйган пахтадан тикилган кизил тунги куйлагимни кийдим - ундан оиё20, уйимнинг хиди келди. Ерга буйра - менинг каравотим солинган, ёнида эса мойли лампа турибди. Шунчалик чарчагандимки, ухлаш учун уни учиришимга хам хожат булмади. Нихоят, уйку голиб келди! »** Эшик каттик карсиллади, мен уйгониб кетдим каттик шамол эсди деб уйладим. Кузларимни очиб, менга каттик ёпишаётган тер босган жундор танани курдим. Хона зим-зиё, аммо мен бу зрим эканлигини дарров тушундим: унинг сассик хиди ва сигареталар билан аралаш кат исини хеч нима билан адаштириб булмайди. У сузсиз менга ишкалана бошлади. - Илтимос, менга тегманг, кетинг! 20 Хонадаги хавони янгилаш учун купинча ишлатиладиган елим. Бунинг учун уни кичкина тувакка солиб, куйдиришади. 55 Ну ж уд АЛИ - Сен менинг хотинимсан, демак, менга буйсунасан. Эр-хотин бирга ухлаши керак. Сиргалиб хонадан ташкарига, х.овлига отилиб чикишга куч топдим. Бу махлук ортимдан югурди. Мен хунграб, зур бериб ёрдамга чакирар, дуч келган томонга югурардим, хатто кимнингдир хонасига беркинишга, кейин у мени тутиб олмасдан чикиб кетишга улгурдим. Кокилдим, кандайдир ойна парчасидан яраландим, турдим ва яна югурдим... Лекин у барибир менга етиб олди, мах,кам тутиб, хонага судраб борди-да, буйра устига ташлади. Куркувдан котиб колдим - нега хеч ким шовкиндан уйгонмади, нега хеч ким кичкина кизнинг кичкиришларига парво килмади? Мен хдтто Атта21 ни чакирдим, хеч булмаса аёл сифатида мени куллаб, х,имоялашига умид килдим. Эрим устидаги ок туникани ечиб ташлади, мен эса химояланиш учун каттик гужанак булиб олдим. У сукиб-жеркиб, куйлагимни зурлаб ечди, кейин дагал куллари билан танамни пайпаслаб курди-да, лабини лабимга босди - ундан пиёз ва тамакининг сассик хиди келди... - Менга тегманг, дадамга айтиб бераман! - тулганиб кичкирдим ундан кочишга уриниб. - Отангга нима десанг деявер, сен энди меникисан. У никохта розилик берди, келишувни хам имзолади. - Йук, бундай килолмайсиз, йук! - О, килолганда-чи! 21 Хола, эрнинг онаси. Ёшим 10 да ва мен турмушдан ажрашганман - Илтимос, ёрдам беринглар! Кичкина ёрикдан нур тушиб турарди, Фаёзнинг магрурланиб кулиб куйгани куринди. Мени гуё дахшатли, канчалик уринма, кутулиб булмайдиган туфон ёки уюрма айлантира бошлади. Каттик ачишишни, кейин огрикни, дахшатли огрикни хис килдим. Огрик чекинмас, аксинча, зурайиб борар, худди менга кизиган темирни босишаётгандек туюлди. Бор кучим билан додлаб юбордим, кейин хушимдан кетдим. 57 Бешинчи боб ШАДА 2008 йилнинг 9 апрели Шада цулогидан мобил телефонии олмай, суднинг бош залида у ёкдан бу ёкка юрди. У кимгадир астойдил менга албатта ёрдам бериш кераклигини, журналистлар, аёлларнинг хукуклари учун курашадиган ассоциациялар кераклигини тушунтирди. Сухбатни тугатиб, юзларимиз бир сатхда булиши учун каршимгатиззалаб утирди: «Куркма, мен ажрим олишингга ёрдам бераман». Мени бегона одамнинг такдиримга бефарк эмаслиги ажаблантирди. Шада - адвокат, айтишларича, аёлларнинг хукуклари учун курашадиган Ямандаги энг яхши адвокат22 экан. У мамлакатда жуда машхур, колаверса, Ямандаги энг гузал аёлга ухшайди - ундан куз узиш кийин. Шада биринчи учрашувдаёк калбимни 22 Шада Носсир эрини улдиргани учун улимга хукм килинган Омина Али Абдул Латифнинг ишини олиб бориши билан машхур булган. Иш катта шов-шув кутарди, натижада 2005 йилда суд карорини бекор килишга муваффак булинди. Омина камокда ун йил утирди, кейин эрининг оиласи касос олишидан чучиб, яшириниб юрди. 58 Ёшим 10 да ва, мен турмушдан ажрашганман забт этди. У жуда дилбар, овози бироз дагал ва ба­ ланд, жуда куп ва тез гапиради. У мамлакатдаги куп аёллардек niqab киймайди - сочларини рангли румол остида бекитади, таскара кора чодралар урнига эса кора шойи куйлак кияди. Ундан доим ясминли атир х,иди келади, лабларини эса кибор хонимлардек (телевизордаги каби) лаббуёк безайди, куёшдан х,имояловчи кузойнагини такканда эса уни \акикий киноюлдуздан фарклаб булмайди. Бизнинг мамлакатда аёллар деб аталадиган кора сузсиз шарпалар олдида Шада узга сайёрадан келган аёлдек куринади. Мен Шада билан дам олиш кунларидан сунг, суд ишлаган биринчи кунда танишдим. Мени куриши биланок танишиш учун ёнимга отилди. Косматим уни каттик таъсирлантирганидан х,амма учрашувларини бекор килганини айтишди. - Айт-чи, уша ажрим истаётган киз сенмисан? - Ха, уша менман. - Мен билан юр, хдммасини гаплашиб олишимиз керак. *** Х,ам мае и шу кадар жадал кетаётган эдики, халигача бошим айланади. Абдул Вохиднинг уйида утказилган дам олиш кунлари - пайшанба ва жума сунгги ойларнинг дахшатларидан сунг тоза хаводан нафас олишдек булди. Истаганимча уйнашим ва энг яхши уйинчокларни олишим мумкин булди, мени мазали овкатлар билан бокишди, иссик ваннада ювинтиришди ва уйкуга ётиш олдидан кучоклашди - мен бола булиш нималигини эсладим. Бу оилада уйда эрли аёлнинг румол урамаслигига рухсат берилади, эримнинг онаси эса румол акалли бир мил59 Нужуд АЛИ лиметрга сиргалиб тушганини куриб колса, доим уриб, чимчилайди. Бу ерда хар бир шитирлашдан сесканмаслик, арзимаган нарса учун калтакланишни кутмаслик ва энг асосийси - у кирмаслигини билиб, ухлаш мумкин эди. Тугри, куркинчли тушлар курардим - кузларимни юмишим билан хаммаси кайтадан бошланадигандек туюлади: эшик, нури учган лампа ва дахшатли огрик. Хдли уз эрким учун курашишим керак булган вокеликка кайтиш огир. Шанба куни эрта тонгда судга келдик, туккизда эса менинг ишим билан банд судьяларнинг мажлиси бошланди. Мухаммад ал-Гозий менга мурожаат килди, кошларини чимириб, зрим ва отамдан шикоят килиш кийин булишини айтди. Нега?! - Сен хали кичкинасан ва... Буни тушунтириб бериш кийин, - гарданини кашлади Мухаммад ал-Гозий. Янги тусиклар пайдо бул ди. Энг аввало, менинг аксар кишлокликлар сингари хужжатларим йук эди - на тугилганлик хакидаги гувохномам бор, на исмим ёзилган биронта хужжат. Мен расман хеч качон мавжуд булмаганман. Уларнинг важлари, ту шу нарсиз булса-да, ишончли янгради, аммо бу эркакларнинг менга ва менинг хикоямга ишончлари таскин берди - менга ёрдам бермокчи эканликлари аник, акс холда, хеч нимани тушунтиришмас ва вазиятдан чикиш йулини топиш учун бирга йигилишмасди. Ахир оиламдаги хамма эркаклар никох шартномасини имзолашган, демак, у махаллий удумларга кура, хукукий кучга эга. 60 Ёшим 10 да ва мен турмушдан ажрашеанман - Биз тез харакат килишимиз керак. Уйлашимча, Нужуднинг отаси ва эрини хибсга олишимиз шарт бу унинг химояси учун зарур. Иш камокка олишгача етади деб уйламагандим бу жуда шафкатсиз янграяпти... Отам бу ишимни кечирмаса-чи? Дадамни хибсга олиб учун кетаётган харбийларга шахсан хамрох булишимга тугри келди - мен узимни хоиндек хис килдим. Бечора онам, у мени худди Фарес каби кочиб кетди, деб уйлаган булса керак. Дадамга нима булади? Кочишимдан би­ роз аввал у касал булиб колиб, кон билан йутала бошлаганди. Камокда улиб колса-чи. Мен бу юк билан яшолмайман... Яхшики, уйда хеч ким йук экан, уз отамнинг хибсга олинишига караб туришимга хожат булмади. Хдрбийлар уни олиб кетишга кечкурун менсиз кайтишди. Шу окшомдаёк оилам тополмаслиги учун мени суд мажлисигача бирон ишончли жойда яшаб туриши керак деган карорга келишди. Аммо бизда танлаш имкони йук эди: Яманда менга ухшаган кизлар учун махсус муассасалар йук, Абдул Вохидникида колиш эса нокулай эди. *** Судьялардан бири севимли тогам бор-йуклигини суради. Мен уйланиб утирмай Шои тогам, ойимнинг акаси исмини айтдим. У аввал армияда хизмат килган, оиламизда обруси катта. Оиласи (икки хотини ва етти нафар боласи) билан бирга Бейт Босс мавзесида, менинг уйимдан жуда узокда яшайди. Тугри, тогам никохимга карши чикмади, лекин у жуда мехрибон ва кизларни урмайди. 61 Нужуд АЛИ Шои тогамнинг ажойиб феъли бор - гаплашишни ва ортикча саволлар беришни ёктирмайди. Мени уйнинг бусагасида куриб, шунчаки бош иргади-да, кизлари билан уйнашга жунатди. Кейин уйдан кочганим ёки судга мурожаат килганим учун бирон марта хам мени айбламади. Гарчи тогам мен тушган вазиятга муносабат билдирмаган булса-да, мендан баттар эсанкираб колгани ва норозилиги маълум эди. **♦ Кейинги бир неча кун менга жуда узун туюлди. Деярли хамма вактни судда утказдим, аммо хеч биримизда хаммаси умид килганимиздек булишига тула ишонч йук эди. Судьялар кулларидан келганини килишга ваъда беришарди, лекин бунга жуда куп вакт кетиши мумкинлигини айтиб огохлантиришди. Бора-бора ховлида бино олдида тудалашадиган одамлар вахимага солмай куйди, мен хатто уларга урганиб колдим, айникса, шарбат ва бошка майда-чуйдалардан пул ишлашга уринадиган болаларга. Суд биносига эса юрагимда огрик билан кадам босардим. Яна оддий кизга айлангунимча яна неча марта бу ерга келишим керак? Аммо менинг вазиятим узгача, Абдо хам судьяларнинг муносабати тамомила хар хил булиши мумкинлигидан огохлантирди. ♦** Хдётимда Шада пайдо булгандан бери мен хотиржамрок булдим ва якинда истаганимга эришишимга ишона бошладим. Мен учун тигиз иш жадвалини буткул кайта тузиб чикди, энди у хамма 62 Ёшим 10 да ва мен турмушдан ажрашганман хамкасблари ва дустлари билан сухбатларда менинг ишим жуда-жуда мухимлигини айтарди. - Нужуд, сен хозир менга кизимдексан! Оилам учун эса мен охиригача туриб бераман. Ва бу рост: у хам мен учун оиламдек булиб колди. У туфайли мен нихоят рузгор юмушлари билан банд онам бера олмаган ёки беришни билмаган она мехрмни ва тамхурлигини хис килдим. - Кизалогим, мен ортик уша одамнинг ёнига кайтмаслигинг учун кулимдан келган хамма ишни киламан. Лекин сен сабрли ва кучли булишинг керак, хаммасини хал килиш учун бизга чиндан хам купрок вахт керак. Сенинг холатинг истисно холат... - Аммо яна канча кутиш керак? - Хрзирча сенга хеч нима деёлмайман. Шунчаки энг огири ортда колганини бил, ахир кочиб кета олдинг-ку. Буни уддаладинг! Мен огир ва итоат билан хурсиндим. Шада эса жилмайиб, бошимни силайди. Барибир у хам жуда кичкина - гарчи катта булса хам. - Нужуд, сендан бир нарсани сурасам майлими? Кочишга, судга кандай журъат килганингни гапириб бер... - Шунчаки ортик унинг зулмига чидашга кучим колмади. 63 Олтинчи боб к;очиш Кишлокдаги хаётим чидаб булмас даражада эди. Х,ар кеча бошимдан кечирадиган холатим хакида хеч кимга айтолмайман. Умуман, бу хакда гапириш мумкинми узи? - Mabrouk! Mabrouk!23 Кайнонам устимга эгилганча уйготишга уриниб юзимга шапатилади. Уша тонг вокеаларини худди кечагидек эслайман. Кун ёриша бошлаган, куёшнинг заиф нурлари хонага сизиб кирди, узокларда хуроз кичкирди. Кайнонамнинг ортида эримнинг мен билан бирга Санадан келган синглиси турарди. Калтирайман, тердан жикка хул булиб кетганман. Утган тунда нима булганини бир зум унутиб, тартибсизликка ажабланиб тикилиб колдим: куйлак эски латтадек бурчакда ётибди, лампа агдарилган. Кейин эримнинг хайвоний хуррагини эшитдим-у, хаммасини эсладим - бу махлук хеч нима булмагандек ёнимда ухлаётган экан. Гижимланган чойшабда кон доги... 23 Арабчада «Табриклаймиз». 