OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR
VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XOZAZMIY NOMIDAGI TOSHKENT AXBOROT
TEXNOLOGIYALARI UNIVERSITETI
“ Kompyuterni tashkillashtirish” fanidan
1-MUSTAQIL ISH
Mavzu: Kompyuterga maʼlumotlarni kiritish chiqarish tizimlari: portlar va
ularning vazifalari.
Guruh:CAO001
Bajardi: Erkinov J.
Tekshirdi: Javliyev Sh.
Toshkent 2025
1
Reja:
1.Kiritish chiqarish tizimlarini tashkil etish .
2.Kiritish-chiqarish
boshqarish
vositalari,
kiritish-chiqarish
protsessorlari.
3.Kiritish-chiqarish modullari, portlar va ularning vazifalari.
4.Xulosa
5. Foydalanilgan adabiyotlar va saytlar.
2
kanallari
va
Kirish.
Kompyuterga ma'lumotlarni kiritish va chiqarish tizimlari uchun portlar juda
muhimdir. Portlar, kompyuter tarmog'ida ma'lumot almashish va uchirishning
o'tishini boshqarish uchun xizmat qiladi. Bu portlar tarmoq orqali kompyuter bilan
boshqa qurilmalar arasida ma'lumot almashishni ta'minlaydi.
Kirish qismidagi eng mashhur portlar:
1. HTTP (80-port): Internet brauzerlar tomonidan veb sahifalar yuklash uchun
ishlatiladi.
2. HTTPS (443-port): Maxfiy bo'limlar bilan xavfsiz internet saytlariga ulinishda
ishlatiladi.
3. FTP (20 va 21-port): Fayllarni yuklash va yuklab olish uchun fayl transfer
protokoli.
4. SSH (22-port): Masofaviy serverlar bilan xavfsiz bog'lanishni ta'minlash uchun
ishlatiladi.
5. Telnet (23-port): Masofaviy boshqaruv panellari uchun ishlatiladi.
6. SMTP (25-port): Elektron pochtani yuborish uchun ishlatiladi.
7. DNS (53-port): Domain nomlarini IP manzillarga o'girish va umuman topish
uchun foydalaniladi.
8. RDP (3389-port): Uzaktan boshqarish protokoli, masofaviy boshqarish uchun
ishlatiladi.
Bu portlar, kompyuter tarmog'ida ma'lumot almashish va uchirish jarayonlarini
tuzishda asosiy rollarni bajarish uchun foydalaniladi. Har bir portning o'z vazifasi
va foydalari bor va ularga dastlabki kirish qismidagi misol bo'lib, ularga qanday
maqsadlar uchun foydalanish kerakligi va ulardan kutib nimalarni kuting,
shuningdek portlarning xavfsizlik ko'nikmalariga e'tibor bering.
3
Kiritish-chiqarish tizimlarining tashkil etilishi
Kiritish-chiqarishning asosiy tizimi. Shaxsiy kompyuterning ona platadagi DXQ
(doimiy xotira qurilmasi) yoki QDDXQ (qayta dasturlanadigan doimiy xotira
qurilmasi) mikrosxemasiga yozilgan dastur BIOS dir. BIOS kompyuterning
operatsion tizimdan kelayotgan kirish-chiqish, qurilmalarni boshqarish so‘rovlariga
xizmat ko‘rsatadi. Shuningdek, kompyuter yoqilganda uskunalarni boshlang‘ich
tekshirish (POST tartiboti), MBRni yuklash va operatsion tizimga boshqaruvni
uzatish ham BIOS vazifasiga kiradi, BIOSda shaxsiy kompyuterning ona plata
konfiguratsiyasining asosiy ko‘rsatkichlarini qo‘lda sozlash uchun interaktiv
nimdasturi ham mavjud.
POST-Power-On Self-Test Yoqilgandan so‘ng o‘z-o‘zini testlash. Ona plataning
BIOS dasturi vazifalaridan biri bo‘lib, u kompyuter tarkibiy qismlarini(apparat
ta’minotini) ketma-ket testlab chiqadi.
MBR Master Boot Record - Bosh yuklovchi yozuv. Qattiq disk yoki boshqa
axborotni saqlash qurilmasidagi mantiqiy disklarga (bo‘limlarga) bo‘linadigan
birinchi fizik sektor. MBR bo‘limlar jadvalini (partition table) va bajarilayotgan
kodning katta bo‘lmagan bo‘lagini o‘z ichiga oladi. MBRning maqsadi - operatsion
tizimni yuklash emas, shunchaki qattiq diskning qaysi bo‘limidan OTni yuklash
kerakligini tanlash. MBR bosqichida faqat disk bo‘limi tanlanadi.
