Моңгол Жазуу Окуу Китеби, 12-класс

Ш.Чоймаа, Т.Отгонтуул, Б.Чимгээ, Ё.Мөнхбат, Г.Алтанбум ҮНДЭСНИЙ БИЧИГ XII Ерөнхий боловсролын 12 жилийн сургуулийн 12 дугаар ангийн сурах бичиг Боловсрол, Шинжлэх Ухааны Яамны зөвшөөрлөөр хэвлэв. Гурав дахь хэвлэл СУРГУУЛИЙН НОМЫН САНД ОЛГОВ. БОРЛУУЛАХЫГ ХОРИГЛОНО. Улаанбаатар хот 2022 он ННА 74.2 ДАА 373 Ү-825 Үндэсний бичиг XII: Ерөнхий боловсролын 12 жилийн сургуулийн 12 дугаар ангийн сурах бичиг. /Чоймаа Ш., ба бус; Ред. Соронзон Д. - УБ.2018. -124х. ТАНИХ ТЭМДЭГ Үгийн учир Бие дааж хийх дасгал ажил Дүрмийн тайлбар 3 Дасгал Энэхүү сурах бичиг нь "Монгол Улсын Зохиогчийн эрх болон түүнд хамаарах эрхийн тухай" хуулиар хамгаалагдсан бөгөөд Боловсрол, Соёл, Шинжлэх Ухаан, Спортын Яамнаас бичгээр авсан зөвшөөрлөөс бусад тохиолдолд цахим болон хэвлэмэл хэлбэрээр бүтнээр эсхүл хэсэгчлэн хувилах, хэвлэх, аливаа хэлбэрээр мэдээллийн санд оруулахыг хориглоно. Ñóðàõ áè÷ãèéí òàëààðõ àëèâàà ñàíàë, õ¿ñýëòýý textbook@agency.edu.mn õàÿãààð èð¿¿ëíý ¿¿. © Áîëîâñðîë, Øèíæëýõ Óõààíû ßàì ISBN 978-99978-61-90-0 3 121 08 59 601 811 08 93 16 77 93 5 71 62 63 5 ................................................................................................................................... t-Ek-iof Od-eged-eG aceeo-C ao &uk-eo-eS ,alEk ,T IEb &-B ao-miK ......................................................................................................... &ed-lef Êk O-eeukoJ O-s-Eb-Ek-Ek .......................................................................... aegeeeof O-ee-eo-ogo-liJ aeluk-m-f ao _ukhei-C aejf ....................................................................................................... &-eee-s-eD O-ee-eee-eo-o-dEb tk-ledeM ............................................................................... ...................................................................... &-i-sbo-lioD a-o &-uk-eo-eS ,a-l-Ek ,TI-Eb .tio-l-iB *-ego-d-EbroG Io-ee-ef &o-gkeoM ai-cl-edKeN .............................................................................................. &e-lijm-elof O-ee-el-eg-emeH aEb I-leg-iiEb ....................................................................................................... &-eee-s-eD O-ee-eee-eo-o-dEb tk-ledeM ........................................................................................................... ............................................................................... *Ek-eC &-e-d-Ek-lEb ,Io-ee-ef &o-FkeoM .tio-l-iB *ego-d-eyoH alEk &o-gkeoM aeee-iieS O-gl-eyef ................................................................................................... I-luk aeeer-eD ao _o-lof &o-gkeoM ............................................................................................. al-iiof 8e-eJ ,&o-yoS Od-le-lijm-elo-f ....................................................................................................... &-eees-eD O-ee-eee-eo-o-dEb tk-led-eM ...................................................................................................... ................................................................................................. &o-yoS $-iof &o-FkeoM .tiol-iB *Ekod-Ek-iN (-ec-r-eG Үйлийн алхам ЭЗЭМШИХ ЧАДВАР - Бүлэг сэдвийн хүрээнд сонгосон эхийг зөв, хурдан унших Унших үйлийн алхам Зөв хурдан унших - Цахим орчинд боловсруулсан модон бар, хорголжин бар, бийрийн тиг, төмөр үзгийн тигээр бичсэн эхийг зөв, хурдан унших - Бүлэг сэдвийн хүрээнд байгаа гадаад үгийг зөв, хурдан унших Ухаарч ойлгож унших - Эхийн гол санааг ухаарч ойлгож, хамтран ярилцах, дүгнэлт гаргах - Уншсан эхийн утгыг зөв ухаарч, асуултад оновчтой хариулах - Эхэд байгаа нэр томьёо, үг хэллэг, үгийн гарлын тухай ойлголттой болох, үгийн сангаа баяжуулах - Төрөлжсөн эхийн агуулгыг харьцуулж унших Эргэцүүлэн - Эхийн утгыг илэрхийлсэн ойролцоо ба эсрэг утгатай хэлц хэллэг, үг бодож өгүүлбэрийг олох, харьцуулан ярилцах унших - Бүлэг сэдвийн хүрээнд сонгосон эхүүдийн агуулга, ач холбогдлыг тодорхойлон дүгнэх Бүтээх үйлийн алхам Бичих үйлийн алхам - Кирилл болон үндэсний бичгийн зөв бичих зүй тогтлыг харьцуулан ялгааг таньж, зөв бичих Зөв, сайхан - Үг хувилгах, үг бүтээх бүтээврийн хэлбэр, утга, зөв бичих дүрмийн бичих онцлогийг таньж ухаарсны үндсэн дээр түүнийгээ кирилл бичгийн зөв бичих дүрэмтэй харьцуулан нягтлан, зөв, цэвэр, хичээнгүй сайхан бичих Дуурайн бичих - Хичээнгүй бичгийн тигийг сайжруулан сайхан бичих Хөрвүүлэн бичих - Кирилл болон галигаас хөрвүүлж зөв сайхан бичих, үндэсний бичгээр бичсэн эх өгүүлбэрийг кирилл үсгийн дүрмийн алдаагүй бичих Нүдлэн тогтоож бичих дуурайж өөрийн бичгийн хэвээ - Уламжлалт бичлэгтэй үг, харь хэлний үг, дүрс ялган бичих үгсийг нүдлэн тогтоож, үндэсний бичгээр бичих - Монгол хэлний түүхэн хөгжлийн онцлог бүхий үг хэллэгийн утга гарлыг тайлбарлан бичсэнийг нүдлэн тогтоож, зөв бичих Дүгнэж, хувиргаж бичих - Эх өгүүлбэрийн санааг тулгуур үгээр хураах, дэлгэрүүлэх, зүйр цэцэн үг, хэлц үгийн утга санааг хялбар дөхөм үгээр хувиргаж бичих Мэдээлэл цуглуулах, солилцох - Төрөлжсөн буюу бүлэг сэдвийн хүрээнд багтсан эхтэй холбоотой мэдээллийг олох, цуглуулах, эрэл хайгуул хийх, мэдээллээ солилцох, хамтран ярилцах Дүн шинжилгээ хийх - Мэдээлэл боловсруулж, чухал ба чухал бусыг ялгах, дүгнэх Зохион найруулах - Үндэсний бичиг, өв соёлоороо бахархах, санаа бодлоо алдаагүй зөв сайхан бичих, тухайн сэдвийн хүрээнд зохион найруулж бичих Үзэл бодлоо - Тухайн сэдвийн хүрээнд үндэсний бичгээр бичихдээ өөрийн үзэл илэрхийлэх бодлоо илэрхийлэх 4 ≈ &Ekorif ≈ 5 *Ekiliof ......... ≈ T )osinof ......... ≈ ......... а. Дуун ухаан буюу монгол хэл шинжлэлийн тухай уншаад, хичээнгүйлэн бичээрэй. б. Асуултад хариулж, үндэсний бичгээр бичээрэй. сэтгэхүйн 1. Дуун ухаан гэж юу вэ? 2. Бичгийн хэлний онцлог юу вэ? 3. Бичгийн хэлний хөгжилд юу нөлөөлсөн бэ? Эхээс ойролцоо утгат үгийг олж, нөхөж бичээрэй. Монгол хэлэнд адилтгах, харьцуулах, жиших утгатай "foilI -" (үли-) гэсэн үг бий. Үйлээс нэр үг бүтээх "- kE*" дагавар залгавал "foilikE*" (үлгэр) гэсэн үг бүтнэ. Орчлонгийн элдэв явдлыг жишээлэн өгүүлсэн зохиолыг "үлгэр" гэдэг. Мөн дээл хувцас хийх эх загварыг "үлгэр" гэж хэлдэг нь тус "foilI -" (үли-) гэсэн язгуурын утга билээ. a-l-Ek &o-gkeoM ae-eeiieS O-g-l-eyef aes-eeol-B 8-emi-C O auk-i-C aii IeeeoD aologijmeD *Eb alEk IN tiedEk &elijeiS alEk Odeniof O aEklukeoeS ,&oyoS O aoyof O aemioD aoeref &B alEk .ôY aegeeeof KelijeiS OeelodoS I &iioJ ,*Ke;kerEk aloeeiC ao (omeH O aegeclireH O aomiK aosodeiof O aelEk ao tiicub .ôY tiesbeJ aii IKukeoeS ,Iedegodleyof !ukoL ,Iedicbonof &EbEk aoKoN IjeiS aireH .T%olB tEkreJ OeeiiEb aogiref *EbeC ,Ogerif O aemioD aoeref aii IeeeoD IN alEk O aeyireY aemef ,&isheeJ tieeJ ,tEklukeoeS &oyoS ,Ioeeef &erodimef aodleyof aoogiS IeD (ileceof aii tEkoeD ÊkiieN aeyiziJ O aKf .ôY &iioJ Odeniof ao &oyoS tiedijhiK *iioJ ,_ilooD *Ekiliof ,&egedeeeM &Ekorif Od &ukeoeS tEkreJ IrBegeD T)osinof ,_Ekiof aeceS amef Od TIiof acf TIiof ,OjodliriB Od aoyof OceoeroD I &EkodiB aelof aeseeelijmelof aijmeD _KeD aooclogkeoM I &oyoS aemef K anf .T%olB alEk ao tiicub ôN *Eb OciK O aeseeologerosEblB .ôY aeseeedeeubleD IeD OdEb IrogeS KijhiK &-o-y-o-S $-i-of &-o-Fk-eoM 1 ......... 2 *Eb-eC a-l-Ek &o-FkeoM a-e-ee-iieS O-g-le-yef МОНГОЛ ӨВ СОЁЛ Ñî¸ë îðøèí òîãòíîõûí áîëîìæ íºõöºë íü õýë þì. Ìàìàðäàøâèëè 3 Эхээс дараах загварт тохирох үгийг олж бичээрэй. .(edegeD êdrf I ao-miK I-Kheeyi-cuk 1 2 4 үйл үндэс үйлээс нэр үг бүтээх дагавар үүсмэл үйл үндэс үйлээс нэр үг бүтээх дагавар Эхэд өнгөөр ялгасан үгсийн бичлэгийг ажиглаад дараах үгсийг үндэсний бичгээр бичихдээ харьяалахын тийн ялгалын нөхцөлийг зөв дагуулж бичээрэй. Алтайн уулс, лавайн эгшиг, далайн ус, хэл зүйн дүрэм, дэлхийн зураг, Хангайн нуруу, ахуйн хэрэглээ, тухайн зүйл, зурхайн ухаан, шагайн наадгай 5 Эхээс дараах загварт тохирох үгийг олж бичээрэй. 1 нэр үндэс нэрээс үйл үг бүтээх дагавар хэвийн дагавар төгсгөх нөхцөл 2 нэр үндэс нэрээс үйл үг бүтээх дагавар хэвийн дагавар тодотгон холбох нөхцөл 6 Холбоо үгийн утгыг ажиглаад, үндэсний бичгээр бичээрэй. зөн өлзий bElkt амны бэлгэ тэмдэг дэмбэрэл дурсгал баярын сэлт оюун өгөх эрдэм 6 билиг bulit bElet авах бэлэг арга авьяас зүй ≠ Oeeeeesodrof ......... 7 ≠ &e-r-Ek ......... ≠ ......... 8 O-deni- C Oegeoef aes-Ek O-KedEb-eD ,O-e-r-eg-eY aci-mrEb-iof IeD T (-eoof .tkiof IeD tk-li-cub KlBeD aey-ef &iioJ aEkheiS ° .Oeer-eG Ojuk-rof aeged ael-edEkiof *eiJ îjegef ° .T%elEk aii-F IJ KijbeD awroH Od Iogredeeof *es-eeS Kodluk-rf IEk-iof adlos-eeoJ ao-EbioD IeD T (eoof .tkiof O aelEk O;kewd Odl-K-KriB O-eeegreG &erEk O aelEk ao-eduk .aloJ .tkiof Эхээс эсрэг утгатай үгийг нь олж, нөхөж бичээрэй. адгуу .ankeiod aeiJ aeskuk ,ank-eeC aeiJ aeskelEk » Od &eeeseroD O aeceiR ,ub « IeeEkeeyirof ,eD a-l-Ek &-o-Fk-eoM O-D (er-iieN aero-f O aegeeeo-f Od-en-i-C T (eoo-f Ojer-ukoJ tk-lEb *-eiJ &Ek-or-if aeeeer-iio-f (i-co-f ,IniM alEk &o-gk-eoM aes-eeo-l-B alo-gef Od K-elrodeio-f IN IJ alo-g-ef ,IniM alEk &ogk-eoM aes-eeo-l-B aer-ioM Od K-l-B-eD IN IJ T )-ro-deo-f ,OjemeN T*eS ,*o-df Od Oee-e-ees-o-dro-f I (o-noH O aegeyeJ adEk-io-f ,OjemeN &iJ aof Od O-ee-eee-s-od-rof IJ tko-eD aiJ Ic-iioH In-io-f Od aereN ao (er-iieN t-is-Ek-f aesko-l-K-iiEk IJ IEk-eleD ,IniM alEk &ogk-eoM aes-eeo-ee-eo-i-C aeiJ &-erEk O;k-e-wd *ioM O aeniof Od awroH IeD T Iir-eY ,IeD tk-iof ,OjeclEb-if Ir-B-el-Kio-f Od K-l- K-ijer-io-f Od K-elEk-iB I $-ioJ aiJ aliiof Od awroH IeD _-i-miJ ,IeD T *-io-f Oje-cl-Eb-lf Os-od-eiof Od ae-god-les-r-ef O-ge-dEb-iS O-e-g-eo-ef Oee-e-ees-i-no-g-B *edK-eS ao &ero-di-mef ,IniM alEk &o-gkeoM aes-ee-ecle-yuboH OdroH *Eb Os-edeiS ao (e-megref ,IniM alEk tk-f _-K-eD êdrf aes-eeuk-eS OoS ao aoEk-reM aed-iroM aes-eeisoro-f adlioS OeeedleH O-lio-f (eleH aiJ K-KioM ,O-eeoeeoM .IniM alEk &o-gk-eoM tkheioM 7 Дараах шүлгийг уншаад, даалгаврыг гүйцэтгээрэй. б. в. г. I-N al-Ek tk-iof IEkiof IeeerodoD O-eeer-uboH Ojl-B 4 OeeirodleH alEk OeeerogoN alEk T)eri-clo-C alEk Keruk-ediB alEk 10 а. IEkiof &eredkioD O-ee-roS OjireY 3 aEk-ed KelEk tk-iof Oeeero-g-ed-eef 2 Ojir-edloD IN alEk KelEk IegejeH Холбоо үгсийг тайлбартай нь зөв харгалзуулсан хэсгийг олоорой. а. 1в, 2г, 3б, 4а б. 1а, 2г, 3б, 4в в. 1б, 2в, 3а, 4г г. 1г, 2а, 3в, 4б Зүйр үгсийн утгыг ярилцаад, цэгийн оронд тохирох үгийг олж, үндэсний бичгээр бичээрэй. tieeC ,,, IN KelEk T(B ,,, IN Kuk ,,, &EbedbeD tEkiof ,,, &EbedbeD ôN IB ,,, Od aEkiof KelEk IB *ejeG Od aodiN ,,, IN Od aejf ,,, KelEk IN Od ,,, Ii IroM OeeubleD ,,, aoirof aii KelEk ,,, aoirof aii Kuk хэлдэг, гишгэдэг, болгоомж, хичээмж, үгийг, ижил, хэмжээ, харах, улиг, билиг, хэнгэрэг, хашин ,,, tEkiof Ojorof Od alEk ,,, *ejeG Ojorof Od &iK .T *Ek-eD aeniof ao t-erEk al-Uof acf aeniof O aelEk tkio-F 1 9 Дараах эхийг уншаад, өнгөөр ялгасан хэсгийг толь бичиг ашиглан, үндэсний бичгээр бичээрэй. "... Хэл бол цустай адилхан үндэс угсааны мөнхийн үзүүлэлт байсаар ирсэн юм. Цусны бүлэглэл бусад шинж тэмдгээр аливаа хүний цусан төрлийн холбоог тогтоож болно. Түүн шиг хэл шинжлэлийн аргаар угсаатны гарвалыг тогтоож болно. Үгээ гээж мартах юм уу өөрчилж таних аргагүй хувиргачихсан байлаа ч гэсэн авиагаа бүр мөсөн гээчихсэн угсаатан дэлхий дээр үгүй байна. Авиа гаргах эрхтнийг уг үндсээр нь өөрчлөөгүй цагт ямар ч угсаатан дуу авиагаараа танигдах билээ. Өөрөөр хэлбэл хүний дуу хоолой нь гарын өндөгний хээ хуар шиг давтагдашгүй өвөрмөц шинж тэмдгийг агуулсан онцгой үзэгдэл юм. Монголчуудын үг хэллэг нь дэлхийн дөрвөн тивд л ямар ч гэсэн цөөнгүй үлджээ гэдгийг баараггүй хэлж болно. Монголчуудаас юу үлдсэн бэ? гэдэг асуултад өгөх нэгдүгээр хариулт бол "хэл", "монгол хэл" гэж сэтгэл хангалуун бас баталгаатай хэлж болно ..." Л.Түдэв. Монголчуудаас юу үлдсэн бэ? 8 12 ............. 9 ............. ............. ............. ............. Эхийг дахин анхааралтай уншиж, зохиолчдын нэрийг оноон үндэсний бичгээр бичээрэй. Жишээ нь: "Эх хэл бол хүчит зэвсэг юм." И.С.Тургенев А. М. Г о р ь к и й aoeref ,aomiK TIEb *Eb IEkiof alEk ao *Ebiof OC IN Ilef O aemioD OD aoosB I &ukeoeS ,&odB T)eneS auk aii TIiof IciioH ôsoD areD .IEkiof OeeediC OjlogijmeD aEked Х. А б о я н хүчит зэвсэг мартаж болшгүй соёл бүтээлч хөдөлмөрийн мөр ертөнцийг ойлгох толь хойч үедээ мэдээлэл дамжуулах хэрэгсэл .aUeS IN Ogro-diS aiJ OrioD ,IN Inog-B aiJ tkiof alEk O aosodeiof aeseeoroS acf Ksiof .aioM &oyoS IEkiof IsolB OjedreM (odoN AuklorioD Oeeisorof T&edKioF IjrodeeoceN ,eD .aorof IEkiof IsolB OjleS Orosef ao ÊkiieN O aomiK &B alEk *ioM aii IromlediK IclEkodiB tEkeY .aioM aliiof KiB O aomiK &B alEk ao ÊkiieN ,IcerEk Odimef ao tierEk OeelogijmeD ,OeeelegedeH I &elEkedeM O aomiK ,&eskerEk aloeeiC IseM aii ,&ediC Oeeegeliiof Ii OceidriY ao &ijkiK aii IrBediC _eyubef $odioD ,oL .aioM IloD Т о л с т о й ,,,&- - B Т у р г е н е в ,OjeleriieH tiiS Ijf aL (eY aEb alEk tEkf (iS (edereyof OD tiisEkf Ogerif ao îjkiK T)eneS aeii ao *Ebiof ,OjeleroD Od aKeD tEkiof ao tief IeeerodoD Od aomiK tEbilef Ii aeeeiieS *EbeC adeloD aii OeelogegeliioF *Eb .IeD tierEk OeeroS OjireY И. С. А. Н. t-Ek-f a- l- Ek tEkBf IneM anf . T)ejeleriieH aEb alEk tEkf OloC aeskEkedeliof Od aedub acf _odEkeD OdociK K anf .ôY (ileyEb ,Inedrf IeD IrBediC .a;kerEk aEkeoodeiK I tiesbeJ .OiS T%EkodiB I (ismeeeiieG &Ebismejf 11 а. Хэлний тухай онч мэргэн үгсийг уншиж, гол санааг ярилцаарай. б. Кирилл бичгээр бичсэн зохиолчдын нэрийг үндэсний бичгээр бичихдээ гадаад үг тэмдэглэх зарчмыг санаарай. aEkeD *odf ,,, ao *ogiN aeged aoseN ,,, aU T*eN ,,, OcEbesiK T*eN aiieS ,,, OcEbosoH T*eN OgeM ,, aEb Imef aomiK Ieeeemoyef ,,aEb T*eN aomiK IEkiof Ilegef aEb T*eN aomiK aEb Odiof ,,, *Eb ,, T*eN *ejeG O aomiK ,,, OseY *ejeG ao *Ebiof Geekd-ol-)T 10 Ki-relbEgedo* femord-oibsia bulikji-rge& 14 bEdO - frdenI foyoececet $odioD O aedoL ao-yof IN tedEk aedoL IN 8edEk $odioD ,*edl-KeD T (eoof aes-Ek &edi-C O-ciK .T%ol-B tkiof ao-EbioD IeD aii IjrodiseD IjrodeeoceN *i-c-W Iejliof IN Ijro-dis-eD &-B IeD T (-eo-of K-emEk $-edlf IN Ijrodeeo-ceN IeD T (-eo-of aes-Ek *i-c-W .tkiof aoEbioD aiJ T*eN O aomiK &ogkeoM O aiseZ O aeeerB Od &iioJ O aelEk aoEbioD *Eb tEkolioN .(ediiEb &emEkioD tEkiof *edlef OeesirogeD acf T*eN OeeedogeD .tkiN O-meD aiJ OdEkeY &-KiN ,tkiN Auki-C aiJ OdEkiN T *eN 13 Дараах хүний нэрийн тайлбарыг уншаад өөрийн болон гэр бүлийн гишүүдийн нэрийг тайлбарлаарай. Дараах нэрсийг таталган бичигтэй харьцуулан ажиглаж, гарын үсгээ таталган бичгээр бичиж сураарай. Зүйр үгсийн утгыг ярилцаад, цэгийн оронд тохирох үгийг үндэсний бичгээр бичээрэй. хугарах, хугар, тогос, аврахгүй, аврахгүй, олохгүй, арилахгүй, хир, хир га ж га на Эх хэлний тухай хуулиас зохих хэсгийг нөхөн бичээрэй. foiiledo%T. bucit Jie* foiedosoa O Jekudo& I bicit, filekE: felbEa .T%o-reG (i-cof acf *-Ko-jiof ao ti-cub ,T%oreG tkEb acf *Ko-jiof ao *ub уул д тан ........... ................. л сан +уул +на л ........ ............. ................. л Jie* Kidolo%T Hoo_ bucit felbEa bicit Jiea 11 хай н д гэ ж 16 ж үүл уул лга Od IlogegroS OdEkeD tEkeY ,4,7 a- c-f I-l-o-eH I-e-ee-oD O a-e-l-Ek &-o-Fkeo-M aii adleslf OeEbef acf aoicheslf aEblef aii OrioD aolB adlegliS IEkheoreY *Ebiof ao (odoN aolB aii OrioD ,1,7 OeEbef acf aEkrif Oeeorof t (heef Od aii IloeH , + +iiEb Oeeeoirodof aeii t )logef aii adlegliS O aelEk &ogheoM *eii tiicub &iru\ aeii tierEk aEblef aoEkedf .T%ologBeY aolodiK IEkiof IseeogoD acf tEkiN O aEbrioD aii OD 2,1,11 aii IloeH anf ,2,7 Ii tEkledeM ao tiicub O aosodeiof IN AuboH .T%e;kiC Od Keleniof IrBlodiK ao tiicub O aosodeiof aeseeegiJ , + + + herEk IeD OdeZ t Iiof Ii ao _olof &ogheoM ,5,7 O aeseeegheeH + + + aelEb OeeukoJ &eroH tEkeY ao _olof ,IcheliiEkheoreY acf aoiieS IEkheoreY ,t )oreD ao ao (odoN ,aii OrioD t *EkeD aosodeiof O aisbioD Iledef ao _olof OdegedeG aEblef t )lologiiEb Oeeeoirodof aeii *Ebiof _ooH O aosodeiof aolB &iru\ aeii tierEk aEblef KEkelif Od + + eyisoD aEblef . BeY + lodiK *eii tiicub tiicub O aosodeiof I &edukeJ ,tiicub aii IrEblEk KiB aii Icmiof ,3,7 Auk *Eb alEk OdegedeG + + eliiof *eii aii IlogegroS ao &erosEblB IEkheoreY . + + rosbeH Ii + + icrof I tiicub O aosodeiof OD aoiceeecloroS tiesEk Auked 2,7 aii IloeH anf ,2,42 aelukf acf Aukheef *egodogriJ aEkiN aii t *eS *EkodEkiN O aof 5202 I + + + soD t &edsKeD OjegeD aelukf acf *odf O .T%egiJ *Eb IrBlodiK .T%edrioM 15 2015 онд баталсан "Монгол хэлний тухай хууль"-ийн хэсгээс уншаад, хуулан бичихдээ дагавар, нөхцөлийг зөв хувилгаж бичээрэй. 