64 Ёигим 10 да ва мен т урмушдан ажрашганман Келинойи кайнонамнинг сузини такрорлайди: «Mabrouk!» У жилмайиб, догга разм солиб карайди. Кайнонам мени коп кутаргандек ушлаб кутарди-да, ваннахонага олиб борди. Нима, менга ёрдам бермокчими у? Аммо нега бакирганимда келмади? Ёки утган тунда мен билан юз берган вокеага алокаси борми? Ваннахонада устимдан деярли муздек сув куйди, кизи билан бирга тухтамасдан: «Mabrouk!» деб такрорлади. Муздек сув окими остида, икки мутлако бегона аёл каршисида ялангоч холда узимни буткул химоясиз х,ис килдим. Сув ичимдаги кирни ювмади. Нега мен билан бу вокеа юз берди? Нега мени огохлантиришмади? Нега ойим хозир узокда? Нега отам бу никохни уюштирди? Нахотки мен бирон ишим билан шунга лойик булган булсам? У мен тургандан бир неча соат утиб уйгонди. Нонуштада нигохим тушмаслиги учун угирилиб олдим. У огир хурсинди, кейин кун буйи ишлаш учун чикиб кетди. Мен эса Аллохдан ёрдам сураб, бурчакка тикилиб олдим. Танам каттик какшарди. Хдётим бир умрга шу махлук билан богликка ухшайди. Мен копконга тушдим ва у бекилиб колди. ♦*♦ Янги хаётим мен Санада куникканларимдан бут­ кул фарк киларди. Уйдан ёлгиз чиколмайман, сувга боролмайман, эътироз билдиролмайман, шикоят килолмайман. Мактабга бориш хакида ran булиши мумкин эмас. Кхаржи энди менга бахтли болаликни эслатмайди - кишлок менинг камогимга айланди. Бутун куним уйда каттиккул кайнонамнинг назорати остида утади - сабзавотларни туграйман, то65 Нужуд АЛИ вукларга ем ташийман, йигиштираман, идишларни юваман, мехмонларга хизмат киламан, чирк босган жирканч кастрюлькаларни тозалайман, полларни кулранг сассик латталар билан юваман. Бир сонияга хам чалгиёлмайман: кайнонам дарров ётли бармоклари билан сочимдан тутиб, хакикий дуруст хотин нима билан шугулланиши кераклигини тушунтиради. Охир-окибаг менинг узим хам ошхонадагиларнинг барчаси сингари куримсиз ва суллох бул и б колдим. Бир куни кучадаги бошка болалар билан уйнашга рухсат сурадим. - Нима, бу ерда таътилдаман деб уйлаяпсанми?! - Илтимос, хеч булмаса икки дакика... - Бу хакда хатто уйлама хам! Оиламизни шарманда килмокчимисан? Сен эрли аёлсан, кучада санкиб, дуч келган одам билан мулокот килолмайсан. Бу сенга пойтахт эмас, бу ерда коидалар бошка. Бир мартада тушунмасанг, эрингга тушунтириб куйишини тайинлайман. *** Уни зрим деб аташдан жирканаман - уйдан эрта тонгда чикиб кетиб, шомга якин кайтади. Келиши биланок войдИ24 ёнига утириб олиб, кечки овкатни талаб килади. Мен уни деярли курмайман, лекин энг куркинчлиси - тунда уша хонада булади. Мен хаммаси - тун, огрик, уят, шафкатсизлик такрорланишини биламан. У хеч качон мени исмим билан чакирмайди - факат кизалок деб гапиради. 24 Мусулмонларда овкатланиш столи урнидаги жихоз. 66 Ёшим 10 да ва мен турмушдан ажрашганман ♦** Фаёз мени турмушимизнинг учинчи кунидан уришни бошлади. У итоатсизликка заррача токат цилмайди. Бир гал чирокни учириб, ёнимга ётишига йул куймасликка уриндим, у эса мени урди. Аввалига куллари билан урди, кейин хонада у ёвдан бу ёкка улоктиришга тушди. Кейин таёк пайдо булди. Фаёз мени айникса бегоналар олдида хурлашдан рохатланади. Х,имоячиларим йук - кампир онаси Хамма нарсада уни куллар эди. - Зорланишларингдан чарчадим! Мен куну тун шуни эшитиш учун уйланмадим! Куркиб колган хдйвончадек яшардим, доим янги зарбалар, тарсакилар ва хдкоратларни кутардим. Крвугим .пастидаги огрик менга тинчлик бермас, х,ар куни янги кукаришлар ёки шилинишлар кушиларди. Кайнонамнинг олдига кушни аёллар тез-тез гаплашиш учун кириб туришади - улар доим мен­ га кизиксиниб караб, бармокларини бигиз килганча нима хакдадир пичирлашишади. Улар нимани мухокама килишади, билмайман. * ** Имкон булиши биланок бутун дунёдан яширишга уриниб, пана бурчакка тикилиб оламан. Уларнинг хдммасидан каттик нафратланаман! Нахотки никох, шундай булади? ^амма аёллар шуни бошдан утказадими? Айтишларича, эркак ва аёл уртасида севги мавжуд - бунга ишонишим кийин. 67 Нужуд АЛИ *♦♦ Кунлар шу зайлда утди, хаммаси уша-уша. Канча вакт утганини аник билмайман. Мен ухламасдим, чунки жисмим билан килишни истаган хамма ишини килгандан сунг тинчланолмасдим. Кундузи бошимни осилтириб мудрайман, атрофда нима булаётганини зурга англайман. Санани, мактабни, хам­ ма ака-ука, опа-сингилларимни согинаман. Абдо ва Муроднинг охири йук киликларию, Монанинг хазиллари ва Раудханинг саноклари етишмайди. Хайфа хакида куп уйлайман ва отам уни Фаёзга ухшаган бировга бериб юбормаслигини дуо килиб сурайман. Оиламни хар куни эсласам-да, вакт утиб уларнинг юз чизиклари - шакллари, бурунлари, ёнокларидаги кулгичлари, овозлари хотирамдан уча бошлади. Шунда яна оиламни куришни истайман деган катъий карорга келдим. ♦** Хар тонгим Санага боришни утиниб сурашдан бошланади. Улар билан гаплашишни орзу киламан, бундан бошкаси нарсаларга имкон йук: Кхаржида электр ва телефон йук, у ердан хеч канакасига кетиб булмайди. Агар ёзишни билганимда оиламга хат ёзардим, лекин мактабда бизга энди уз исмимиз ва бир-иккита бошка оддий сузларни ургатишганди. Колаверса, тогамдан бошка хеч ким укишни билмайди. Мен ота-онам кандай балога йуликканимни билса, хаммасини тугрилай олишига каттик ишонардим. Нима килиб булса хам Санага кайтишим керак. Кандай йул тутса булади? Кочиб кетсамми? Бу режани хаёлимда куп марта айлантирдим, бировни68 Ёшим 10 да ва мен турмушдан ажрашганман кига яшириниш ва шахаргача етиб олиш учун бировдан ёрдам сурашнинг иложи йук. Дунёдаги энг каттик курикланадиган хеч бир камок Кхаржига тенг келмайди. *** Омадим келди - хУнграшларим билан Фаёзни шунчалик безор килдимки, у ён бериб, ота-онам би­ лан куришишимга рухсат берди. У бирга боришимизни, кейин хам - бу гапга алохида ургу берди албатта, бирга кайтишимизни айтди. Менга барибир эди - у фикридан кайтиб улгурмай, нарсаларимни йигиштиришга отилдим. Санага борадиган йул менга юз баробар киска туюлди - них,оят Кхаржининг дахшатларидан узокка кетаётганимдан жуда хурсанд эдим. Аммо бу дахшатлар осонликча чекинишни истамасди. Мудраб колсам, хотираларим дарров уша илк тонгнинг дахшатли манзарасини тикиштиради: кон, устимдан сув куяётган кайнонам, полда гужанак булган озгин танам. ♦*♦ - Эрингни ташлаб кетолмайсан, Нужуд! Отамнинг муносабати мен учун кутилмаган хо­ лат булди - унинг х.имоя килишига ишонгандим. Онам у билан бах.слашишга журъат этмасди. - Нужуд, болажон, тушун, дунё шундай яралган. Хар бир аёл туйдан сунг буни бошидан утказади, буни узгартириб булмайди... Ойи, нима учун мени бундан огохлантирмадингиз? Нега менинг бу тузокка тушишимга йул куйдингиз? 69 Нулсуд АЛИ Ота-онамдан хеч нимани: тунги вокеаларни, кундузги калтакланишларимни, кайнонамнинг хурлашларини яширмадим. Хдётимнинг хар бир жирканч уятли тафсилотини айтиб бердим, улар эса парво килишмади. Узимни бу хакда гапиришга мажбур килганимда факатгина доим зрим билан бирга булиш мукаддас бурчим эканлиги хакидаги насихатларни эшитдим. - Нега тушунмайсизлар-а! Мен уни ёктирмайман. Ундан нафратланаман. У ёвуз, мени тинмай азоблайди. Мени шундай ишлар килишга мажбурлайдики... - Нужуд, сен эринг билан яшашинг керак. Энди эрли аёлсан. - Иук, уйга кайтишни, сизлар билан бирга яшашни истайман! - Бунинг иложи йук, - чурт кесди Aba. - Ammo, дадажон, илтимос... - Бу номус, шараф масаласи, тушуняпсанми? Сен ажрашсанг, оиламиз билан шарманда буламиз, акаларим эса мени улдиришади. Бу оила номуси, нега тушунмайсан, ахир. Мен уларнинг фарзанди билан шундай ишлар килишга имкон берадиган оила номуси хакида уйлашни истамайман. Фаёз етказган кийнокларга чидаш огир, лекин оилам мени химоя килади деган умид доим менга куч багишлайди. Бирок улар номус учун мендан воз кечишди... Номус - бу узи нима? Гарчи ота-онам билан мухокама килаётганларимизни тушунмаса-да, Хайфа менга узича, болаларча далда булди. Мона менинг ёнимни олишга уринди, аммо тортинчоклиги унга уз карашини химоя кили71 > Ёшим 10 да ва мен турмушдан ажрашганман шига халал берарди. Колаверса, унинг фикри хим­ ии хам кизиктиради? Биз хамма нарсани эркаклар хал киладиган дунёда яшаймиз. Аммо эркаклар карори менга маъкул эмас, факат узимга суянишим керак. ♦»♦ Кхаржига жунашни яна бироз ортга суришга эришдим, аммо вахт кисталанг, мен эса хамон халос булиш режасини уйлаб топганим йух. Оиламдан ёрдам хутиш бефойда: дадам катьий, ойим эса факат йиглайди, мен учун хеч нима килолмаслигини айтади. Куп утмай бизникига Фаёз келиб хотинлих бурчимни эсдатди. Мен каршилих килдим, ялиндим, аммо охири ён беришга мажбур булдим. Менга яна бир неча хафта Санада булишга, аммо факат унинг амакисиникида яшашим шарти билан рухсат беришди - у оилам билан бирга колсам, кочиб кетишимдан куркди. Рози булишга тугри келди, дахшатларим кайта бошланди... - Ё Аллох, качон зорланишларингни тухтатасан-а? - бакирди у бир куни тонгда кузларидан газаб учкунлари сачраб, тепамда муштларини силкитаркан. - Сиз качон менга ота-онамникига кайтишга рухсат берасиз? - кичкирдим мен кулларим билан ундан паналаниб. У талаб килишдан тухтамаслигимни тушуниб рози булди - афтидан, зорланишларим тинчини бузган эди. - Бу охирги марта, тушундингми? 71 Нужуд АЛИ *** Бу Фаёздан кутулиш учун сунгги имконим эканлигини англадим. Куп утмай Кхаржига жунаб кетамиз, Санага качон кайтишимиз номаълум, агар кайтсак, албатта. Отам ва акаларим хамон мени ёклашмасди, мени тушунадиган ва менга далда буладиган бошка одамларни излай бошладим. Шу тарика Доула, отамнинг иккинчи хотининикига бориб колдим. Доула ва унинг беш фарзанди эски куп каватли уйнинг биринчи каватидаги кичкинагина хонадонда яшайди - биз яшайдиган халта кучанинг ичкарисида. Унинг бошпанаси бизникидан х,ам ёмонрок: чикиндилар ва жамоат хожатхоналарининг ахлатлари шу кадар сасирдики, хонадонга факат бармоклар билан бурунни кисиб юриб зинадан кутарилиш керак булади. Кизил-кора куйлак кийган Доула ёйилиб жилмайганча мени карши олди: - Нужуд! Сени кураман деб уйламагандим. Кир, узингни уйдагидек х,ис кил. Доула менга доим ёккан. У жуда чиройли: сочлари узун, буйи баланд, комати келишган. Ойим унга умуман тенг келолмайди. Колаверса, Доула доим менга мехрибон ва хеч качон уришмас эди. Хдёти енгил эмас, уни йигирма ёшида узатишди - Яман учун жуда кеч. Отам унга деярли эътибор ва ёрдам бермайди, Доула факат узига суяна олади. Озик-овкат ва ижара учун тулашга унга хдр ой камида саккиз минг риёл керак - кучада тиланчилик килиб пул топади. Тунгич кизи, саккиз ёшли Жахуага доимий парвариш зарур: тугма жарох.ати туфайли юра олмайди, баъзан асаби бузилиб хуруж килади, бу бир неча соатга давом этади. Аммо хаётнинг барча кийинчиликларига карамай, Доула доим хушмуомала ва хушчакчак. 72 Ёшим 10 да ва мен тпурмушдан ажрашганман У менга хонанинг деярли ярмини эгаллаган похол каравотга утиришни таклиф килди, каравот ёнидаги кичкина печкада декчада сув кайнаяпти. Доула чой дамлаётган экан. Купинча чой болалар учун сут урнини босади. Девор буйлаб пластик халталар осилиб турибди, аёл халталарда озик-овкатларини саклайди - хаммаси ярим буш эди. - Кизгинам, жуда бахтсиз куринасан, - деди Доула кошларини чимириб. У отамни никох,имдан кайтаришга уринган кариндошларимдан бири эди, аммо аввал айтганимдек, бизнинг мамлакатда эркакнинг сузига карши айтилган аёлнинг сузи х,еч кандай ахдмиятга эта эмас. Мен Доулага ёрилишим ва мусибатимни айтишим мумкинлигини биламан - х,аёт уни ках,ри каттик килиб куймаган ва у х,ар доим хдмдардлик билдиради. - Сизга бир нимани айтиб бермокчиман... - хижолат булиб мингилладим ва х,еч нарсани яширмай унта хаммасини айтиб бердим. Доуланинг кошлари осилиб кетди, эшитганларидан хафа булгани аник. Жим булганимдан сунг у хонадондаги ягона финжонга иссик чой куйиб берди, фикрларини жамлаб: - Нужуд, менимча, факат битта чоранг бор, деди. - Х,еч кимнинг сен билан иши йук экан, судга бориш керак! Ха, албатта! Нега бу узимнинг хаёлимга келмади? Хайфа билан кушниникида мехмонда булганимда, телевизорда кайсидир сериалда судни курганман. Ушанда актёрлар Ямандагидан бошка арабчада гапирганларига эътибор бергандим. Албатта! 