BIOS(Basic
Input/Output
System) —
asosiy
kiritish-chiqarish
tizimi
bo‘lib, motherboard (materinskaya plata)’da alohida chip sifatida ishlaydi. Bu
chipning vazifasi kompyuter va operatsion tizimni bir-biriga bog‘lashdan iborat. Har
safar
kompyuter
yoqilganda
dastlab BIOS ishlaydi,
kompyuter
uskunalari
parametrlarini tekshiradi va operatsion tizim yuklanuvchi fayliga (dasturiga) o‘z
ishini beradi(NTLDR, bootmgr).
NTLDR (NT Loader) Windows XP operatsion tizm ishga tushirishga yordam
beradigan tizim qismda tovush yuklash yozuvda bir qismini yuklanshning kichik bir
qismi.NTLDR ham yuklash menejeri va tizim yuklayotgan vazifani bajaradi.
Windows XP dan so'ng chop etilgan operatsion tizimlarida birgalikda NTLDR-ni
almashtiradilar. Agar bir nechta operatsion tizim o'rnatilgan bo'lsa va to'g'ri
4
sozlangan bo'lsa, NTLDR sizning kompyuteringiz ishga tushirilganda yuklash
menyusini ko'rsatadi, qaysi operatsion tizimni yuklash kerakligini belgilaydi.
Kompyuter yongandagi har xil yozuvlar va tovushning chiqishi, ROM(Read Only
Memory) xotirada yozilgan BIOS’ning ishi.
BIOS quyidagi vazifalarni bajaradi:
kompyuterni faollashtirish, barcha elementlarini boshlang‘ich holatga keltirish;
kompyuter qurilmalarini dastlabki tekshiruvini amalga oshiradi(POST-test);
kompyuter qurilma qismini dastlabki sozlash ishlarini amalga oshiradi;
tizim resurslarini taqsimlaydi;
PCI qurilmalarini ro‘yxatdan o‘tkazish va sozlash;
operatsion tizimni dastlabki yuklanishini amalga oshiradi(bootmgr);
qurilmalarni bir-biri bilan moslashuvini tekshiradi;
elektr ta’minotini boshqarish, kompyuterni o‘chirish, uxlash holatiga o‘tkazish.
BIOSni to‘g‘ri sozlash, kompyuter ishlashiga ta’sir ko‘rsatadi, shuning uchun
dastlab shu dasturchani yaxshi o‘rganib olish lozim. Har xil turdagi motherboar’lar
har xil BIOS turlarini ishlatishadi, shuning uchun bitta yagona qo‘llanma qilishning
iloji yo‘q, lekin asosi baribir bir xil. Protsessorlarning turi rivojlangan
sari, BIOS sozlashlari ham qiyinlashib bormoqda. Bu esa, qo‘shimcha qiyinchiliklar
tug‘dirmoqda.
BIOS dasturini asosan quyidagi firmalar ishlab chiqishadi:
American Megatrends (AMI);
Award Software;
Phoenix Technologies.
BIOS turiga qarab, uning ko‘rinishi ham o‘zgarib boradi, uning turidan tashqari bir
necha versiyalari ham mavjud, bu versiyalar ham yangilanib borishi lozim.
Asosiy kirish chiqish tizimidan iborat bo'lgan BIOS, anakartdagi kichik xotira
kartasida saqlanadi. Qurilmaning qanday ishlashini o'zgartirish yoki muammolarni
bartaraf etishda yordam berish uchun BIOS-ga kirishingiz mumkin.
Bu POST uchun javobgar bo'lgan BIOS va shu bilan kompyuterni ishga tushirishda
birinchi dasturiy ta'minotni ishlab chiqaradi. BIOS firmware dasturi vaqtinchalik
5
emas, ya'ni uning sozlamalari qurilmadan quvvat olib tashlanganidan keyin ham
saqlanadi va qayta tiklanadi.
BIOS by-os sifatida belgilanadi va ba'zida tizim BIOS, ROM BIOS yoki PC BIOS
deb ataladi. Biroq, u noto'g'ri ravishda BASIC yoki Operatsion tizimida yaratilgan.
BIOS,
kompyuterni yuklash va klaviatura nazorati
kabi
bir
qator
asosiy
funktsiyalarni bajarish haqida ma'lumot beradi. BIOS shuningdek, qattiq
disk, floppy disk, optik haydovchi, protsessor, xotira va h.k. kabi qo'shimcha
qurilmalarni aniqlash va sozlash uchun ishlatiladi.
1-rasm. BIOS mavjud mikrosxemaning umumiy ko‘rinishi.