18 үндэсний соёл харилцааны соёл нийгмийн хөгжлийн түвшин, соёл боловсролын цогц үе улиран уламжлагдаж ирсэн эдийн болон оюуны зүйл 12 JiziIT NI Дараах холбоо үгсийн утгыг зөв холбож, үндэсний бичгээр бичээрэй. O aosodeiof IeeeoD &B &oyoS aedosodeiof aiJ aeskEkodiB O $iof Odeniof .ôY .aeyicboD O aegeH _ukheiC .&eyisiieS &ogkeoM I tiosiof aijrogiiof aegeH _ukheiC ,OjeglB tiicub tiosiof &emodEkiN O aedosodeiof aeskelukrf Ojelukf I &edBeY ao &ijomiK aegroS (eC aosEblB O aedosodeiof &ogkeoM &B &edBeY OeelB Ojejiof OjEk tiedmeD TIisiK aii TIiof KiB O aedosodeiof &ogkeoM OC aioM .ôY IeD *eniC O aegelukheeJ aii adlijkiK aii T&eD ,aemieN . tierEk IEkiof (ijmeD IN OeelB adlelukf (emiief aii T(eJ aogerEb ao &ogkeoM tEkreJ aooginkeof *Eb tEkolioN ao (emiief aeseeijloyoS aoosB aoo aeske;kerEk Ocbef I tiicub tiosiof adrf aoeyileN &ogkeoM I tiicub aijrogiiof OcEbEk .IedlolB tiosiof IeD &odEkiN O aosoY aEblef O aedosodeiof KiB aegeH _ukheiC &B &edBeY aeseeeglB tiicub OdloyoS tEkreJ T)keodedeD ,OjEkeoEkiN I &ogkeoM aEkeoodeiK I aomiK ao tiicub tEkeY O aedosodeiof .IedosoY OeeedeeBloH IeD aeske;kerEk O aosodeiof O aedegrogoD &oFkeoM IniM tiicub .ti-cub OdEk-eD ao êdrf ,Iro-mlediK OdEkeD ao ûk-rf 17 Эхийг уншаад, даалгаврыг гүйцэтгээрэй. Эхэд гарч буй "соёл" гэдэг үгийн язгуур нь сургах, ухааруулах, гэгээрүүлэх гэсэн утгатай "соё- SoyO -" гэдэг үйл үндсэнд нэр үг бүтээх "-л - & " дагавар залгаж бүтжээ. Алив хүнтэй эв зүйтэй, найрсаг харилцаатай хүнийг "соёлтой хүн", оюуны болоод эдийн уламжлалт зүйлийг "оюуны соёл, эдийн соёл" гэж хэлдэг. хэл соёл соёлын өв эрдэм соёл харилцааны чухал хэрэглүүр тухайн үндэстний бүтээсэн үнэт өв бусадтай зөв боловсон харилцах дадал сана-аагүй санаагүй ярь-аагүй яриагүй хэл-ээгүй хэлээгүй foikEI Yeri)T YerigedoI foikEI kElekEt kElekEdoI бол-оогүй болоогүй foikEI Sene)T SenegedoI foikEI Blo)T BlogedoI Монгол хэлний "-аагүй4" нөхцөлийг үндэсний бичигт эр үгэнд )T foikEI, gedoI эм үгэнд kEt foikEI, kEdoI гэсэн хувилбараар бичдэг. Монголчууд угтан ирж байгаа цагийг "ирээдүй" хэмээн хэлдэг. Үндэсний бичгээр firekEdoI гэж бичдэг. Энэ үгийг бүтцээр задалбал, fira+kEdoI болно. Монгол сэтгэлгээний үүднээс болоогүй үйлийг ирээдүй буюу "ирээгүй" гэж хэлдэг аж. 13 .8emi-C O aelof ao-miK IeD T If ,8emi-C ao _olof ao-miK Od-med-rf aEkEkeD I &elijmelof aEkoeD ao &oyoS &B tiicub &ogkeoM ,,, *icof T(eoof ,&oreG &osKf aii tEkiof aii IeeeoD ,(edBeY Ocbef aegenof O aelEk &ogkeoM Od aomiK &ogkeoM ,aologerodoD I O aelEk &ogkeoM *Eb OgejeH aii Khiof OjEkKreS Ii IjmeredeM &elijeiS alEk tEkreJ aosoY OeelogeriieN ,IioJ tEkiof ,IioJ TIubef aelEk aEkiiEkiof tEkemiC IN Ii IrEblEk $ioJ Od aisbioD KiB ao &ogkeoM ,aologineD I &oreG &osKf aii tEkiof aii IeeeoD ,Ockiof ao (odoN (odoN ,OjKeoeD aEkijeD Ii T)BloH aii IKukeoeS alEk OeeegliiEb &emodEkiN Od AuboH IN Auk ao tiicub aolB alEk Ii Ogleyef Od TIiof O aedub I $iof Ijmeliof ao &oyoS ) OdmeH( aceS aii tieoriosrodeeeZ ,eC .Iejerif *egeseeelijmelof aEkEkeD TîioC ,iS KelEk ,OjecirioJ Ii OsoY tiedicub *eii tiicub &ogkeoM ,,, I _f Adf aEb O aelEk tEkf tiedEk T%icub aeledmirEb aEb Ogleyef IciioH *EbKeD aoEkiB tEkiof aesEk T%eyeH OjiregeD ae;kedmereJ .T%edeM OjlB aedlKiN IEkiof Iselicogef T%omf O auk aii TIiof aii Oniof aceeeG IckEk tiicub &ogkeoM ,alEk &ogkeoM IN *icof amioD ao (eC IodEkerif ,Odof ,aeskerEkheiof ,Isub Icmiof O aedub T*oD adub aii TIiof aEkiN acf *icof Icmiof ao aooclogkeoM aemB aEb TIiof IciioH ,aelijmeseJ aelicerEkiof aeii tiosiof tiicub aedeM .IEkiof tEkrf OeeeeeeoeloH acf tEkoeD IN Auk aii IKukeoeS - alEk tEkf 19 Үндэсний бичгийн тухай өгүүлсэн эхийг уншаад, гол санааг тодруулан ярилцаарай. 20 Дараах үгсийг цээжээр бичээд, зөв бичсэн эсэхээ эхээс нягтлаарай. Эхэд буй дараах нэр, үйл язгуураас шинэ үг бүтээж, үндэсний бичгээр бичээрэй. + + + + уур хи + + $- -i-o-f a-o &-o- -y- o-S ti- i- c- -ub &-o- Fk-e-o-M гч - - uk-eo-eS + ч ээч AuboH - - I-j-e-iS + -л I- j- m-e-l- -io-f 22 I-K-uk-eo-eS Түлхүүр үгсийг ажиглаад хоёр эхийг хураангуйлан бичээрэй. a- l- -Ek 21 a-loH .aeriieH tkiof Od ao-miK IEkiof Ked-eM *i-cof аялгуугаа, түүгээр, өнөөгийн, одоо, тээн, холтгох, сэтгэхүй, утга + л хүй мж + + -л -р + -с + ц + цаа Дараах эхийг үндэсний бичгээр бичээрэй. Өгэдэй хаан Хархорин хотод алтан ургийн хүүхдүүдийг сургадаг сургууль байгуулж түүндээ өөрийн хүү Хадаан, Тулуйн хүү Мөнх, Хубилай, Хүлэгү, Аригбөх нарт бичиг ном заалгаж байсны дээр бас хятад, перс зэрэг орны эрдэмтдээр хичээл заалгаж байсан тухай түүхэн тэмдэглэл байдаг ажээ. Хубилай хаан 1269 онд монгол сургуулиудыг байгуулж олон тооны эрдэмтэн багш нарыг хүмүүжүүлж байжээ. Юань гүрний 8-р онд монголоор суралцах улсын сургуулийг байгуулж, 14-р онд монгол сургуулийн хамаарах эрдмийн хүрээлэнг байгуулсан байна. Үүнээс үзвэл улсыг засах хаадыг бичиг номд сургаж, ухааны царааг нэмдэг байжээ. Ш.Сүхбат. Монголчуудын сурган хүмүүжүүлэх өв уламжлал. 14 - leeit 15 Jirgeleeit JobEleeit Kiseleeit SerKleeit Hedoleeit б. Үйл үгийн язгуур, үндсэнд залгаж, тухайн үйлийн шинж төлөв, үр дүнг илтгэсэн нэр үг бүтээнэ. Sidoleeit Soyoleeit Kiriyeleeit Deriyeleeit fkEsik;eeit а. Нэр үгийн язгуур, үндсэнд залгаж, үндсэн үгийн утга дагуу жинхэнэ нэр болон малын насыг заасан нэр үг бүтээнэ. 4 -лан Жишээ Жишээ .aeriieH aedee-{ Od ao-miK IEkiof KedeM *o-niof .*eU (eC OeeiseeelegheoD Osof &ooG .Oyoof - OdeeM ,oG aEkEkeD I aKeD aEkEkkeiS I $olioD O aEk-luk-eo-eS ,&od-B T )eneS &B tkiof *Ekodo-siY aEbreF .ô-Y O-ci-K îcrf Od-idiS O-y-B aeyuk-loD Ick-elir-B-EkEkioJ IejbereijeeD Icko-l-KerEkEk ao-yoS ,IceeeriieN Oger-if Odkilub OoS O aogeJ T )k-eo-loS aos-ogoH aEkEk , Isub T IEb O-cEbEk T IEb « » ,,,8ee;k-is-Ek-f aiK ao *icW ,Isub tkiof O-cEbEk tk-io-f T IEb O aomiK Od OeeereH IN *Eb T (eoof ao 8e-f I aeske;koliS aemEk Inedrf *icW &-B tkioF aireH .T%ereeemeJ OdeM T )keo-loS ,O-s- B tkk-eioM T%i-so-rof aeredbf Oliof aeliiEkrelif aEb T )eneS T (eooF ,tkiB OdEb OdeM ,&ediC O-ciK ,T%e-C T%iof aiJ tkiof _odEk-eD tk- B-f O aedub .IejEk acf tk-lEb O aemef OjedeM *odiieS acf aedrf Iniof IJ tk-lEb 8euboS T (eoof Is-iioH aEb acf aeskedkelEk IckEk tkiof aemEk tklEb aiJ adis-ef adeeeF .Iejeg-roS OjEk T%elijl-Kr-iof aedlef O-liof O-C T IijEk aEb T )eneS acf O-miif .alub IEkiof OeelB OjirEb &Ebedlef amef T%ol-B OjirEb &Ebedlef &eyukoJ aerof ,*ids-eZ *odoS ,&o-yoS ôN *Eb tkiof ,t-edEk T%elEk tkiof aejf aEked aKiB tkiof aesk-elEk .T)lecogireH OmoD Is-eM &B 8edEk T%EkodiB .(ediiEb Ojisorof aeiJ *Ebiof IN +-i- d- Eb-of a-i-i tEk- i-of 23 Эхийг уншаад, өдөр тутамдаа ямар сайн үг хэлж, ямар зохисгүй үг хэлдгээ цэгнэн ярилцаарай. 16 ,,,,,,,,,, ,,,,,,,,,, ,,,,,,,,,, ,,,,, ,,,,, OeeiieD tEkiof K-edEk- ioY ,O-ee-e-eero-moG ,,,, tEkiof Oeeecloro-f *ogedmoD ae-yireY 25 OeeodleyilB ,,, O-ee-eg-enof tk-iof O-ceo-enEk Oeeedlef tEkiof ),,,,,,( O-j-e-d-o-g-iJ » 8e-el - « acf » 8eelicrof « O-C ae-sh-elr-K-ioN I-eD » - Aub-eD « .IEk-io-f a-e-s-ee-edi-C Oje-do-g-iJ acf awr-oH O-ee-icr-o-f OjEk » 8eeloyoS ,8eelegejuk ,8eelodiS « ? IB Os-eN *emeY aiJ Ie;heeM ao 8or-ioS I-r-B-egeD » 8eel- « K-Ek-o-diB tkiof ? Oo T%iiEb OjEk-s-Kf IneM I 8or-ioS Od-ii-ejlio-f IJ OdiS Os-eN aeiJ ao &- eM Od-i-ne-drf . Iereg-B-ef O-j-ineD IneM *eN O-KeD ûkrf aiJ IEk-io-f 8-ed-ejiof IJ O-diS O ai-roM ao 8-elEb ),,,,,,( .I-er-eg-B-ef Oje-r-eg-eeeo-f IJ T(eo-o-f O-Kedub . IeD *i-cof Iri-B T (eoof ,IeD T (eoof Iri-B tkiof 24 а. Тааврыг тааж, хариуг бичээрэй. б. Тодруулсан хэсгийг монгол соёл, сэтгэлгээний үүднээс тайлбарлан ярилцаарай. Э.Эрдэнэзуу. Монгол бичигт суралцах зугаатай тааврууд. "Үг"-тэй холбогдох хэлц үг болон тайлбарыг нөхөж бичээд, өөрийн мэдэх хэлцээр баяжуулаарай. Монгол бичгийн хэлэнд үеэр дууддаг өвөрмөц онцлогоос шалтгаалж, үгийг дан үсгээр бус, эхний эгшгээр амилуулсан үеэр товчилдог. Товчилсон үгэнд нөхцөл залгахдаа сүүлийн үгийн төгсгөлийн үсгийг харгалзан дагуулна. 17 of ,oH ,ioJ Odle;bioJ _olof Odeg-BloH of ,ef ,uk ,eN ,iB OeeedmeriieN adKiB _olof aoeref aoeduk of ,ef ,oM ,eN ,iB 27 OeeedmeriieN adKiB _o-lof aoeref &ogkeoM галт уулын лаав Дараах асуултад хариулж, үндэсний бичгээр бичээрэй. 1. Монгол улсын хил гэж юу вэ? 2. Монгол улс БНХАУ-тай хэдэн онд хилийн гэрээ байгуулсан бэ? 3. Монгол улс ОХУ-тай хэдэн онд хилийн гэрээ байгуулсан бэ? .aogoliS tkiof O-C IoroM tosiof ,OgredeG ao *ejeG I *egejuk ao *EksubeD (odoN ao _olof &ogkeoM ao *EksubeD (odoN ao _olof T)egleJ Iluk T*EkeD &edeeM O aosof acf ôgoZ (of .T%Ek Iluk ao _olof &ogkeoM ,OjeleeegeJ acf *egejuk ao *ejeG IseeogoD ackf acf ôgoZ aioM ,ao *egef aEb IskEkeD ackf T%iiEb aeeereD IEkiof IsedleH Iluk ao _olof .T%iiEb Iluk aii IlEbEk ao *ejeG I *egejuk OdEkeD ao &edeeM *egef .aeseeeliieeerodoD OjEk ao *ejeG .tiedejiof OjEk *Dwmolu\ 051 -06 IskEkeD acf OsoriK IsegeC ,aweL aogeleH OyB &edeeM O aosoriK aEkheiof O aKeD IN IlEbEk adKiB _olof &ogkeoM .T%elijlKriof T&edriK $ioD OyB TîoC IN ,oM ,eN ,iB « Od aof 2691 IeD _olof aoeref aoeduk OeeedmeriieN OjlogiiEb Ii » T*Ek aii Iluk ao - of ,ef ,uk ,eN ,B tEb - of ,ef 4691 - 2691 .aeseeologijegelodEb *Eb OsoY aEblef aEb Iluk Odenomf .aeske;kedmeD aegedeeoD IN T*EkeD *ejeG Ii Iluk ao _olof Od aof O aedosodeiof aeskodEkiN Od aof 5791 Ii T*Ek aii Iluk K anf _olof &ogkeoM .aeskolKEkeoiriB *Eb OsoY aEblef Od T)lologiiEb Od aof 6791 aolB aof 8591 IeD _olof O aegBloH ao _orof aii OdeorogoH ao - of ,oH ,ioJ aolB of ,ef ,oM ,eN ,iB .aeseeologijegelodEb aEb Iluk OdiioH OjlogiiEb Ii T*Ek aii Iluk I-luk a-e-ee-r-eD a-o +o-lof &-o-Fke-o-M 26 Эхийг уншаад, улс орны дархан хилийн үнэ цэнийг эргэцүүлэн ярилцаарай. агаарын бүс торгон шугам улсын багана дархан зурвас усан 18 T%egEb *EkodEkiN aii Iluk aeeereD -ыг -ны -д ao +olof &oFkeoM -ийн -аас -ийг I-luk овоо БСШУСЯ (emiief Aubogenomf - tieC aii T(eJ Odenomf OrB O aogiseG (Brof OD (odoN ao tiilrodeiof OdegoD 9,997 aii IegoloD .T%eliriiEb _oD _oD T*EkeD 30 МУИС ao (emiief OdenoroD - tieC aii T(eJ aKeJ alogef "*EbeH: *emeH IedodoM OD (odoN aii OgejeH aii alogef Od T&eD aKeJ aii aogerEb acf tiilrodeiof OdegoD 5031 Od IeJ *DwM 0,091 OD tiioJ T%omf .T*EkeD tiilrodeiof OdegoD 5,2921 29 -ийн -тай -д (emiief &KosbiK - tieC aii T(eJ OdiioH O aegEbeD aii T*iS &ogkeoM OD (odoN ao .T*EkeD tiilrodeiof OdegoD 6,1902 aii I-luk -д -аар -ыг ҮТНС ДЭМБ МҮОНРТ Dw Re, Ne, fo, foi-, Mo, IEkoliof aeyEb - tieC aii T(eJ aogerEb aii Iedlef &ogkeoM OD (odoN ao (emiief tiilrodeiof OdegoD 0,2523 O aogoriN KriK tiilrodeiof OdegoD 0,1733 acf aogerEb ôgoZ aii IrBlegeH Osof ao tiesEk .T*EkeD tiesEk aeskuklioC IsiieD НҮБ bE Me, f-, De, Ye SP, fo, Si, So, B, So Ye, fo, Mo, Se No, Doi, foi, bE foi, Ni, .8ededeM OjedbeD I aUeS ao *o-meD 28 Товчилсон үгийг дэлгэрүүлэн бичиж, тийн ялгалын нөхцөлөөр хувилгаарай. -д -аар -ыг -д -өөр -ийг а. Хилтэй холбоотой үг хэллэгийг үндэсний бичгээр хөрвүүлэн бичээрэй. б. "Хилийн багана, агаарын хил, усан хил" гэсэн ойлголтыг тайлбар толь бичиг ашиглан лавлаж үндэсний бичгээр бичээрэй. а. Монгол улсын хилийн захын дөрвөн цэгийн байрлалыг газрын зураг дээрээс олоорой. б. Үндэсний бичгээр тоог тэмдэглэдэг ёсыг бататгаарай. в. Хам тоо, тойм тоо, дэс тоо, дахих тоог үндэсний бичгээр бичиж, өгүүлбэр зохиогоорой. *eN OeEkeiod IsriK aceeemolB Ioif aeZ I aodoM aii Ioif aeZ aemioD tEkicf aoEkelukf acf aKeD (emegref IeD &edoyiK ao *ejeG aemioD IN Auk aeii aodeH IederiieH IN T)ereD ,IroM tioliK aogerEb aKeJ aodoM Od OeeedregeZ Ii Kkiof « aoo aoemisioD .tEbogesef aEb acf aoemisioD ,alub Inedrf aii Onkeioi~F IN tioliK (emegref OsoY *eN OeEkeiod « ,» IEkiof OeelB Ockiof T%iiEb OjeeeregeneS IneD Od aodeH .T%iiEb IEkiof aedeD aodoM ,Od KemEk » TIodliiEb aodloeeeoeH ,Onkeioi~f IN OD _ocf .Ieckiof OjirioJ acf O aEk (egeJ aii Iluk ao _olof *eyoH OeEkeiod *ejeG OKelif T)keiM OeeeleeodoN Oliof OC Ii Khiof *eN OeEkeiod I » tiesEk aeseeedeeukrof « acf aoemisioD aelof aodoM .T%iiEb aeseeedregeZ .IelB *ejeG IKejf anf « Od Oeeogesef aEb aeseeiiEb IEkiof Kkiof ,T%olB OC aeskKkiof Ojenkeiluk aelrogef aodoM .IejEk » T%olB OC aukegeY Ockiof .Osodeiof ao _olof &B *ejeG « aesEk T%Kkiof aeii (odoN *ejeG aoEkemEk » T%olB aoEkukheif .T%iiEb aeseeelejegeC I aoemisioD .IeD tEkoeD aeskelejf OjlodboD Ii OeEkeiod 19 .8ededeM Ojukb-eD I aUeS O airoM .ôY Ioif aeZ aodoM IN IceeologiiEb aelosodeiof I aoriK Onkeioi~F admoreD ao *eN OeEkeiod ,IjwyioY IsriK Ioif aeZ aemioD tEkicf O aKeD OiK aegoof O aodeH tEkeY *icof IEkiof &ediC KecKresf Ii adleeeiS T)liroJ OeeelrooH I aKeD *eii êlof .Ieckiof Od aegecirEb I aodoM *eN IjwyioY aodoM .T%iiEb aeseeolodboD adeoenEk Ogorof IjwyioY *Eb T)ereD O aeskerif aogrof aeliiegeloH I tioliK aodroH (emegref ao Ojeleniof Ii T)EbmeS IjleeEbef ,(iroJ T*f O aKeD Ioif aeZ aemioD tEkicf Ojuk OmoS OdogeD aodoM .IejlogorukeJ Ockiof tiireC aemioD Od aodoM aesEk » alejegeC I aomiK aeseeBreH asf OD tiioJ aeseeBreH OniM « O aukf aegliS Ii Kesf aeseeolB aelEb aeii aoo tiireC ,aegreG (ilreJ îreJ ao aoeseeegeD Od OeeBreH I tioliK (emegref ao *Ebiof T)edof .T%iiEb aeseeelejegeC I aoickecirioJ &eyisoD .IEkiof aeseeBreH IN aoeseeegeD Od OeeBreH aeii aodeH IederiieH T)ereD O aegecogoH tiesEk aeseeelejegeC I aoickecirioJ &eyisoD .IEkiof aeseeBreH IN îreJ ao (emegref aii Ioif aeZ aemioD aeii *Eb OmoS OdogeD *eii êlof .T%iiEb tiireC .IejBreH aegeD adKiB IN aoeseeegeD Od OeeBreH I tioliK aemioD tEkicf ao *Ebiof aodoM aeseeegeliiof I aeseeolB aelEb aeii aoo adKiB IN aoo tiireC Od OeeBreH T*EkeD *BeleD aii tEbef Ii Ioif aeZ .tEblB Ioif aeZ aii Onkeioi~f aodoM K aiif .T%iiEb aeseeBreH aegeD Osod-eiof ao +o-lof &B *ejeG 31 Хүннү гүрнийг үндэслэгч Модун шаньюй газар нутгаа хамгаалсан түүхэн тэмцлийн тэмдэглэлийг уншаад, асуултын дагуу ярилцаарай. бөгөөд хийгээд агаад буюу сацуу аваас атал тулд авч бөгөөс ба болбоос ByO SecegO febEsO fede&T Doleda febEcO BikEsO 20 aoriK Onkeioi~F aodoM Od aof 902 Aukeno-mf O airf O aeM $ioD aeseeologiiEb aelosodeiof Ioif aeZ .ô-Y _olof OdorioD O aeeEkeef aiJ I[ef _odEkeD tk- Bf ao aoo-clogkeoM IN Onkeioi~f *ogloD &o>keoM Od aof 1102 aoEkiB O aeseeedeeologiiEb aoriK Onkeioi~f OrioD .alub aeske;kedmeD IJ Iof ao &iJ 0222 *ejeG aeriJ aogeJ aEbroG *Eb T)ecleriioF .TIijmEk KeckeeD IeD *DwM 675 O-yB adlef IjwyioY Od aogeJ *egod 3 Auk-eno-mf O airf O aeM aiJ Onkeioi~F ._olof aeseeiiEb OjodeeM .IejedeeoreD Od Ioif aeZ aodoM OmoS OdogeD OjegreG tkioN Od aogo-cl-B &idoG .OmoS OeereG OgeD Od Oee-BreH ,aeshuk Ioif aeZ alo- C ao aoegeH aiJ Onkeioi~F - Шаньюй fegeoa 1. Бие бөх ... нэгэн үеийн баатар Билиг бөх ... түмэн үеийн баатар. 2. Өвчин бага ... үхлийн шалтгаан Гал бага ... түлэхийн шалтгаан - дуут сум kukEoa bt BikEoa 32 BlbEsO Холбох үг нь энгийн өгүүлбэр болон өгүүлбэрийн гишүүдийг холбох үүрэгтэй. - юэчжи - газар - Хүннү гүрэн aeseeedeeukrof *ejeG OderUeH aodeH toliK IroM .InoG O-B OjEk T &elogeM ,_eyEb O-B OjEk T &edeeeM 1. Модун шаньюй хэрхэн сахилга бат тогтоосон бэ? 2. Дараах түлхүүр үгийг ашиглаад, эхийн гол санааг хураангуйлан бичээрэй. Модун шаньюй Зүйр үгийг үндэсний бичгээр бичихдээ цэгийн оронд тохирсон холбох үгийг нөхөж бичээрэй. 3. Авах ... уул мэт чамлана Өгөх ... өчүүхэн ч болов харамлана. 4. Эрдмийн дээд эв мөн ... хилэнцэт нөхөртэй бүү нөхөрлө. + 21 дал + -р + даа2 даг4 яахав мж + 971 O aeyicboD acogiN ao &ogkeoM aeH tieeW aegeH _ukheiC Od &iioJ *Ekod ,aedlef *icof O aeskolKeredbf $f IeD KEkelif Iclf aodeeH OD *eN *ecoH "aukf: aKireD O aerioM aEbroG « aEked aemEk » aodeeeglogEb OB OC I aEk Od aedlef IN T)eneS &ooG .tiedEkelif areD I aoEkedf IreH OsB ao (orof Oliof OjlogeleeodoN OD *ejeG AukogegeD .TI IB aeseeukeJ aemEk T%olB aEbroG aeseeukeJ aeliiogoceof K aiieD alooD ,aonof ,aolorEk IN tiedEk aerioM aii IedeEk aeH IN aerioM aEbroG anf .