73 Нужуд АЛИ - Билишимча, суд - хаммасини конуний йул билан хал килишга ёрдам берадиган ягона жой. Кимдир сени судьяга олиб боришини сура. Ахир улар хукумат вакиллари-ку, хукуматнинг вазифаси эса - мушкул ахволга тушганларга ёрдам беришдан иборат. Доула мени ишонтира олди, кейинги харакатлар манзараси бирдан равшанлашди. Ота-онам менинг ёнимни олмокчи эмас экан, бу ишни судьялар килсин. Мен дахшатли буйрали хонадан узок булиш учун тогларга кочиб кетишга-да тайёр эканман, нима учун судга боришдан куркишим керак? Доулани каттик кучиб, унга астойдил миннатдорлик билдирдим. Хайрлашаётиб у менга икки юз риёл - тонгда йигишга эришган хамма садака пулларини берди. Эртаси куни тонгда катъият ва иштиёкка тулиб уйгондим - хаммаси, албатта, хал булишини хис килардим. Мен узимни одатдагидек тутиб, эътиборни тортмасликка уриндим - ювиндим, намоз укидим, чой учун сув кайнатдим, аммо ич-ичимдан сабрсизликдан ёнардим. Ойим качон уйгонаркин-а? Ойим одатдагидан кечрок уйгонди. Худди шундай тонгги амаллардан сунг кора румолининг унг чеккасига кул чузди - у ерда пул саклайди. Ичимда умид йилт этди - мана уйдан чикиш учун имконият. - Нонуштага нон олиб кел, илтимос. - Хуп, Отта. Кейинги вокеалар сизга маълум. Кийиндим, кетимдан эшикни секингина ёпдим, ярим буш кучаларга сиргалиб чикдим ва барча нонлар сингари хушбуй мазали нон ёпиладиган бурчакдаги новвойхонага 74 Ёшим 10 да ва мен турмушдан ажрашганман йуналдим, аммо бу ердаги нон айникса янгилигида яхши, хозиргина тандирдан чикди. М-м-м-м, би­ рам мазали. Узокдан араванинг шовкини эшитилди - газли ичимлик сотувчиси чикди. Новвойхонага деярли келиб колдим - шунчалар якин бордимки, иссик кИоЬг кулчаларининг ширин хидини сеза бошладим. Нонга аллакачон бир катор одам навбатга туриб булган. Сунгги дамда журъат килиб, мавземизнинг марказий кучасига олиб борадиган кучага бурилдим. «Нужуд, сен судга боришинг керак», хаёлимда Доуланинг сузлари айланди. Кучада кетиб борарканман, куркувдан титрадим - мени таниб колишса-я? Кдриндошларимни учратиб колсам ёки катталар бирон нимадан шубхаланиб колишса-я? Куринмас одамга - кора румолдаги куплаб эрли аёлларнинг бири булишга уриниб, гпцаЬни ичкарирок тортдим-да, автобус бекатига караб юрдим. Биз сувли пластик баллонларни сотиб оладиган бакколлик дукони олдида йуловчиларни шахар марказидаги Тахрир майдонигача элтадиган сарик-ок автобус тухташини билардим. Мен навбатда ёлгиз турган ягона кичкина киз эдим, шунинг учун имкон кадар узимни сездирмасликка ва хеч кимнинг кузига ташланмасликка уриндим. Фикрларим пешанамга ёзилгандек туюларди, шунинг учун бошимни имкон кадар куйи солиб, зур бериб йулга куз тикдим. Автобус келди. Хдйдовчи пардачани очгандек эшикни очди, мен туда билан бирга салонга кирдим. Уйдагиларнинг мен кочганимни сезиб, полиция чакиришларидан аввал иложи борича судга тезрок етиб боришимини дуо килиб сурадим. Автобуснинг оркасига сукилиб кириб, бошидан оёгигача уралиб олган икки семиз аёл уртасига утирдим. Мен яна Нужуд АЛИ узимни куринмас одамдек тута бошладим: нигохимни ерга тикдим, деразадан карашни узимга такикладим - таниш одам утиб колса-чи? Автобус Сана кучаларида секин кетиб борарди. Пойтахтимиз бирам катта, бу ерда канча одам яшайди! Тонгги тирбандликлар бошланди, кучада одам гавжум - кимдир ишга, кимдир дуконга кетяпти, хар ерда кучада сакич, ясмин гулдасталари ва бошка майда-чуйда сотадиганлар итарилишади. Иулда Фарес хакида уйлардим - кочиб кетишга кандай жасорати етди экан? У кочиб кетолган экан, мен хам коча оламан! Кизик, дадам кизи жамоат транспортида хамрохсиз кетаётганини билса, нима дерди? Хойнахой. яна оила шаъни хакида ran очарди. ♦** - Охирги бекат! - деб бакирди хайдовчи. Уддаладим! Марказга етиб келдим! Яна туда орасида сурилганча шошиб хайдовчига йул хаки учун бир нечта танга бердим-да, тезда автобусдан тушдим. Шундай килиб, мен марказда эдим, лекин суд каерда жойлашганини умуман билмасдим. Мени вахима босди: адашиб колсам, полициячилар топиб, уйга кайтаришса нима булади? Кимдандир йулни сураш керак, аммо кандай килиб эътиборни тортмасдан сураш мумкин? Эрталабки куёш нурлари кузни камаштирар ва мулжал олишга халал берарди. Омадим келди - ишламаётган чоррахадан сал нарида буш сарик автомобилни пайкадим. Такси! Яманда улар куннинг исталган пайтида жуда куп булади. Оталар угилларига оёклари педалга ета бошлаши биланок хайдовчилик гувохномасини сотиб олиша76 Ёшим 10 да ва мен турмушдан ажрашганман ди. Бу ерда хайдовчилик пул ишлаб топишга яхши имконият саналади. Бир марта Мона билан таксига чикканман, шунинг учуй кандай йул тутишни биламан. Тугри, таксида ёлгиз юриш одобдан эмас, аммо айни дамда жамоатчилик фикри билан сира ишим йук. - Судга боришим керак, олиб бориб куйинг, дедим довдираб колган хайдовчига. Менга ухшаган йуловчиларни куп ташимаслиги аник. Яхшики, у кат чайнаш билан банд - менга ортикча савол бермади. Юрагим борган сари дукиллаб уряпти - мен деярли манзилга етдим! *** - Етиб келдик, тушинг! Хдйдовчи ички х,овли ва баланд махобатли бино­ га олиб кирувчи йулни тусган темир дарвозалар олдида тухтади. Мен фикрларимни жамлаб олиш учун автомобилда бироз утирмокчи эдим, аммо тартибга солувчи тезрок жунаши учун хайдовчига ишора кила бошлади: биз бошка автомобилларнинг йулини тусаётгандик. Шошиб хайдовчига бор тангаларимни бердим ва машинадан тушдим. Энди такдирим бу ёгига Аллохнинг иродасига боглик. Еттинчи боб АЖРИМ 2008 йилнинг 15 апрели Бахтиер куним биз кутгандан олдинрок келди. Суд залита кириб булмайди - нахотки уларнинг хаммаси бу ерга мен учуй келган булса? Акл бовар килмайди. Шада ишим шов-шув кутаришидан огохлантирганди, аммо у хам бунакасини кутмаганга ухшайди. У менинг ажримим билан атиги бир хафтадан бери шугулланаётганди, лекин шу вахт ичида телевидение ва матбуотни, аёллар ассоциацияларини оёкка тургизди - мана энди уларнинг бари камералари, фотоаппаратлари ва диктофонлари би­ лан котиб турибди. Исиб, бугилиб кетяпман, нафас олиш кийин, калин кора чодра тагида тер сув булиб окяпти - кизик, хаммада шундай буляптими ёки мен хаддан ташкари асабийлашяпманми? - Нужуд, жилмайиб куй! - деб кичкирди бир фотосуратчи хамкасблари тудаси орасидан сукилиб киришга уриниб. Х.еч нимага эришолмайди - хатто осмон узилиб тушганда хам, улар бир сантиметрга булсин сурилмайдигандек туюлади. 78 Ешим 10 да ва мен турмушдан ажрашганман Бироз тинчланиш учуй оломон орасида бирон таниш юзни куришга уринаман, кейин хижолат булиб Шадага ёпишаман. Таниш ясмин ифори тинчлантиради - ахир бу менинг иккинчи онамку, у мен и хи моя кил ад и. - Шада Khaleh25! -Ха? - Куркяпман. - Ташвишланма - хаммасини уддалайсан. Биз хаммасини уддалаймиз. Холатимни куп ойлар давомида турмушдаги оддий холдек курсатишди, хозир эса шунча одам мени куллаб-кувватлаш учун келибди. Аммо бу ерда анъаналар.тарафдорлари хам булса керак. Менга саволлар беришса, нима киламан? Биз хеч качон буни мухокама килмаганмиз, нимани ва кандай гапириш кераклигини билмайман. - Шада... Биласизми, узимни хозир президент Бушдек хис киляпман. У америкалик, у хакда эшитганмисиз? Уни телевизорда куп курсатишади... Шада менга жилмаяди: - Хаммаси яхши булади. Мен хам жилмайишга уринаман, лекин ичимда Хамма нарса котиб колгандек: карахт булиб, танамнинг биронта мушагини кимирлатолмайман. Хозир бари кандай булади? Ажрим жараёнлари кандай 6ÿлиши хакида умуман тасаввурим йук - мактабда буни ургатишмайди, Шададан сураш эса хаёлимга келмабди. Якиндагина мени буткул бошка нарсалар 25 Арабчада «хода». 79 НужуО АЛИ банд этганди. Хозир эса укитувчиларим турмушга чиккан-чикмагани хакида сира уйлаб курмаганимни тушундим. *** Бирдан миямни оддий ва дахшатли фикр кемира бошлади: ахир у рози булмаслиги мумкин-ку. Шунчаки «йук» деса ёки ханжарини ишга солса-чи. Кейин эса уни хамма ака-укалари ва кишлоц эркаклари химоя килади, албатта. Унда нима киламан? - Нужуд, илтимос, ишон - хаммаси яхши булади, - Шада елкамни силаб, тинчлантирди. Дицкат билан караб, унинг мендан кам хаяжонламаётганини тушундим. Бу тун Шада куз юммади кузларининг таги осилиб колгани ва хоргин киёфаси буни сездириб куйяпти. Шунга карамай, мафтункор куринади: узун кулранг юбка, баланд пошна, туникасига мос пушти румол. Мени кувонтириш учун шундай кийинган булса керак - ахир пушти менинг севимли рангим. Шада ишбилармонлардек куринади ва узини жуда дадил тутяпти. Огир дамда уни менга юборгани учун Аллохга бехад шукур киламан. Кутилмаганда туда орасидан бир одам ёнимга келишга астойдил уринаётганини сездим. Ахир бу «Йемен Таймс» мухбири Хамид Тхабет-ку. У ме­ нинг янги дустим, бизни Шада таништирган. Менга катта ака маком и да, факат Мухам маддан мехрибонрок. Кизик, ундан канча катта экан? У жуда мехрибон: мехрли юзи ва самимий табассуми мени бир куришданок мафтун этди. Хамид Тхабет билан бир неча кун олдин судда танишдим - у ерга мен билан танишиш ва интервью яо Ёшим 10 да ва мен турмушдан а.нерашганман олишга келибди. Хамид хушмуомалалик билан мени суратга олиш мумкин ёки йуклигини суради, кейин ручка билан ёндафтарини чикариб, оилам хакида, туй ва никох, Кхаржига кайтганимдан сунг кандай яшаганим, уша дахшатли биринчи кеча хакида саволлар бера бошлади. Хаётимнинг бу тафсилотларини очик айтишдан уяламан. Кандай килиб уятдан, айникса, чойшабдаги кон томчиси хакида гапириб бераётганимда, ёниб кетмаганимга хайронман. - Кандай хддди сигди... Ахир сен х,али жуда кичкинасан... Хамиднинг юзида дах,шат, куркув ва хамдардлик коришмаси котиб колди - мен унта ишониш мумкинлигини тушундим ва фикримни жамлаб, давом этдим. - Бошка болалар билан кучада уйнашни жуда хохдайман, лекин Фаёз рухсат бермайди. У мени уради, купол ва ёкимсиз гапларни гапиради, тунда эса мени кайта-кайта шуни бошдан утказишга мажбур кил ад и... Хамид барчасини батафсил ёзди - ёндафтарида битта х,ам буш жой колмади. У х,атто отам ва эримни суратга олиш учун камокка киришга хам эришди. Шада унинг маколаси жуда яхши чиккани ва катта шов-шув кутарилганини айтди - бу матбуотда мен хдкимдаги биринчи макола булди. Усиз биз хеч нимага эришолмасдик. *** Мажлислар залида бир талай камераларга нишон булдим. Куркяпман. Залга икки аскар хамрохлигида Нужуд АЛИ отам ва уша махлук киришяпти. Куринишидан иккиси нихоятда даргазаб, аммо биз томонга карашга ботинишмаяпти. Кейин бирдан, ёнимизга келганда, Фаёз Шадага угирилди: - Узингдан гурурланяпсанми? Бу ерда роса уйин-кулги уюштирдинглар-ку, менинг туйимга киёслаб хам булмайди! Мен хаммасидан хам купрок шундай тукнашувлардан курккандим. Газабимнинг чеки йук унга бундай гапларни гапиришга кандай хадди сигди? Аммо Шада узини дадил тутди: нигохини олиб кочмади, кескин хужумга карши хеч нима демади. Узини совуккон ва дадил тутишда давом этиб, уни нигохи билан судланувчилар уриндигигача кузатди. - Эътибор берма, - газаб тулкини бироз чекинди. Бу аёл мени хайратга солишда давом этяпти. Мен бироз булсада у каби хотиржам булишни истайман - куркувдан тиззаларим букилиб, тилим карахт була бошлади. Отамга карашга журъат киламан - у норозиланиб карайди. Аммо, Aba, менга бошка чора колдирдингизми? Бошкача йул тутолмасдим! Кейин норозилик ортида яна бир нима уятни илгайман. Нихоят, бизнинг мамлакатда уша мураккаб суз - номус нимани англатишини тушундим. Суд залидаги тартибга жавобгар аскарнинг мингиллашини эшитаман: «Биринчи марта шунча одамни куряпман. Бунча катта оломон!» Яна камералар шикирлашга тушди - Мухаммад ал-Гозий, ишимнинг бош судьяси кирди. Унга 82 Ёшим 10 да ва мен тпурмушдан ажрашганман кийган кийимига (белбогига jambia, анъанавий ханжар магрурона тикилган), столи ёнига боришига, утиришига ва когозларни териб куйишига тикилиб карайман. Х,аРакатлаРи салобатли - мухим ха­ бар айтишга хозирланаётган президентга ухшайди. Ёнидаги курсига судья Абдо утирди. Иккиси хам бу ердалигидан ва мен томонда эканлигидан канчалар хурсандман. - Кудратли ва рахмли Аллох, номи билан суд мажлисини очик деб эълон киламан, - деди жаноб ал-Гозий ва ишора билан мени хамда Шадани утиришга таклиф килади. Чап томонимизда отам ва у турибди. Икки булакка булинаётгандек буламан - бир пайтнинг узида бу дамдан хам рохатланаман, хам коронгирок бурчакка тикилиб олишни истайман. Судья Абдо суз бошлади: - Суд мажбуран турмушга берилган кизалок Нужуднинг ишини куриб чикмокда. Туйдан сунг у ни Кхаржи вилоятига олиб кетишган, эри у ерда кизни, хали балогатга етмаганига карамай зурлаган. Бундан ташкари, эри Нужудни урган ва хурлаган. Бугун биз унинг ажрим хакидаги аризасини куриб чикяпмиз. Залдаги халой и к шовкин солди. Мана у, адолат тантана килган, эзгулик ёвузлик устидан галаба козонган дам. Э, Аллохим, шундай килгинки, бугун бу махлукдан халос булай! Судья ал-Гозий оломонни тинчланишга чакириб, ёгоч болгача билан столни такиллатди. У мен танамнинг хар битта хужайрасигача нафратланадиган одамга мурожаат килди. 