BIOSga BIOS Setup Utility dasturi orqali kirish va sozlash mumkin. BIOS Setup
Utility, BIOS'un barcha maqsadga muvofiq maqsadlari uchun. BIOS-dagi mavjud
bo'lgan barcha variantlar BIOS Setup Utility orqali sozlanish mukin.
Windows kabi operatsion tizimdan farqli o'laroq, diskda tez-tez yuklab olinadigan
yoki olinadigan va foydalanuvchi yoki ishlab chiqaruvchi tomonidan o'rnatilishi
kerak bo'lgan BIOS, kompyuterni sotib olganida oldindan o'rnatiladi.
BIOS Setup Utility dasturiga kompyuteringiz yoki anakart maketi va modeliga qarab
turli xil usullarda kirish mumkin. Yordam olish uchun BIOS Setup Utility dasturiga
qanday kirish mumkinligini ko'ring.
Barcha zamonaviy kompyuter anakartlarda BIOS dasturiy ta'minoti mavjud.
Kompyuter tizimlarida BIOSga kirish va konfiguratsiya har qanday operatsion
tizimga bog'liq emas, chunki BIOS anakart apparatining bir qismi. Kompyuter
operatsion
tizimi
muhiti
tashqari
barcha
6
BIOS
funktsiyalarida Windows
10 , Windows 8 , Windows 7 , Windows Vista , Windows XP , Linux, Unix yoki
hech qanday operatsion tizimni ishlayotganligi ahamiyatga ega emas.
Kiritish-chiqarish tizimlarining tashkil etilishi, kiritish-chiqarishni
boshqarish vositalari, kiritish-chiqarish kanallari va protsessorlari
Zamonaviy kompyuter yoki kompyuter tizimi uchta asosiy tashkil etuvchilardan
iborat:
- protsessor; xotira (asosiy va yordamchi xotira); ma’lumotlarni kiritish-chiqarish
qurilmalari (klaviatura, monitor, printer, modemlar).
Ma’lumotlarni kiritish-chiqarish arxitekturasi deganda – ma’lumotlarni kiritishchiqarish qurilmalarini (MKChQ), kompyuterning boshqa qurilmalari bilan qanday
bog‘langanligi va ular o‘zaro qanday ma’lumotlar almashinishi tushuniladi.
Kompyuterning asosiy platasida – protsessorning mikrosxemasi, asosiy xotira
modullari bo‘lgan DIMMlar uchun mo‘ljallangan ulanish nuqtalari va turli xil
yordamchimikrosxemalar bilan birga – shinalar ham joylashgan bo‘ladi.
Kompyuter tizimlarida kiritish-chiqarish (input-output, I/O) qurilmalari - bu
kompyuter kabi axborotni qayta ishlash tizimi va tashqi (ehtimol inson yoki
boshqa ma’lumotlarni qayta ishlash tizimi) tizimlar o’rtasidagi aloqa jarayonidir.
I/O modullari kompyuter tizimiga bir tomoni ulangan bo’ladi va ikkinchi tomoni
bir yoki bir nechta I/O moslamalariga ulangan bo’lishi mumkin. I/O modullari
odatda bir yoki bir nechta tashqi qurilmalarni boshqarishi mumkin.
Umuman olganda I/O moduli – bu CPU va I/O qurilmalari o’rtasida vositachi
vazifasini bajaradi. Shuningdek, I/O tizimi CPU va tashqi qurilmalar o’rtasida
kiritish-chiqarish so’rovlari boshqaradi.
7
2-rasim. Central Processing Unit CPU
Har bir ma’lumotlarni kiritish-chiqarish qurilmasi ikki qismdan tashkil topgan
bo‘ladi: kontroller (nazorat qiluvchi) va MKChQning o‘zi. Har bir kontroller o‘ziga
tegishli bo‘lgan MKChQni boshqarishni va uning shinaga murojaat qilish jarayonini
8
nazorat qilib turadi. Masalan, biron-bir dastur magnitli diskdan (vinchesterdan)
ma’lumotlarni o‘qib olishi kerak bo‘lsa, u disk kontrollerini bu haqida ogoxlantiradi
va diskka kerakli ma’lumotni qidirib topish buyrug‘ini yuboradi. Diskning
ma’lumotlar yozilgan yo‘lkasi va sektori topilgandan so‘ng, disk kontrollerga
ma’lumotlarni bitlar oqimi ko‘rinishida uzata boshlaydi. Kontrollerning vazifasi kelayotgan bitlar oqimini ma’lum bir uzunlikdagi (8, 16, 32 yoki 64 bitli) so‘zlarga
aylantirib, xotiraga yozish hisoblanadi.
