1-Mavzu: Yerni masofadan zondlash va raqamli fotogrammeriya asoslari
Reja:
1. Masofadan zondlash asoslari
2. Masofadan zondash sxemasi
3. Masofadan zondlash ma’lumotlarini qo‘llash sohalari
Masofadan zondlash asoslari
Masofaviy zondlash asoslari - bu talabalar xaritalash uchun kirish aerokosmik
kursidir. Kursda Yer yuzasining turli spektral diapazonlardagi tasvirlarini olishning
fizik asoslari va texnologiyalari yoritilgan va kosmik tasvirlarning global fondi
o‘rganiladi. Tasvirni birlamchi qayta ishlash usullari o‘rganiladi: sintez, kesish,
atmosferani tuzatish, filtrlash, qayta namuna olish, fazoviy ruxsatni oshirish,
georeferentsiya. Bundan tashqari, talabalar indeksli tasvirlarni qurish va ularni
sharhlashni, radar tasvirlarini birlamchi qayta ishlashni va sun'iy yo'ldosh
tasvirlaridan mozaika yaratishni o‘rganadilar.
Masofadan zondlash
o‘qitishdan maqsad-hozirgi davrda plan va raqamli
kartalar fotogrammetrik usullar yordamida tuzilishini e’tirof еtgan xolda, zamon
fotogrammetriyasida yangi aerofotos’yomka uskunalari va fotogrammetrik xamda
stereofotogrametrik
asboblardan,
zamonaviy
dasturlardan,
texnikalaridan
foydalanish malakasini oshirishni shakllantirish ularni amaliyotga tadbiq etish
ko‘nikmasini hosil qilishdan iborat.
Ushbu maqsadlarga erishish uchun nazariy bilimlar, amaliy ko‘nikmalar,
fotogrammetrik, geodezik
jarayonlar uslubiy yondashuv hamda ilmiy dunyo
qarashini shakilllantirish vazifalarini bajaradi.
Fan bo‘yicha talabalar bilim, ko‘nikma va malakalariga quyidagi talablar
qo‘yiladi:
 Yerni masofadan zondlash fanining halq xo‘jaligidagi ahamiyati;
 еr
yuzasini hamda uning ayrim hududlarini sterefotogrammetrik s’yomka
qilish;
 еr ustki fotogrammetriyasi;
 fotogrammetriyada fazoviy fototriangulyatsiya qatorini yartalishi usullari;
 raqamli kartalarni tuzish jarayonlari to‘g‘risida tasavvurga ega bo‘lishi;
 aerosuratlarni orentirlash usullari va ularni tahlil qilish;
 fazoviy fototriangulyasiyaning aniqligini baholash va qo‘lanilishini;
 fazoviy fototriangulyasiya qatorini tenglashtirishni bilishi va foydalana
olishi;
 fotogrammetrik o‘lchash asboblari bilan ishlashga oid olgan nazariy
va
amaliy bilimlarni ishlab chiqarishda qo‘llash bo‘yicha;
 hududlarni
masofadan zondlash ma’lumotlari asosida raqamli kartlarni
tuzish ketma ketligini bajarish ko‘nikmalariga ega bo‘lishi kerak.
Masofadan zondash sxemasi
Masofadan zondlash – bu obektlar haqida bevosita aloqada bo‘lmagan xolda
ma’lumot olish usuli. Ular bilan bevosita aloqada bo‘lmagan uzoq obektlar xaqida
ma’lumotlar olish va qayta ishlash.
Uzluksiz uzatish ma’lumotlarni targ‘ib qiluvchi mavjud yoki sun’iy ravishda
hosil qilingan kuch maydonlarini targ‘ib qiluvchi nurlanish qabul qilgich (sezgir
datchik) va o‘rganilayotgan obektlar (maqsad) xaqida grafikli ma’lumot olish
mumkin.
Asosiy qullaniladigan kuch maydoni bu elektromagnit nurlanish xisolanadi.
Ishlatiladigan asosiy kuch maydonlariga quyidagilar kiradi еlektromagnit
nurlanish. Qabul qiluvchi muayyan sozlangan bo‘lsa radiasiyalar, tadqiqot
obektidan chiqadigan nurlanish sensor tizimida qayd еtiladi va tasvirlangan xamda
bunday tasvirlar bo‘lishi mumkinligi tahlil qilinadi.