83 Нужуд АЛИ - Икки ой олдин шу кизни хотинликка олдинг. Суд олдида жавоб бер, уни калтаклаганинг ва жинсий муносабатларга мажбур килганинг ростми? Махлук судьянинг сузларини фахмлашга уриниб, унга тикилиб колди, кейин: - Бу ёлгон, - деди. - У хам, отаси хам никохга розилик берган. Ёнокларим кизий бошлайди - кандай килиб бунчалик хотиржамлик билан ёлгон гапириш мумкин? - Саволимни такрорлайман - у билан жинсий алока килганмисан? Залда хамма котиб колди - жимликдан кулокларим шангиллади. - Йук! - Уни урганмисан? - Йук, буларнинг хаммаси ёлгон, унга бармогимни хам теккизмадим. Чорасизликдан Шаданинг юбкасига ёпишдим. Кандай килиб судга бунчалик ишонч билан ёлгон гапириши, тагин тиржайиши мумкин бу сурбет? Мени ахмок килиб курсатишига йул куймайман, уз сузимни айтишга журъат киламан. Кичкираман: - Хамма гапи ёлгон! Судья ниманидир ёзди, кейин отамга мурожаат килди. - Сиз кизингизнинг никохига розилик берганмисиз? -Ха. - Нужуд неча ёш? 84 Ешим 10 да ва мен турмушдан ажрашганман - Ун уч. Нима?! Мен доим туккиз ёки ун ёшларда булсам керак, деб уйлардим. Ун уч ёш булишим мумкин эмас! - Нужудни турмушга беришимга сабаб шуки, куркардим... Куркардим... - давом этди отам. У асабийлашди, кузлари эса кизарди. У нимадан куркарди? Тушунмайман! Отам роса хис-туйгу билан гапирди - сакраб туриб, хаяжон билан кулларини силкитди: - Мен Нужуд опаларининг такдирини такрорлашидан куркардим... Бир эркак икки кизимнинг хдётини барбод килди, уларни тахкирлади. Мен.отамнинг гапларидан хеч нимани тушунмадим. У нимани назарда тутяпти? Судьянинг саволлари хам борган сари тушунарсиз булиб боряпти. Уларнинг мулокоти тезлашди, айбловлар ва жавоблар бирин-кетин, дул каби ёгилди. Овозлар баландлашди, хар ким узиникини маъкуллади ва таслим булмади; оломон уларнинг гапини маъкул­ лади - бир пайт ким нима деяётганини ажратиб булмай колди, залда акл бовар килмас гала-говур турди. Кутилмаганда зрим Мухаммад ал-Гозийнинг олдига бориб, ниманидир тушунтирди - болгача такиллади. - Биз эрнинг илтимоси билан мажлисни ёпик эшиклар ортида давом эттирамиз. Биз хеч ким - томошаталаблар хам, мухбирлар хам йук кичикрок хонага утдик. Бу факат оилавий иш. Мен хатто севиндим - хаётимнинг бундай шахсий жихатларини хамманинг олдида мухокама килишганда узимни нокулай хис килаётган эдим. Судья савол беришда давом этди: 85 Нужуд АЛИ - Жаноб Фаёз Али Тхамер, никох тузилганини тасдиклайсизми? - Х,а. Лекин мен жуда юмшок ва эхтиёткор муносабатда булдим... Ва албатта, Нужудни хеч хам урмадим... Бас! Ортик бу ёлгонга токат килмокчи эмасман. Бутун танамдаги кукаришлар каердан пайдо булган унда? Яна суднинг эътиборини узимга каратишга уриндим: - У алдаяпти, ёлгон гапиряпти! Менинг сузларим тепкидек таъсир килди. Фаёз газабдан корайди ва отамга ёлгончи, хоинлигини, акмок килганини, катталигимга ишонишга мажбур этганини айтиб бакира бошлади. Отам унта ун беш ёшга тулмагунимча мента тегинмасликка суз берганини айтиб кичкирди. Охири махлук шарт куйди: отам мен учун берган пулларини кайтарсагина, ажримга рози булишини айтди. Улар савдолашишни ва мен учун ким канча олгани хакида бахслашишни бошлашди. Гангиб колдим - канака пул? Кимдир мен учун эллик минг риёл26 беришни таклиф килга­ нини эшитдим. Нима учун улар меннинг устимда дуконда сотиладиган молни савдолашгандек гапиришади? Буларнинг бари качон тугайди-ю, мени тинч куйишади? Нима учун мен катталарнинг тарази туфайли болалар азоб чекадиган дунёда яшайман? *** - Суд карори билан никох, бекор килинади, деди судья ва болгача билан столни такиллатди. ■ь Бу пул яманлик ишчининг уртача гурт ойлик маошига тент. Ёшим 10 да ва мен турмушдан ажрашганман Мен интикиб кутган вокеа содир булди! Никох.им бекор килинди, мен эса озодман! Мен шу кадар бахтлиманки, зрим ва отамни синов муддати ёки жаримасиз эркинликка чикариб юборишларига хатто эътибор хам бермадим. Мен хонадан чикиб, суднинг биринчи залидаги оломон хеч каерга кетмаганини тушундим. Шунча пайтдан бери мени кутишибди. Атрофдаги одамлар суд карорини маъкуллаб олкишлашди ва чапак чалишди - хар томондан кувончли: «МаЬгоик!» эшитилади. - Нужуд, илтимос, томошабинларимиз учун бир-икки огиз гапиринг! - кичкиради мухбир микрофонни шундок юзимга тикиштириб. Хамма гуё аклдан озгандек, атрофда тартибсизлик бошланди: хар ким менга якинрок келиб, шахсан табриклашга уринди, баъзилар совгалар таклиф этди ёки танишишни таклиф килди. Журналистлар зич булиб ураб олишди, хаммаёкда камералар, очилиб-ёпилувчи курилмалар ва чакноклар шикирлади. Ёнимга хаяжонга тушган бир эркак келиб, кулимга бир юз эллик минг риёл куяди - умримда бунча пул курмаганман. - Нужуд, сизнинг жасоратингиз фахрланиш ва мукофотларга муносиб! Унг томонимда яна бир эркак ироклик кандайдир аёлнинг тилла такинчоклари хакида бир нималарни гапириб, уларни кабул килишим кераклигини айтади... Эримнинг кариндошлари бу дамни барбод килмаслиги мумкин эмасди, албатта. Фаёзнинг акалари газаб билан уларнинг оиласини шарманда килганимни, энди бу догни ювиб булмаслигини айтиб баки87 Нужуд АЛИ ришди. Мени бу ташвишлантирмайди - мен ютдим, энди уз хаётимни узим кура оламан. Мен бошка х,еч качон турмушга чикмасликка катъий карор килдим. Х,имоячим Шадага угирилдим: - Шада Khaleh! Конфет хоклайман! Куп уйинчок кам! Ширинликлар кам. У ёйилиб жилмайди, кУлимдан тутди ва биз бирга чикиш эшиги томон юрдик. 88 Саккизинчи боб ТУГИЛГАН КУН Мен суд биносини бир неча соат олдин тарк этдим, аммр хдли х,ам узимни галати х,ис киляпман. Машиналар шовкини энди гашимга тегмайди. Бир неча х,исса музкаймок егим келди, дукон эшиги олдида утирган мушук эса уни кулимга олиб, рохдтланганидан хуриллаб юборгунча силаш истагини уйготди. Бахтдан яшнардим, бутун дунё менга жавобан яшнаётгандек туюлди. - Шада, куринишим кандай? - Нужуд, сен жуда чиройли кизсан. Шада менга янги кийимлар совга килди, уларни кийиб олдим - эгнимда пушти свитер ва ранг-баранг капалак тикилган кук жинси. Сочларим кокил килиб йигилиб, яшил тасма такилган. Ёкимсиз кора чодра утмишда кол ди. *** Шада билан Х,амид ва «Йемен Таймс»нинг бошка журналистлар билан учрашувга шошяпмиз. «9 Нужуд АЛИ Тахририят хашаматли, Сананинг бой мавзесидаги биноларга ухшайдиган турт каватли бинода жойлашган. Ичкари жуда ёкимли - мармар зина, шаффоф, тоза деразалардан бемалол тушадиган куёш нурлари деворларда сарик шулъалар колдиради. ♦♦* Учинчи каватда бизни газета бош мухаррири Надия кучоклаб карши олди. Аёл кишининг шундай катта тахририятни бошкариши хайратланарли. Нахотки унинг эри карши булмаса? Надия фикрларимни пайкаб, шух кулди. Биз унинг ортидан кенг хона ёнидан утиб, полида ёстиклар билан бирга учинчоклар ётган болалар хонасига кирдик. Надия бу кизининг хонаси эканлигини тушунтирди - уни баъзида тахририятга олиб келади. Буни каранг, бутун хона бир нафар кичкина киз учун! Бу менинг дунёмдан буткул фарк килади хаётнинг бундай ранг-баранглиги мафтун килади ва шу билан бирга чучитади хам. Аммо бу илк сюрприз эди, холос. Тахририят ичкарисига кирарканмиз, деярли хамма журналистлар аёллар эканлигини куриб ажабландим. Кимдир анъанавий niqab кийган, чой хуплаш учун унинг чеккасини сал кутаради. Бошкалар бошини ранг-баранг румоллар билан бекитган, румол остида эса малла сочлар ва мовий кузлар куриниб туради. Буёк сурилган узун тирноклари ёндафтарларига тез-тез ёзишларига халал бермайди. Улар хорижликлар - немислар ёки америкаликлар - булиб, яман эркакларига турмушга чикиб, тил ва маданиятни нолдан бошлаб урганишган. Кизик, улар ресторанга овкатланишга кетаётганда лабларини буяшадими? 90 Ешим 10 да ва мен турмушдан амсрашганман Мен уларнинг ишлашини сехрлангандек кузатдим - бул ар кандай ажойиб аёллар! Бири хозир мухим сухбат киляпти: телефонда ким биландир гаплашяпти. Телеэкранли кандайдир машиначанинг тугмаларини такиллатиб, бармокларини чаккон кимирлатишларини-чи! Мен хам шундай килсам эди: бир вактнинг узида хам ишласам, хам «Том ва Жерри» курсам! - Нужуд, ахир булар компьютерлар-ку! - хитоб килди Хамид довдираганимни сезиб. - Бу махсус курилма, унда матн териш, хат жунатиш ва суратларга ишлов бериш мумкин. Буни каранг-а - суратларга ишлов бериш ва хатлар жунатишга мулжалланган курилма. Ва аёллар ундан фойдаланишни билишади - тагин шундай усталик билан! Мен хам ун-йигирма йилдан сунг шундай - нафакат чиройли, балки укимишли, илгор булишни истайман. Мен хам журналист булсам керак. Ёки адвокатми? Балки иккисини уйгунлаштириш мумкиндир? Нима булганда хам одамларга нафи тегадиган касбни узлаштиришни истайман. Аммо бунинг учун жуда яхши укиш керак, мен хам яхши укийман, яхши укийман, деб узимга суз бераман. ♦** Журналистлар билан умумий учрашув кон­ ференция залида утди - Шаданинг айтишича, бу мухим вокеаларга мулжалланган махсус хона экан. Киришим билан яна маъкулловчи кичкириклар ва табриклар ёгилди - хамма менга жилмайди, куз кисди, хатто хаводан бусалар йуллади! Бу туш эмаслигига ишонч хосил килиш учун астагина чап Нужуд АЛИ билагимни чимчилайман. Хдммаси хаки катан юз беряпти. Мухим вокеа - менман. Кейин совгалар топшира бошлашди! Биринчи булиб кизил юмшок айикни кутариб, Хамид ёнимга келди - айик жуда катта, елкамгача етади. Корнида юракча расми бу­ либ, тушунарсиз кандайдир ёзув тикилган. - Бу ерда «I love you» деб ёзилган - инглизчада «Мен сени севаман» дегани. Менга хар томондан совгалар олиб келишди. Ёркин халталар ва тасмали кутилардан уюлган тог ёнида утираман. У ерда нималар йук дейсиз: элек­ трон пианино, каламлар, раем чизиш учун альбомлар, судьянинг кизиники каби Fulla кугирчоги... Миннатдорлик билдириш учун суз ахтараман, аммо факатгина тортиниб shokran27 сузини айта оламан. Менга яна торт хам совга килишди! Кремдан ясалган атиргулларга гарк булган бешта олчаси бор шоколадли торт. Мона билан Хайл кучасида сайр килиб, мухташам кургазмаларга бурним билан ёпишганимда шундай байрам хакида неча марта орзу килганман? Улар асл дунё билан хеч кандай умумийлиги булмаган болаларча орзулар эди. Аммо асл дунё хам хайратга солиши мумкин экан. *»* Бугун биринчи марта «байрам» сузи нимани англатишини тушундим - у менинг кокос кириндиси сепилган севимли конфетларим сингари ширин ва карсилдок. 