ôY aeseeBef Aukf acf alogef aodleH aeeerB &ogkeoM ao *ogejif OD *ejeG anf .IB tEkeY ,aeskerif OjeleeodoN aoo (emiief aoEkBf tEkicf ,aeskelijmKrf aeii aoegeH aogiref aeskerif OjlogeleeodoN aeii .alub *ejeG aiseeeD a-K-ir-eD O aer-ioM a-EbroG . (edegeD aEb IioJ *i-cof ,(edegeD aEb O-KeJ Os-edof сан YegekueeO BI аа da ц шүү дээ det de( + аа4 Bilokt bula билээ, бөлгөө Sea буй за BI IT биз SiO da биш, бус buja + бүү, битгий үл, эс - - tEkelif CO дал - - AukeJ ч fT л бэ? вэ? B-sO busI fsa foilO budekEI B-O яахав дээ La Sit Si( SiO 34 шиг YegekueeO BI da шүү BI юу? юү? oO уу? үү? oO - - OgEb 33 Эхийг уншаад ногоон өнгөөр ялгасан үгсийн утгыг тайлбарлан, ягаан өнгөөр онцолсон үгсийн бичлэгийг тогтоон аваарай. Эхэд буй дараах үйл язгуураас шинэ үг бүтээж, үндэсний бичгээр бичээрэй. лт + Гурван мөрний тухай дараах эхүүдийг багаар хамтран үндэсний бичгээр бичээрэй. kEroloa fonoa Doola Хэнтийн нуруунаас эх авч урссаар Хөлөн нуур (Далай нуур)-аар дамжин Номхон далайд цутгадаг. 1264 км урт бөгөөд 1090 км нь Монголын нутаг дэвсгэр дээр урсдаг. Ус хураах сав газрын талбай 116,455 км2 бөгөөд усны дундаж унал километр тутамд 1,2 метр. Хэрлэн мөрний орчим монголын түүхэн гол үйл явдлууд болж байжээ. Хэнтийн нуруунаас эх авдаг, Хар мөрний нэгэн салаа гол юм. Ус хураах талбай нь 94,010 км². Зүүн хойд зүгийг чиглэн Монголын нутгаар 298 км урсаж, ОХУ-ын хилийг давж, Сибирийн Өвөр Байгалын хязгаарын нутгаар дайрна. Монгол улсын төв, хойд хэсгээр урсах гол юм. 704 км урттай бөгөөд ус цуглуулах талбай нь 49,840 км2. Хэнтий, Төв, Сэлэнгэ аймаг болон Улаанбаатар хотын нутгаар урсан өнгөрнө. Хамгийн өндөр цэг нь далайн түвшнээс дээш 2799.3 метр, хамгийн нам цэг нь 770 метрийн өндөр Орхон-Туулын бэлчир газар юм. 22 ........................ *ogeN Osbof ........................ *og-eN O-s-egr-uk ........................ O aEkoriJ T *eH *ogeN tkiK ........................ *ogeN Osof T *eH ........................ а. Дараах нуурууд аль аймагт байдаг вэ? Нөхөж бичээрэй. б. Төрсөн нутгийнхаа байгалийн үзэсгэлэнт газруудын нэрийг үндэсний бичгээр бичээд, түүхийг нь олж мэдээрэй. *-o-g-eN *-ii-B ........................ 36 *ogeN aegeC aiJ tkreD .OsogoN aeseeeneS aeiJ *ogeN ,aKEbi-K aeseeeneS aeiJ (odoN 35 Хэнши-Ү Монголын мэдээ сонин. 2009 оны 1-р сарын 30. №020 (1623). 23 .Kubi-K aEb T )eyeJ ,OjijiieD aEb acf (odoN ao *egejuk Iluk aeeereD aeseeolB T)elodEb ao &inedeeoD *egesoD aEb O aorof _olof aeyoN OriodoeeedeeoD ôdof TIiof I tiesEk îreJ aEb O aelof aoeref ,OjecemeD IedisogoD tEkolioD ao &ediiEb aodiB airiB *eii &odiiereN OeeeneM I aogkeof aeii ao _odEkeD tEkBf aologelijmegleJ aeii (odoN *ejeG T*EkeD aii IeD tEkoeD aeseeiiEb OjeglB aiciieD aiciluk &B TIiziJ O aKf .tiedEk aeskerif OjelegemeH aeii *eii aegeeeof aoyof aii T(leH Of IzheEk IceeorukeJ aii IjoM aerioM T*eH Od aof 5871 acf aKeD .IejEkeoEkiN Od OgrEb Ii alogef adloH acf (odoN *ejeG Ii alogef (of Od aof 7581 tieeW OriodoeeedeeoD T)ereD ao &iJ 27 .IejelereN OjEk alogef adloH aeeereD ,Ocbef aolKukrf Od &edeM aii T(leH aeii &ireZ IniM Od KKiof « acf OjeeM aeged OeEbef aolKukrf Ii alogef OjesiK aemEk » Oo T%Kkiof *ejeG IeD TIijmEk aii IriS ao *Ekiof OeeubleD Osedof Ii IriS ao *Ekiof T*f aeskeciiK OseN aoEkiB aeskolKereyisbioJ Ii alogef adloH *eii aKeD ,aoEkuk Ijmegref Odrof OjosioJ aeeeireN (iS aii OjeeM aeskedeM aEb IEkiof KeciiK I aegeeeof T*of aii OriodoeeedeeoD .tiedEk aeseeBef aedrKelesiB Od &edeM aii T(leH Ii alogef adloH Od aEkrf aii IEkiof T)ref *Eb OeelB aeskereyisbioJ adeEkiN aegeH aii Iluk OD (odoN aii OmoS &ooG T(leH ao (emiief OdenoroD alogef adloH aeeereD tEkodf .IejlKijliS .(ediiEb T%egEb OdegoD 67 aiJ 9 a-l-og-ef a-d-loH a-es- ee-B-ef O-j-o-r- eJ a-eg-eee-of 37 Эхийг уншаад даалгаврыг гүйцэтгээрэй. Эртний монгол хэлэнд «салгах, огтлох, тайрах таслах, хэрчих, хяргах, зүсэх, хусах» зэрэг үгсийн ерөнхий утгыг хадгалсан « ku - » гэсэн язгуур буй. 24 Il Osegl Osom uk "Хи-" язгуураас үүссэн төрөл үгсийг холбон бичээд, кирилл бичигтэй харьцуулан ажиглаарай. tEkor Oeeegr T)od 40 ,(emiief &ogkeoM aEkiN O ai-cogeH O aedosodeiof &ogkeoM aiJ Odof OgrEb AukheEkeY tkodf .aedos-eY aEkiN aoliK ao &ogkeoM *Biof aoogoN &ogkeoM IN 8-es-Ek AukheEkio- C ,OD *iiB (emiief $ioD ,Od-enoroD ao _olof .(ediiEb OD OgrEb ai-r-iB .... .... .... T*-of tk- Bf ao-yof ao-eref .... .... I-luk .... 39 aiJ T(leH T%EkoeD ao &ogkeoM .aes-eeis-red-lef aemEk »teeW OD « O- KecEk aiJ TIiof Auked 72 O aegeH _ukheiC OdereN ao ÊkiieN OrioD ,aomiK .Ickol- KerEkEk ao-yoS ,aedl-KeoiJ OriodoeeedeeoD ao *icwodEb .aeyis-eR Osof ao *ogeN ,adlef IoriS ao (odoN aeeereD adloH alogef adloH alogef 38 Дараах түлхүүр үгсийг ашиглаад эхийн агуулгыг хураангуйлан бичээрэй. Тогтохтөр Хэнши-Ү Эхээс тохирох үгийг олж холбоо үгийг гүйцээн бичээрэй. $f нэгдэл харуул манаа эв ? ? багаж ? эм халиу 25 хил хуурын ? сар нар I-l-uk 42 T*eS &oge-r-eH Эхээс тохирох үгийг нөхөж бичээрэй. улсын өдөр .(edl-B &is-mEk &Ebedlef &-eM ,(edl-B (is-modoG &Ebedlef (odoN aEkiN O aemioD aoeref ao îcrof Iluk ao _orof &ogkeoM ao &ogkeoM aii IriB &iJ .*eyEb acimrEbiof Odlelijmelof *odf Oeeogoof Osof TIukeD ao _orof ,*odf KEkEkeN IsheeH Iluk ao &ogereH T(keeH aii T*eS aoo aoeref ao îcrof $f OjeyiliK aedegeS I aeeeiieS (edicof Od ôdegeN O aodoM ôdegeN O aodoM $f .IejiiEb acf tEkedreD O aogeJ aEbroG *odf aeseeeliieeeoD .Iejelukf AukheeJ ao &ogereH ao &ogkeoM &orukeJ ao &ogereH ao _orof tieecbeD aeseeeseJ IeeesoD *eN OdoM $f aeseeogB aeliiEbmiN OD (edeH *EkheeC OcreG T*EkeD _olof O aoriK *eyoH aolKeliieN IN *eii $f OjegreG aEb &ogkeoM _orof aesEk Iegodisorof aedmeriieN aEb OdeorogoH aeii ôdegeN O aodoM $f Ojisheof *Eb T)keiC Ii OsEkicub aEb Isegodrof IN OdoM $f .tEbiiEb IeD &iskeeJ tiedelukf .(ediiEb OdoM OsoH aeseeegedeH ^KioS aEb IsEkEkriof ,tEkioD ^-o-d-e-g-eN O a-o-d-oM $-f 41 Эхийг уншаад, хичээнгүйлэн бичээрэй. 26 Дараах эхийг уншиж, үндэсний бичгээр бичээрэй. Нүүдэлчин монгол түмний зуун дамжин наадаж ирсэн өв соёлын уламжлалт наадгайн нэгэн төрөл бол шагайн харваа юм. Хүний тэсвэр тэвчээр, баг хамт олны хамтач, нийтэч ур чадварыг сорьсон наадгай билээ. Шагайн наадгайг 2015 онд Парис хотноо болсон ЮНЕСКО-гийн Соёлын биет бус өвийн конвенцийн ээлжит 9 дүгээр хуралдаанаар соёлын биет бус өвийн хүн төрөлхтний төлөөллийн жагсаалтад бүртгэн авчээ. ,,,,,,,, aeniof _KeD ,,,,,, ao-yof aes-eeeregliS aegeeeof T*eS _KeD IcoG Isk-eD T*eS IeD (o-noH tkf ,tkicf aeskorioD 44 (orof _KeD Kedkejiof _KeD KorioD aoEkoEk T*ukif aiJ T )eZ .T%ol-B OjeleeoD ao-miK O-C aodEk aereN _omiK IceeodegeN .IEkiof OeereyimeH T )oD *EksubeD IJ T )eZ KiB *Eb IjlEkf airogoD $ioJ IN I aeseeogEb IroM .T %o-ceS OjegereD T *EkeD tkemeD IEkiof T )ogEb IroM .T %B-ef aEkeD *Ebiof aeseeogEb IroM *Eb T)oD O aEkemeD &B aeseeogEb Od Oeeukrof T )eZ .T %ubleD aegecB IJ T)eZ &EbogEb IeD T )oD &ijif *eyoH tk-emeD ,IroM aelof .T%ejiof OjEk T &eckeeD IroM OeeubleD *egeseeogEb tkemeD KolioD IN T )ereD &Ebl-B IEkiof aosodeiof .T%eneS OjodB *Eb aelof aEk Od OeesogeD T )eZ .T%-ijoH IN aeseeolB IeD IroM al-iiof tie-eJ , &-oyoS Odl-elij-mel-of .tkf AuklorioD *ejeG aeskorioD 43 Монголчуудын уламжлалт шагайн наадгайн нэгэн төрөл болох "төгс хаях" тоглоомын тухай уншаад, гэр бүлээрээ тоглоорой. Б.Сарантуяа. Монголын цэнгээн наадам. Дараах холбоо хоршоо үгсийг ажиглаад "төгс" хэмээх үгийн баялаг утгыг ухаж, цэгийн оронд тохирох үгийг нөхөж бичээрэй. 27 өнхрөх/бөмбөг/ өнгөрөх/дамжин/ Хутагт их даллага: хувь хишигт даллага ........... T)el- B ........... Kir-Kheio-F *od K-erEkheiof (e-C IeeeEboH *od Io-eeejliieN aodoM ao-soH *od I-Ko-rioD tk-isif T)-e-r-oH IEko-derif T)l-eleD tk-eY Od-eeo-doH IoroH IoroH IoroH *od I-Ks-Ek Os-of ao (-el-B *od Io-ee-ejliieN OdoM Os-eg-r-B *od IK-el-leJ &o-go-D O-g-er-ub IEkod-erif T)l-eleD O-dkis-Ek aey-B IoroH IoroH IoroH *od IKerif (eC *EkleD OsEkoriK IedukiC 8eedleD OdEkeY 8eeleD *od IKorioD IEkiof êD *od IoeeegeS TIiniof IEkoderif T)leleD tkeY IoroH IoroH IoroH *od IoeelB (eC ao *BeH *od IoeeejliieN aodoM ao-s-eliieH *od Io-eeelogodB IJ tkheif I-ceeereH IEkoderif T)leleD tk-eY IEkiof &ireH IoroH IoroH IoroH tklEkreJ T*Ek-eJ .... .... а. Эхээс тохирох үгийг олж холбоо үгийг гүйцээн бичээрэй. Зэмгүй их даллага иртүгэй гэм зэмгүй, хар буруугүй сайн сайхан бүхэн ирэх болтугай. Гаршуулж, сургаагүй зэрлэг адууны нэгэн төрлийг монгол хэлэнд "чихтэй" хэмээн нэрлэдэг. Бусад адууны төрлийн амьтнаас урт, дэлдэн чихтэй учир ийн нэрлэжээ. Харин "хулан" гэдэг үг нь эртний түрэг хэлэнд "чих" гэсэн утгатай бөгөөд хожуу монгол хэлэнд нэвтэрсэн үг болой. Харилгүй их даллага иртүгэй сайн сайхан бүхэн харьж буцалтгүй ирэх болтугай. б. Эхээс тохирох үгийг олж бичээрэй. булга /амьтан/ булаг /шанд/ .IeD as-oD O-d &ed-B-eY O-cEb-l-B O-ge-d-eH O-d auk-i-C tk-i-o-F O-gr-o-d-i-S aicbiK .... *od IKerif aogEbiS tk- KiK *od Io-eeliieH aos-eC aiJ Ied-eiK *od I-KelEkisif T )e-mif tkiK IEkoderif T )leleD tk-eY ai-cbiK IoroH IoroH IoroH *od IoeeedeD aeneM tk-lEkreJ *od I-Ko-rioD ao-s-Eko-riK T *Ek-eJ *od Io-eeirEb IJ T )-enof OdeleJ IEko-derif T )leleD tk-eY IEkiof êJ IoroH IoroH IoroH 45 Эхийг уншаад, дараах даалгаврыг гүйцэтгээрэй. Шувууны даллага: Усны шувуу ирдэг хавар цагаар түмэн бодос сэргэж, үндэстэй бүхэн нахиалж, үртэй бүхэн үржин төлждөг жамыг бэлгэдэн буян хишгийг гуйх зан үйл. IoreD areD IN IceeodegeN *Eb T &eD aege-C OeeiiEb OjogeS aol-B T)lodB aEkEkeY Od OjereH acf OgejeH IrEb O aKeD IJ O-cEblB aes-eeoloF T )ref tkiN ao-egiiEb acf *i-cof IedEk-ejleM IN êgeleeoD &oof aloD OeelB Oliof Ojelir-B-egiJ tkiof êdeH aEb T )ref aes-eeolof ao *Ebiof aeskelEk aloD aiJ OeelogineD aEk-ed tkicf : IN 3 4 мэлзээ 28 T *ediS *Eb IedEkejleM ao-miK *eyoH Odirof *Ekesk-elijl-Kriof êgeleeoD .IejiiEb OjKeN O-cEblB aes-eeiiEb IjlEkf K-KeN IN T &eD aegeC OyB Oeel-B ao-eM T%egeC ao &ed-KeN aEkio-C IeD IjeiS Oeeedlef aEb T ôgeY aL I-KiB .Iejef aes-eeolB 1 OeeiiEb OjEk Oeel-B auk-leS IeeeogeM *egef « aoegodegeN OjeleeoD IEkiof (ijef aD B-ef Od IniC IJ IroM T )iiEb Iedegeyof Aub &EbiiEb IniC IJ tkreD (eseH ,aoEkEkiK OjubleD aEked aEkheif IceeeriS ,aoEkelioD Oji-ceeemeH T%- eeei-cB-eY aoEkenheeD aeiJ aoEkoEk *eyoH &ediiEb aes-eeenkeozoH ,Ojeeeri-noD aemEk » OiS ,Od aeskelEk *Eb IeD aeceS aeiJ aiJ IrEb IN tkicf êdeH tkiN $eL anf aloD KedeM IJ IeD aegeeeof aemEk ajub aeseeelir-B-egiJ tkiof IeD T (eoof T &eD T *eH aeiJ *Eb IroM OsEbejiof OjodB -Khiof aloS OjegeH I &iK aiJ asrEb aiJ aloS aeiJ *Eb tkreD IN T )ereD ,aoEk OsEbemEk (oD aEkemeD .aoEkol-Kedif OjeliS IeD T (eoof aiJ tkiof aeskelEk O aKeD aoEkoEk *eyoH Od aEkemeD IoreD aoEkiB KeliieN areD aoEkemEk Iejef OeelB Iledef IeD aeskenkeeD .IejijoH *Eb OsoY .T%o-lo-eEk-eeH aioS aiJ Ijf acf (odoN tkf 46 Багаар хамтран даалгаврыг гүйцэтгээрэй. 1. Цэцэн бэрийн үлгэрийн дарааллыг зөв байрлуулаарай. 2. Үлгэрийн гол санааг тодорхойлон ярилцаарай. 3. Багтаа оногдсон хэсгийг хичээнгүйлэн бичээрэй. 2 47 Дараах үгстэй ижил бүтэцтэй үгийг эхээс олж бичээрэй. ,,,,, ,,,,, ,,,, OoleD 8eiluk ankeiluk T*ooD *ooM 8e-e-jr-eM ank-e-ejreM IlooD Auk-ooZ 8eij-KeD ankeijKeD ao-iiS Os-ooN 8e-B-eH ank-e-B-eH ,,,,, 4 O-cEb-ef Урт эгшгийг дараах үгстэй адил тэмдэглэсэн үгийг эхээс олж бичээрэй. O-cEbEk 3 ai-r-eH Дараах холбох үгсийг ажиглаад, адил утгат холбох үгийг эхээс олж бичээрэй. T &edEk 2 aiJ asrEb aels-ref (eZ aeglo-yef aiJ T *o-B aeseeorof (oD aegl-eyirof O airoM IedlEko-riof (eZ aol-Ksif O aEk-r-eD IeeEkeeH (eZ aogeleH aiJ OiK aico-niof aoo-C aelo-riof Шатрын нэгэн өвөрмөц хожлын тухай уншиж, өөрийн мэдэх хожлын чимэг үгийг үндэсний бичгээр бичээрэй. Таван сайхан буюу таван халуун гэдэг нь тэрэг, тэмээ, бэрс, морь, хүүгээр дараалан шалж таван нүүдлийн дараа мадлах хожил юм. Тус хожлыг дараах зургаас ажиглаарай. 29 .aeyis-eR Osof aes-eeeyukof ,adlef *ejeG aes-eeenof ≠ ......... Oee-e-lif ≠ ......... ......... ≠ (-e-eEk-eoM Эхээс эсрэг утгатай үгийг нь олж, нөхөж бичээрэй. aEk-r-iK 1 Баг тус бүр оногдсон даалгаврыг гүйцэтгээрэй. 49 Загварыг ажиглаад, эхээс тохирох үгийг олж бичээрэй. 30 1 Od tko-lr-iof ,K Ief (ediiEb aL Ojod-r-eyi-nof ad-moD *odf (ediiEb aL Ojel-eeeno-go-S &o-rog-B aeeeeyEb *ediK Iedkeiof IniM *eyoH Ie>keeH Iedlef IN Og-o-riN aEk-riof IEk-eleD (ediiEb OjodliiKheioD IN aoo *EbeH aes-eeolB *-B-Ek-eD (ediiEb OjodlukheoZ &orog-B aeeeeyEb IniM *eyoH Ie>keeH Iedlef aicrEp IcilooD Odredlef Тууль нь ардын аман зохиолын томоохон төрөл юм. Хэдэн мянган мөр шүлэгтэй бөгөөд шүлэглэж, хөөмийлж, цээжээр аялгуулан хэлдэг. Зарим урт туулийг бүлэг, бүлгээр нь сар өгүүлэх нь буй. ,,,,, - odlukriJ - sorof ,,,,, - ukheoZ - odlukheoZ 2 IN aoogoriN T *iS aiJ Oref (ediiEb OjiiKheioD IN &ooG T *eH aeyis-eR (ediiEb OjelukloD Ojod-lo-rof IN OdoM T *eH aiJ Oref (ediiEb OjiieleeeS IN Osof T *eH ae-yis-eR (ediiEb Ojeluk-lB &orogB aeeeeyEb aubref IniM Ie>keeH Iedlef Монгол урианхайн туульчид тууль хайлахын өмнө "Алтайн магтаал" хайлдаг уламжлалтай. Алтайн магтаалыг хайлахад уул, усны эзэн савдаг баясан цэнгэж зуд турхан, ган гачиг, өвчин зовлонгүй энх тунх аж төрдөг хэмээн үздэг. - iiKheioD - - odliiKheioD Ojelukr-B IN Osof T *eH (el-B (ediiEb aL Ojodlos-orof OjogiieN IN OdoM Os-eyilof Os-egrB (ediiEb ao-egoeEkeeG T &eD aEbroG IN O-gEbiS aeeeiieS *o-mojl-B Iedkeiof (ediiEb Ojo-dlukr-iJ &o-rog-B aeeeeyEb *o-meyukhiof tbEk IniM *eyoH Ie>keeH Iedlef . (edegriJ aodi-B OD (odoN ao *Ebiof 48 а. Туулийн тухай уншиж, үндэсний бичгээр бичээрэй. б. Алтайн магтаалыг уншиж, дасгалыг ажиллаарай. 3 Б.Энхтүвшин ба бусад. Монгол тууль. а. Эхэд буй "улиас, бургас" зэрэг үгийн бүтцэд орсон "су, сү (сун, сүн)" дагаврын тухай уншаарай. "Сун~сүн су~сү" дагавар б. "гөрөөс, адгуус, загас, шилүүс, нугас, мангис (дорго), ганьс (доргоны зулзага), хорвос (2 настай гахай), байдас (2 настай гүү)" зэрэг амьтны нэр, мөн "яс, бэлхүүс, нугас, гэдэс, цөс, шөрмөс, мөгөөрс, арьс, хүйс, хумс, үс" гэсэн биеийн эд, эрхтний нэрийг үндэсний бичгээр бичихдээ дээрх "су, сү (сун, сүн)" дагаврыг нягтлан ажиглаарай. Эхийг уншаад, гадаад улс орны нэрийг үндэсний бичгээр бичээрэй. T*eS 11 O aof 5491 aeskodEkiN Od 61 aii O aedosodeiof KelijeiS ,&erosEblB ao &oyoS ,aegeeeof OyB T)lologiiEb aEksKf IJ |swnioY Od îrioD ,OjlogiiEb ao *eG _olof 73 .