Masofadan zondlash tamoyili yordamida elektromagnit spektr to‘lqinlari
rasmda tasvirlangan:
Nurlanish
manbai
Uzatuvchi
Yozish
moslamasi
Nurlanishni
qaytishi
Suralarni
qayta ishlash
Foydalanuvchi
Atmosferada
nurlanishni
tarqalishi
Er satxi
Nurlanishni yutilishi
Rasm 1 - Masofadan zondlash sxemasi
Nurlanish manbai, Uzatuvchi, Yozish moslamasi, Suratlarni qayta ishlash, Mijoz
(Nurlanishni yutilishi, Yer sathi, Atmosferada nurlanishni tarqalishi, Nurlanishni
qaytarilishi)
Radiatsiyani ob’ektdan sensorga o‘tkazish jarayonida atmosferada
nurlanishning yutilishi va tarqalishi sodir bo‘ladi, bu esa signalning buzilishiga
olib keladi. Shu sababli, kamaytirish uchun mo‘ljallangan masofaviy zondlash
ma’lumotlarini qayta ishlashning har xil turlari mavjud.
Masofadan zondlash ma’lumotlarini qo‘llash soxalari
Masofaviy zondlash ma’lumotlari yordamida yеchiladigan vazifalar:
1. Metrik xarakteristikalar (chegaralar, koordinatalar)ni aniqlash, joy
obektlarining o‘lchamlari, sohalari va boshqalar;
2. Xaritalar va planlar yaratish.
3. Ortofotoplanlarning yaratilishi.
4. Yer va еrlarning raqamli modellarini yaratish.
5. Yerda yuz bergan o‘zgarishlarni aniqlash.
6. Hududlar holatini baholash.
7. Obektlarning uch o‘lchamli realistik o‘lchash modellarini yaratish.
Masofadan zondlash ma’lumotlari va ularni qayta ishlash natijalari
ishlatiladi:
1. tabiiy resurslarni inventarizasiya qilish
2. tabiiy resurslarni tadqiq еtish;
3. tabiiy ofatlar monitoringi va ularning oqibatlarini baholash;
4. atrof-muhitga antropogen ta’sir ta’sirini o‘rganish;
5. hududiy rivojlanishni rejalashtirish va boshqarish;
6. miniral resurslarini rivojlantirish;
7. qishloq va o‘rmon xo‘jaligi va boshqalar.
Masofadan zondlash usullarining tasnifi
S’yomka tizimlarini tasniflashda, turli mezonlardan foydalanish mumkin,
ularni qo‘yidagilarga ajratish mumkin:
-havo va kosmik,
-passiv va faol,
-bir zonali va
-ko‘p zonali,
-fotografik va fotografik bo‘lmagan va hokazo.
Barcha s’yomka tizimlari ikki katta guruhga ajratish mumkin: passiv
va faol.
Passiv s’yomka tizimlari o‘z ichiga oladi:
1. Fotografik;
2. Televizion;
3. Zaryad-birlashgan qurilmalar asosida (CCD);
4. Skaner;
Faol s’yomka tizimlari o‘z ichiga oladi:
1. Radiolokasion;
2. Lazerli.
Masofadan foydalanishning asosiy afzalliklari:
-turli spektrlarda ma’lumot olish qobiliyati tizmalari;
- sun’iy yo‘ldosh tasvirlari katta maydonlarni qamrab oladi;
- ma’lumotlarni olishning yuqori chastotasi;
- borish qiyin joylarda ma’lumotlarni olish qobiliyati;
- asosan hamma ish kameral;
-qarab turli qarorlar ma’lumotlarni qabul qilish qobiliyati
- fazoviy ma’lumotlarni uch o‘lchovli tahlil qilish imkoniyati.
Masofadan zondlash ma’lumotlaridan foydalanishning asosiy
kamchiliklari:
- operatorning yuqori malakasi va amaliy tajribasi ularning qayta ishlash;
- kichik maydonlarni qayta ishlashdagi samarasizligi;
- dasturiy ta’minot yuqori baho.