27 Арабчада «рахмат». 92 Ешим 10 да ва мен турмушдан ажрашганман - Ажрашганим муносабати билан уюштирилган байрамим туй байрамидан минг карра яхширок! дейман жилмайиб юмшок айигимни кучарканман. - Сенга бирон узига хос кушик куйлаб бериш керак, - дейди Надия. - Биламан! - дейди Шада. - Сенга «Тугилган кунинг билан!»ни айтиб берамиз. - Нима у - тугилган кун? - Бу одамнинг дунёга келгани нишонланадиган байрам. - Шада, у холда кичик бир муаммо бор... Халиги... мен качон тугилганимни билмайман. - Бугун сенинг буткул бошка хаётинг бошланяпти - унй тугилган кунинг деб хисобласак-чи? таклиф килади Шада. Бу гояни хамма бирдек маъкуллади, кулги ва карсаклар янгради. - Тугилган кунинг билан, Нужуд! Тугилган ку­ нинг билан! Мен кулиб, улар билан бирга чапак чаламан яхши одамлар куршовида булсанг, бахтли булиш канчалар осон. 93 Тук,к>изинчи боб МОНА 2008 йилнинг июни Ажрим хаётимни буткул узгартирди. Мен яна тунлари хотиржам ухлай олишимдан, бадан и мни янги кукаришлар, конталашлар безамаслигидан бахтлиман. Аммо шу билан бирга, бу синовдан миннатдорман - у мен и кучлирок, дадилрок килди; энди нимани исташимни ва менга нисбатан кандай йул тутиб булмаслигини биламан. Ажримга эриша олганимдан бехад гурурланаман. Махаллий машхур шахсга айландим, шекилли - менга халигача кучада нотаниш аёллар салом бериб, хурсанд булиб: «МаЬгоик!» дея кичкиришади. Гарчи бу суз уша дахшатли кунни эслатса-да, уни эшитиш ёкимли. Мен атрофимда булаётган ишларга, ота-онам нима хакда гаплашаётганига купрок эътибор бе­ риб, уз оилам сирини аста-секин била бошладим. Биринчи булиб хакикий Монани билиб олдим. 94 Ёшим 10 да ва мен турмушдан ажрашганман ♦** - Шошманглар, мен хам сизлар билан кетаман! кичкирди Мона мен ва Эман утирган автомобилни кувиб етиб. Эман - аёлларнинг хукуклари учун курашадиган жамоатчилик фаолларидан. Бугун хорижлик журналист аёл билан учрашамиз. Суддан сунг мен яна ота-онам билан бирга яшай бошладим - Яманда оила ичида зуравонликка учраган кизлар учун махсус марказлар йук. Булган такдирда хам, у ерда колардим деб уйламайман - яна уз оилам билан бирга булганимдан жуда хурсандман. Отам билан муносабатларимиз таранг, лекин узимизни бари утмишда колгандек курсатишга уринамиз. Ота-оцам аэропортдан унча узок булмаган Дарес туманидаги янги уйга кучиб утди. Х,озир биз икки хонали кичкина уйда ижарада яшаяпмиз. У ерда мебель деярли йук - факат деворга тираб куйилган ёстик куп. Кечаси купинча кунаётган ёки парвозга шайланаётган самолётлар шовкинидан уйгониб кетамиз. Лекин мен нолимайман. Мухими, кадрли Хайфам энди менинг химоям остида. Хамид менга мобиль телефон совга килди, худди Шаданикидек исталган пайтда химоячиларимга кунгирок килишим мумкин. Мухаммадни, катта акамни, бу шов-шув роса асабийлаштирди. У мен ва Хайфага тез-тез овозини кутаради, хатто отамни айблашга ботинади: оиламизнинг шаънига дог тушишида уни айблайди. Менимча эса, у шунчаки хасад киляпти. Навбатдаги журналист эшигимизни такиллатганда афти кандай буришишини сездим. Улар эса куп келишади - менинг ажрашишим хакида бутун дунёда хабар топишган, ёнимга Франция, Италия, 95 Нумуд АЛИ хатто Америка Кушма Штатларидан журналистлар келишади. - Бу мухбирлар оиламиз шаънини буткул барбод килди! Нужуд бунинг учун уялиши керак, - у уйимизга кирган Эманни шундай сузлар билан карши олди. - Мен эса Нужуднинг бошига тушган вокеалардан сиз уялишингиз керак деб уйлайман! - кескин жавоб берди Эман. Мухаммад нима деб жавоб беришни билмади. У газаб билан бурнини жийириб, хонанинг нариги бурчагига кетди. Мен шошиб румол ураб, Хайфанинг кулидан тутдим - уйда акамнинг газаби билан юзма-юз колишига хожат йук. Оилада уни мендан бошка хеч ким химоя килмайди. Эман бизни аттракционлар боги га олиб борди. Биз хеч качон у ерда булмаганмиз, акамнинг жини кузимай туриб шошиб машинага утирдик. Халлослаб Колган Мона бизни кувиб етди: - Мухаммад сизлар билан боришимни буюрди! Опам узини нокулай сезди, лекин таслим булмокчи эмас. «Мухаммаддан кура Мона биз билан бора код­ еин», - уйладим мен ва уни автомобилга утиришга таклиф килдим. Мона юзини niqab билан бекитиб, хайдовчининг ёнига утирди. Уни бизнинг ортимиздан айгокчилик килишга юборган, шекилли. Аммо, маълум булишича, Монанинг бизга етиб олишдан максади бошка экан. Йулга чикканимизда Мона бирдан бизни аввал яшаган мавземиз Аль-Кага олиб боришни сураб кистади. Жуда галати! Эсанкираб колган Эман ён бер­ ди. Тор кучалардан айланиб, маежид олдига етдик. 96 Ёшим 10 да ва мен турмушдан ажрашганман Мона йул буйи жуда хаяжонда эди - илгари уни сира бундай холда курмаганман. Масжид олдидаги зинапояларда гижим кора румолга бурканиб, кул узатиб утирган аёлни курдим. Бошка кулида сочлари тузгиган, йиртик куйлакли ухлаётган кизни ушлаб олган. Кизча Монира, Монанинг кизи экан. Аммо бу ерда тиланчи хотин билан нима киляпти? - Эримни камашгандан сунг онаси болаларга васийликни олишга эришди, - дейди Мона секин. Унинг айтишича, бола билан купрок садака топиш мумкин... Бу ran мени дахшатга солди. Кандай килиб бизнинг ёкимтой кугирчогимиз бу кампирнинг кулига тушиши мумкин? Монанинг эри камокдами? Оилам мендан яна нималарни яширяпти? Отамнинг судда айтган сузларини эслайман - у кандайдир эркак хакида гапирганди... Мона машинадан сакраб тушиб Мониранинг кулидан тутди. Уни мехр билан кучиб угирилди-да, шошиб: «Уни кайтараман, тугриси... Суз бераман... Жуда согиниб кетдим...» деди. Автомобиль ёкимсиз хидга тулди - кизалок жуда кир, шу кадар кирки, пойабзали кандай рангдалигини хам тушуниб булмайди. Монира бизни куриб шундай севиндики, хурсанд бижирлаши ва кучоклашларидан хозиргина масжид олдида курганларимизни унутдик. Биз Сана жануби-гарбига караб кетдик. ♦** Богда Мона секин гапга тушди. У Монирани Хайфа билан бекинмачок уйнашга куйиб юбориб, 97 Нужуд АЛИ узининг узун Х.ИКОЯСИНИ бошлади. Биз - мен, Эман, Мона ва журналист аёл - дарахт соясида утирибмиз. - Эрим Мухаммад Нужуднинг туйидан бир неча Хафта олдин камокка тушиб колди. Уни катта опамиз Жамила билан бир тушакда тутиб олишди... Улардан анчадан бери шубха килардим... Бир узим тутганим йук - ёнимда мен ёрдам беришни сураган бир неча гувох бор эди. Кейин муштлашув бошланди, полиция етиб келди. Хрзир иккиси хам камокда, у ерда яна канча колиши номаълум... Мона уялиб кузларини ерга тикди. Бу хакда эшитишнинг узи огир булса, буни бошдан кечириш унинг учун канчалик огир булганини тасаввур килолмайман. - Бизда хиёнатга улим жазоси берилади... - пичирлади Эман уйланиб. - Ха, биламан. Хрзир Мухаммад меня жиноятини яширишга ёрдам берадиган хужжатларни имзолашга кундиришга уриняпти. У гуё хибсга олинишдан аввал бизни ажрашгандек курсатмокчи. Мен камокхонага бормаяпман, аммо менга хат етказиш йулини топибди. Йук, мен бунга рози булмайман. Менга жуда куп азоб берди. Мона умрида биринчи марта очик гапираётганга ухшайди. Ундан икрорлар ёмгирдек куйилади: кузлари олазарак, куллари румолининг учини безовталаниб уйнайди, овози титрайди. Мониранинг каттик кулгисини эшитгандагина нигохи ёришади. - Хрзир мен икки болани ёлгиз катта килишим керак - агар Мухаммаднинг онаси мени уларнинг ёнига куйса, албатта. У хеч качон яхши ота, яхши эр булмаган. 98 Ëulum 10 да ва мен турмушдан ажрашганман У фикрларини жамлаб, икрорини давом эттирди. - Мени турмушга чикишга мажбур килишди. Ушанда мен, Нужуд хозир неча ёшда булса, шунча ёшда эдим. У пайдо булмагунча оиламиз Кхаржида жуда яхши яшарди, у барини барбод килди... Мен халидан бери сал нарида утиргандим. Аммо менинг ёшимдаги бола учун шундок хам куп гапни эшитган эканман, энди бутун хакикатни охиригача билиб олиш дахшатли эмас. Кхаржида кандай вокеа юз берганди узи? Нахотки кучиб кетишимиз Монанинг эри билан боглик булса? - Ушанда ойим йук эди, Санага даволанишга кетганди: соглигида жиддий муаммолар бор эди. Уша куни отам, одатдагидек, уйдан пода билан эрта чикиб кетди. Мен катта опа булиб колдим, укаларим ва сингилларимга караб турдим. Уйимиз олдига нотаниш эркак, Мухаммад келиб, тегиша бошлади. Уни хайдаб юборишга уриндим, аммо фойда бермади. Охир-окибат мени хонага итариб киргизди. Мен каршилик килдим, тугриси... Бакирдим, кутулиб колишга уриндим, лекин... Мона асабийлик билан ютинди. - Отам кайтганда кеч булганди. Ишонолмайман! Бечора Мона! Шунинг учун бунчалик тушкун булган экан-да... - Отам даргазаб эди. Бу иш кандай юз бериши мумкинлигини аниклашга уриниб, хамма дустлар, кариндошлар, кушниларни айланиб чикди. У кишлокликларни бу ишни оилани шарманда килиш учун атай уюштиришганликда айблади. Лекин одамлар хаммасини инкор этди. Бу вокеадан махаллий шайх хабар топгач, гап-суз таркалмаслиги учун бизларни 99 Нужуд АЛИ тезда никохлаб куйишни буюрди. Менинг фикримни эса сурашмади! Эртаси куниёк мен унинг хотинига айландим. Кейин ойим кайтди, у дахшатга тушди, оиласини ташлаб кетгани учун узини айблади. Отамнинг калбини уят кемирарди - у Кхаржи ах,олиси оиласига килган хоинлик ва хакорат учун касос олиши керак эди. Бир куни кечкурун кенгаш йигилди - хамма бахслаша, бир-бирини хакорат кила, бакириша бошлади. Иш ханжарларни чикаришгача етди. Бироз вакт утиб отамнинг ёнига туппончалар билан келиб, бошка оилаларнинг пок номини булгамаслик учун кишлокдан кетишни талаб кила бошлашди. Шу тарика биз Санага кучдик - аввал ота-онам кичкиналар билан, кейин мен зрим билан. Демак, хаммаси шундан бошланган экан-да... Отамнинг газаби, Монанинг менга жуда raMxÿp ва куз-кулок булгани - шунинг учун экан-да... - Бир неча йилдан сунг отам тусатдан Нужудни эрга берди. Бу янгиликдан юрагим сиркираб кетди. Отамдан бу фикридан кайтишини утиниб сурадим, ахир у хал и жуда кичкина эди... Лекин дадам хеч кимга кулок солишни истамади - никох Нужудни кучада сангиб юрадиган зуравонлардан химоя килншнни, оиламизнн мен ва Жамила номусга колдиргани етарлн эканлигини айтди... Нужуднинг туйини аччик-аччик йиглаб утказднм. Хнмоясиз ва у ёгига нима кутаётганини билмаган синглимга караш огир эди. Мен уни химоялашга урнндим. хатто Фаёзнинг ёнига хам бордим - катта булмагунча унга тегннмасликка, мехрибон булншнга. баталигинн тортиб олмасликка касам ичишига мажбур килднм. Энди унинг лафзи ннмага арзишини биламиз. У касамхур. Умуман. хамма эркаклар жиноятчи. уларга кулок солиш керак эмас. Хеч качон! 100 Ёшим 10 да ва мен турмушдан ажрашганман Мен опамга караб, уз уйларимдан уялдим: ахир севимли Монам ортимиздан айгокчилик килмокчи деб уйладим-ку. У канчалар купли! Шунча азоб чекиб, буни сездирмаслик осон эмас. Бирон марта унинг нолиганини эшитмаганман. Бечора Монам, унинг такдири меникидан аянчли экан. *** - Мона, Нужуд, каранглар, биз нималар кила оламиз!' Хайфа жажжи Монирани тиззасида ушлаб аргимчокда учирди. Мона иккимиз ёнидаги аргимчокка бордик, опам учиб олишга ёрдам беришни сурайди. Мен арконни махкам ушлаб, оёкларим билан тахта уриндикка тиралдим. Олдинга-оркага. Олдингаоркага. Аргимчок бир маромда тебраниб, тезликни оширади. Тобора баландлашади. - Яна, Нужуд, яна! - кичкирди Мона завк билан. Юзимга салкин шамол урилди. Бизни гуё эркинлик ва бахт шамоли илиб олгандек булди гуё. Опам котиб-котиб кулди. Умрида биринчи марта кулган булса керак. Биз биринчи марта аргимчокда бирга учяпмиз. Яна болалик хидини туйиш канчалар ёкимли... Ёнимизда бизни яна бир бола - Монира кузатади. - Отта учяпти! Отта учяпти! Мона бахтдан кичкиради - ерга тушишни истамайди. Пат сингари эркин булишни хохлайди. Бирдан шамол эсиб румолимни тушириб юборди - биринчи марта гайриихтиёрий равишда жойига кайтариш учун унга интилмадим. Сочларим елкаларимга ёйилди - мен эркинман! Эркинман! 