ôY aeseeoriJ tiosiof 6491 I îrioD _olof 02 Od aof *eiJ aeseeelijmelodEb .IejlB *edlKeD aociK 51 acf _olof &o>keoM O aeduklorioD ao-miK ao &oyoS Os-B OdeyEb ao &elEkolioD ao $iof $iof 7 Od adlegeseeiJ .T%iiEb aeskedkEkeoiriB ao îjkiK *ogoH airoM ,(ilerof Odlelijmelof Odrof ao aoeref &o>keoM ,IemEkiK ,OogeD aiJ ,ôdegeN &o>keoM OyB 8e-ef ao ao-KriB &o>keoM ,IoeeelicogEbiS &elerof Odlelijmelof ,*Ek , aliiof 8eeJ ao T)-B-reH aiJ T)eZ .T%ol-B tkreJ Эдгээр орнууд нь Өмнөд Африк, Саудын Араб, Австрали, Бразил, Канад, Хятад, Дани, Египет, Америкийн Нэгдсэн Улс, Франц, Грек, Энэтхэг, Ливан, Мексик, Норвеги, Шинэ Зеланд, Бүгд Найрамдах Доминикан Улс, Их Британи, Чехословак, Турк юм. 31 . (edegriJ _egeH OD (odoN O ao-mi-K аньс бургас зэгс царс улиас нарс дэрс гүйлс хайлаас fenisO B--rgesO JekEsO CeresO foliyesO NeresO DeresO MonosO KiilesO HeiilesO HolosO монгол хэлэнд хэрэглэж байсан - sO, - soa дагавар нь ургамал, амьтны нэр, тэдгээрийн бие эрхтэн, ялгадас, эрдэс бодис тэргүүтний нэрийг бүтээдэг. хулс Эртний идэвхтэй мод, ургамлын нэр монос 50 ao ao-eref ,O-jeleJ *od airogeS *eiJ $Ek aeiJ aegeH K as-Eb *od aes-eeologiiEb *ejeG ao (es-eJ IeD tk-rf aesk-e;kerEk *od &eyisoD tk-eY ao _olof IJ AukloM I *o-mef O-reY *i-cof Io-roD &edi-C êdrf aoEki-B ûkrf T &edef OjogeS ainEboJ aL IemeD IEkiof Oeelof Ir-B-egiJ aiJ IrkeD ,8erEk ao (eC tkodf aoiieS OjodbeJ adEkeY aoegef aeseeeliloD aeliiEk-redbeN IJ aEko-nioS T%o-mf ao $-eD I ao-Ekedf aosiieD _ukreH aeskEkodiB 8erEk tkreJ aKireD T (keef ,Ojeeeeoogiref OdeM adeH ,IEkiof O-eeerEb O-C ao-egelreyEb *od ao _orof Odof .tberemef &ukeoeS aireH Oje;kisioD aelof OdeyireH O %r- wkheiof aorEb IegeloH OgeM I aelof OjogeS aelejf adeeD ade-f 8ireC aogemeS aeli-ciriB tkiN IJ tk-reJ I-Ki-B OjegEboJ aEk-EbiioD ao _o-rof Auk-ed T *iiof *eiJ aKeD aeliieeerodoD *oD aoi-ck-el-KireD ao tire-C aegelof aoiieS Odleyisoriof ûkrf Oo T%eliloD Ieg-B-ef 8eeW *odegEbeedeH aeluk-rf ,teelogo-mef aez-eeeL IeD êdrf T Iiof anf *eiJ êlof terEk aiJ O-rioD _olof KEk-eoiS .Ijef Kel-Kiof aogeY IJ tk-reJ I-Ki-B O-ceoisbioD êdrf aesk-elEko-sioD aes-eeo-ro-S acf (of O-nef Auk-loM adee-B K aceeeG O-cEbl-B aoi-cioM aEk-o-yi-K &edi-C Ojo-diS *od &eyukoJ AuboH O aelof ,&er-B-ef O aejf TIEb OjEkEk I *Ek aloD ao _olof OdmeH ao ao- KioN (es-eJ Odle;bioJ tk-eY _o-rof *eges-ee-B-eY aKeoiJ IJ 8eiM tk _ukreH Ojlof IJ IjmelesoD acf *ejeG ao acf &oyef Iledef _rEb 8oli-K %r- wkheiof aorEb tb adee-B aoEk-erif *ejeG ao &elsiieN ,aolodEk *odegEbeedeH acf *odegEbEkioS ,eD &edukeJ aeseeolog-B-eY *oD $-ejroseeeM aof 1291 .Io-medi-C Oje-di-loD I Êk ao aoo-s-B O-s-Eb-ed-eM aeregeeeo-F I Êk ao *Eb-i-o-f 52 Эхийг уншаад, хүндэтгэлийн үгийг ялган бичээрэй. гамин Барон Унгерн 32 шүүрдэх /хог/ авгай /эхнэр, гэргий/ авгай /хүндэтгэн дуудах үг/ 33 ........... aeseeoroS ≈ 54 Эхээс тохирох үгийг цэгийн оронд нөхөж бичээрэй. aEko-yiK ......... Эхээс ойролцоо утгат үгийг нь олж, нөхөж бичээрэй. I-o-r-oD ......... aEkEbiioD ......... ≈ K-el-Ekrf шүүрдэх /эрж, хайх/ ........... Ieg-Ebef ........... Kedr-KiS 53 ≈ ≈ эрхлэх /ажил, алба/ Монголын төр, цэргийн зүтгэлтэн, Монгол улсын баатар. Ардын цэргийг үндэслэн байгуулагч, 1921 оны хувьсгалын удирдагчдын нэг. Монгол албан бичгийн уламжлалд хувь хүн хоорондын захидалд бичигч этгээд өөрийгөө "молхи, мөхөс, мунхаг" хэмээн бичиж, хүлээн авах хүнээ өргөн бичдэг тогтсон ёс байжээ. эрхлэх /тоглох, туних/ .Ie-dk-erEk &egr-o-S O-d ao-s-eN Ir-B-s-io-F ,I-edk-erEk tkr-K-i-K O-d &ooG aEkr-i-o-F ......... aii IjrodeeedeeS $ejros-eeeM O aid-meD *od-eg-EbEk-ioS *ejeG ao (es-eJ &ooG O aedeD *eiJ êlof ,Ojedk-edeM Oeeere-cof ,O-eeecl-B-ef tk-edeM alEk ae-clireH tb O-eeeeeso-noS aedr- KioZ I ao-siieD _uk-reH ,O-crosbeH ao- ciK *Eb tk-reJ aelodEb aegl-B aodi-B airi-B aeiJ *Ek _olof ,O-jegliref T )ref OjegreG &onof aEkreM *eiJ aKeD I &ed-B-eY OeeelegemeH (edeH ao-giref aemEk O-meyijef KEk-eoe-ciiK ae;k-erEk IJ O-ci-K .tb-eloso-Y *odegEbEkioS .tbirEb airf I 8eelogo-mef *eiJ Ховд хотыг чөлөөлөх байлдааныг удирдан, ялалт байгуулсан учир Богд хааны зарлигаар Хатан баатар цол шагнасан. 34 I _odEk-eD _EkeY O-j-B-eY aegeD I-ceeol-B T )-e-r-Eb TIuk O aedosodeiof &ogkeoM O aedrogejif Auked aEkoeD O aegeH _ukhei-C .alo-C aEkbioJ Od TIiof O aKEbi-K O aegeH .IejiiEb tkiof &Ek-eoodei-K I-j-iieD auk-f O aogeJ *egod 71 aiJT(leH aiJ TIio-f OrioD _o-lof ao *eG aKeJ ,aedl-Keo-iJ aiJ .IceeeriieN Oger-if O-d-eeoC aii IereeeEb )7361 ---- 1851( I-j-ii-eD .*eU (eC OeeiseeelegheoD Osof &ooG .Oyoof - OdeeM ,oG ^-oN a-o-g-el-i-C &ogkeoM IN areD .aeeeeceeeG Od IEkeleD *odoS aogeliC (edelogleyef ,tiede;koliS acf aeskedkEkodiB tiicub O aogeliC ao _ukkeiC .tEkoliB IB Od T&eD T*EkEk ao aii T&eD T*EkEk ao &ogkeoM (ismeeeiieG aEkiN T*Ekiof T)ereD ao &iJ îcrof 004 OdeeoC IceeeriieN Ogerif ,Iceorof tEkf ao &ogkeoM .T%iiEb aeseeesef Od aEkilf aogeliC ao tiilreCeC O aeH IegkeeH *omeN O aof 1261 IjiieD tioliS aEkiN aereyof adEkeY aoegoreG Od aelogeF aii Oref Od aof 2461 ,OjegedeeoD ae;kedmeD TIuk tEkrF I aeseeoliieH T*eH aii OdogeD *eyoH *odegEb aoyiK ,TIuk tieiciieD » tiicub O aogeliC aii OdeeoC « IN aeskoliieS Od aogeliC adeH I tiilub aeceS aeseeorodeof acf aijEkeC .Iejisredlef aemEk aii T)loriJ tiiD aeii ao &oyoS tiicub ,aoegologelegedeH T%ogeliC O aukleS aii T*EkEk ,OjelirBlogoC aEkeoelif I (ismeeeiieG tiede;kisEkf OjenukkeiJ aorof Ogleyef tiiK IN tioliS *Eb adleyiliof ,tiede;koliS .IB aeeeeceeeG Od IEkeleD &eeeseroD Omiif aoegolof OjodB Ii T)eneS KEkodiB *odoS aogeliC (edelogleyef tiilub aEkreM IceloH aeii ao _odEkeD tEkBf aeskEkelif aEked auk aU IodEkerif IciioH aologijubref IEkiof &EkukriS asEb IEkiof &eyukleC Ojeeesef Ii t )rodeof tEkf Omiif O aoyof .ôY (edlogeneS aeii *Ebiof IniM &oyoS $iof I ûkrf aii OeeBeY Ocbef OjegeleceeoC .OeeineD *Eb tkiof I ai-K O ao-mi-K ,KedeM *Eb T )rof I ai-K O ao-sof 55 а. Эхийг уншаад, утгыг ярилцаарай. б. Тодруулсан үгсийг үгийн бүтцээр задлан тайлбарлаарай. 35 IrioM *oS O-s-Ek-eD *oS O aegoduk IrioM OrioM OleD OeEbef OjedeM OrioM .(edo-yef acf êdrf ao-mi-K 8eneD ,(edo-yef acf aEkiof ao-mi-K ae-ceS aeiJ ao-Eko-Ek ac-ee-eG T IEb aeskorioD Oodeof ,T *Ekiof TIEb adeoelif T*Ekiof IrioD aeii aEkoEk aceeeG *eniC aioM Iledef aEkiN IB aEkiN T*egef TIEb IB aisorof aegeD _oD _oD - *oS мөр мөрөөрөө мөр сураагүй сурсан сургахад сурахад сураг *ioM ° ° *-ioM ^-eJ ° - aroS ° O-ee-iieH Ojirf ° T%edlof &irf &EbubleD .T%oliref T)orB &EbedeD T)keoloS (edlof &irf *eii .(edlof &ijomiK *Eb IjmegroS areyijlef OB .ariseleH OB ,Oeelof aeii êJ aomiK Oeeedlef aeii tiioJ aomiK T*EkeD aodiB T*eN acf aodiB сураг ° Дүрс ялган бичих үгийн ялгааг ажиглаж, хэлц хэллэгийг үндэсний бичгээр бичээрэй. aeged aisoD &odeioM 56 OjubleD T*ooD I *Ebiof tkiof aeskel-Kiof Энэ биедээ эс золголцвоос Үүнээс хойд төрөл тутамдаа Эх нь ганц хүүхнээ хайрлах мэт Элдэв үйлээр туслалцах болтугай. *eyoH adub )OdiceoEbf( OdicEbf Онон мөрөнд аху халуут эгч минь хийгээд Орхон Туулд агч өвчит бид хоёр Халх Оннигудын газар хол болбоос бээр Хайрлан саналцахын агаараа нэгэн буй за. O-nodoD ,aEkilf ,aogeleH Хол ойроос хулгай хийгч хүмүүн хийгээд Хотыг эргэн гэтэгч чоно хоёрын Илт бие дүр өөр болбоос Идэхүй хүсэх сэтгэлийн агаараа нэгэн буй. IniM IcEkf OdogeleH Олз идэш олон ядагч хүмүүн хийгээд Уул модонд явагч араатан хоёрын Аху бие ангид болбоос Алан идэхүйн агаараа нэгэн буй. adukheef TIEb Oeeef Цогт хун тайжийн "Дуутын хар чулуу"-д мөнхөлсөн шүлгийн хэсгийг үндэсний бичгээр хөрвүүлэн бичиж, тодруулсан үгсийн утгыг ярилцаарай. МЭДЛЭГ БАТАТГАХ ДАСГАЛ г. а. &o - yoS & - oyoS &oY - oS *Ek - il - iof б. в. г. *Ek - iliof в. *Ekil - iof б. *Ek - i - liof а. & - oy - o S 2. "Хэл бол хүний нийгмийн асар их бүтээлч хөдөлмөрийн мөр мөн" гэж хэн хэлсэн бэ? а. б. А.Н.Толстой в. Л.Түдэв г. Х.Абоян Д.Нацагдорж 3. "Монгол хэлний тухай хууль"-д зааснаар хэдэн оноос эхлэн төрийн болон өөрөө удирдах байгууллага албан хэргээ хос бичгээр хөтлөн явуулах вэ? а. б. в. г. 2020 2022 2025 2030 д. 2035 а. б. в. г. Aubogenomf (emiief OdenoroD (emiief &KosbiK (emiief IEkoliof aeyEb (emiief 4. Монгол улсын хилийн баруун захын цэг аль аймагт байдаг вэ? 36 в. г. Onkeioi~F aoriK б. aomiK aoriK а. Onkeio~f aoriK 5. "Хүннү гүрэн" гэсэн үгийг үндэсний бичгээр зөв бичсэн хэсгийг олоорой. OnkeiK aoriK .adEk aes-eeerEb aeiJ 8eeG ,ao-mi-K aeseeerEb aeiJ *ejeG 1. "Соёл, үлгэр" гэдэг үгийг бүтцээр зөв задалсан хэсгийг олоорой. а. б. в. г. д. е. ё. IcegoreD T&eeeicBeY adeeiroH &eeeeoogiref &edkukeoeS T%eciiKeroD tieeloeeoeiC б. в. IEk + -r + ed + beN IEk + er + adbeN г. 37 б. tiee;kisEkf tieelerof tieeleyireD tieeleyiriK в. г. ,meH ,f ,Ek Od - ,D ,iof ,eH ,f ,Ek OD - ioD ,iof ,eH ,f ,Ek Od - ,D ,eiof ,H ,rf ,Ek OD - ioD ,iof б. 7. "Үйлээс нэр үг бүтээх "-лан4" дагавартай бүлэг үгийг олоорой б. в. 8. "feoegeO" гэсэн үгтэй ойролцоо утгатай хэсгийг олоорой. в. тайван, дөлгөөн 9. Үгийн бүтцээр зөв задалсан хэсгийг олоорой. г. 10. “Үйл үндэс + хэвийн дагавар + төгсгөх нөхцөл” гэсэн бүтэц бүхий үгийг олоорой. .T%osiof IniC &-eM Ogodef ,*o-S OjirEb T )rof aiJ B-ef в. Ieee + or + egeH б. яаруу, тэвдүү Ieee + e + regeH а. Ieee + er + egeH а. Ieee + er + eg + eH а. базах, барих I-e-ee-r-e-g-eH aelEkioJ aelicef aeledeiK aelodEb tieeloeeeoiC tieelesuk tieeloeeeoeC tieelesiK а. IEk + -r + adbeN а. IEk + er + edb + eN I-Ek-r-e-db-eN 6. Үндэсний бичгээр "Хүүхдийн эрхийг хамгаалах үндэсний төв" гэсэн нэрийг зөв товчилж, өгөх оршихын тийн ялгалыг зөв дагуулсан хэсгийг олоорой. foilI -" гэдэг язгуур ямар утгатай вэ? в. г. ,Oeeeremef OeeeleeeoD ,Oeeelrogef OeeerogeseeeS ,KiziJ Oeeeeeeoiledef б. ,KirioD KuklioD а. а. б. в. г. Чингис хаан Түмэн шаньюй Модун шаньюй То ван 12. "Газар бол улсын үндэс" гэж хэн хэлсэн бэ? а. б. в. г. *Eb OdoM *Eb OgeliC *Eb T)eZ *Eb OseY 13. Монголчуудын уламжлалт наадгайн нэгэн төрөл "Төгс хаях" хэмээх тоглоомыг юугаар нааддаг вэ? в. г. ,aonof ,aolorEk alooD б. ,*UB ,OSbof aolorEk а. ,Aukheof ,&KoSbiK aonoF 14. "Гурван мөрөн"-ийг зөв нэрлэсэн хэсгийг олоорой. ,aoeeroF ,tEkheeleS alooD ,O-ee-i-je-yEb ao-m-i-K *-eiJ aU-eS ao &-ijef 11. " 15. Шатарт "Таван халуун" хэмээн нэрлэсэн ямар хожил байдаг вэ? а. б. тэрэг, тэмээ, бэрс, морь, хүүгээр дараалан шалж таван нүүдлийн дараа мадална. тэрэг, ноён, бэрс, морь, хүүгээр дараалан шалж таван нүүдлийн дараа мадална. 38 в. хүү, тэрэг, бэрс, морь, тэмээгээр дараалан шалж таван нүүдлийн дараа мадална. aeii (odoN *EkiclEb aioM TIijlBf ,OeeelegemeH ,KubleS Ojesei aEb acogEb &eM ,OeeodeH tieelodeH aelof tEkrei Oeeelrodof aeii aeged &irelof I &ijef Kuk Ojlogijmef aologecegeD T*iof OC I aegeeeof T)ref *EkeskolKe;biof aEkeD aoEkoEk ,IedodiN Od &eM .T%iiEb aolB IederiieH aeged &eM IcleM *eii êlof OjijomiK , &Keoii &eyicuk O aomiK &eM ,*eniC IciromlediK T)ref aegkeiM OeeelleM aeii ao &eM *eii aegeeeof &ii Ii IegoloD T)oD aeeeiieS ,OjEksiof IriB .T%iiEb Ojerodimef OjEk T%edosoD amef &EbEkijeD &eM ÊkiieN aii IlEkei t (eJ .(edirey T)oD ,aeseeelleM aiieS aeii &eM Od aoicleM aeskEksiof IN *Eb IegoloD &eM .T%iiEb Ojerodimef aeeeiieS , KlKijeriof aEksiof aeii tiorioS t )lonof ,OeEbef IN Ii IlegeS aioS OjiioS Ojeyof ,OeeegroS Od t )licef Kuk O aomiK aicleM aoEk Oeelogodlorof .tEkey &ijef 1 3 4 39 .O-eeelo-gr-eD &-eM *-e-iJ aU-eS ao *Ek-i-clEb OsEblB aoicleM &ijogedeH IreyicbeD *odegEb OdedB ao &ijef adeD .aoo Odimef aii IromlediK &eM .aoo (omoD ,aeeeiieS OeeelleM O aedub aicleM OjEk ad &egrii ,*egeseeelogeD .*egeseeellijef 1 Ojef &eM ao &edKeN aooclogkeoM aEb Ioeeef &erodimef ,Ojelukrf Ioeeef aomiK aeii aoEkoEk t *iof ,OjKeoeD IciromlediK aeskEkriK Od tEkrei O .aemioD aoeref aeeeiieS Iedlelijmelof aogeleH Od &irelof aEbrioD ao &iJ ,OjoriK Od aediiK ,OjeleH Od aoesrEbiof Od aegeeeof OeeelleM &eM aeii aoEkoEk T*iof IEkiof IodeD aeii OjlKe;biof aijmeD TIiof ,OjegroS .Iejerif 2 a-i-c-l- e-M I-o-ee-ef &-o-FkeoM a-i-c-le-dK-eN МОНГОЛ АХУЙ, БЭЛГЭДЭЛ, ЦЭЭР а. Нүүдэлчний соёлыг өвлөн уламжилж ирсэн малчны тухай эхийг уншаад, зөв дараалалд оруулж, товчлон бичээрэй. б. Бусад ажил мэргэжлээс ялгарах малчин хүний ажлын онцлогийг тоочин ярилцаарай. 2 Монголчууд хүнтэй анх уулзаад "нүдэнд дулаан, нүдэнд хүйтэн" гэх зэргээр тухайн хүний хэр хэмжээг барагцаалан тодорхойлдог. Нүд нь харах эрхтнээс гадна тухайн хүнийг бүрэн илэрхийлэх чухал эрхтэн учир "нүд"-тэй холбоотой үг хэллэг түгээмэл байдаг. OdiN KelrKojiof OdiN KEkiclEb T êdlef OdiN KiiEk OdiN Od &-e-M IedodiN &-eM OjelosiJ OeeineD aeged ,aiieS Ieeeruk *BoH Is-eM ,,,O aodiN ,Kuk (oD *ioD T*ogeJ Oeeedeof ,,,O aodiN $ioJ Iedicbonof Kuk ji -ж" дагавраас үүссэн хоёр бүлэг үгсийн Нэрээс үйл үг бүтээх "ялгааг ажиглаад тайлбарлаарай. хатуужих арвижих бэхжих өргөжих Oeeijubref OeeijogedeH Kijeriof KijolioD KijlBf KijomiK үржих төлжих өвөлжих хүмүүжих KijEkriof KijukEb 3 ,,, OdiN 2.Тайлбарыг уншаад, тохирох хэлц үгийг нөхөж бичээрэй. ,,, OdiN aeeemoroH T*ogeJ ae-d-medr-f t-emi-C ao _o-lo-f ,O-doM t-emi-C aiJ alo-gef 1. Дараах хэлцийн утгыг тайлбарлан бичээрэй. Эртний монгол хэлэнд одоогийн “орших” гэдэг үгийн утгыг “а-” хэмээх үйл үгээр илэрхийлж байв. Монголчууд ажил, амь, амьдрал, ахуй зэрэг үгийг мөнөөх “а-” язгуур үндсээс үүсгэн нэрлэсэн ажээ. "Бай-", "а-" хэмээх хоёр туслах үйл үгийн утга нь ерөнхийдөө ижил боловч "а-" язгуур нь эртний монгол хэлэнд "амьд оршин байх" хэмээсэн гүнзгий утгатай байжээ. "Монголын нууц товчоон"-д "Эх Алан-Гоаг үгүй болсны хойно ах нар дүү нар тавуул адгуус идээгээ хуваалдахдаа Бэлгүнүтэй, Бүгүнүтэй, Буху-хатаги, Бухутусалжи дөрвүүл авалцав. Бодончарт мунхаг бядуу хэмээн урагт үл тоон хувь эс өгөв. Бодончар урагт эс тоогдож, энд атал юун хэмээж, гол даарьт годил сүүлт орог шунхлыг унаж, "үхвээс үхсүгэй! аваас асугай" хэмээж Онон мөрөн рүү зорчиж тавив." хэмээн гардаг. Энд "атал" гэдэг нь ах дүүтэйгээ хамт амьдран орших гэсэн утгатай бөгөөд "аваас асугай" гэдэг нь "амьдарваас амьдарсугай" гэсэн утгыг илтгэж байгаа юм. "А-" язгуурын үйлийн нөхцөлөөр хувилсан жишээ үгс: атал, ажээ, ажгуу, агсаар, авай, агаад, авч, асан гэх мэт. 40 40 -17 0 07 40 -09 4 0 740-940 21 40 40 -23 13 40 -15 4 0 2340-0140 1140-1340 0540-0740 &o>keoM ao (eC IreyuboH 40 -05 19 40 -21 4 40 03 40 41 1740-1940 OeeodeeM aereN KrEkiK aereN admoD adiof KiiEblEk ad-iof Oeeelis-eeogoD aereN OeeegriJ aereN IoriB aiJ Is-ediof T Iiof KEkioD Odof admoD InioS IsiioH acf ad-moD InioS KerkedmeD *iof OeeiieC *iof 5 15 (eC OoL Ц.Шагдарсүрэн. Монголчуудын утга соёлын товчоон. Цаг баримжаалан хэлдэг үгсийг тогтоож, цагийн тоон илэрхийллийг уламжлалт нэршилтэй тохируулаарай. 0 01 40 -03 4 40 09 40 -11 .Od ê-dr-f tk-e-Y O ae-c-e-S ,Od I-eleD tk-e-Y ao &-Ek-e-C *Ek IeD Inof aeriJ ,IeD T%eH aEbrioD aegogriJ IeJ AukodeorogoH aiJ Inof ao IN areD aoEkiB 8edEk-s- Kf 8o-ceiof ao Êk .Iejef (ederukoD (eY IeD IreyuboH ao (e-C O aereN aes-eeorof *Eb OnogoD ao *Ek *Eb KEk-eD Ojl-B (eC aodEk aEked aosodeiof &eees-oD .IejiiEb 8edkiof aeliieeerodoD IJ T)iiEb aEk-iN ae-s-Ek O-C T )i-meH IrEb-lEk ao *Ek &o->k-eoM .T%o-l-B Ojejiof aemEk (ediiEb IeD 8i-s-iJ aelof OeeeleyijmirEb (eC aoi-cleM &o>k-eoM ao *iJ &ooG tkiN O aK-f aoEkiB aes-eeiiEb IeD T )ref aeiJ *Ek ao-miK &o>keoM .Iel-B *Ek &o>keoM IN T )ref .(edirEb aologereH 8ioJ Odrof adeeemif I-N O-ee-el-ey-ijm-irEb (-eC *Eb a-r-eN 4 а. Мал аж ахуйгаа дагаж, нүүдэллэн амьдардаг монголчууд нарны тусгалаар цагийг хялбар баримжаалан мэддэг байжээ. б. Эхийг хичээнгүйлэн бичээрэй. 42 *egeseeologerosEblB + + + + + р р р р р + + + + + үүл уул уул үүл уул + + + + + сээр саар саар сээр саар ael-Kf Ojir-ioJ &Eb-KeN T )k-eo-loS &EbedeD .......... .......... хөнгөн дулаан зузаан зөөлөн ногоон .......... .......... 8 .......... .......... aereS aereN &EbeleyiriK 7 aosEblB er + log + *egesee o + OsEbegriJ aereN Ojiielof T)eyeH aii IrkeD .IjeiS aii OeelB *odf aeeeiiS IsegreM Ojodosiof Odof T&ediiEb tiemleC IrkeD .IjeiS aii Oeeorof T)orB &EbedeeereH T)orB &EbodkukiC *ijoH OsBeD IjeiS aii Oeeorof .Iejerif *EkeskijeiS aijef aelicodeM KEk OcEblB IeD Isegef aelof aeged ôeeoC IckEk *egef (eC IegkeeH IrkeD *Eb tEkrf aii KorioD Ojef aoicleM &ogkeoM areN .Iejerif *egeseeoreeEkeef aijef IjlKriof (eC aEb tEkreJ tieodB aeneM ,_eyef O aukleS ,aoiceM Odof ,aereS I &ediiEb ao (eC Kerif aijeiS I &edkejiof aii IlegiiEb *egeseeologerosEblB aeiJ aegeeeof aeseeolB tiededeM (eC O aedub aii Oniof .IB Osodeiof KelEk OjEk aeskerif aoeref aicleM adiieN OreY Ii adlegeliiof tiedEk *egef *EkeskelereN *Eb tEkiof TIisroH tiedEk IegkeeH IRkeD ôeeoC ,Isub Odeeof &iioJ ao &odleyukoD IN aeskerif *Eb IjeiS aii IEkeleD *ejeG I &ediiEb aii IrkeD aeged &EbeliieeeoD .T)eledoN O aeskerif *EkeskedeM aedeeD .IEk-io-f O-eee-dr-eM ae-iJ (o-d-oN aeshor-ioD ,O-cEb-B-eY *ejeG ae>k-eiM IroM 6 Эхийг уншаад, цаг агаарыг тандан мэдэх үг хэллэгийг ярилцаарай. Бидний өвөг дээдэс байгалийн үзэгдлийг зуун зууны турш ажиглан шинжсээр нэгэн цул мэдлэгийг бүтээжээ. од үстэх Ц.Шагдарсүрэн. Монголчуудын утга соёлын товчоон. Дараах байгалийн үзэгдлийг ажаад, юу гэж шинждэг вэ ? Бүтцээр задалсан үгийг ажиглаад, дараах үгсийг үндэсний бичгээр бичээрэй. Дараах төрийн далбаануудыг ажиглаад улс орны нэрийг нийслэл хотын хамт үндэсний бичгээр бичээрэй. aeskerif Ojerodimef ao aoicledKeN &ioC ,AuboG Od aicrof aii Aukol|f aoEkiB tiedelejf I (odoN aoeyileN aoedimef OeeecukoJ aoseD Od aKf O aedimef aeskerif aolKisrEk acf aii IEkeleD .