Shinalar, na faqat MKChQ kontrollerlari tomonidan, balki protsessor tomonidan,
buyruqlar va ma’lumotlarni uzatish uchun ishlatiladi. Kompyuter shinasi orqali –
ma’lumotlar, adreslar va boshqarish signallari uzatiladi, ya’ni shina uch qismdan
iborat bo‘ladi:
Ma’lumotlarni uzatish uchun mo‘ljallangan qismi (8, 16, 32, 64 va
128 bitli).
Asosiy xotira adresini uzatish uchun mo‘ljallangan qismi, 16 razryadli
64 Kbayt, 20 razryadli – 1 Mbayt va 32 razryadli – 4 Gbayt hajmga ega xotirani
adreslash uchun.
Ma’lumot
almashinish jarayonini
boshqarish uchun mo‘ljallangan
to‘plami qismi.
9
signallar
Kiritish-chiqarish tizimlarini tashkil etilishi:
I/O modul – I/O komponentlarini boshqaradi, ularni I/O shina orqali CPU bilan
aloqa qilishini ta’minlaydi.
I/O moduli I/O qurilmalari tomonidan berilayotgan ko’rsatmalarni protsessorga
uzatishi ta’minlaydi, I/O qurilmalarini nazorat qiladi va ularni ketma-ket ishlashini
tartibga soladi (sinxronizatsiya).
Nazorat va sinxronizatsiya jarayoni :
Bir vaqrning o’zida ko’plab qurilmalar o’zaro aloqa qilganligi uchun nazorat
(boshqarish) va sinxronizatsiya jarayoni talab etiladi.
CPU - I/O modulini qurilmalari holatini tekshiradi;
I/O moduli qurilmalarning holati haqida CPUni xabardor qiladi;
Agar I/O tayyor bo’lsa (band ham bo’lishi mumkin), CPU ma’lumot uzatishi
mumkinligi haqida xabar jo’natadi;
I/O moduli qurilmalardan ma’lumotlarni oladi va CPUga uzatadi.
Kiritish-chiqarish tizimlarini tashkil etilishi :
I/O modul – I/O komponentlarini boshqaradi, ularni I/O shina orqali CPU bilan
aloqa qilishini ta’minlaydi.
I/O qurilmalari orqali qandaydir amallar CPU kiritiladi (CPU ularga ishlov beradi)
va natijalar ekranga, qog’ozga yoki boshqa ko’rinishda chiqarilishi mumikin.
Qurilamalarni o’zaro ishlashini I/O moduli ta’minlaydi.
10
Tezligi har xil bo’lgan o’qish va yozishda ma’lumotlarni saqlab turadi.
Xatoliklarni aniqlaydi.
Operatsion tizimining I/O modeli :
Tashqi qurilmalar kompyuterga qurilma interfeysi (tarmoq interfeysi) orqali
bog’lanadi.
Socket umumiy tushuncha bo’lib, u ikki tomonli kanaldan tashkil topadi va
tarmoqdagi ikkita dasturni, CPU bilan motherboardni, kompyuter bilan
tarmoqni, qurilma bilan elektr ta’minotini bog’laydi.
11
Portlari (socket)ning vazifalari :
Kompyuter fizik bog’lanish orqali ma’lumot uzatish imkoniga ega bo’ladi;
Bitta fizik uzatish orqali TCP va UDP protokoli asosida 100 000 mingdan orqali
mantiqiy portni hosil qiladi va ular orqali ma’lumot almashadi;
Port kanal bo’lib, u ikki tomon (qurilma, dastur, protokol)ni bir-biri bilan bog’laydi;
Har doim foydalanuvchining IP adresi va port nomeri soketni hosil qiladi.
12
XULOSA
Xulosa qilib aytganda ma’lumotlarni kiritish chiqarish modullarini boshqarishda
controller asosiy vazifani bajaradi. Qo’shimcha qurilmalar shin ava portlar orqali
kompyuterga ulanadi va ma’lumot almashinadi.
13
Foydalanilgan adabiyotlar va saytlar.
1.Таненбаум Э. Архитектура компьютера. издание. СПб.: Питер, 2013.
2.Таненбаум Э. Архитектура компьютера. издание. СПб.: Питер, 2011.
3.Довгий В.С., Поляков В.И. Прикладная архитектура базовой модели
процессора Intel. Учебное пособие по дисциплине «Организация ЭВМ и
систем». СПб.: НИУ ИТМО, 2012.
4.Баденко В.Л. Высокопроизводительные вычисления. Учебное пособие. СПб.
Изд. Политехнического университета. 2010.
5.Бройдо В.Л. Архитектура ЭВМ и систем. Учебник для вузов. СПб.: Питер,
2009.
1. www.intuit.ru
2. http://tuitfiles
3. http://www.kgtu.runnet.ru
4. http://www.piter.com
14
15