101 Унинчи боб ФАРЕСНИНГ КДЙТИШИ 2008 йилнинг августи Мен биринчи марта пицца едим! Бир неча кун олдин официантлар кулгили калпок кийиб, ошпаз билан микрофон оркали гаплашадиган замонавий ресторанга бордим. Пиццанинг таъми жуда галати: хамири кЬоЬг обинони сингари царсиллайди, аммо устида куплаб мазали махсулотлар бор - помидор, товук парраклари, зайтун, жухори. Кушни стол ёнида «Йемен Таймс» журналистларига ухшаган аёллар утирибди. Улар ута назокатли, пичок билан аста майда булакларга кесиб ейишяпти. Мен хам санчки ва пичок билан ейишга уриниб курдим, лекин мен уйлагандан кийинрок иш экан: пиццанинг хамма киймаси ликопчага сурилади. Хайфа эса кимдандир уни помидор соуси билан ейиш мумкинлигини куриб, ликопчасига аямай куйиб олди. Афтидан, соуснинг биринчи кошигиданок ичида ёнгин бошланди: кузлари кизарди, томоги 102 Ёшим 10 да ва мен тпурмушдан ажрашганман ачишди. Яхшики, официант буни сезди ва синглим билан менинг столимга катта шишада сув куйишди. Шундай килиб, бизда лиги уйин пайдо булди: ошхонада ойимга ёрдамлашаётганимизда узимизни истаган нарсасига буюртма бера оладиган пиццахона мижозларидек тасаввур киламиз. ♦** - Нима истайсиз? - сурайди Хайфа мен дан катта хонага дастурхон ёзаётиб. - Хм-м-м, уйлаб курай-чи... Бугун пишлокли пицца егим келяпти. Мен икки дакика олдин озик-овкатлар халтасига назар ташлаб, пишлокдан бошка нарсамиз йуклигини курганим учунгина пишлокни танладим. - Дастурхонга, овкатланишга келинглар! кичкиради Хайфа. Факирона кечки овкатланишнинг сунгида бирдан эшик каттик такиллаб колди. - Нужуд, бу яна сенинг журналистларингми? Мухаммад яна афтини бужмайтирди. - Йук, бугун хеч кимни кутмаяпман. - Ха-а, демак, юк машинаси сув келтирган. Аммо сув, одатда, эрталаб келарди... Мухаммад ковогини уйиб, нон булагини чайнашдан тухтамай эшик олдига борди. Шундай жазирамада ким келди экан? Одатда, августда мехмонлар кечкурун келишади. Шу пайт акам бакириб юборди. Биз сакраб турдик. - Фарес! Фарес кайтди! юз Нужуд АЛИ Ичимда хамма нарса узилиб кетгандек булди нахотки рост булса? Бу менинг турт йил курмаган севимли акам! Х,амма эшик олдига югуриб борди, ойим титраётган куллари билан деворларни ушлаб, зурга юрди. Шундай шошилдикки, тор утиш жойида тикилиб колдик, таркалиб кетолмадик, тагимиздан эса умумий хаяжонга кизиккан кичкина Раудха эмаклаб утишга уриняпти. Бечора бу акаси эканлигини хам билмайди - акам кочиб кетганида синглим хали гудак эди. Остонада юзлари ичига кириб кетган, офтобдан корайган ёш эркак турарди. Фарес суратдаги усмирга сира ухшамайди. Роса усибди, унинг кузларига караш учун бошимни юкори кутаришимга тугри келди. Унинг нигохи катъийлашибди, пешонасида эса худди отамникидек бир нечта ажин пайдо булибди. - Фарес! Углим! - ойим йиглади ва уни кучогига махкамрок босиш учун ок туникага ёпишди. Акам жим турди. Жуда холдан тойган куринади. Караши маъносиз, лабларининг четида махзун ифода - узига ишонган усмир каерга кетди? *** Фарес билан сунгги марта икки йил аввал Саудия Арабистонидан кунгирок килганда гаплашганмиз. Ушандан бери унинг такдири хакида хеч нима билмасдик. Бир ой олдин кутилмаганда кечаси кунги­ рок килиб колди - ойим телефонда унинг овозини эшитиб йиглаб юборди, биз эса гушакни бир-биримиздан олиб, юлишиб кетаёздик. - Тузукмисан? - отамнинг овози титради. Куз ёшлари билан курашаётгани шундок сезилди. У 104 Ёшим 10 да ва мен турмушдан ажрашганман акамга миллионта савол берди, Фареснинг хаётига оид хамма нарса уни кизиктирди: каерда, ким булиб ишлайди, канча маош олади, хамма нарса маъкулми. Аммо акам буни гуё эшитмас ва хар гал узи берди: - Сизлар хаммангиз яхшимисиз? «Сизлар» сузига алохида ургу берди. - Мен бир гапдан хабар топдим, бу миш-мишми ёки хакикатми, билмайман... Х,аммангиз чиндан хам тинчмисизлар? Фарес каттик ташвишда эди. У оиламиз хакидаги миш-мишлар Саудия Арабистонигача етиб борганини айтди. Жуда галати, ахир бу бошка, биздан узок мамлакат-ку. Фарес Ямандан келган одамлардан оиламиз бошига катта муаммолар тушганини эшитганини, аммо айнан нима юз берганини тушунтириб бера олишмаганини айтди. Кейин мен ва отам сурати босилган махаллий газетага кузи тушибди у укишни билмайди, чунки биринчи синфдаёк мактабни ташлаб кетган, аммо газетада суратларимиз босилгани уни ташвишлантирган. Буни каранг-а - мен хакимдаги янгилик шу кадар тез таркалибди. Инкор килиш нодонлик, шунинг учун отам сунгги икки ой ичида биз билан юз берган хамма вокеаларни кискача айтиб беришга мажбур бул ди. - Углим, утинаман, ёнимизга кайт! - ойим гушакка йиглади. - Йук, иложим йук, ишим бор... - деб жавоб бер­ ди Фарес ва алока узилди. Биз ун дакикача гаплашдик. Ойимга бу вокеа каттик таъсир килди. Уша кундан узгариб колди. Мен ажрашгандан сунг кайтган 105 Нужуд АЛИ хаётга кизикиш кун сайин йуколиб борди - унга угли сог-омон керак эди. Онамнинг тунги дахшатли тушлари кайтди: туш манзаралари бир умрга Фаресни йукотаётгани билан боглик эди. Тушида угли хеч качон Яманга кайтмасликка карор килгани, шунчаки виждонини тинчлантириш учунгина кунгирок килганини курарди. Мен хам унинг изтиробларидан азобланардим: ойимни бундай тушкун холда куришга чидаб булмасди. »** Августнинг жазирама кунларидан бирида акам уйимиз бусагасида пайдо булди. Зохиран хамон уша жингалаксоч йигит, аммо ботинан акам жуда узгарибди: вазмин ва камгап булибди. Ундан Саудия Арабистонидаги хаёти хакида сурашга сабрим чидамади: бошлиги унга кандай муносабатда эди, янги дустлар топдими, отам билан куп уришишига сабаб булган пиццани ахийри татиб курдими? Ойим Фареснинг кулидан тутиб катта хонага бошлади - у тушкун, хатто гамгин куринди. Биз унинг пойабзалини ечишини, ёстикларга жойлашишини, ойимнинг кулидан пиёладаги чойни олишини кузатиб турдик. - Булакол, тезрок гапир! - деб юборди отам. - Шу турт йил ичида умуман пул туплолмадим. Жуда афсусдаман... - пичирлайди Фарес ерга караб. Хонага улик жимлик чукди. Фарес огир хурсинди, кейин юзида табассумга ухшаш нимадир пайдо булди. 106 Ёшим 10 да ва мен турмушдан ажрашганман - Ота, уша куни нима булгани эсингиздами? Ушанда новвойдан озгина нон суролмаганим учун уришиб колдик. Тиланчилик килишга уялдим! Мен бола эдим, бошка болалар сингари башанг кийингим келарди. Бунинг урнига биз овкат билан бошпанага зурга пул топардик. Хрч кимга тобе булмасликни, муваффакиятга эришишни ва махрум булган хамма нарсага эга булишни истадим. Шунинг учун уйдан кочиб кетдим - чунтакларим пулга тулга булгандагина кайтаман деб узимга суз бердим... У чойдан яна бир хуплаб, давом этди: - Мавзедаги одамлардан Саудия Арабистонида тузуккина пул ишлаш мумкин деб эшитгандим. Бутун оилага етадиган пул. Шунда карор килдим йукотадиган нарсам йук, деб уйладим. Мен ёш ва нафсонияти кучли йигит эдим, бу аслида канчалик огир булишини тасаввур килмасдим. Биз у ерга турт кунда етиб бордик: аввал бошка ишчилар билан Саадагача хамрох машинада кетдик. Йулда бизга нукул харбий утказиш пунктлари учради - йул огир эди. У ерда мени беш минг риёл эвазига чегарадан олиб утишга рози булган утказувчини топдим. Бу киммат, лекин босиб утган йулимдан сунг бошка чорам йук. Биз чегарачилар ёнидан мени айланма йуллар билан олиб утишига келишдик. Хужжатларим йук, шунинг учун бутунлай унга ишонишга тугри келди. - Фарес, биз сендан роса хавотир олдик! Сени бошка хеч качон куролмаймиз деб куркдик, - деб унинг гапини булади отам. Аммо хотираларга берилган Фарес бу илик танбехни сезмади. Нужуд АЛИ - Чегарани ярим тунда кесиб утдик, пиёда юрдик. Ушанда хаётимда биринчи марта куркувни х,ис килган булсам керак. Йулда бизга яна бир канча, худди мендек ёш яманлик учради - уларнинг кеч бири бошка давлатда нималар кутаётганини тасаввур килмасди. Уларни факат пул ишлаб топиш истаги бошкарарди. Саудия Арабистонига утганимдан кейингина енгил нафас олдим - мени тутиб олишмади! Аммо кейин довдираб колдим: каерга бораман, кимга керагим бор? Йулимни ёлтиз давом эттириб, маълум вактдан сунг Хамис-Мушайт шахрига бориб колдим. Шунда буткул хафсалам пир булди: мамлакатнинг бу кисми Санадан фарк килмасди. Уша ерлик бир одамдан йулни сурадим, у тунашга таклиф этди оиласи билан бирга очик далада яшар экан. Тонгда куногим эгаси унга ишлашни таклиф килди. Киладиган ишим йук эди, бундан яхширок жой топилиши хам даргумон, шунинг учун рози булдим. У одам куй бокиб купайтирарди: мен унинг олти юз бош куйига карашим керак. Шеригим суданлик кочок эди. Мен суткасига ун икки соатлаб, тонгги олтидан кечки олтигача ишлардим. Иккимиз далалардаги ташландик, кичкинагина тош уйда тунардик. У ерда факат иккита юпка тушак бор - совуткич хам, душ билан хожатхона хам, телевизор ва кондиционер хам йук. Х,аёт хеч нимаси билан Ямандагидан фарк килмасди, аникроги, янада ёмонрок эди. Саудия Арабистонидаги эртакнамо хаёт хакидаги орзу куз олдимда барбод булди. Хафсалам кун сайин пир булиб борди. Хужайиннинг талаблари эса ортарди. Окибатда биз молни кузатибгина колмай, ем хам берардик, сув хам берардик. Купрок ишлай бошладик. Бир ой утиб эса 108 Ёшим 10 да ва мен турмушдан ажрашганман мехнатим учун атиги икки юз Саудия риёли олдим. Бу бурчакдаги дукондан бир халта конфет олишгагина етди, уша дукон хам хужайинимга тегишли эди! Нима килишни билмасдим. Менинг хисоб-китобимга кура, уйга кайтишга етарли пул йигиш учун бу одамга яна бир йил ишлашим керак. Сизларга кунгирок килмаганим сабаби - бунга пулим булмаган. Колаверса, журъатим мени шундай аянчли ахволга солганини тан ололмасдим. Биринчи марта сизларга хавотир олмаслигингиз учун, иккинчи мар­ та - сизлардан мен хавотир олганим учун... кунги­ рок килдим Ойимнинг гушакдан эшитилган йигиси менга тинчлик бермади. Тун буйи ухламай пулларни санадим - Санага кайтишга учма-уч етади. Охирги хафтани ишлаб, сизларнинг ёнингизга йул олдим. - Энди нима иш киласан? - суради Мухаммад. - Хаммага ухшаб кучада сакич сотаман, - деб жавоб берди Фарес тавозе билан. Аввалги Фаресга сира ухшамайди! Унинг нафсонияти, дадиллиги кайга кетди? Аввалги Фарес бу дунёда хеч кимдан куркмасди, хатто отамга хам карши чикиши мумкин эди! Факат унинг катъияти ва мустакил булиш истаги мени ажрашиш учун курашишга илхомлантирди. Мен доим шундай акам борлиги учун шукур киламан. Шикаста, енгилган Фарес менда ачиниш хиссини уйготди. Ахир у хам бола эди-ку, хеч бир бола бундай ёшда шунча кийинчиликни бошдан утказмаслиги керак. Умид киламанки, бир кун келиб акамга ёрдам бериш ва узига жуда ярашадиган магрурона табассумини кайтаришнинг уддасидан чикаман. 