ôY tEkemeD IN tEkiN aceeeG Ii AuboH 09 O aEkemeD ,) tEkemeD aereN: tEkemeD OdKiB tEkemeD OdKiB _ooH Ii AuboH 6,9 OdiioH ao _olof aoeduk .tiedelejf aellooG OD _olof &ogkeoM ,tiesEk .tiedlKijeriof tEkemeD OdKiB _ooH aEked TIEb IN tEkemeD OdKiB _ooH OjlogelodmeroH *Eb tEkeY KEkiof (eC OgedeH (icreD ao *BeH ,&Bf IrBsKF tEkf O aegeloD Iclif OD IedeglodlecukoJ (edeleeisef aeglB OdKiB _ooH .IecsKf IedegBloH aEkemeD tiilreJ &B tEkBf O aEkemeD t- -Ek- e-m-e-D < .t-e-d-er-i-s-ub ae-iJ t-o-liK ao-er-ef ae-d-iroM ,t-e-d-elo-dEk-eD aEb O-s-o-Y ao-m-iK &o->k-eoM ....... ....... ....... 43 ....... t\\-e-d ....... ....... auppiluq IleDif A]- w-n-wW Н.М.Пржевальский 10 Марко поло Венец anF .ôY IegedbeH OsEkoriK O aorof O aeM OC Odof aedimef Od AuboG AukodegeC aii Iedlef .t %iiEb *egeseeerodimef aiclogiJ aii adoH aogeJ *egod 31 OjelEkedeM Od IEkeleD T(keef Od Od aof 4881-0781 *eii êlof aiclogiJ ao _orof I[ef $ioD OmoD T)edof aodEk OdEk *Eb aorof &ogkeoM aEked Kuk &eleyef Ii IegedbeH OjiregeD *eii aeskicub OjeliieeerodoD Ojejiof aii alEbeG Ojenkeef T*EkeD O , T)lodoS IN Ii Oseref ,OseY aeglB IjEkeD aii Iromejiof Ii tEkemeD .(ediiEb aeseeBef T(eJ OdegeN aoEkolKisrEk aomiK .t %iiEb OjlB &iJ 0005 IN 9 Эхийг уншиж, гадаад үгсийг үндэсний бичгээр бичээрэй. 44 ? ? ? ? Тэмээний тухай сонирхолтой баримтуудыг уншаад хичээнгүйлэн бичээрэй. ,O-criK OseN aegogriJ IN tkemeD T *f aeseeeledeeef T Ief ao 8eiJ aeyef aoEkeciiK IN OdiS aEbrioD aeseeoreD aEb tbrioD « I aeseeol-B OeeegegeD T *f aeskoriK IcioD .I-B OjelEk OjEk » adef T IiceF ao 8eiJ O-criK Os-eN ai-cioD IN 8edEk OjelEk I aesko-ri-K Od aEkeC aiJ T *f OeeegegeD Ir-B-edi-C KEkeo-e-cii-K IJ aliiof &ijef .I-B .IejelEk aiif I aesko-diri-B 12 б. в. г. д. I &iioJ tkeniC aEkemeD OeeeglBtk-eni-C aiJ IrkeD aiJ T*o-B aesk-Kiof acf Iego-loD T%o-yef adef Odi-mef T *EkeD aEk-emeD ajoreG O aegemif aes-eeologireH tk-emeD aeiJ aiJ T *o-B ao-mi-K IEk-iof Oeeedeef 8eeJ OnogoD Od aEk-emeD ôroD *Eb OdoM (ilrooD Oeeicef OeeubleD tkrKiK а. ? ? ? ? acf aodiS aedKf aiJ T (liN IJ tkemeD OeeedeeiloS aeiJ *eiJ _ooH _ooH aelukf aEbrioD ,IeD OdiS *eyoH aodlegeD IJ tb KEk IeD OdiS aegogriJ ,IeD OdiS Ojedkelf IN T )eref ,T )oyoS ,OdiS IN T )ereD .T %elereN Ojeloso-deiof I &ediiEb Oeeer-uboH 042 - 002 Od T Iicef OgoriN tkemeD &ogkeoM êrkolu\ 006 - 004 Od aEkelliK ,êrkoli\ *Dwmoli\ 04 - 03 OD (onoH IeD T Iicef Od KEkEkeD 8eiJ aloD (ededi-C OjlogoD êJ .T%e;kerEk aEkriof .OsogoN aeseeeneS aeiJ *ogeN ,aKEbiK aeseeeneS aeiJ (odoN 11 Дараах өвөрмөц хэлцийг уншаад, тайлбартай нь зөв тохируулж бичээрэй. 1. Сүр бадруулах, хэтрүүлэн ярих 2. Давхар гарлага гарах 3. Юмны учир мэдэхгүй, оромдож хийх 4. Нэгэнтээ айж сүрдсэн зангаа үл гээх 5. Бие биеэ сайн мэдэх Эхийг үндэсний бичгээр бичээрэй. Тэмээг ботгонд нь ногтолж аргамжин, уяа хөтөлд сургадаг. Торомд нь хамрыг нь цоолон буйллаж унаж сургана. Ингэхдээ тэмээний тарга тогтворжсон өвлийн эхэн цагт сургавал тарга хайлахгүй. Эсвэл хаврын улиралд тэмээний тарга нимгэн байхад сургавал хүч бага зарна. Дөч хүрсэн эр дөрөө дарсан ат дөрвөө oa ,,et Үндэсний бичгээр их инхлэг буюу хэлний угийн "н"ээр төгссөн байвал " " нөхцөлийг дагуулна. O ,,,a Үндэсний бичгээр сүүл "н"буюу хэлний үзүүрийн "н"-ээр төгссөн байвал " " нөхцөлийг дагуулна. 45 сонингийн, Ринченгийн сонины, Ринчений ao 8eorioS ao 8eisiiEb O ainoS O aeceiR O-s- e-C T ûkegef .... .... .... .... .... .... Ц.Шагдарсүрэн. Монголчуудын утга соёлын товчоон. а. Эхээс холбоо үгийг олоод, нөхөж бичээрэй. б. Байгалийн үзэгдлийг илтгэх өөрийн мэдэх холбоо үгийг бичээрэй. Үндэсний бичигт хэлний үзүүрийн "н", хэлний угийн "н" хоёрыг ялган бичдэг. Сүрэний, байшины Сүрэнгийн, Байшингийн ao &-eM Ksiof Od aEkiof ao aoeref &o>keoM Ojelosodeiof acf aKf aoEkiB 8edEk tkiN OsiJ IeeesoD 8edEk Kl-KeliieN OsiJ aeiJ &-eM I aKeD ,OjiiEb T)ellijef aliiof Odres-meeeof (edreeEkeef aeli-celoeei-C Od Kl-Kijeriof ao>keoS Od 8eiod O aKf .(ededeeereH aEkelEb &ediiEb &B-f ,(i-ceG 8eeG ,aogeleH Tûkegef O aoJ O-C ,O-eeEbeD I aooJ Os-eC ,aedii-K T ûks-eD ao T *iof (eruki-C &Kerf ,O-eeegenef I 8Ek-mf ai-ceoEbf IN Kes-f O-eeiiEb IediieS T îS aioS ,&ioD OeeukoJ IeD ôsiJ tkheiof ao &-eM aiJ IeeeoD &erodimef aoi-cleM I (ediiEb Iedeg-BloH *egoso-Y aisroD aeiJ aeskedeM ,OjedeM aijef aeiJ *eiJ tkledeM Io>keerosEbl-B aceeo-C aEkiN *egeseeeeesireN .Iejegl-B I-B I 8eeS aiJ .IEk-io-f O-eel-B OjelEb-eS IJ T)eneS ,IEk-io-f O-eel-B Oje-yo-f I aegeeeo-f .... .... 14 .... T ûks-eD 8eeG .... I-j-e-iS a-o &-e-M K-s-iof 13 а. Эхийг уншаад "Өсөх малын зүс нэг" гэдгийн учрыг тайлбарлан ярилцаарай. б. Малын зүсийг тоочин үндэсний бичгээр бичээрэй. Дараах эхийг уншаад, үндэсний бичгээр бичээрэй. Эх нь эндсэн болон эхдээ гологдсон ботгыг ингэнд авахуулахын тулд морин хуурын аялгуу, ингэ хөөслөх дууг уянгалуулан дуулдаг. Ингэ хуурын аялгуунд уярч, нүднээс нь бөөн бөөн нулимс асгарч үүрийн гэгээ, үдшийн бүрийгээр ботгоо авдаг байна. Төл авахуулах ая дуудлага, тэр дундаа ботго авахуулах зан үйлийг Намиби Улсын нийслэл Виндхук хотноо Соёлын биет бус өвийг хамгаалах "ЮНЕСКО-гийн Засгийн газар хоорондын хорооны ээлжит Х хуралдаан"-аар "Яаралтай хамгаалах шаардлагатай соёлын биет бус өв"-ийн жагсаалтад бүртгэжээ. 16 "Ингэ хөөслөх" дууны хэсгийг уншаад, хичээнгүйлэн бичээрэй. Ini-C I (-ero-gof T *iS *ukheef ae-s-eeol-B T *iof K-emiS ael-ed-mef Od ao-geY aEb O-go-d-B ae-eei-c-ub Ie-redlef I-B ô-Y aes-eeo-loG ae-n-eS O-g-ed-e-ef T%os-eeoJ aejlo-miof ao-egos- B tk-olr-iof ad IcEkol-K-emiS aeiJ aioS aEk-eo-iof _oiK _oiK _oiK _oiK _oiK _oiK IniC I aioS ae-g-e-C aos-EkiK aes-eeol-B T *-iof Oeei-jii-B aKiK Od ao-g-eY aEb Ogo-d-B T (-liN aKorEkiK I-B ô-Y ae-s-ee-eg-EboJ ais-eH Oj-EkEkiK T%elii-B ao-l-enf T%ereN aiJ adiof ad IcEkol-K-emiS aeiJ aioS aiJ tk-f _oiK _oiK _oiK _oiK _oiK _oiK Д.Цэрэнсодном. Монгол аман зохиолын тайлбарт дээж бичиг. egecI, kEcI а. Дараах "-аач4 " бүтээврээр хэлбэржсэн бүлэг үгсийг харьцуулан ажиглаарай. Ямар ялгаа байна вэ? б. Кириллээр бичсэн үгсийг үндэсний бичгээр бичээрэй. 46 "aomiK: IcEkijeiS ,,,, ,,,, шинжээч (хүн) судлаач (эрдэмтэн) зураач (хүн) бичээч (хүн) ухаараач явуулаач өгөөч сэрээч ,,,, 17 Icegeregeeeof ,,,, ,,,, ,,,, .I-egej-eH O-C IN O-eeel-iroM ,&-B I-egej-eH IN O-eee-d-roM 15 Ж.Шагдарын үг, Х.Сэргэлэнгийн аялгуу "Хаврын найраг" хэмээх дууны үгийг үндэсний бичгээр бичээрэй. Аргалын удамт хонин сүрэг маань Алагланхан сувдранхан өсөж байна Халзан цагаахан хурганууд нь хө Хашаа дүүрэн тоглонхон байна Тахийн удамт адуун сүрэг маань Тал дүүрэн тарханхан бэлчиж байна Босоо төрсөн унаганууд нь хө Борви тэнийн хурдланхан байна аа Ай хө зэ хө ай түмэн сүрэг ээ Үй түмээр өсгөсөн Малчин түмний минь алдар аа Малчин түмний минь алдар аа Хавтгайн удамт тэмээн сүрэг маань Хангал говьдоо хүрэнтэнхэн бэлчиж байна Борхон хөөрхөн ботгонууд нь хө Бүрдэн дундаа буйланхан байна аа Янгирын удамт ямаан сүрэг маань Ихэрлэнхэн ижилдэнхэн өсөж байна Яргуй цэнхэр ишигнүүд нь хө Ямаан хадандаа дүүлэнхэн байна Туурын удамт үхэр сүрэг маань Тухтайхан налайгаад бэлчиж байна Ижил хөөрхөн тугалнууд нь хө Ижийтэйгээ нааданхан байна аа 1. 2. 3. 4. t-Ek-em-eD ...... O-god-ef T)emif 4. I &edBeY 8erEk tbilef IN T *EkeD 8Ek-reS T%iS ,Oeeodruk-B Oeel-B aegEbeJ 3. • Ямаан сахал • Халтар ухна болох • Ямааны мах халуун дээрээ • Ямаан омог .......... .......... Odrof ao &ooG OsereD ,aeeeiieS OdiioH ao &ooG OsegrB aeeeiieS Оньсогыг тааж, хариуг бичээрэй. T êrEk-F aiJ T &eD _o>k-eeM T ^f T *f IEkiof IeD &e-ee-eS 21 2. aEb T *EkeD aEkheiof aEkrioD ,8eijrioS IeD *ogef aiJ O-erf OderooD &eeeeS ao *Kojiof 1. ...... Ямаатай холбоотой үг хэллэгийг тайлбартай нь зөв тохируулаарай. ...... 20 I-n-oH Малын уг удмыг заасан үгийг дээрх дуунаас олж нөхөж бичээрэй. ...... 19 47 .tk-r-Eb Od Kuk *-emef O-d K-elEk ,tk-r-Eb Od K-eo-e-l-iio-f ,*-emef Od K-ej-io-f 18 Таван хошуу малтай нягт холбоотой бэлгэдэл, цээрийн ёс байдаг. Үүнийг анхааран уншиж хэвшүүлээрэй. • Мал тоолохдоо ганц хуруугаар дохиж тоолохыг цээрлэнэ. Зөрчвөөс малын хишиг буян дундарч, хот хоосорно. • Мал сүргийн дундуур морь, унаатай гарахыг цээрлэнэ. Сүрэг сарниж, хишиг буян зайлна хэмээдэг. • Мал хөнгөлөх, тамгалах үеэр дув дуугүй байхыг цээрлэнэ. Заавал "сүрэг сүрэг" хэмээн малаа өсч үржихийг ерөөнө. • Малын ясыг үнс, хогтой хамт хаяхыг цээрлэнэ. Амны хишигт муу хэмээдэг. • Малын хойноос харж, морь харахыг цээрлэнэ. Зөрчвөөс мал сүргийг тэтгэх тэнгэр нь хаяна гэдэг. • Малын хойноос шороо цацахыг цээрлэнэ. Зөрчвөөс мал сүрэг тоос товрог мэт болно гэдэг. • Малд явсан хүн гар хоосон харьж ирэхийг цээрлэнэ. Аргал түлээ зэргийг түүж ирнэ. • Малыг хот хороон дотор төхөөрөхийг цээрлэнэ. Зөрчвөөс хот хороо бузартаж, малын хишиг буян зайлна гэдэг. Кирилл бичгээр адил бичдэг бүтээврийн ялгааг уншиж, үндэсний бичгээр бичихдээ зөв бичиж сураарай. Нэр үгийн үндсэнд "-вч" дагавар залгаж “бүрхэж далдлах, халхалж хамгаалах хэрэгслийн нэр” бүтээнэ. Дутагдан холбохын "-вч" нөхцөлийг үгийн төгсгөл харгалзахгүй шууд залгана. Дараах үгсийг үндэсний бичгээр бичээд ангилаарай. ........... ................. ............. ................. оровч, гэгээвч, сонсовч, тохойвч, бугуйвч, дуудавч, шалавч, уншивч, өвдгөвч, тусавч, салхивч, холдовч, халхавч, улавч, баривч, оловч 48 дагаар б. Эхийн төгсгөлийн хэсгийг хичээнгүйлэн бичээрэй. Өндөр гэгээн Занабазар нь XVII зууны Монголын бурхны шашин, урлаг, соёлын нэрт зүтгэлтэн. Таван настай байхад нь Монголын анхдугаар Богдоор өргөмжлөн шарын шашны тэргүүнд залжээ. Ш.Чоймаа. Монгол ёс заншил, уламжлалт ухаанаа заан сургагч нарт тус дэм. 49 aol-KecEkreJ IJ Io-ceeH ao &EbeD IeD T)rodiN aeskol-Kukrf .(edlB IeD IrEblEk O aKheioM IEkoliof &EbirEb ao-EkiB teduk *Eb Ogeli-C Odeniof I *Ki-K O auk-emeD ao *EbeH tkreJ Oykof ,KheioM ,adlef IN T (ooN ,OriZ IN IegoloD .(ediiEb O-C Od aogeY &B &eG .T%edEklEb I &eG IN T)eleJ aegelof IeD T(eoof aiJ OeeeredEb aodeeM aloD IEkiof OeeedeeoreD .IejEk T%ol-B *eG aol-Kukrf aEb T)rodiN aeged OeeegloJ *Eb T*eS aegeC ad-iniof aEked TIiof OeeegloJ .T)loJ aol-KirioJ aeiJ aeeeiieS IeD tklEb adijlKriof ,OjiiEb IeD 8eeloeeseyEb *eyEb *KiK aeskuk *Eb OgeliC Odeniof aioM .IEb OjelEk tkiof .8edEk aesEk IEb OjecliloS IN askeiJ aogeli-C anf ,aedeEkEk *odeiof Od TIiof anf .T%iiEb IeD tk-lEb OgeM OeeedeeoreD Od aogeli-C IoriS .Auk T)eleJ aegelof aeged IegeleM Od Omiif aiJ OjeeM T)ereD O aes-eeorof T*egeD Od OjeeM &o>keoM T(leH tkreJ aiJ OjkeeY aelof OD ao-eyoN ao &o>keoM acf aegeH .Iejenk-eeZ ask-eiJ aogeliC ao &iioJ aelof ,Ojoglof $eD .aii-eS IN T)Eb ao ê-drEb ,aii-eS IN tk-eY ao ê-dr-f aiJ K-rioD IrioD OdegedeG IEkheo-reY Od tbeS aiJ Inedrf &-B &edEk-lEb KheioM ,adlef ,Inedrf aiJ Iri-B &iioJ IEkiof OeeedeeEb IN areD aoEkEk-r-KioD &ediiEb aes-eeeeelub aileH IN *eiJ *es-emef Oeeere-cof Ojejlogef ao-Ek-ukheif .ô-Y IeD tkiof aeeeiieS IeD tklEb aEked IriB tbeS aeseeeeelub IN *eiJ *esemef ,OjelEk T IEb I &iioJ ao _inedrf teer-KioD &EbiiEb Ockiof aecliloS aEked T IEb O aosogoH OgedeY *eN AubeZ OniM IeD T If $f ,IEkiof Kejiof 8eelEboJ aedeEkEk *odeiof aemEk IeD *icof Oee-B-eY .tedEk aeseeodeliief 22 а. Өндөр гэгээн Занабазарын захиж сургасан зан үйлийн бэлгэдэл, сургамж айлдварын санааг ярилцаарай. T (ooN *-K-iK asheiJ a- - - egelof O-degeleJ I eg el eM “-аар4, - *T” нөхцөлийг үйл үгийн үндсэнд залгаж, үйлийн зорилгыг заана. “алс газар сураар одох” гэвэл алс нутагт сурахын тулд одох гэсэн санаа. Манайхан өдөр тутмын цаг тооны бичигт “хол газар яваар одогсод ... мөрөө гарга” гэж бичсээр байна. Тэгэхээр бид цаг тооны бичгийг уншаад зүй нь, хэрвээ хол газар одох бол зорьсон газраа хүрснийхээ дараа тэндээ мөрөө гаргана гэж ойлгох ёстой ажээ. “хол газар яваар одогсод ... мөрөө гарга” ........... IEk ........... хий(ажил) оюун (ухаан) хавар (улирал) гүүр (зам) оюу (номин) tk-r-KiK ........... ........... дэв (зэрэг) *-B-eH нуух (хөөрөгний) ........... б. хий (агаар) - - AubeD Oeeo-giN а. “Хол явах хүн ... мөрөө гарга” Эхээс тохирох үгийг олж бичээрэй. нуух дэв(далавч) (далдлах) ........... 23 ao-yof хамар (ам) хөөрөг (даалин) хэзээд туршид өнөд насад f-oin-i-da Do-rsida үргэлжид kEji-yeda үүрд Ne-soda f-oi-r:-ljida 50 f-:- ri-da M-oiehkE-da fe-sida Өгөх, оршихын тийн ялгал "dO, DO"-ын эртний "da" хувилбар нь цагийн утгат зарим үгсийн үндсэнд шингэж хамт бичигдэх болжээ. мөнхөд Тасралтгүй үргэлжлэх утга илтгэх үгсийн бичлэгийг тогтоож, холбоо хоршоо үг бүтээгээрэй. ашид .ûk-r-f Ad-f O-d ao-m-iK (eeEk-eoM ,ûkr-f tk-le-d-eM O-d ao-m-iK aEk-r-eM IEkoliof KheioM Эрт үед гүйлгээнд хэрэглэдэг байсан хэвд цутгасан мөнгө. үнэнч худалч ажигч соёлч жолооч хуульч тогооч манаач 51 IcogoliJ ,,,, ,,,, ,,,, 26 Бүрэнтөгс. Монголын идээн товчоо. Эхээс тохирох үгийг олж бичээд, зүйр үгийн утгыг ярилцаарай. Дараах "-ч " бүтээврээр хэлбэржсэн бүлэг үгсийг харьцуулан ажиглаад, үндэсний бичгээр бичээрэй. cI OlioZ OKedub aiJ IegoloD O ainoH Oerf aoegeleeeiioH IJ IegoloD O ai-noH O-Kedub ,Oje;kes-Ek aegleS IN IJ IegoloD .T%egl-B Ojuk Od aEbeS IEk aiJ IegoloD .Iedes-oD Od ai-ceoEbf .(e-dr-eG T)r-ef ac-f aegeeeo-f aEkr-eM ,(e-d-r-eG al-K-f ac-f IeleD ae-r-ioM alogeleD IJ ,,, alogelof IJ ajlof OceoeC *Eb ,,, .T%ijeyEb *eU &ioD aeged aegogoD OcEberegeH ,, aeged IegeleM OcEberegeH ,,, *Eb OeeerogoH T*eN arogoH ,,, ,,, IeloeD OgisB IeD OsegEb aeged 25 Iceeniof ,,,, ,,,, ,,,, OlioZ aiJ IegoloF Od Iegolof aeskelrEbeC Ojeyukof O aegemif InoH tkreJ T)ogoN ,Os-B-eD ,T(iM aeskEk-eo-elEb OjicrEk .T%egl-B OjeniC aoegogB IN IJ amef Ojuk IJ tkEkheeD *imeD ,ao-miK IeD Os-eN .T%ol-KerEkheeD I aomiK aeseeediioroD OlioZ aiJ OdemiS aEbroG Aubr-B ,Os-eY &ogirEb aiJ OleD O ainoH 8eelodiS aiJ IegoloD ,Os-eY ao (iioD ,Os-eY aiJ O-Kedub aoeg-B-ef OjoloZ IN acf aeeeiM IJ Os-eY .T%egreG OlioZ aenk-eiJ I aiceoEbf I-cogeH (eeeref .T%es-eJ *imeD ,Ojlogisirelif 24 Эхийг уншаад, кирилл бичгээр хөрвүүлээрэй. Монголчууд эртнээс элдэв өвчин хуучийг хоол хүнсээрээ анагаан эдгээж ирсэн уламжлалтай. ,InoH ,T Iiniof aesk-el-lioD aeeeiyeS aEk-eoiof aes-eeoreG acf tkheif ,T )-e-mif I aioS O aeeEkeef IedEkheiof T *iS .T%Ek (erogof T*iS OyB (erogof ,InoH ,TIiniof OgedlooG aoo-clogkeoM 2-1 .8ededif I (erogof O aegemif I (erogof AukerodoD ao (onoH ao (onoH 5-3 tb KEk (erogof (eL (erogof IEkelEk I (erogof Auk-erodoD aeeeegEb OD (erogof aes-eeegeS .T%Ek OjiloH aioS ao-Ekol-Ko-rEkiK O-cro-meS adeelof aol-KerEkeoiof .8ededif Эхийг уншаад, хичээнгүйлэн бичээрэй. (-e-r-o-g-of Бүрэнтөгс. Монголын идээн товчоо. а. aioS - y- T Iiniof (erogof *EkiclEb g,k • Эгшиг + Г ( ) + Эгшиг •И+й( ) + А/Э • Ижил эгшиг • Ижил бус хоёр эгшиг • Богино эгшгээр тэмдэглэж уртаар дуудах Дэвсгэр "д" гийгүүлэгчээр төгссөн үйл үгсийг зохих дагавар нөхцөлөөр хувилгаж, холбоо үг бүтээгээрэй. нэгд- NikEoa жолооднаадбагадшийддадтомд- -сэн ksea х м сан (э)х лага сон б. улс folo_ эрх тоглоом гутал асуудал ажил хувцас _olof aeskodEkiN 29 aogeJ OgEbeD а. Үндэсний бичигт урт эгшгийг тэмдэглэдэг зарчмыг өгсөн үгтэй зөв харгалзуулаарай. б. Урт эгшгийг тэмдэглэх зарчим тус бүрд таван жишээ бичээрэй. aEkoeD 28 OsooN .aeiJ *Eb asoD aiieS O aomi-K ,aeiJ *Eb TîS aiieS ao *ejeG 27 52 бурхны айлд- вар ирцийн сүүний шавжны ажлын мөнгө хүсэл бүрдүйлдустудирдзээлдмөрөөд- гэ-л вэр га-л мж гч л Breeea O feiileoa - - BrI aii tEkoeD O aeduklorioD aomiK Ogodef OjiiEb OdmeH IEkiof adleroseD adisroD aeloF aii IEkeleD .ôY aeskerif t *odoD O aedegeseeof aedosodeiof *Ekeniof &iskeeJ OsoY ao aooclogkeoM &B tEkoeD ao &ogkeoM .Iejef IEkiof _ooH OdosedeiS .tEkoeD O aemioD aediroM aolB aooclogkeoM *Eb OciK O airoM I[ef $ioD OeelB ôdoF OdEkeD O aedeD aeii _oloF OrioD aoicledKeN O aedrF aii enukbioD tEkeY aii t IioF t IioF , aEkoeD aii IEkeleD ,OjlogiiEb I aoriK aeseeBeY erodoD Ii t )eyeJ AuboH ,OdliseEkrif &oyoS ao &edKeN .ôY acimrEbiof aesEk ao *Ebiof aemioD &ogkeoM OjeglB IB aEkeoKf I &oyoS O aogodef eyEb aogodef K anF .Iejerif ,&e;kerEk &eldf O aogodef Od &oyoS O ao tioliof Adf OdiieeeoD O aogodef Oseref ,&KeS &eD O aogodef ,_eliioJ eliiof *Eb IriS T*eH aii OrioD -л-сээр -сан Д.