109 Ун биринчи боб АДВОКАТ БУЛГАНИМДА 2008 йилнинг 15 сентябри Ёз урнини куз эгаллади. Окшомлари шамол эсиб, салкинлик сезилади. Якинда барглар саргаяди, укаларим ва сингилларим утлокларда сакрашлари мумкин, куча бурчагида эса сотувчилар курпаларини ёйишади. Бу яна менинг мактабга кайтишимни билдиради. Завк ва хаяжондан туни билан у ёнбошимдан бу ёнбошимга аганаб чикдим. Уйкуга ётишдан олдин хафсала билан сумкага янги дафтарларни йигдим, кейин уз исмим ва Малакнинг исмини ёзишни маш к килдим. Мен уни жуда согинаман ва эртага учрашмаслигимиздан афсусланаман, негаки энди биз хар хил мактабларга борам из. Тунда тоза дафтарлар, рангли каламлар ва булажак синфдошларимни туш кураман. Куркинчли тушларни эса бир неча хафтадан бери курмайман утмишнинг дахшатли манзаралари бутунлай тарк этди, нихоят, мен йигламай куйдим. Факат яхши нарсаларни уйлайман, ахир бирон нимани жуда-жуда истасанг, албатта, амалга ошади, тугрими? по Ёшим 10 да ва мен турмушдан ажрашганман Тонгда хаяжоним шу кадар кучли булдики, хатто юрагимнинг дукиллашини эшитдим. Мен хамма, хатто ойим хам ухлаётганда уйгондим, шунинг учун оёк учида секин харакатланишимга тугри келди. Совук сувда узок ювиндим, тишларимни тозаладим, сочларимни тарадим, янги мактаб либоси яшил куйлак ва ок румол кийдим. Кейин кичкина Хайфани уйготишга бордим. Хрзирча эрта туришга кийналяпти - у жуда ши­ рин ухлаётганди, хатто юзида ёстик юзи колибди. Унинг тайёрланишига ойим ёрдам берди, мен эса бу пайтда огирлигимни бир оёгимдан иккинчисига солганча сабрсизлик билан такси кутдим. Хайфа хеч румолини тополмади - бироз кир булганини урашига тугри келди. Таксида кетаётганимизнинг боиси уни бизга халкаро инсонпарварлик ассоциацияси жунатяпти, ота-онамнинг бундай дабдабага курби етиши даргумон. Айнан шу ташкилот бизнинг укишимизни назорат килади - мактабга жойлашишимизга хам улар ёрдам беришди. Биз машинага утириб, хайдовчи билан саломлашдик. - Хуш, тайёрмисизлар? - жилмайди у. - Ха! - деб жавоб бердим мен юрагим шувиллаб. - Хуп, унда кетдик! Бизни ойим ва Раудха кузатди, у кичкина кулини ортимиздан силкиб кикирлади. Узокда куйлар подаси утлаяпти. Янги уйимиз ко­ ка-кола заводи оркасида жойлашган, ёнимизда эса катта дала, чупонлар бу ерга подаларини утлатгани чикаришади. 111 Нуж.уд АЛИ *** Хайфа билан орка уриндикда айёрона жилмаямиз ва завкдан бироз титраймиз - биз бу кунни жуда узок кутдик. Айникса, мен, ахир мактаб, бу раем, араб тили, Куръон укиш, математика дарслари-ку. Турмушга чикишимдан олдин мактабда утган сунгги кунларимда юзгача санашни Ургангандим, энди эса миллионгача хам санай оламан! Х,озир мусулмонларнинг мукаддас рамазон ойи. Бу пайтда хаёт бироз тухтаб колади: сотувчилар моллари билан кучага кечрок чикишади, новвойхоналар ва дуконлар хам кечрок очилади. Кучада зог хам йук - хатто эшик олдида улар ва биз билан уришиш учун доим журналистларни коровуллайдиган чол хам хали ухлаяпти. Бу йил мен биринчи марта катталар билан тенгма-тенг руза тутяпман: тонгги намоздан то шомги намозгача емайман ва ичмайман. Хаво иссиклиги туфайли бошида бироз кийналдим - чанкадим, хатто икки марта хушдан кетиб колаёздим. Аммо хозир ургандим ва байрам хамда катъий тийилиш уйгунлашган, хар бир одам жисман ва рухан покланадиган узига хос бу ойни жуда яхши куриб колдим. Куёшнинг сунгги нурлари уфк ортида гойиб булиши билан уйларда дастурхон ёзилади: хурмо, арпали шурва ва картошка хамда гуштдан тайёрланадиган кичик оладьи - floris тортилади. Хамма жуда кеч уйкуга ётади - бу пайтда ресторанларда буш стол топиб булмайди, дукон ва бутикларнинг неон пешлавхалари тонггача яркирайди, тирбандлик туфайли автомобилда шахар марказита етиб бориш деярли имконсиз. Ёшим 10 да ва мен турмушдан ажрашганман **♦ Ибодат килиш учун тонгги бешда уйгониб, биринчи навбатда, охирги огир ойларда куллагани учун Яратганга шукрона айтдим. Яна менга яхши укиш ва касал булмаслик, ака-укаларим кучада тиланчилик килмаслиги, ойим билан дадам эса пул топа бошлашида ёрдам беришини сурадим. Фарес учун хам сурадим - унинг гурурли табассумини жуда согиндим. Мактабда укиш хамма учун мажбурий булса, кардай яхши. Шунда болалар тирбандликларда хар хил майда буюмлар билан савдо килишга мажбур булишмасди. Яна мен Жад бувамни эсладим - уни жуда согинаман, умид киламанки, у осмондан менга караб фахрланади. ♦♦* Такси аэропортга олиб борадиган асосий кучага чикди. Биз назорат-утиш пунктидан утиб, унгга бурилдик. Ёнимиздан томида йулдошли ликопчалари бор кулранг бетон бинолар лип-лип утади. Кдчондир бизнинг уйда хам телевизор булади деб умид киламан. Хдйдовчи йулни катта кизикиш билан томоша килаётганимни куриб, орка ойналарни очиш учун тугмани босди. - Етиб келдик, - дейди у катта темир дарвозалар олдида тухтаб. Уйдан мактабгача булган вакт атиги беш дакика экан. Узокдан хиргойи эшитилди - сузларидан биз утган йили урганган кушикни танидим. - Нужуд, салом! Шада бу кунни кандай хаяжон билан кутганимни билиб, менга далда булиш учун келибди. Унинг Нужуд АЛИ далдаси мен учун накадар мухимлигини билганида эди. Дарвозалар ортида икки каватли кулранг бино билан хошияланган, шагал сочилган катта ховли бошланди. Атрофда махсус кийим - яшил куйлак ва ок румолли кизлар туда-туда булиб туришибди. Улар бир-бирларини танийдиганга ухшайди, бундан узимни нокулай сездим. Шада мени директор Ньяла Матрининг олдига олиб борди - у бошдан-оёк корага бурканган. - КлГа1ек28, Нужуд? Унинг овози жуда майин, лекин шу билан бирга дадил янгради. Бизни уз хонасига таклиф килди хона марказида устига кизил дастурхон ёзилган кат­ та стол бор. Унга гул туваги магрур турибди. Нариги деворда президентнинг портрети осилган. Ньяла хонада румолни ечди. У жуда чиройли экан! - Нужуд, энди бизнинг укувчимиз эканлигингдан жуда хурсандмиз. Умид киламанки, иккинчи оилангга айланамиз. Кейин директор мактаб асосан мавзеда яшовчиларнинг хайриялари хисобига мавжудлигини гапириб беради. Х>р йили уларга мингдан зиёд янги укувчи укишга келади, шунинг учун синфлар жуда катта - эллик нафаргача киз укиши мумкин. Директор бу таълим сифатига таъсир килмаслигини таъкидлади: укитувчилар доим ёрдам беришга ва дарсдан сунг укувчилар билан колишга, хар кандай, хатто шахсий саволларга хам жавоб беришга тайёрлар. 28 Араб тилининг яман шевасида «ишлар калай?» деган маънони билдиради. 114 Ёшим 10 да ва мен турмушдан ажрашганман Мен Нельядан шундай утмиши бор кизни синфга кабул килишга чучимаганидан жуда миннатдорман - бошка мактабда мени кабул килишмаган эди. Директорлар Шаданинг ёнига келиб, менинг утмишим синфдошларимга салбий таъсир килиши мумкинлигини пичирлаб айтишганини гапириб берган. Янги жойни топиш унчалик осон булмади - хайрия ташкилотлари менга хорижда ёки хусусий мак­ табда укишни таклиф килишди. Шада бунга тайёрлигимга амин эмасди. Мен эса чиндан хам бунга тайёр эмасдим ва истамасдим. Х,озир мен учун уз оилам ва айникса, Хайфанинг ёнида булиш мухим. Натижада хаммамиз бирга кушни тумандаги мак­ табда Укиш маъкул деган карорга келдик - ортимдан шунча пичирлашгани ва ола карашгани етади. Суд мени хайвонот богидаги томоша хайвонига айлантириб куйган эди. Аммо бу ерда хам эътибордан четда колмадим. Ховлида диккатимни тортишга бехуда уринган елкадор малласоч аёлни пайкадим. У нимадир деб кичкирди, имо-ишора килди, лекин биронта сузни тушунолмадим - хорижлик эканлиги аник, гаплари арабчага ухшайди. Шада бу Американинг машхур «Glamour» журналининг мухаррири эканлигини, Яманга факат мен учун келганини тушунтирди. Ух, ftÿx, яна дилдаги гапларни гапиришга тугри келади, мен эса бундан жуда чарчадим... Бирдан ховлида мактаб кунгироги чалинди муаллима таёкчани кафтига енгилгина урибуриб, бизни девор буйлаб тизилишга таклиф килди. Кутулдим! Кейин биз синфхонага кириб, икки катор терилган парталар ёнига утирдик. Мен дераза олди115 Нужуд АЛИ дан учинчи партада утирган икки цизнинг ёнидан жой танладим. Кора доскада таниш харфларни кураман - «Ra-ma-dan Ka-rim, Ramadan Karim! - Рамазон муборак булсин!» Эсимда! Хам мае и эсимда! Икки дакика олдин беихтиёр Шада билан дирек­ тор аёлнинг сухбатини эшитиб колдим - у худди менинг вазиятимга тушган киз хакида гапириб берди. Аммо у ажраша олмабди ва ун уч ёшида она булибди. Узим учун худди Шада сингари адвокатликка укийман, кичкина кизларнинг химоячиси буламан, деб катъий карор килдим. Балки никохланишни ун саккиз ёшдан ёки йигирма ёки йигирма иккидан килиб белгиланишига хам эришарман? Кичкина кизларни турмушга узатиш тугри эмаслигини бутун дунё тушуниши керак. Яна мен Шада каби жасур ва узимга ишонадиган буламан. Туфли кияман ва кора чодра киймасдан, оддий румол урайман. Кейин университетга кириш осон булиши учун яхши укишим керак. Мен, албатта, харакат киламан! **♦ Суд ва ундан кейинги вокеалар жуда тез юз бер­ ди, уз хаётим хакида уйлаб куришга айтарли вактим хам булмади. Шада менинг гангиб колганимни сезиб, хиссиётларни англаб олишга ёрдам берадиган махсус шифокорга олиб боришни так лиф кил ди. Аввалига рози булдим, лекин кейин хар бир учрашув олдидан охирги дакикада хаммасини бекор килавердим. Чунки юз берган вокеаларни ким биландир мухокама килишим кераклигини тушундим, лекин хеч ким мени тушунмайди деб хисоблардим. 116 Ёшим 10 да ва мен турмушдан ажрашганман Бу синов ва азоблар факат менинг бошимга тушди, дунёда менга ухшаган кизлар йук, деб уйлардим. Бирок, афсуски, менинг хрлатим ягона эмас. Бир неча х,афта олдин Шада Арва ва Рим, менинг кисматим судга мурожаат килишга илхомлантирган киз­ лар билан таништирди. Уларнинг такдири мени каттик ларзага солди. Арвани туккиз ёшида йигирма беш ёш катта одамга турмушга беришган. У телевизорда мен хакимдаги репортажи и куриб, кочишга карор килган - уни Сана якинидаги кишлоклардан бирида касалхонада яширишган. Римнинг отаси уни ажримдан сунг хотинидан уч олиш учуй кизини узок кариндошига эрга берган. Судга боришдан олдин у бир неча марта жонига касд килишга уринган. Бундай хикояларни эшитиб, никох, аёллар азоб чекиши учун уйлаб топилганига тобора амин буляпман. Булди, етар, бошка кеч качон турмушга чикмайман. *** Мен Монанинг такдири хакида куп уйлайман унинг хам хаёти ширин эмас. Колаверса, якинда опам Жамила камокдан чикди. У ва Монанинг уртасида булган ишга карамай, чикканидан жуда хурсанд булдим. Жамила камоада уз эрларини улдирганликлари учун судланган аёлларни курганини айтиб берди. Биз кайфиятни туширмаслик учун бун­ дай гапларни гаплашмасликка уринардик. Оиламиз узок вактдан бери биринчи марта битта том остида йигилди! Мона эри сураган хужжатларни барибир имзолади - опасининг улишини истамасди. Аммо уни кечи117 Нужуд АЛИ риб, аввалгидек яшолмади - улар тез-тез уришишар ва бир-бирларига хдмма аламларини эслатишарди. Аммо мен хдммадан купрок Монанинг эри айбдор деб х,исоблайман. Фарес билан гаплашиб, гамхур ва севадиган эр булишга ваъда беришга мажбур килишим керак. *** Тиник мовий осмонда самолёт аста пасайишини кузатаман - хддемай уйим якинидаги аэропортга кунади. Кизик, у каердан учиб келди? Хрйнахой, Европадан булса керак. Бир куни мен х,ам шундай самолётга утириб, узок-узокларга учиб кетаман. Якинда кушни билан гаплашдим - у Саудия Арабистонидан кайтди. У самолёт ичдан кенг хонага ухшашини, Арабистонда укиш ва мазали таомлар ейиш мумкинлигини айтиб берди. Тагин кул билан эмас, ошхона анжомлари воситасида! - Кизлар, ким Куръоннинг биринчи сурасини айтиб беришни истайди? - суради муаллима жарангдор овозда. Кулимни кутардим. Бу х,акда бир сония х,ам уйламадим - истадим ва килдим. Мен хакимда ким ва нима деб уйлаши ахдмиятсиз. - Мархамат, Нужуд. Мен чукур нафас олиб, парта ёнида секин турарканман, хотирамни ковлаштириб, Куръондан утган йили урганган оятларимни излаб топишга уриндим. Мехрибон ва рах.мли А л лох, ном и билан. Барча мактов, шукрлар оламларнинг яратувчиси Аллохга булсин. 