Баянбат ба бусад. Монгол адууны нэвтэрхий толь. "Монголын нууц товчоон"-д мал хариулж явахыг "адуулах" гэж хэлж байсан. Хариулах гэдэг үг нь хожуу үүссэн үг бөгөөд бүтцээр задалбал буцах, эргэх гэсэн утгатай "харь-" гэдэг үйл үгэнд үйлдүүлэх хэвийн "-уул" дагавар залгаж бууц, хотондоо эргүүлж авч ирэх гэсэн "хариул" гэдэг үг үүсчээ. Түүнчлэн "хариу" гэдэг нэр үгэнд үйл үг бүтээх "-л(а)" дагавар залгаж үүссэн "асуултад хариулах, ач хариулах" зэрэг үг бий. Кирилл бичигт нэг хэлбэртэй боловч хоёр өөр бүтэцтэй үг учир үндэсний бичигт HerigoleeO, HerigoleeeO гэж ялгаатай бичдэг байна. .aEb T%e-d-eG ê-dr-f ao (eeEk-eoM , aEb T *o-doD ê-dr-f O aEk-r-eM -д-дэг -хой-л-ж -ж 53 -ж-уул-ж -үүл-ж -сэн airoM aoegBef acf (oD adlioS aegeC aerof ,&elerof *eG aoosB ,îjkiK *ogoH &oyoS OdeyEb tEkreJ &emirEb t IisiK ,(oriJ Ojelicref Ojelogodef Ogodef ,aoo $iof ao ,aeseeoreG aogrof acf &erodimef ,aeskerif tEkledeM *oH ao &iJ aegkeiM T)keiM ,&iskeeJ OsoY ao aooclogkeoM ,T)lisroD Od &iioJ &orioD aL IKiB ao &eyukoJ aemeF ,_eliioJ OdiieeeoD O aogodef EkheiS OjineD Ii IroM ,tEklelEk tEkiof OdlelijmeloF lodoS ,OjijeiS &ogkeoM aeskerif ubrogoD Oje;kedmeD I aKeD ,aegeeeof $edlf O aogodef ,*idseZ *odoS &ogkeoM OjEkEkedf aegenef I (ogoS ,&odmEk ,aiceoEbf t )ref Odlelijmelof ao aoeref aeskerif tEkreJ tEkelicmf ^f ,&eseJ ôD ,aegeeeof adKiB $iof tEkeY IeleD ao &oyoS O aoyof aogodef aooclogkeoM .ôY OeereyimeH Oeeodlorof ,aEkkeiK Od Oeeonof aeii tiorioS aemEk tEkeY tieeloeEbiJ *ioS ,aodroH Od odEkeD .Iejerif 30 а. "Монгол адуу" эхийг уншаад, адуутай холбоотой соёл, зан үйлийн тухай ярилцаарай. б. Бүтцээр задалсан үгсийг зөв холбон бичээд, дүрмийг тайлбарлаарай. Ертөнцийн гурван мэднэ Уулын бартааг яван байж мэднэ Усны гүнийг гатлан байж мэднэ Агтын сайныг унан байж мэднэ Ертөнцийн гурван муухай Хурган малгайд чихэвч муухай Хувхай эмээлд хударга муухай Хулсан ташуурт янгиа муухай Ертөнцийн гурван хурдан Салхитай тэнгэрийн үүл (нэг) хурдан Саруул ухаантны санах (нэг) хурдан Сайн морины давхих (нэг) хурдан 54 *ogiseD OeeedeyoG &-e-M IroM T *Ek-eD adrf .&esk-erEk » T )o-ci-C « Od T Iiof .IejiiEb 8edelEk OjEk I *ogis-eD InogB aioM .8ed-elereN ae-mEk T )- en-iM Ертөнцийн гурван адил Адуугүй хүн явгантай адил Ажилгүй хүн хоолгүйтэй адил Аягагүй хүн амгүйтэй адил Ojes-eJ aes-ee-eledeeef Ogodef Оньсогын хариу: эмээлийн бүүрэг хазаар, жолоо, цулбуур adeeef aiJ OceidriY tEbroG 32 T)redoH ao &Ek-em-F T &eD OdiioH Ojeyof Od OeeegedeeoD tkelukEb *osogo-F TIukheeY IEkiof IcbelEkioJ &-e-M aireH .&Ek-emf Od T)licef ao aeeeogeM ,Ke;kerEk (ecrukheeY I &Ekemf .8edelEk aemEk ao &o>keoM aeyicboD acogiN OjEk (ecrukheeY Od .alub (edreG уурга чөдөр ) ... ...( IoeeoD IN (edeleeof îleD IN (ederejeeof adlef IN (edeyof ) ... ...( (ediiEb IEkiof IeS T )i-meH T (iM aiJ T IoG aH ) ... ...( 8ededif *eyoH O-KeD T (ef T %ereH IsiieD *eyoH ) ... ...( IeD T IEb aijlEbroG IeD Os-o-muk aEbroG ) ... ...( aoegedeeEb Od O-ee-eo-ef OeeedeeEb Od T *edb-ef ) ... ...( IEkiof aeeeegiJ acf T î-C Iiemi-C ,T &ediiEb T%eeei-cubleD ao-Ek- Krf . (edegriJ aodi-B OD (odoN ao *Ebiof 31 Оньсогыг таагаад, хичээнгүй бичгээр бичээрэй. дөрөө ташуур а. Ертөнцийн гурвыг уншаад, үндэсний бичгээр бичээрэй. б. Тодруулсан үгсийн тайлбарыг уншаарай. в. Дагаврын аргаар бүтсэн үгийг олж бичээрэй. • Цатгалан морийг унаад давхихыг цээрлэнэ. • Морио усалсны дараа даруй унаж явахыг цээрлэнэ. • Морь хазаарлах, эмээл тохох, ганзага ганзагалах, морь унах, морь чөдөрлөх, морь дэллэх зэргийг цөм морины зөв талаас үйлддэг. • Морины хаа тус газар тамгалахыг цээрлэнэ. Малын булчин шөрмөс гэмтэх буюу алдас болно гэдэг. Баг болж хамтраад, дөрөөний хэсгүүдийг зураг дээр заагаарай. 34 ° ° ° ° ° ° ° ° ° IcbEkorioD T)rubeH O aEkorioD TIoG O aEkorioD IodeeoD O aEkorioD T)eJ O aEkorioD *oS O aEkorioD IjkeeS O aEkorioD (EbeD O aEkorioD IloD O aEkorioD alof O aEkorioD (ediieH O aEkorioD t- - - - - Ek-or-ioD ° ° Дараах хэлц хэллэгийг тайлбартай нь зөв холбоорой. 2 3 4 5 OeelodloM tEkorioD KeliieN tEkorioD KrKiS tEkorioD T*EkeD aEkorioD aosEkeD ,Od aegojeeG IN *eG Od aEkorioD IN &iK KriK б. өсөж том болох в. зорьсон газраа хүрэх, амсхийн буух г. зам нийлэх, хамсах д. дэн дун, дөнгөн данган Даага дээр нь давтаж Шүдлэн дээр нь шүтэж Хязаалан дээр нь шахаж Соёолон дээр нь сой 55 aiJ T )eD IN O- eeukbeD aorEkiK Унага өрвөлгөндөө Даага дарвилгандаа T)lubreD Даага эхдээ ялдам Дархан дөшиндөө ялдам ,ôglif aelEkioJ IeD aciieN IeD T If Зүйр үгсийг уншиж, утгыг тайлбарлаад, үндэсний бичгээр бичээрэй. êdlif 36 а. өвс ургамал дөрөөнд тултал ургах O a- edimef &-eM Od IegoloD Osiof 8esEk Oeeogrof 1 tEklEbriof 35 . (edegriJ _egeH OD (odoN O aomi-K а. Адуутай холбоотой цээрийн ёсыг уншаад, учир шалтгааныг тайлбарлан ярилцаарай. б. Цээрийн ёсыг үндэсний бичгээр бичээрэй. 33 38 Аргалын утаа бургилсан Малчны гэрт төрсөн би Атар хээр нутгаа Өлгий минь гэж боддог Цэнхэр манан суунагласан Алсын барааг ширтээд Цэлгэр сайхан нутгаа Сэтгэл бахдан харахад 56 ao &egref ao-ed-medrf O aP-eY I aeyiN IoreG 002 T)odof IJ O- eel-B (edeee-eo-esof .T%iiEb aes-eeegedeeoD T%iS Od ao-geleH O aoJ Oeeodof *eiJ &egref IJ T(iM T)elif ,IEkiof O-eeedogeM Od .IEkiof OeeEbiS T%egedEb *ejeG (edireD T)ogoN TIireD InioS aKerEbiJ ,OgeriieH ao &egref IN T*EkeD aukleS acogrof Od OeeubleD T)odof .IEkiof OeeedeeiregeH OjedliK &ogemiS T)elif OD (eC O aoJ IeM *eiJ &egref &EbiiEb tk-eY .T%ubleD T &edriK Iodf acf IodeD aooclo>keoM .alub aeskerif *EkeskorioD Ojef aelledKeN aegecogoH aegedof Odrof areD &EbEkeD IN IEkiof T)iiEb IEkiof IselioD Od aemioD aicleM T Io>keelif aloD IjEkedeM tedEk IB aeskerif Oje;kerEk IselioD *emeY OdoM aoo-clo>keoM .T%oreG adlogesef aEk-ed KEkeD .T%elioD aEb OdoM *ejeG IeD ,OdoM Aukheenof ,aesk-eruko-miof ,aiskiK OgedlooG *eiJ (iyeM KelrEbeC IJ OKisEk IEkiof OdoM .Iejerif *Ek-esk-e;kerEk O-cb-ef &o-groH ,&egr-ef OD (eC O aoJ &B *ejeG ,&egref OD (eC ao &Bf .T%elioD aeiJ Iediclif aEkijmeliof *Eb OgejeH ao &ogroH .T%elioD aeiJ 8eejriK I-s-el-ioD O-d-l-el-ij-melof a-o ao-oc-loFke-oM .O-eel-B aeg-o-doJ &-Eb-eleeo-C aoo (eeEk-eoM ,O-eel-B t-eel-o-ees-o-noS &Eb-eleeo-C aoEk-r-eM 37 а. Эхийг уншаад, утгыг ярилцаарай. б. Өнгөөр ялгасан үгсийг бүтцээр задлан тайлбарлаарай. өмхөрсөн Ц.Шагдарсүрэн. Эрдэм шинжилгээний өгүүллийн чуулган III. а. Монгол Улсын Төрийн шагналт зохиолч Ч.Чимидийн "Би монгол хүн" шүлгийн хэсгийг үндэсний бичгээр бичээрэй. б. Дээрх эхийн санаатай хэрхэн холбогдож байгааг ярилцаарай. Үлээж байгаа салхи нь Үнсээд ч байгаа юм шиг Өршөөлт ээжийн минь гар Илээд ч байгаа юм шиг... а. г. 57 2 3 IedeeiroJ 1 IedirBediieN IcEki;kiof нүүдэллэх услах тослох зүүдлэх гишгэлэх нухлах татлах цохилох Монгол хэлэнд "Сүүгээ гашилгахгүй гэвэл аргалаа сайн шавах хэрэгтэй" гэсэн аж төрөхүйн сургаал байдаг. Энэ сургаалын цаад утга нь: хуурай аргалаа сайн базааж овоолоод, гадуур нь үхрийн нойтон баасаар шавж нөөцөлнө. Олон хоногоор бороо орсон үед нэгэнт хуурай аргалын нөөц байгаа болохоор сүү цагаагаа хөөрүүлж, боловсруулахад бэрхшээлгүй учир сүү гашлахгүй ажээ. Ж.Баянсан. Соёл, хэл, үндэстний сэтгэлгээ. Хэлц үгийн утгыг тайлбарлаад, эсрэг утгат үгийг зөв тохируулаарай. 4 .IEkiof aijeD aEb T*odoD IEkiof aosiieD aEb T%edeG aologukogof I &oo-moH ,&egref OeeegreG T)odof OeeubleD IeM Keluksuk Od &iioJ O aodoM &-e-mogrof OeeelukoC ao-miK aioM .T)eleS ,*i-cioM OeeeledeD .T%elEk IJ IcioM O aedimef OeeeloeeoN OKisEk IlegiiEb &Ebesf ,aeiJ *Eb TîJ acf &iioJ ao-ciK aEkiN *emeY aiJ .OdoM aes-eeenof aelegedliS OdoM Aukheenof aisredeeeD OsEkiS ,OsegEb ao &-eM .T%elEk I aes-eeerogedeH OjedliK KelledKeN OjeredeeiN Od &iK ao &-eM Oeeelosof tkreJ &egref *icof aeseeerogedeH aegeloD Iclif OKelif &EbodB IJ OeeelosoD .T%ologereglif KelodKeJ tieejriK Үйл үг бүтээх "-л тайлбарлаарай. IEkiof aoegeS в. OeeelegoD aeiJ &ogroH б. &eg-ref aediioN (-B ao &-eG 40 Od ao-miK aes-eeo-yef T%olediK &eg-ref tk-elioD Od KelioD KisioD ,IEkiof (edl-B .IEkiof (edlB IneH Od O-ee-EbiS &-eg-r-ef *-i-c-of a-iJ 39 , la" дагавраар бүтсэн бүлэг үгсийг ажиглаад, ялгааг ,OeesoD Oliof aereN I 8ioJ )OdiioH( Oderemof (eC T *EkeD adrf aemEk 8ioJ IEkiof tkEk &erEk ,IoeEkeereH Ojlogorof OD 8ioJ OgeM IEkiof tklEb aoo-clo>keoM ao ,IeD areN &-B 8ioJ T%o-mf *Eb Kresf O aKf .8edejiof 8ioJ T%o-mf (eY aereN aiJ adiof aoEkiB IeD tkEk OD 8ioJ IeD tklEb Iejliof *icof (edodleyukoD OD *odegEb ao *Ekiliof ao aoeref &o>keoM .T%edeeecegoD Od Kedkoriof OjKiof aeiJ &-e-M IroM IederiieH aoo IeeeoD aes-eeukeD OjeleJ OD 8ioJ T%o-mf IN IJ IegoloD .(edreG .9 ,&erosEblB O aEkrif .T Ûo-C ,iS alo-C Oeeeleeeef ao (o-meH Od aegoreG aiJ tkiB &o>keoM areD .(edreG Ojel-KireD IJ IenkeeM aKeJ IN tkiB IeD acf adEkiof ao aoo-cEkiB IB Ojerif O-creG aubeD &B acf T &eD ao aoicoJ ,Ickejiof I-B OjogeS aoegereH T &eD ao aoo-cEkiB ,O-cEbl-B IenkeeM O aKeJ ,&EbelEk ao (o-meH aEb Od T &eD aogerEb &Ebejiof O-cbef acf .alub 8erEk T )iiEb O-creG IN tkiB O-moD 58 Os-eniof ,OD 8ioJ aogerEb IJ T )eyof O airoM .IeD &iskeeJ (edlogeliriiEb OD 8ioJ aKeJ I (oH aEb Io-ceeH ao-gerEb aoEk-elukf Od Ks-o-mf &EbeD .T%eliio-ceeH 8edelodEk-eD aemEk T &eD $ioJ IJ T &eD ao-gerEb aeged Oeeo-rof Od &iief aicoJ *icof IeD &iskeeJ aodeeH $ioJ aKeS IN acf aKeJ IJ ad-Kf aoEkiB (edorof aoeelef Ojelukf aeiJ &iK aogerEb I &edogeS Auked *omiioH aogerEb ao *Ek aol-B ai-coJ ae-cegoD Od &edogeS OdEkeD IeD ad-Kf IEkesif .(edeglo-geS I aoo-cii-edos-eN .tbel-Kiof IeeeoD ao *Ek &ogkeoM aKeJ ,$ioJ IJ T &eD *eG aogerEb aoo-clo>keoM aiJ IlegiiEb .T%Ek T &eD OgorB IJ T &eD *eG ,$ioJ IJ T &eD aereN Od AuboH aiJ IeJ aorof OjEk T &eD Ogor-B IJ T &eD Kres-f ao &erEk O aereN .Iejerif *Ekeskejiof .OeeineD *Eb tkiof I aiK O aomiK ,KedeM *Eb T)rof I aiK O aosof 41 Эхийг уншаад, сүүлийн хэсгийг хичээнгүйлэн бичээрэй. Монголчуудын зүг чигийн бэлгэдэл өнө эртний уламжлалтай бөгөөд монгол зан заншилд нэвт шингэсэн байдаг. Үйл үгийн үндсэнд "-р(ь), - rI" дагавар залгаж, үйлийн үр дүн, үйлийн орон заасан нэр үг бүтээнэ. Өнөөгийн бидний хэрэглэдэг "нүүдэл" гэдэг үгийг эртний монгол хэлэнд "нүү-" гэсэн үйл үндсэнд "-р(ь)" дагавар залгаж "нүүр, NeKrI" гэж хэлж, бичдэг байжээ. Бидний сайн мэдэх "Монголын нууц товчоон"-д Дува сохор "гурван нүүрийн газар хардаг" хэмээн гардаг. Үндэсний бичгээ сайн сурвал үгийн гарал утгыг төвөггүй мэдэж чадна. ≠ ......... ≈ ......... ao-g-er-Eb ≠ ......... $ioJ ≠ ......... &-e-r-Ek ≠ ......... 1 *o-miioH а. Эхээс эсрэг утгатай үгийг нь олж, нөхөж бичээрэй. 59 O-eee-l-EJ ≈ ......... Oj-K-iof ≈ ......... ≈ Iej-l-io-f 2 ......... б. Эхээс ойролцоо утгатай үгийг нь олж, нөхөж бичээрэй. O-m-oD 43 .(edoyef acf aEkiof aomiK aeceS ,(edoyef acf êdrf aomiK 8eneD ,,,,, ,,,,, - adbEk Ir-edbEk - Auk-eJ &eduk-eJ ,,,,, ,,,,, - Og-Eb Irog-Eb 2 - IEb &-ediiEb 1 - OgeS Irog-eS Загварыг ажиглаад, эхээс тохирох үгийг олж бичээрэй. - B-eY &-edB-eY 42 Зүг чиг заасан үгийг үндэсний бичгээр бичихдээ тухайн үгсийг бүтээсэн дагаврыг ажиглаж, тогтоож аваарай. - sI - *T дээр дотор наад өрнөд цаад доор ойр доод дотоод Dod-oge-dO умар гадаад Ged-egedO дээд тийш дорнод ийш өмнөд Dor-onedO foi-rone-dO Nege-dO умард хааш Dod-o*T хойш DekE*T зүүнш Doo*T fm-onedO CegedO DooredO DekEdO fomere-dO foii-*T fii-sI баруунш "-р " дагавар нь идэвхгүй язгуураас орон цагийн нэр бүтээнэ. f-ome*T Hemige-sI "-д " дагаврыг нэр үгийн язгуур, үндсэнд залгаж, голдуу орон байр, зүг чигийг заасан нэр үг бүтээнэ. Deii-sI Hoii-sI - dO Je-:esI bEregoesI Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагналт яруу найрагч, зохиолч Ц.Цэдэнжавын эх орны сэдэвт шүлгийг хичээнгүй болон таталган бичсэнийг харьцуулан уншиж, онцлогийг тодорхойлон бичээрэй. aEb O aoseN OgeleJ &eC OjeredEb *Eb OlioD &eG aegeD *eyoH tkoriJ &ukeo-eS aEked TIiof OeeBeY OjediS aegeD (eremef aeeeiieS 8ei-C T&edrioM IodEkejiof OjelEk OjEk TIKiof tkolioD Oni-C .aeskelEk aeged aorof tkf .adEk aeseeerEb aeiJ 8eeG ,aomiK aeseeerEb aeiJ *ejeG "-ш " тус дагаврыг нэр үгийн язгуур үндсэнд залгаж, цаг орныг заасан нэр үг бүтээнэ. 60 ,Kel-lioD &-eM ,Oeeiioeeo-C Iogrif ,Oeeed-morof Og-B ,Oeeer-ejeeH Os-eC ,KirioD teio-C ,OeeeoogkeoD tk-KiK ,Oeeenof Ogeruk _icbeN ,Kecif T)EbreD O aosof ,OeeodlegriS O aosof ,Kerif OgEbiS 8eodB ,OeeecB OgEbiS ,Kecif IegEbegEb ,OeeedeD ,Oeeegruk InoH 45 61 Монгол бичгийн хэлэнд "хувирч өөрчлөгдөж, ээлжлэх" гэсэн утгатай "улари-" гэдэг үг бий. Үүнээс үүссэн "улирал" гэдэг үг нь цагийн байдал улирч шилжихийг хэлжээ. Монголчууд эргэх дөрвөн улирлын ирэх мөчлөгийг ан амьтны хөдөлгөөн хийгээд байгалийн үзэгдлээр таньж мэдсээр иржээ. Дараах үгсийг уншаад тохирох цаг улиралд нь холбож бичээрэй. .T%osiof IniC &eM Ogodef ,*oS OjirEb IJ T )rof aiJ B-ef *Eb ajegeC IN *eU aoroF *Ek OsEbegreG *emUoD OjedleF &eG ,4 (emUeF O aedimeF &emogroF ,OdoM IoF IN adlegiJ *EkedF .IegosbeF .T%UEb OjelodEb I aeseeUEb IeD T)lodB aU OrioD aeseeoromeH I OjeeeseF &UoJ O aEkediF aegeC aolB aioS T*EkeD *ejeG ,3 .aodkelrEkeC Ii KEkiS T*odoD adoH ao &eM aeliceKeD .IEkioF OeelB .aodeeelejegeC IoreD &EbecirioJ Ii adKiB anF .aodeeelejegeC &EbEkiS Ogorof OsenioF tEb OsoF ,2 .T%eleeiroH Ii OeelogedUoroD *EkiclEb ,OjoeeoF Ii IoriS OsoriK ,1 Od aerioM &ooG ,OeeoroF Od aosoF *eU *odF Od &ireloF O aoJ *BeH T&eD T*EkEk ,OeEbeF OsoF *Eb tEbeS OsB aogireF ,OeeeyukoF aeU *eG .T%eleeiroH Ii OeeegedeH aolB OeeeyukoF OsecboH Od OeeeoirodoF aeU _oloF aeskodEkiN aegeH _ukheiC =Od IloeH (eseJ tEkeY Ii IloeH (eseJ tEkeY aeledmirEb îcreJ OeeUEb IeD IloeH &emodEkiN aeged _oloF &ogkeoM tEkeY Od aoF 8521 - 9221 .IeD tEkoeD aeseeegreG tEkey ao *eN tEkheioM ,tioyiK ,IedEkioF aeseeUEb OjirEb Ii OrioD ao OjelicelUoF IeD IrBedeeoD IloeH (eseJ tEkeY Od TIioF ao aoegeH .IejUEb &e-l-ijmelof O-ee-el-eg-emeH aEb I-l-eg-ii-Eb 44 Монголчууд амьдран буй байгаль эхээ амь шигээ хайрлан хамгаалж ирсэн уламжлалыг “Их засаг” хуулийн зарим заалтаас уншаарай. Өөрийн мэдэх байгаль хамгаалах цээрийн ёсноос бичээрэй. -шгүй - & foikEI - sI foikEI -лгүй Y-osO bE* YelelesogeI kEmejeI. B-l-o%T. Joi-ri-cekci-oa I He-olI J-oiI B-sO bE* f-oee-d-oljO f-oil-O Seg-olgeeeO kErekdeI. M-odO JI He-B-* Hemo( oa f-o-ri-da M-od-O f-oee-d-oleeO JI H-o-rieelea= 1294 f-oa O f-o-r-ci^ M-od-O He-olI Cegeja Jia bucit DO Hegea O f-oiIT dO Ge-rgeee-sea bEU%T. M-oia f-oiljeUd-O DeI M-o-d-O De-rieeO JI Jigeeesea Hoye* Hoye* felee-o^ oa JeI Kil-kudet Yekt Je^ oa DegegO f-et oa fe-re-oa oa f-oi--r-:-ljI Je-r-ol)T, H-odel-d-o-geci-oa kukEoa M-oia Yekt Hegea bE* flcI Od IloeH IEkredbeN O aewoY tEkeY tieeF ,OdoM IoF ,OsoF ,OsoriK tEbeF tieeF ,OeeelegemeH aedimeF acf *emUoD aU T*EkEk IoF ,Kuk OjedreM IeD T)BloH IeD OeeelegemeH OeeUEb aoogoN adlegiJ IEkiof IsolB &UoJ aEbroG AukegereD T%edeG acf aeseeologoroF aelicbireN Ii adlegiJ (ilreJ O aegeH IeluboH .(edUEb KiB O aegrukeJ O aegeH tEkeY =OD T*eS *egod 3 OD (odoN *ejeG aedimeF tieeF T&edriK T*eS 21 acf *emeY Od TIioF KellioD OjijerioF OreY aoUeS ,aoeyoN ,tieeW ,aeH OC aedimeF tieeF ao &orioD KiB aKiB aEk tEbrEk .T%eleeiroH Ii OeeelEbeF T%olKelrEkeC OgedeH &EbecirioJ .IejEk a-j-eg-eC I-lo-eH a-U TI-iof O ao-r-iK a-e-wo-Y tEk-eY .*Eb IromlediK aomiK ,*eiJ *EkiclEb &eM 46 Дараах эхийг уншаад хичээнгүй тигээр бичсэн хэсгийг хуулан бичээрэй. 47 Үндэсний бичигт "-лгүй, -шгүй" нөхцөлийг хэрхэн бичихийг анхаараад, дараах үгсийг бичээрэй. нөхцөл тайлбар жишээ 62 kE-l-e& foi-kEI fi--re& foi-kEI Ye-B-& foi-kEI Kidelo--sI foi-kEI Ce-eel-e-sI foi-kEI Joii-rle-sI foi-kEI - Эгшгээр төгссөн үгийн зүйрлэшгүй үндсэнд шууд залгаж цаглашгүй бичнэ. хөдөлшгүй -Гийгүүлэгчээр төгссөн явалгүй үгийн үндсэнд гэдсээр ирэлгүй холбож бичнэ. хэлэлгүй дундаршгүй баян, дуусашгүй их, зайлшгүй хэрэгцээ, салшгүй хэсэг, сэтгэшгүй тоо, тэсвэрлэшгүй бэрх, үзэшгүй муухай, мятаршгүй зүтгэл, цуцашгүй тэнхээ, хувиршгүй сэтгэл, хүршгүй хол, хэмжээлшгүй их, хязгаарлашгүй хүсэл, харьяалалгүй иргэн, хохиролгүй болгох Ш.Чоймаа ба бус. Иргэний боловсрол XI. 63 ,O-s-o-F alo-geF ,IlegUEb O-go-r-B IeD ae-d-i-meF 8eeF I ao-mi-K aes-eeec-ir-eH IeeeoD T%e- -d-eG acf KEk-eoiS IJ al-U-o-F O-go- r- B aiJ I aK-eD ,aes-eeer-eH O-gr-eJ I ao-mi-K aesk-el-icer-Ek tkrF O-eEb-eF O-jegec-B aEb 8eeF .IejUEb (edo-gl-o-F IEk-i-o-F O-eeeleF I aed-i-meF 8eeF *Eb Iege-loH ,O-eeUEb ,O-eeUEb IEk-i-o-F O-eeenk-eeF IJ acEk-i-oN O ao-s-o-F Ied-suk-oJ ,O-eeelegemeH O-doM Io-F ,O-eeeleeis-eF &eG aeiJ ae-d-i-meF 8eeF acf &o-y-eF ao *-em-U-oD *Eb-io-F I &eG ,O-eeer-B-eF &-B aes-eeeger-edeo-F aeiJ *Eb O-eeUEb IEk-i-o-f KEk-eo-iS .T%UEb aes-eeel-i-c-i-lo-eH &-U-o-J 103 IN ô-r-iJ T(leH ,(em-U-eF K-i-B aiJ T(l-eH I-eD aiJ Aub-eZ tk-eY ,O-g-i-s-o-H ao-r-o-meH I *Ek-s-ub-eD (o-d-o-N ao-Ek-i-B Ilo-eH aesk-el-i-cel-U-o-F 512 Od aof 9071 T (k-eeF 0771-8171 ,*Eb IeD &U-oJ Ior-eG 05 T &edr-i-K ao-f aeg-o-l-oD T *o-doD ao &-iJ aemeN *eiJ &U-oJ 68 T)e-do-F 8eiC OjeeM ,Ojl-o-gi-je-yEb ajege-C I-lo-eH ao _o-lo-F 1191 *Eb tk-ecEkr-eJ aiJ &eeer-e-y-oN aiJ OjeeM O-d ao-f 002 T&-e-dr-i- K O-eeeo-es-o-F aesk-el-i-cel-U-o-F &iJ Io-r-eG O-d ô-r-iJ T (leH .T%UEb T &-eD O-eeelegemeH Ileg-U-Eb adleg-iJ &-U-o-J ael-o-F *Eb .(edUEb ^-o-r-iJ T(-l-e-H .IEkiof alogoH aiieS acf aeeeiM ,IEkiof &ijef aiieS acf &eM tEkrF O aosodeioF Od T*eS *egod 21 O aof 1191 adeeB Od tieiod T*ioF O aEkEklediK O aEkoliC aU OrioD *ogloD T%iS Ii OdeeodoH tEbmedeojbiJ 002 _oloF &ogkeoM *eU aeskelijmKrF Od aegeH acf &eloreD aU OjeeM aeseeedeeeloeeoN &iJ IoreG aBeD aeriJ ao (eseJ K anF .alub aeskedkelEkoliC aeseeegedeeoD *eU (ilreJ « KeoiriB acf *edbeD O aicroF IlegUEb OD » tiicub ao &UoJ IloeH OjEk aeseeeeesoD Od aeyiriK aEkrioF I &edogeseF I (ileyEb aU IlegUEb .tiedejioF aoicegolodoS adleF tEbileF =*Eb T&eD OeeeleeiseF IedsukoJ T)reF aU IegeloH I *ejeG tEkreJ OdroF O aKheioM aU T*EkEk .KEkeoiS aegecUEb &EbeleeiseF *Eb tEkreJ _imiJ ,T%ukheoS ,IedogB ,TIireD OmeF Ii Kesf T)UEb OjereH aukeS I (ileyEb aU IlegUEb adleF asEb ,aeseeelUegeloH IEkioF &ejlegereH aelUegeloH Ii OdroF tEkreJ OsoF aeglegoD ,KheioM ,OjelEkheioD *odf 08-06 I aoEkedF aeseeoeeoF I (ileyEb aeseeelUegeloH ,OeeiceeJ *ogiseD 001 .OeelogedeeonoF T&eY OcbeF aeyiroH Od TI-iof ao +-o-lof &o-Fh-eoM O-d-e-eg-eH a-d-eeB 48 Дараах хоёр эхийг уншаад, харьцуулан ярилцаарай. Үе үеийн хууль цаазын баримтуудыг харьцуулан нийтлэг заалтыг ажиглан дараах хүснэгтийг дэвтэртээ нөхөж бичээрэй. 49 52 ,,,,,, ,,,,,, ,,,,,, - ali-cliief - alicogeJ ,,,,,, Дараах үгсийн бүтцийг ажиглаад, үг бүтээх дагаврын ялгааг ярилцан, цэгийн оронд тохирох үгийг нөхөж бичээрэй. - alicogeH 51 - ali-celiiof Уламжлалт хууль цаазууд ардын ёс заншилтай хэрхэн холбогдож байгаа талаар дэлгэрүүлэн ярилцаарай. - aliciieH 50 - aliciloeH .T%edosoD amef &EbegeD &eM Folo_ Moekgo& HegeedO Beeda Jiro^ Hel(T Kiroa Yowea YekEt HeolI Jese( YekEt Cegeja HeolI Хэрэгжиж байсан цаг үе Ижил зүйл заалт Онцлог зүйл Дүгнэлт Анчин хүний цээрлэх арван ёсыг үндэсний бичгээр бичээрэй. 1. 2. 3. Ан амьтныг сүргээр нь агнахыг цээрлэнэ. Хэрэгцээнээсээ илүү агнахыг цээрлэнэ. Онцгой содон өнгө зүстэй амьтныг авлахыг цээрлэнэ. 4. Нутаг шилжин нүүдэллэж яваа ан амьтныг авлахыг цээрлэнэ. 5. Хээлтэй амьтан, зулзагаа дагуулж яваа ан амьтныг авлах цээртэй. 6. Амьтдыг орооны үед нь агнах цээртэй. 7. Сүргийн толгойлогч амьтныг авлахыг цээрлэнэ. 8. Ангийн цусаар газрын хөрс бохирдуулахыг нэн цээрлэнэ. 9. Чоно болон бусад махчин амьтанд хөөгдөж яваа амьтныг агнах цээртэй. 10. Ан амьтан цуглаж ирдэг газар, ус, хужир мараан дээр улай гаргахыг цээрлэнэ. 64 .aubref TîS aiJ IEkeleD ,tkeY aeyB ao &eM tEkioF KemEk &oyoS Od TIioF aicrof T*eN IeD T(eooF aEkrioF tieoD Od aelEk aU OdenorioF .IejlB TIimoD « IeD &oreG aiDeL KemEk » » &oyoS « Od aelEk &ogkeoM ,*Eb tEkiof I aoeeedeeeeeoF (oF *Eb tEkiof KemEk O aedrF alogeyoH aoEkiB KelereN ,KlKerEkEk aologerosEblB IN T(eooF Ii KlKismejF OsoY $ioJ ,KlKijomiK T(eooF O aedrF K anF .IejUEb tiedelEk aomiK IeD aoeeedroS OsoY $ioJ IN *Eb OsoY .alub tiedelereN aemEk IeD &oyoS I IoeeecireH $ioJ &B tiedEk aoeeedroS aomiK aeduklorioD aomiK .ôY aL IeeeoD OeeecireH $ioJ aEb IeD aomiK OsB acf OeelB aeskeriF OjireY aL OeeecireH $ioJ aEb IeD IlegUEb tEkF IN IEkioF aeskeyicuk aL IodeD *Eb T&eD (ismeG aU Aukol|f IlegUEb ao *odonioF .IejEkriK OD cultura зөв хандлага ой мод устах 65 цаасан уут Бидний соёл Байгаль эх хүн амын өсөлт нөхөн сэргээлт хөрсний элэгдэл ногоон байгууламж Хүн байгалийн хүйн холбоо уур амьсгалын өөрчлөлт f-oie-d- o-sO NI f-kt bEUgelI bula. D-oee-d-eeeO, f-ole^ Jie* Kikjia H-obusee-O Jia fijeg-o* &oyoS aoEkuk IlegUEb f-oeeege-rebE&, Soyo& oa BI B-leeO, f-o-r-osia f-oikEI bEUee-O Sea. fna Med-O bE* f-rkuce-:-l-oa kEme-: f-oUlegel-da bEUd-ogeI Kimoa Doi-rol-kud-ea CO DeI JoU&. bEUgelI f-oi-kEI bEUee-sea B& Soyo& H-ol-B-)T DeI, Sil-degea f-oi*T Jia bE-ril-d-ol)T B-lgejeI. bEUgelI, S-o-y-o& H-oye* NI KiI Jia f-olea Deled-O f-o-i-nelemjI f-oeeeeed-eee-oa I BI f-o-ibE* oa Kikji& oa Ye-B-ca d-O Soyo& kEme: femid-e-oa oa Nikt NI Kim-oa D-oi-rol-kud-ea B--ikE-oa Yo^. De-ra : Sebt Yi-rd-iecO dO SidojO femidorede( H-obusoa f-oi-kE-recilekd-ejO bEUde( Sebt Yi-rd-iecO bE* Jiea f-:-scO, f-oibE* oa J-oiI Doeed-e& Jie* Kise& fca f-oil-O Hemiye-roa, f-oibE* oa Ji^T D-oeeeUle-bE& bEUgelI kEd-et NI Kim-oa O Sene)T f-re_ f-oi-kE*T Yeg-o^T Si( SeneeedejO B-l-o%T. bEUgelI, Soyo& Hoye* oa Jege(, filge)T NI Тулгуур бичиглэлийг ашиглан 4 багаар ажиллан үе тэнгийнхэндээ хандсан уриалга гаргаж, үндэсний бичгээр бичээрэй. 54 Дараах эхийг уншаад “Байгалиа хайрлах соёл” сэдвээр ярилцаж хичээнгүй бичгээр бичсэн хэсгийг хуулан бичээрэй. 53 Дараах бичил эхийг үндэсний бичгээр бичээрэй. Монголчууд уусан ус рашаан, унасан шороо алт гэж хэлдэг. Энэ нь төрсөн нутгийн ус, хөрс шороог дээдэлж байдгийн илрэл юм. Хэрэв гол мөрөн, булаг шанд, рашаан, нуур цөөрмийн усыг бузартуулбал усны эзэн (лус) хилэгнэж муу юм болно гэж ихэд айн болгоомжилно. Монголчуудын олон зуун жилийн амьдралд энэ нь байнгын дадал заншил болсон тул усаа хамгаалах нэгэн сайн арга болсон юм. Бороотой холбоотой хэллэгүүдийг утгаар нь харгалзуулж өгүүлбэр зохион үндэсний бичгээр бичээрэй. 56 намжих T)-o-r-B усан шамарган асгарах монгол Эртний цайрах “боруг-а” хэлэнд зогсох нь цасан хэмээх зүсэр шуурга, салхи шамаргатай хурыг хэлдэг байсан. Одоогийн “бороо”-г шавших солонготой эрт, дунд үеийн монгол хэлэнд татрах азарган “Ho*T”- “хур” гэдэг цутгах шиврээ байжээ. аадар шаагих нартай ,O-eelo-eEboH IJ Ogeli-C ,Kedei-K I *ejeG IJ O-eeiregeD ,O-eelo-goH I &-emo-gro-f O-doM .T%elrEk-eC O ao-s-o-f ,adk-eeZ (el-B ,aer-ioM &ooG < .T%elrEk-eC 8eeN IJ O-eeelegedeG T )ecler-Uo-F T)en-iS ,T)lo-geS tb-eS O-eEb-eF O-s-o-f < .T%elrEb-eC aU-eS aEb tkr-eJ T )Eb-leH T ô-geY *uk- B O-d ao-s-o-f IN anf .8erEk I- B OjelU-Ek-r-eS OjEk I-B T(icor-o-F O auk-F aiJ adk-eeZ (el-B T (oroG &ooG <     а. Зүйр цэцэн үгийг хичээнгүйлэн хуулан бичихдээ цэгийн оронд тохирох нөхцөл дагаврыг гүйцээгээрэй. б. Бийрийн тигээр бичсэн монгол зан үйлийн цээрийг хичээнгүйлэн бичээрэй. 57 ,,,aegorB T*oH aomiK ,,, AuboH ,AukleS T%omF ,,, aegorB aenEk T%omF ,,, OgorB ,,, aegojlB OcEblB ,,, T)orB ,,, aegecogoH OcEblB ,,, T*oH IoriS T%omf ,,, aegorB TIirEk T%omF ,,, IeeeoB .OciK aiJ IrEkediof *Ek &ogkeoM ,OciK ao &eM OiK &ogkeoM 55 66 Уул усаа дээдлэх монгол зан үйл Монголчууд эрт дээр үеэс амьдран суугаа газар нутаг, уул усаа дээдлэн, идээ цайныхаа дээжийг өргөж зуны дэлгэр цагт уул овоогоо тахин шүтэж байжээ. "Монгол түмний минь эрт галавын этүгэн өлгий Алтай нутгийн сав шим бүхнийг сахин хамгаалж, уугуул суугуул зон олны заяа буян, цог хийморийг тэгшитгэн бадрааж, хур бороог хугацаанд нь оруулж, өлөн зудыг өнөд холтгож, буянт малын хишгийг арвитгаж, буурал дээдсийн буурийг бататгаж, эмгэг өвчин, элдэв тотгор, гай зовлон, гамшиг аюулаас авран ивээхийн сацуу төрийн мэргэн бодлого, түмний амгалан сэтгэлийг бат нут болгож, эе нэгт их улсын минь дархан алдрыг даяарт дуурсгахыг даатган залбирч, өчлөө өчиж, сацлаа сацан айлтгая. Болгоон соёрхогтун. Эцэг тэнгэр, этүгэн эхэд бишрэн мөргөмү" гэж даатгадаг байжээ. O aoso-f *ejeG aiseeeD aogheo-f < .T%elrEk-eC IJ KelEk IN *Eb T *eN IJ T *eN &eG Od î-cro-F aiJ alo-geF aeeer-U-eH < ,KElioD T ôgeY O-s- B aogireF ,Ojego-coN .T%elrEk-eC IJ Kuk ad-mo-F alogoH O-d T )luk-eD O aeeer-UeH alo-geF < IN acf T &eD ao-gerEb aeged O-eee-clo-ro-F .T%o-gEb IN O-go-ro-f T &eD aKeJ O-creG .ô-Y 8erEk I-B Ojukr-F $-ioJ aereN IeD IeJ aloH acf alogeF aeeer-UeH< aiJ *Eb OgoroH *eG aesEk O-C aeseeUEb OjegiJ .8edelrEk-e-C IJ OeeegiJ ae;ki-C IshEkeD aEb T )eleF ao *eG &-B KelEk tkio-F .T%egiJ aEk-e-oo-dei-K OjEk-leD aologereH aeged O-eei-co-F O-d aeeer-UeH alo-geF < ,aio-S ,IEkio-F (ed-i-co-F aoso-goH *eG IeD tkreJ (edeH ,IjEk-eD O aEk-ediF aegeC .(edi-co-F Байгаль дэлхий, уул усаа дээдлэх үзэлтэй холбоотой дараах цээрийн ёсыг хичээнгүйлэн бичээрэй. Дараах цээрийн ёсыг уншаад, кирилл бичгээр бичээрэй. 67 .IEkiof Oeeoyef acf aloH ao êJ aomi-K IedUeS IroM Эхийг уншиж үндэсний бичгээр бичээд, үйл үгсийг бүтцээр задлан тайлбарлаарай. Жишээ нь: Ferbua + oe + eee + jO = ferbuoeeeejO OdeeodoH aEkreM OdmedrF ao &ogkeoM *egeyeD T(leH acf T*odoD ao aoogoN aEbroG aEbreF IeD T)emeD aeseeisredleF OdeeodoH IrejEkioY tEkiN aU OdeeodoH I aicroF IlegUEb aU IsedkeesleG T)ellijeF alUoF ,T)lodB OeeelegemeH .IejUEb IeD (ileceoF aodoS tEkeY IN *EbioF IsedkeesleG OdeeodoH IrejEkioY aicroF IlegUEb O aogisoH AubeZ ao aEksioF aedimeF tieef ,OeeelegemeH I ,KEkijeD aologisreG ,KlKijerioF &emogroF aoEkuk OeelogiseeodoN aolKijliS IEbreF ,OeeeglogeS aolKijliS Ii OsEbF Od-eeodoH IceeelegemeH IlegUEb Байгаль хамгаалах талаар Егүзэр хутагтын хийсэн үйл ажиллагааг нэрлэж, ач холбогдлыг тодорхойлоорой. Егүзэр хутагт Галсандаш Me-de-kt BI. Ki--ri-yeleet bEUeesea kE: JoU& oa femidea Bi:I kEUoa DekE*T Horia NikEa DoeeeI dO, YoikEjerI Jia NodoeesigoljO bEUeesea HeUrelea HemegelejO, bEUde(. feet femidea I bEUeesea Dod--o-reeeI bE-rimda B-lgeee-O De&T bE* feekEee-rcO Sil-ime& f-om-o( oa Me& I BI feee-oI JI NI SeUju-reg-ol-oa foikEda NI DedeeeO, fejO fe-re-oa oa femiji-re)T JI flde-$ feji& dO SorgeeeO, Nodo( oa Jiea fere-oa I kijO bEUeesea Yo^. Moia f-olea dO Dosa DeI f-oUla DeriIT DeriyeleeeO Jerkt 59 Дээрх эхийн үргэлжлэл хэсгийг үндэсний бичгээр бичээрэй. Тэрээр өөрийн шавийн нутаг дэвсгэрт хайлаас, монос, тэхийн шээг, яргай, гандий модны төрөл болох гандигар, нохойн хошуу зэрэг модыг тарьж ургуулсан ба орон нутагт эмийн ургамал ашиглахдаа, сэлгэн тарьж байжээ. Түүнчлэн Хүйст, Чоно гол, Жаргалант зэрэг гол мөрнийг ашиглан тариа, ногоо (харлаг будаа, сонгино, саримс, байцай гэх мэт) тариалдаг байсан нь сүмийнхээ хэрэгцээг хангачихдаг байсан ажээ. Нэр үг бүтээх - me& дагавар бүхий үгийг эхээс олоод адил бүтэцтэй 60 дараах үгсийг үндэсний бичгээр бичээрэй. &em - .(edegeD aeiJ aioM tkiof aeniof ,(edegeD aEb tkf &ogoD ao *Ekiof 58 шахмал үхмэл тэнэмэл татмал чихмэл дармал чанамал зурмал 68 тунамал бэлдмэл таримал шармал баримал сүлжмэл бичмэл тайрмал T%edosoD amef &EbegeD &-eM Эхийн төгсгөлийн хэсгийг үндэсний бичгээр бичээрэй. ao (emUeF *o-d-egEbEk-i-o-S a-iJ O-d-o-F Od-ee-o-d-o-H Ir-ejEk-i-o-Y (o-doN ao (Eb *ego-dEbroG aiJ O-mo-S aege-c-i-ned-r-F aEksi-o-F O-g-B OD *ejeG KemEk O-s-elU-eH aele-d-ei-K K-edhemeN IN Iego-loD T )oD aoEk-i-B aes-eeUEb Ojl-K-ijer-i-o-F ao-l-K-ijl-iS O-d ael-o-geF aoo-dh-ee-w-ei-ce~L O-d T Ii-o-F *eiJ &edUEb O aof 5991 .8edEk aes-eeo-lo-gi-s-eeo-doN Od TIioF ao &KeS O-C a-eseeedeeelegoD Og-B 003-002 Og-B îcro-F 051 OjerEk-i-o-C IN IegoloD T )oD $ioD aiJ O-moS aegecinedrF .IB T )e-cegoD aesEk T%UEb T)EbreD OD *ejeG KemEk aeroH OeeUEb Is-eogerEb acf T*odoD ao &iJ 08 *Ekeskijerio-F IN a-es-eeol-o-gis-eeo-doN (odoN *Dwmolu\ aijlEbrioD IegedbeH 054 ao îcroF T*Uo-F .T%UEb aeseeol-B IeD T )EbreD *EksubeD 61 Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан сумын төвөөс зүүн урагш 75 км зайд орших үзэсгэлэнт байгальтай Лхачинвандад уулыг 1965 онд дархан цаазтай болгожээ. Лхачинвандад 62 Кириллээр бичсэн хэсгийг үндэсний бичигт буулгаарай. Мөн гол горхи, худаг шандыг үзэж, худгийн амсрыг эвдсэн, хашлагыг нураасан, онгоцыг эвдсэн бол нутгийн хүмүүст хэл хүргэж засуулдаг. Айл морио гэртээ ойр, өвс муутай газар аргамжсан, нэг газар олон дахин аргамжиж хөрсийг зулгалсан зэргийг бас эзэнд нь хэлүүлж, хойшид морь малаа гэрээсээ зайтай, өвс сайтай газар аргамжиж, аргамжаагаа түргэн түргэн сэлгэж байхыг захиж хэвшүүлдэг байжээ. Орчин цагийн ярианы хэлэнд байхгүй боловч монгол бичгийн хэлэнд элбэг тохиолддог зарим нөхцөл санамуй сэрэмүй - sO - на4 - oeeeoa - oeKa Жишээ үгс - ne^ Утга нь - yO - moI Нөхцөл -гтун, -гтүн - я, -е, -ё санаюу сэрьюү сананам сэрнэм 69 санадхуун сэрэдхүүн зорьсу өчсү өгүүлсү 65 ",,,,,,,: IeD &edogeS TIiseD OgorB ,4 IeD &edUEb ao ôN aeeerB IeD OdiN aomloc aU IrkeD IeD OsiJ aogileH aEkemeD ",,,,,,,: tiiS aomiK &EboseeoJ aUKiB ,3 (iS IeeeoN &EbogeS aUockiB ",,,,,,,: Амьтны тухай оньсогыг таагаад кирилл бичгээр хөрвүүлээрэй. OjelegeleJ T)eleJ aegeloF ,2 , tEbedeY OjlB aegodiN OjiskeoD *Eb tEkioS T(oleF tEbedeY OjlB aeeereD 64 ",,,,,,,: а. Егүзэр хутагтын хайрлан хамгаалж, нутагшуулж байсан амьтдын нэрийг ялган бичээд, нүдлэн тогтоогоорой. б. Дагаврын аргаар бүтсэн нэр үгийг түүж ангилан бичээрэй. IjUeD aodeoH aeskeriF acf T%UoH ,1 IjUeD tieedleD IN AukiC *eyoH IjUeD IEkioF (edUEb adeF O aeM IjUeD IeD (odoN Od OreF O aeeEkeeM Дараах уриалгыг толь бичиг ашиглан үндэсний бичгээр бичихдээ цэгийн оронд тохирох нөхцөл, дагаврыг нөхөж найруулаарай. Монгол түмэн байгал... хамгаал... ирсэн ёс заншил... төдийгүй түүнийгээ үе... үед төр... бод... болгон хуульчлан тогтоо..., хууль цаазынх... хэрэгжилт... чанд сахин мөрдө... ирсэн уламжлалтай. Бидний өвөг дээдэс хойч үед... ариун дагшин байгалиа өвлүүл... юм. Энэ сайхан нутаг ус... хайрлан хамгаал..., цааш... хэрхэн авч явах нь эзэн бол... бид... шалтгаал... . Эх бол... байгалиа эзэн... ёс... хайрлан хамгаал... эрх үүрг... хүүхэд бүр биелүүлцгээ... . aEb Oj IeD aU T)l I aesk Od aesee acf T% OIEb Oee TI - .IEkiof OeeedreM aeiJ (odoN aeskorioD OcEbBeY *ejeG aegkeiM IroM 63 66 яв - + - уул Үйл үндсүүдийг загварын дагуу хувилган үндэсний бичгээр бичээрэй. Жишээ нь: YeBgolbEcO, ForgogoljO, DeledoKlomekca - вч - маар - хлаар -ж - аад - аагүй -х урга - + - уул 70 -ж - аад - сан - даг - вч - хлаар - аагүй - мэгц -х дэлд - + - үүл - мээр - хүй - ээд - ээгүй -ж Судлаачдын хамгийн сүүлд гаргасан мэдээгээр одоо 30 хүрэхгүй тоо толгой үлджээ. Icogof OloY Мазаалай aooneriS IrBEkioC IelegejeM Шарнууд цөөвөр Нэн ховор зүйл. ДБХХ-ны Улаан дансны ангиллаар бүс нутгийн хэмжээнд устсан гэж тэмдэглэсэн. 71 Ооч ёл Ховор зүйл. ДБХХ-ны Улаан дансны ангиллаар “эмзэг” зүйлд хамаарна. ДБХХ- Дэлхийн байгаль хамгаалах холбоо .a-e-iJ *-Ek-i-c-l-Eb &-Eb-Ek TIEk-s-iof &- e- M T)UEb OD (emUef ao &emogrof aedimef O aorof ao *Ebiof aorof _olof tEbilef aegelof « KEkeoiriB I aoo &emogrof ,aedimef tieef T)UEb OceoesoF OyB *BoH » ôN aegelof « O aeeEkeef *Eb OciK ao aoicegolodoS aedmedrf .IejlB IeD » ôN O aeM .T%UEb aeseeoreG aedke;bEk Od aof 7991 IN Auked *eyoH ,Od aof 7891 ,OgEbiS ao &UoJ 03 ,aedKiK ao &UoJ 03 Od ôN aegelof O aeeEkeeF ao _olof 91 ,OsegiJ ao &UoJ 8 ,aoickKlioM ao &UoJ 5 ,aedeeodoN *eyoH ao &UoJ 4 ,aedirEblEk IcbeH ao &UoJ 2 ,IjEbiS ao &UoJ 52 ao (Bof 82 ,aedeyEb aelEkioJ ao &UoJ 4 aedimef &UoJ 101 adUeN ,&emogrof ao &orioD *ogedmoD O aof aoegubeD .IejedkEkeoiriB aof aoegeleD ,tieKiB (ogroS ,Ogodef AukeD ,OjilB aEb Kedkejiof IrBEkioC aooneriS Od &ooG .T%UEb aeseeodesof aEked aosodeiof IegedbeH ,IegEbegEb ,IelegejeM ,OgileH ao OjedrBoH tieeN &UoJ aoeyileN tEkreJ tieKiB &ogkeoM ,IjeiM ao &ooG ,tEkemeD T)oD aeseeeregloD &oyef OeeeoesoF K aUF .ôY aeseeeregloD &oyef OeeeoesoF Od ôN aegelof I &UoJ ao &emogrof ,aoedimef tieef aeseeedrBoH IN IegoloD aelerUeH I aedeD ,aologeneS OD aoEkrif aoeref adUeN ,Ojlogorof adogiroJ Ke;bEk IeD OsedbeH aegelof I ôN aegelof .