118 Ёшим 10 да ва мен турмушдан ажрашганман У Рохман ва Рахийм. У Киёмат кунининг подшохи, эгаси. Факат сенгагина ибодат киламиз ва факат сендангина ёрдам сураймиз. Бизни тугри йулга бошлагин. Узинг неъмат берганларнинг йулига бошлагин, газабга дучор булганларнинг йулига эмас, адашганларникига хам эмас. - Баракалла, Нужуд! - муаллима менга маъкуллагандек караб, бошка кизларни мен учун кувонишга чакириб чапак чалди. Мен жилмайиб атрофга алангладим. Иккинчи синфнинг эллик нафар укувчисидан бириман, худди бошкалардек махсус кийим кияман. Дарслардан сунг дафтарларимни сумкамга соламан ва тенгдош хамма кизлар сингари дарсларни тайёрлаш ва альбомга раем чизиш учун уйга бораман. Мен оддий кичкина бир кизман. Хаётида бош­ ка хеч качон ёмонлик юз бермайдиган киз. 119 эпилог Нужуд Шаданинг кулини мах,кам ушлаб, кузлари чакнаб журналистларга жилмайди. 2008 йилнинг 10 ноябрида энг ёш ажрашган шу кизча «Glamour» журнали маросимида «Иил аёли» номини олди. Унга кадар бу унвонни Николь Кидман, АКШ давлат котиби Кондолиза Райс ва сенатор Хиллари Клинтон олган. Атиги икки ой ичида у яширин курбондан халкаро кахрамонга ва минглаб худди шундай кичкина кизлар учун илхомлантирувчига инсонга айланди. ♦** Мен Нужуд би л ан биринчи марта суддан сунг икки ой утиб учрашдим. Мени Сана шах,ри чеккасида жойлашган Дареснинг чалкаш кучаларидаги ота-онасининг гариб, кузга ташланмайдиган уйига борадиган йулни телефонда тушунтираётганда, унинг овозидаги дадиллик хайратга солди. Бу ун ёшли кизчада болага хос хеч кандай хусусият колмаган эди. 120 Ёшим 10 да ва мен турмушдан ажрашганман У менга сал наридаги ёкилги куйиш станциясида учрашишни таклиф килиб, синглиси билан бирга кутиб турди. «Мен ширинлик сотувчининг ёнида кутаман» - хеч кандай синовлар боланинг конфетларга мехрини тортиб ололмайди барибир. Унинг ташки куринишида бирон жихат огир кисматдан дарак бермасди - чиройли бодомсимон кузлар чакнаяпти, кугирчокка хос юзида фариштанинг табассуми уйнаяпти. Ота-онасидан конфет сураб оладиган ва телевизор куриш учуй кушниларникига чопадиган оддий киз. *♦♦ «Нужуднинг ажрими Яман аёлларига журъат батишлади», - деди менга Санада Аёллар ишлар буйича бошкарма директори Хусния ал-Кадрий сунгги ижтимоий суров натижаларини мухокама киларкан. Маълум булишича, Яман аёлларининг ярмидан купи ун саккиз ёшгача турмушга чикади29. Араб ярим оролида эрта никохлар - доимий анъаналарнинг ажралмас кисми, аммо кичкина келинлар бундай кисматдан мамнун эканлигини англатмайди. Нужуднинг харакати уларга уз хукукларини хи моя килишга, эрлар хамда уз оилаларининг шафкатсизлиги хакида гувохлик беришларига журъат багишлади. Нужуднинг ортидан яна икки киз - туккиз ёшли Арва ва ун икки ёшли Рим судга мурожаат килди. Саудия Арабистонида ажрашишни саккиз 29 «Ямандаги эрта никохлар. Хадрамут ва Задейда вилоятларида эрта никохлар билан кураш учун ахборий баха ва статистик маълумотлар» хужжатига кура, эрта никох - мамлакатда аёллар орасидаги саводсизликнинг асосий сабаби. Яманда аёлларнинг 70%га якини саводсиз. 121 Нужуд АЛИ ёшли киз (унинг эри эллик ёшда эди!) ажрашишни талаб килди ва суд унинг илтимосини кондирди. Бу мамлакат тарихидаги илк бундай вокеа. Нужуд урнак булган вокеалар Яманда аёллар хукукларини химоя килувчи ассоциацияларга конуний никохдан утиш учун минимал ёшни узайтиришга эришишга ёрдам берди. Аминманки, Нужуднинг узи хали кандай туб узгаришлар тулкинини бошлаб берганини тушунмайди. Бутун дунё ОАВ илиб олган унинг ажрашиши хакидаги янгилик мусулмон дунёси - Афгонистон, Миер, Эрон, Покистон ва бошка давлатларда анча кенг таркалган эрта узатиш уду мига жамоатчилик эътиборини тортишга имкон берди. Бирок бу муаммо факат Шаркка тегишли деб уйлаш керак эмас. Биз, гарб оламида яшовчилар, му­ сулмон аёлларининг огир кисматига ачинишга урганганмиз, вахоланки, эркаклар зуравонлиги бизда хам кенг таркалган. Уз буви ва катта бувиларингизни эсланг - ахир улар эрга беришганларида канчалик ёш булишганини айтиб беришмаганми? Ахир, биз оиладаги жисмоний ва рухий зурлик хакидаги хикояларни кам эшитганмизми? Эндигина ун турт ёшга тулган кизларнинг никох маросимларини кузатишни ёктирган мормонлар сектаси бошчиси Уоррен Жеффсни унутманг. Бу факат 2008 йилда, сектани нихоят таркатиб юборганларидагина тугади. **♦ Хусния ал-Кадрийнинг айтишича, Яманда кизларни эрта эрга беришга камбагаллик, савод йуклиги ва анъаналар сабаб булмокда. Ота-оналарнинг узлари купинча оила шаънидан хавотирланганлари122 Ёшим 10 да ва мен турмушдан ажрашганман ни ва кизнинг зурланишидан куркканларини айтиб кушимча килишади. Кдбилалараро келишмовчиликни бартараф килиш йули сифатидаги никох, - яна бир кенг таркалган сабаб. Асосий муаммо шундаки, аксар яманликлар эрта никохда хеч кандай маънисизлик йук деб уйлашади - улар учун бу меъёр. «Якинда шундай вокеа юз берди: туккиз ёшли киз туйдан бир неча кун утиб вафот этди. Ота-она жанжал кутариш урнига кечирим суради ва товон пули сифатида эркакка эндигина етти ёшга п/лган кичик кизини таклиф килди», - деб сузлайди «Йемен Таймс» бош мухарри Надия ал-Саккаф. Куп фукаролар Нужуднинг ишини фахрланиш учун сабаб ва одатий турмуш тарзини узгартириш имкони деб эмас, анъаналарга карши чикиш ва хунук итоатсизлик харакати сифатида кабул килишади. Уларнинг энг кескинлари номусга карши жиноят учун жазолашни талаб килишади. *♦* Халкаро эътирофга карамай, Нужуднинг хаёти эртакнамо булиб колмади. У хамон ота-онаси ва бу вокеа билан боглик шов-шувдан бехад норози акалари билан бирга яшайди. Кушнилар хаммаёкда хозиру нозир журналистлардан шикоят килишади, уларнинг хаммаси хам яхши ниятда иш тутмайди. Нужуднинг собик эрини оклашди, у хозир каерда, кишлокдаги яна бир ёш кизни нобуд киляптими-йукми - хеч ким билмайди. Хайрия ассоциациялари бор кучлари билан кишлок ахолисининг эътиборини эрта никохлар ва кизлар дуч келадиган окибатлар - рухий жарохатлар, 123 Нужуд АЛИ эрта тугруклар туфайли хаёти ва соглиги хавф остида колиши, мактабни ташлаш зарурати сабабли таълим тугамай колишига каратишга уринади. Бу билан асосан Oxfam30 ассоциацияси шугулланади, унинг аъзолари шайхлар томонидан жуда кучли каршиликка учрайди: уларни исломни хурмат килмаслик ва Шаркда гарбона турмуш тарзини утказишда айблашади. Нужуд яшайдиган мавзеда иситиш ва ёритиш тизими йук, кишда хонадон жуда совук. Нужуднинг отаси иш топмади, кизнинг узи ва ака-укалари, опа-сингиллари нон топиш учун кучага чикишга тез-тез мажбур булишади. Аммо Нужуд мактабга кайтишга эришди - бу китобга муаллифлик хукуклари келажакда унга олий таълим олишига ва адвокат булишига ёрдам беради. Доим Санага келганимда у мендан рангли каламлар олиб беришимни сурайди. Полга жойлашиб олиб, бир хил - деразалари кенг ранг-баранг уйни чизади. Бир марта бу кандай бинолигини сурадим - турар уйми, мактабми ёки пансионатми? Нужуд бошини кутариб, кузларини пирпиратганча жавоб беради: - Бу - бахт уйи. Унда бахтиёр кичкина кизлар яшайди. Дельфин Минуи 10 Oxfam (Oxfam Committee of Famine Relief) - Буюк Британияда ташкил килинган мустакил халкаро хайрия ташкилоти. 124 ВИЗ «РАХ,МАТ» АЙТАМИЗ Бу китоб Арва, Рим ва Яманнинг эркинликни орзу киладиган хамма кизларига багишланади. Биз Нужуд хикоясини аслидай тиклашга, унинг тенгдошларини уз хукуклари учун курашишга ундайдиган китобни нашр этишга ёрдам берган хаммага миннатдорлик билдирамиз. Нужуднинг хикоясини жиддий кабул килган ва унга эркинликка етишишга ёрдам берганлар - адво­ кат Шада Носсир ва Сана Жамоатчилик суди судьялари - Мухаммад ал-Гозий, Абдо ва Абдул Вахобга алохида миннатдорлик билдирамиз. «Йемен таймс»нинг бутун тахририяти, айникса, бош мухаррир Надия Абдулазиз ал-Саккаф ва хозир Германия элчихонасида сиёсий масалалар буйича маслахатчи булиб ишлаётган Хамид Тхабетга ташаккур. Сана университети кошида Аёллар ишлари бу­ йича бошкармага рахбарлик килаётган жамиятшунос Хусния ал-Кадрийга катта рахмат. Унинг Ямандаги эрта никохлар хакидаги долзарб ахбороти бебахо. 125 Нужуд АЛИ Биз Oxfam жамоаси, айникса, Вамеедха Шокир ва Суха Вашренсиз бу ишни эплолмасдик, албатта. Нужуднинг мактабга кайтишига рухсат берган Раудха мавзесидаги мактаб директори Ньяла Матрига рахмат. Эмана Машурга улкан миннатдорлик билдира­ миз, унинг истеъдоди ва сабрисиз бу китоб яралмас эди. Бизни бир-биримиз билан таништиргани учун Эллен Кникмейерга минг рахмат. Китоб устида ишлаш жараёнидаги барча боскичларда куллаб-кувватлаши ва ёрдами учун Борза Дарагхага чин дилдан миннатдорлик билдирамиз. Ва жасур илк укувчиларимиз - Хияма Яреда, Мартин Минуи ва Хлоя Радигага катта рахмат. Дельфин Минуи ва Нужуд Али МУНДАРИЖА Нужуд - замонавий к,ах,рамон............................. 4 Биринчи боб Судда................................................................................. 8 Иккинчи боб Кхаржи........................................................................... 15 Учинчи боб Судья билан сух,бат.................................................. 29 ТУртинчи боб Tÿft.................................................................................... 35 Бешинчи боб Шада............................................................................... 58 Олтинчи боб Крчиш.............................................................................. 64 Еттинчи боб Ажрим............................................................................ 78 Саккизинчи боб Тугилган кун.............................................................. 89 ТУккизинчи боб Мона................................................................................ 94 Унинчи боб Фареснинг кдйтиши................................................ 102 Ун биринчи боб Адвокат булганимда............................................... 110 Эпилог............................................................................ 120 Адабий-бадиий натр Нужуд АЛИ Дельфин Минуи хаммуаллифлигида ЁШИМ 10 да ВАМЕН ТУРМУШДАН АЖРАШГАНМАН Мухаррир Бадиий мухаррир Сахифаловчи Техник мухаррир Му\айё Рихсибекова Александра Журавлёва Зухра Исакова Жавох^ир Неъматов Лицензия раками: AI № 014, 20.07.2018 Босишга 26.11.2021 да рухсат этилди Бичими 84x108 1/32 Босма табоги 3,67. Шартли босма табоги 6,72. Гарнитура «Times New Roman». Офсет когози Адади 1000 нусха. Буюртма № 69. «SPECTRUM MEDIA GROUP» МЧЖ нашриётида босмага тайёрланиб, чоп этилди. Манзил: Тошкент ш., Чилонзор тумани, 6 мавзе, ба-уй. Маркетинг булими: (+99833) 446-11-22 «Мен «\а» деиишни урганганимдан буен отам ва акаларим буйрукдарига буйсунган оддии бир цишлоц к^нзиман. Бугун эса «йуц» денишга кррор цилдим». Нужуд Али киссаси бугун дунёни 10 йилдан ортнк ларзага солиб келди. Нужуд - Якни Шаркдаги турмуш тарзининг шафкатсиз коидаларига буйсунишни хохламаган яманлик киз. У 10 ёшида ажримга эришиш ва бола булиш хукукини талаб килиш учун судга мурожаат килди. *3^--------------- ----Афсуски, XXI асрда хам кичкина кизлар ва угил болаларни кул килиб сотиш одати хамон мавжуд ва у “никох’ деб аталади. Бу одатнинг каерда мавжудлиги, ким билах содир булаётганинн билишимиз мумкиндир, аммо гайриинсоний анъаналарни бузиб, ундан чикиб кета олган ва шу вокеаларнинг курбони булган инсоннинг уз кули билан ёзганларини укиш барибир бошка. Ушбу китоб дахшатли балолар: кашшоклик, тахкирлаш, тенгсизлик, болалар савдоси хакидаги кисса. Бош ва энг асосий кахрамон кунглида умид учкуни йилтиллаб туради. Умидки, дунёда яхши одамлар борлиги ва уларнинг мехр-мухаббатига сазовор булиш илинжи сунмайди. ISBN 978-9943-7132-0-8 SPECTRUM NftSHRIYOTI 9789943713208 9П789943Н71 3208
0
You can add this document to your study collection(s)
Sign in Available only to authorized usersYou can add this document to your saved list
Sign in Available only to authorized users(For complaints, use another form )