(edlogef T)liroJ T)lodB OeeelegemeH .T%UEb aeskelUEkreliF Ii T)eneS aesEk » T%odesoF /*eeEkeeF « IN aeseeolB ôN a-eg-elof ao +olof &o-Fk-eoM 67 “Улаан ном” гэж нэрлэсний учрыг тайлбарлаж ховор амьтдын тухай мэдээлэл солилцоорой. acf aEkeciF aeskelrKf IegoM aegkeiM ae} OyiS ao aoeduk ,aeskKioF OcreG O aeseeolB &edKeN aii IEkeleM aelof Od *ejeG IeD OciK T)ereD ao (onoH aEkodEk O aomiK aegkeiM aeloF OjlB adlolediK aelKF .T%iiEb aeseeiiEb OcriK Od aimeF Ii OeelB adlolediK *ejeG *Eb IjeiS O T)odoF aii acogkeoF .IN OeelB OjedeM OsriieH O aosegiJ ,alKF tieisooD (iS tiiS *KubeD ,alKF OdoorBoD (iS *ejeG alKF (iS AukleS IoH ,alKF TIukoD ao &edkejioF OdloyeF KlediK aii acogkeoF OD _oloF aPeY .T%Ek 03 aoegoreG alKf (iS T)odoF *ejeG T)ereD O aeseeolB ADioniM IlegiiEb .T%iiEb aeseeolB adlolediK aii adlolediK *ejeG aoEkijeiS I aedimeF _idEboF KedeM aeliceoiroF Ii OeelB &oyef .IeD (ismeeeiieG ,IedimeF aeU *EbioF IneM IEkeleD *ejeG .IedeglodlirEb aodiS ,IedijmedbeD I aeloF *egeyeD IEkeleD *odonioF *egeseeoreG aodKf (ismeG aeseeoromeH .T%iiEb &edogeseF &ooG Od T)iiEb &eG ,adlolediK *ejeG ,(iceG tieeG îclB O aomiK aL adKiB &oyeF O aosoF *ejeG « .OgireH ao &odeliioF IEkioF OeeedeeerBeF acf &oyeF aii adlolediK IceeeerB I ôN » _idEboF OdlelijmeloF K areD .IejEkodiB OdEbBriP tê;b aegoloD IJ adlolediK *ejeG Od ôN .IejelKioF IeeeoD tiededeM *Eb OjkeeY ao aoedimeF ao (odoN *ejeG aii IeeeoD IjeiS O aosoF (elB ,*eU aEkEklediK IrkeD ,*eii &ediiEb ao &emogroF ,*Eb ao *ejeG ,*Eb OgeD aii OjkeeY $edlF ,*Eb *eii aEkEklediK T)iiEb OcreG Od OgredeG _ogkeoloS OdiioH .T%Ek (edlB OjedeM aeloF T)ecleriioF aii alogeF Odkwp ao al-Ek aiJ I-legU-Eb .a-e-iJ *-Ek-i-c-l-Eb &-Eb-Ek TIEk-s-iof &-e-M 68 69 Байгаль дэлхий техник технологигүй үед ч, өндөр хөгжсөн эрин цагт ч аюул ослыг чимээгүйхэн урьдчилан анхааруулсаар байдаг. Газар хөдлөхийн өмнөх байгалийн дохионоос сурцгаая. Эхэд байгаа дараах үгсийг холбох эгшгийн дүрмээ санаж зөв бичээрэй. хамарсан, аврагдах, өгүүлжээ, үхсэн, болох, урьдчилсан, бүтээжээ, болсон, гараад, үүдэн, үүрлэсэн Гэдсээр холбоно Hemoroeesea, ,,, ,,, Шууд залган бичнэ ,,, BidokEjeI, ,,, ,,, ,,, 72 70 Дараах эхийг үндэсний бичгээр хөрвүүлээрэй. а. Эхэд буй тэргүүн үедээ "э" эгшигтэй үгсийг ажиглаарай. б. Дараах үйл үгсийн бичлэгийг тогтоон, бүтээвэр залгаж бичээрэй. өмс- үүр- үүс- -үүр -гч -сөн -гч -өө-лт -өөсэй -чин -в -жээ T)kei-C aeeee->kei-C Үгсийг харьцуулан ажиглаад "-хан4 - eeea, - kEa" бүтээврийн утгыг тодорхойлон бичээрэй. 8ijiJ aEkkijiJ 72 -гэ-л -жээ -л өвд- f-bEoa f-:-_ -л -мэл -дэг өд- f-dO f-:* -гэ -гэ-вч -лээ өлгө- f-l-: f-mo_ -гө-л -в -жээ f-:-oa f-r: -дөл -мж -л үүд- tk-e-Y a-Ek-Ek-e-Y өргө- Өвлийн улиралд нарны хоёр талд бүдэг гэрэл хүрээлж харагдахыг "нар чихлэх" гэдэг бөгөөд энэ нь хүйтрэхийн дохио юм. In-og-B ae-ee-i-no-g-B 71 T)-Eb a-e-ee-eg-Eb - Уулын мод доод талаасаа эхлэн шарлаж навч шилмүүс нь түргэн унавал цас багатай дулаан өвөл болно. Оройгоосоо эхлэн шарлаж навч нь удаан ойчвол зудархуу байхын шинж. Өдөр нь намуухан бүгчим, орой нар манан дунд жаргавал маргааш нь тэнгэр цэлмэхийн шинж. O-m-oD a-e-ee-o-m-oD - "хүүхэн kEokEa" гэдэг үг эртний монгол хэлэнд эрэгтэй, эмэгтэй хүйс ялгалгүй "хүүхэд"-ийг заасан үг байжээ. Түүхэн явцад тус үгэнд олон тооны "-д, oa" дагавар залгасан "хүүхэд kEokEoa" хэлбэр нь хүний багыг, "хүүхэн" гэдэг нь эмэгтэй хүнийг заах үг болон хувирчээ. 73 .aEb T)oduk &EbEk TIedif T(iM Цаг агаар шинжих монгол арга 74 ,T)orB &EbirioJ alKf .&KerEk &EbrioS tEkiof 74 IJ T*oH ao (eC aorof ,T%edbf auhleS aiJ Iogredeeof I tiilub aegeeeof Oeeonof T%edbf (eeEkeoM ao *ogef OsEbiielof aereN OeereG .tiedmeD aii OeeedkeeG IN Kiskeuk aorof aoreG tieodeoC aii KeriiEkiof I aegeloD O aEkolriof OdB OB Od aegeloD I &egriJ aii Ksiof OdB OB Od &egriJ Od &erodimef ao tie-f OreY IedosoY $Ek IedlukoJ &EbegeD OeeiiEb aeseeelijmegroS aelriioJ .aelof tieeN IN &eruboH ,&edkejiof ao *ogef (eC Ii adlelicerEkiof acBeY aii KorioD Ojef aooclogkeoM adleleeijef ao &erodimef aeged IN $ioJ aeniof *Eb T)lisroD ôdof T*iof Ii tEkledeM aeseeeregliS *icof aii KEkedeliof aelijmelof aeged ,IedijmEkedriK Od aKiB aEk OreY *emef Od KelijEkeC ,Iedijmegeliiof &orioD Ojef ôdoD *odf ,*Ebluk *eniC ao &egroS OeeeledmirEb aEb Od OjEkEkheiS Od aEkiof aeceS *iioJ IeD IB asEb &iskeeJ (edlogelijmelof IN tEkiof aeceS *iioJ Omiif .alub .Icb-eC Oj-il-i-S IJ O-d-ii-eS Aukheo-f ,aleeo-ro-f Oje-r-eH IJ O-d-ii-eS (-o-f 73 Зүйр цэцэн үгийн учир холбогдлыг уншиж, өөрийн мэдэх зүйр үгийг жагсаан бичээрэй. Ц.Шагдарсүрэн. Монголчуудын утга соёлын товчоон. Өглөө тэнгэр хэчнээн сайхан байсан ч өдрийн турш сайхан байдаггүй. Эцэг эхийн гар дээр хэдий жаргалтай байвч хожим нь энэ чигтээ байхгүй. Сайн сайхан явах нь өөрийн хичээл зүтгэлээс шалтгаалахыг далдуур хэлжээ. Байгалийн шинжийг, хүний ямар ааш араншинтай зүйрлэн хэлсэн байна вэ? Багаараа хамтран ярилцаад, ижил жишигтэй зүйр үгс олж бичээрэй. 75 IegedemeruboH 8iS IrkeD ao *B-eH Oeeeriselof adeoenEk 8iS KioM AukegereD O aego-r-B OdoD (iS ao-mlo-C ao *iof (ele>keoD 8e-m-le-C 8iS IrkeD aeskEkEkiK aEb al-Kf OgriioH aKisiK (iS adeH T)og-rof (iS &oo-ee-meH aeskosiiEk Od aukleS ,Ojegl-B &Ek-s- Kf I &edk-ejiof TôgeY ,IlegiiEb ao &ukeoeS OdegodoD Is-egef 8eeJ O ao-miK 8eoD tklelEk aesk-eliiEkrelif aelriioJ I &ediiEb I &edkejiof aiJ IlegiiEb .(ediiEb 8Eblf IeD aegeeeof OeeineD I ao-miK ,tkledeM aeseeineD : acf _Ekiof aeskeleceS aelriioJ aologelsooH &e-dkej-iof a-ii Il-eg-ii-Eb ,a-is-eeref I-s-eg-ef O ao-m-iK Нүүдэлчин ахуй нь усны тунгалаг, өвсний соргогийг дагаж аж төрдөг учир тэр хэрээрээ дэлхийн байдал, цаг улирлын шинжийг алхам тутамдаа ажин мэдсээр иржээ. Танин мэдэхүйн тусгал нь хэлээр илэрдэг учир монгол ардын зүйр цэцэн үгэнд малын ааш араншин, байгалийн үзэгдлээр жишин зүйрлэсэн үг арвин байдаг. Ц.Шагдарсүрэн. Монголчуудын утга соёлын товчоон. .aU-eS IN ao-greD ao &EM O-go-deF ,aUeS IN aeee-o-moN ao 8eeJ Is-egef Iegedem-er-ed-iM ,Ie-ee-iroleH (iS IroM aeseeBef aEb OgoriN IEkiof OgoliJ aegeeeof (iS Ogodef aeseegkeef ,K-KeoiJ aeiJ *eiJ ao *Ebiof (iS T(B IEkiof OrioD IEkiof &i-sirogeS IrB-edeeoD (iS T)emif Iedodiof aeseeerEHIEkiof (eroS 8i-C Oeeeoof aEkeD 8ioJ tiiS tEkemeD aeseeedukleS &-e--M O-g-is-oH aB-eD ,a-is-eeref I-s-eg-ef O aomiK 75 Байгалийн үзэгдэл, хүний ааш араншны учир холбогдлыг уншиж, үндэсний бичгээр бичээрэй. Эхээс тохирох үгийг олж бичээрэй. ........... үүр /шувууны/ * -Kf &-Keo-eS tk-iK ........... сэтгүүл /сонин/ хөө/туух/ сэтгэл /санаа/ үүр /цайх/ Орчин цагийн монгол хэлний "өглөө, foirlokEt" гэдэг үг "үүр /цайх/, foi*" гэдэг үгтэй нэг гаралтай аж. "Өглөө, үүр" гэж харьцуулан үзвэл үндэсний бичгээр "foi* - foirlokEt" болох билээ. Харанхуй арилж, гэгээ орох үеийг заасан "foi*" гэсэн язгуурт "- lokEt" дагавар залгаж "өглөө, foirlokEt" гэсэн үг үүсжээ. 4. а. б. гэнэт Кирилл бичигт дан гийгүүлэгчээр тэмдэглэдэг боловч үндэсний бичигт давхар гийгүүлэгчээр бичдэг өвөрмөц бичлэгтэй цөөн үг байдаг. в. kEneoeda Doileoeda илт fileoeda мөд MoioedO мөтөр Moioedo* үтэр foioede* худаг Hooedo( дүлд 76 г. T ôles-eG IeeeoN 3. aegeyef aedlef O-sof acf Oeeogoof 2. T ôdkeeC &eeeeS 1. Дараах хэлц үгийн утгад тохирох эсрэг утгат үгийг олоорой. IeD T (iM T *iS OeeedeH aEb 77 O-ee-eg-r-iJ a-o-g-el-eH O-ee-Eb-o-J a- e-d-i-iK .(iloF O-C tk-io-F aegheiM O-d ao-mi-K O-eeukr-o-F ,êdr-F tb-l-B O-C tk-i-o-F tk-iN O-d ao-mi-K O-eEb-ef хөх /өнгө/ ........... 76 1. 2. 3. 4. а. б. в. г. санамсаргүй байхад хоромхон болох зүйл эгнэгт, эрхбиш, харин ч ил бүхий, илэрхий, нууц биш даруй үтэр түргэн хурдан, түргэн газрыг эрж (= ухаж) ус авах цооног МЭДЛЭГ БАТАТГАХ ДАСГАЛ а. б. в. г. д. бар цаг үхэр цаг морь цаг туулай цаг гахай цаг 2. Давс хужир чийгтвэл байгалийн ямар үзэгдэл болохын шинж вэ? а. б. в. г. д. хүйтэрнэ ган болно бороо орно цас орно шуурга болно AuboH 52 T)keodedeD AwppP г. Наран тэмээ гэж ямар тэмээг хэлдэг вэ? д. olP |reM г. д. tEkheif AuboH 51 в. г. а. б. в. aeskeciiK OseN tEkemeD AuboH 1,01 б. Iu\islewwjrp aiddef AdizeR а. в. T*oB AuboH 09 а. в. Дэлхийд хамгийн анх хос бөхт тэмээг хэн танилцуулсан бэ? б. IegedbeH д. OdKiB _ooH tEkemeD г. OgodB в. OdKiB tEkiN tEkemeD б. б. Пржевальский анх ямар амьтныг судалгаандаа танилцуулсан бэ? tEkemeD а. AuboH 6,9 3. а. Дэлхийн тэмээний хэдэн хувийг хос бөхт тэмээ эзэлдэг вэ? Doimea, Jirgeleeit" гэсэн үгэнд харьяалахын тийн ялгалыг зөв бичсэн хэсгийг 4. " олоорой. а. түмний, жаргаланы б. в. г. түмэнгийн, жаргалангийн түмний, жаргалангийн түмэнгийн, жаргалангын в. 77 OcbogisoH OcEbogisoH г. д. IcbogisoH б. IcEbogisoH а. OcEbogisoH 5. "Хошуувч" гэсэн үгийг зөв бичсэн хэсгийг олоорой. .T%is-r-e-d-eF O-s-or-i-K &-B IEk-i-o-F O-eeo-gr-o-F T)-o-goN ,T%is-r-edeF Auk-ir-eD &-B IEk-i-o-F O-eei-sheo-F ôN 1. 0540-0740 уламжлалт цагийн хуваариар ямар цаг болж байна вэ? а. б. в. г. д. tEkrEkiK tEkrKiK *EkiK tEkrKKiK *KiK а. б. в. aiJ Iegolof OlioZ OdemiS aEbroG OlioZ aiJ O ainoH aiJ IegoloD OlioZ OKedub 7. Архаг хууч өвчнийг ямар хоолоор засдаг вэ? 8. Адууны тоног хэрэглэлээс "янгиа, янгирцаг" гэж юуг хэлдэг вэ? а. ачлагад хэрэглэдэг эмээл б. хазаар в. дөрөө а. б. в. *ejeG aeseeiroJ KriK aeiJ ,KelUeN êJ OeeesmeH OmoD Ocsiof OeelB 9. "Дөрөө нийлэх" гэсэн хэлц үгийн утгыг зөв тайлбарласан хэсгийг олоорой. 10. "Монголын нууц товчоон"-д "адуулах" гэдэг үг ямар утгатай байсан бэ? а. б. морь унах мал хариулах в. гүү саах а. б. в. Od OBeD T%ogB *eiJ &egref T%ubleD IeM 11. Монголчууд халуунд махыг ялаа, шумуулнаас яаж хамгаалдаг вэ? Od aosof T%uk .8ed-Kr-eS AukureD *Eb Oeei-sheo-F ôN ,8ed-KreS IlegUEb *Eb O-eer-eG ar-eN 6. "Хөөрөг" гэдэг үгийг зөв бичсэн хэсгийг олоорой. 78 11. Монголчууд хүндтэй хүнээ хаана суулгадаг вэ? а. б. в. зүүн талд сандал дээр хойморт г. 13. "Хүүхэн" гэдэг үг эртний монгол хэлэнд ямар утгатай байсан бэ? а. б. в. эмэгтэй хүн ээж хүүхэд 14. Үндэсний бичигт тэргүүн үедээ "э" эгшигтэй бичдэг бүлэг үгийг олоорой. а. үйлд-, төлөв, төмс, хүлээ- б. түлээ, үйм-, төгс, чөмөг в. өргө-, өмс-, үүд-, өлгө- 15. Хоньтой холбоотой үгсийг тайлбартай нь зөв холбоорой. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. а. хурган бантан б. сувай хонь в. хонин жороо г. хонин цаг д. хонин чулуу е. хөөтэй төлөг шиг ё. тэлээ хурга ж. хонин жил &edBeY aogelif aelEkioJ O airoM OgeliC aegeC OeeiiEb aEkiB aEkiB IEkiof Ijmejiof &ediiEb OjkeeY T)eroH tiedKiK tEkf *eyoH alogoH aeseeereseeEb aelireN I *iloG IN Auked amieN ao &iJ *eyoH aEbref 04,51 - 04,31 InoH aeskijeiof &iJ IEkiof &Bef IlEkEk 1. 79 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. а. б. в. г. д. е. ё. ж. .Ije-iS ao ûkr-f &Ebhi-o-F Ojl-Kukr-f ,Ije-iS ao (ed-eF &Eb-edr-eM ae-iJ aes-ee-B-ef Ojeeeof Oeeegeliiof в. Ojeeeof Oeeegliiof б. Ojeeof Oeeegeliiof а. Ojoeeof Oeeegeliiof 12. "Ухаж ойлгох" гэдэг үгийг зөв бичсэн хэсгийг олоорой. 80 &-e-G ...... Iogredeeof ...... ...... O-so-F ...... IoriS 2 ...... IEk KodliriB Od IlEbEk aU tEkF TIEb O aomiK aBloH I aoBeeeeM aBeD Od IeeeoD aoBeeeeM IoriS « ,aeged OeeelirBlUeD aosoF ,KodliriB OlioF &B IEkioF &eG ,OeeodleroH OlioF &B IEkioF aoBeeeeM ,OeeerosEblB OlioF &B IEkioF aoBeeeeM ,OeeeoubreF OlioF &B IEkioF aoBeeeeM IEk OeeijubreF &B IEkioF aoBeeeeM IogredeeoF .IKojemEk » T%edeeegeH IN IrogeS *eU aegeeeoF OeeegeneF ao (eC aicroF _F AdF aeloF IEkioF IsmoD T)oD &B .IejeF KodliriB TIEb O aomiK acf &ooG OeeeregeeeoF OjeredeM &B aomiK ao &eredeM OdEkeD OyB AukireD aedEkrF aedimeF aeskijkiK adUoG T)ecledeeoD .ôY Дараах эхийг анхааралтай уншаад даалгаврыг гүйцэтгээрэй. ,Od aegeeeoF OeeegeneF &ogkeoM OdlelijmeloF ,T*iS ,IEk: aoBeeeeM aEbroG IN TIEb O aomiK ,(elegkeoD: *imeD aegoloD aolB "aegeoEb "&osoD ,tEkomiC ,OseY ,KEkioF ,T(iM ,OsiC &emodEkiN IKiB T)ecireH IogkeecukoJ ao O aedrF aioM .tiedejioF OjEk aioM aceeoC Od &egroS O aegeeeoF OeeegeneF OdlelijmeloF tEkicF aEked KodiB T(keeF TIEb O aomiK « "aegeloF: &osoD aU tEkF ,"aegeC: &osoD aU acf aeseeereleeoC aoBeeeeM aBeD tEkoL TîS OyB aoBeeeeM aEbroG .IKojemEk » T%odliriB ao aoBeeeeM aBeD IN aegeoEb ,T*iS ,IEk .ôY TIimoD T*eN aeseeelUogkeeyiroH I &onoF aoBeeeeM &eG ,Od IEk aoBeeeeM IEk ,IogredeeoF Od aegeoEb IN aoBeeeeM IoriS OsoF ,Od T*iS .IejeF (ededeeeyiroH &-i-sbol-ioD ao &uk-eo-eS ,a-l-Ek ,TI-Eb 1 TIEb O aomiK aceeoC ao &ukeoeS ,alEk , TIEb &B aomiK БИЕ, ХЭЛ, СЭТГЭЛИЙН ТӨЛӨВШИЛ бадган Таван махбодын шинж үгүй бол ямар нөлөөтэйг нөхөж бичээрэй. - -ec-ireH - s-el-K-iN - -ero-sEb-l-B - -erEk-leD - -eredEb IKhe - Io-ghe- - - -ruk-eJ - irenf - -eyiroH Дараах үйл үгсэд "- ehgoI, - ehKI" дагаврыг залгаж бичээрэй. Ертөнцийн гурван амаргүй Зовлон олон бол сэтгэл амаргүй Зүүд олон бол тархи амаргүй Зоос олон бол санаа амаргүй в. Дараах үйл үндсүүдийг бүтцийн дагуу хувилган үндэсний бичгээр бичээрэй. бод - - ын - оо тэвч - ? ? яв - ? ? ? ? элс - ? - ээ буц - ? ? гар - ? ? төр - - ийн - өө хүс - ? тэмц - 81 - гч - д ? Bdoeecioa oa Uea aoegelirBlUeD Ii T(eooF ao &egroS AukegereD .IerEkicub aelUKheeyicuk а. *o-mef aEbr-ioD aiJ O-cei-dr-iY< *o-meF TIEb ao ao-ickEkr-i-K asoD Od aelo-F *o-meF &eldF ao ao-iceeo-d-B O-lio-f ajoreG ajlo-F *o-meF T )E-neS ao ao-ickicbeD I &ed-B-eY O-geM &o-so-F *o-meF &ed-B-eY ao ao-i-cee-B-eY O-gro-diS *eiJ aelEk-io-J aceo-f б. "Ертөнцийн гурван амаргүй"-г "Ертөнцийн дөрвөн амар"-тай харьцуулан тайлбарлаарай. .aEb a-s-iB Ojej-io-f ae-iJ *e-dK-eS ,aEb T IEb Ojej-io-f ae-iJ *-K-ioN aBeD ao aoBeeeeM &onof - -ecukoJ 3 Аливаа юм үзэгдлийг таван махбодод төрөлжүүлэн хувааж, тэрхүү махбодын хоорондох эсрэг тэсрэг нэгдэл зөрчлөөр нь байгаль ертөнц болон хүний биеийн зүй тогтлыг тайлбарлах арга ухаан юм. KEkukriS aEb AukireD OeeedeH IN Od aukireD OeeBeY IN Od aukireD IN T*EkeD aukireD OeelegeH *ogukeC KukrF IN AukireD KedUEkioF AukireD KKreS IN AukireD OeeelegojeeG aEb AukireD OeeeredmoD IN AukireD IegoloD AukireD OeeenkeeJ IEkioF OjiliF IN Ii IegoloD OeeoroS IN Ii AukireD OeeirEb aEb AukireD KEkEkeN IegoloD AukireD OeelogicbeH aEb AukireD KEklediK IegoloD AukireD OeeegliseG aEb AukireD OeeogEb Od aukireD 5 6 &EbiiEb IEkiof OeeegEboJ AukireD ,,, aedEkrf IeD (ileceof (ededogeM aeeeremef Iof O aomiK OC *emeY Od &iJ aeriJ .ôY tEkeY IEkiof IseeogoD acF tEbroG IN aegeeeof IEkiof aEkioC acF t )ogriJ ,IlogegroS aogeJ aii IloD IEkredbeN ,alEk OdegedeG OdegeN OeeegedeeoD aelijEkeC I &elKioF aegkeiM aeseeedeeelegecegoD OjEk IeD IjmolB aii T(eJ OdEkeD aceeeG aL aeged aiieS adub .ôY aoegoroS alEk OdegedeG aceeeG ,IlogegroS tEkeY &B aL aeseeiskeof ôN aoegogeJ OjEk aeseeegeredeY aEb AukireD OjedeM TôgeY ,IEkiof OeeoseeoJ aoEkerEkomiof aEb I *Ebiof tEklenmF OjEk T&eeeicsoD T)eredeY ao &eredeM AukireD IneM tiedEkejoyiK OgoroF &eluboS OjlKeriskiK adrF OjlKelEkrF IEkrodEk aEb )$odioD,oL( .ôY tierEk T)iiEb Auk-i-r-eD .adEk aeseeerEb aeiJ 8eeG ,aomiK aeseeerEb aeiJ *ejeG 4 Эхийг уншаад, цэвэр сайхан бичээрэй. Д.Баттогтох. Эсээ хөрөг. Оньсогыг таагаад, үндэсний бичгээр бичээрэй. Битүү бүрсэн тараг Бэрхийг тайлах ээзгий (.....) Эрх мөнгөн цоож Бэрх мөнгөн түлхүүртэй (....) Тэр юу вэ? Хэлцийн утгыг тайлбарлан ярилцаарай. 82 83 8i-cub ......... Кириллээр галигласан хэсгийг үндэсний бичгээр бичээрэй. 2 Хүмүн-ү сэдхил-дү төрүгсэн санаг-а ни хэлэ-бэр дамжижу, үйилэ үйилэдүл болдаг жим-а-таи ажэи. Хүмүн гэдэг бол сэдхин бодудаг, йосу суртахун-и сахидаг, нэйигэмшижү ажу төрүдэг амитан йум. Эхэ хэлэн-ү-бэн арбин байан санг-и ашиглажу санагсан, сэдхигсэн бүхүн-ийэн үгэ-бэр илэрхэйилэхү бүрин болумжи-таи. Эхээс ойролцоо утгат үгийг цэгийн оронд нөхөж бичээрэй. "Ам"-тай холбогдох хэлц үг болон тайлбарыг нөхөж бичээд, өөрийн мэдэх хэлцээр баяжуулаарай. .IEk-i-o-F (edl-B *-o-degEb *e-iJ &ed-B-eY ao-emelEb ,IEk-i-o-F (ed-l-B ae-ceS *Eb tk-i-o-F êdr-Eb ,,,,,,,,,, T)lijmeD T)loroS ......... ≈ ,,,,, Үйлээс нэр үг бүтээх "-лаг3, -лага4" дагаврыг үндэсний бичигтэй харьцуулаад зөв бичих зүйг тайлбарлаарай. дамжлага хэллэг сурлага шүтлэг орлого мэдлэг T)lorof Oeeeregeeeof ......... ≈ ,,,,, ,,,,,,,,,, KukeoeS ≈ Oeeedlef amef ,,,,,,,,,, 11 ,,,,O aemef IEkiof KeleyEb aoEkelEk 10 ≈ Oeeeriselof TIireYtkiof 9 ......... 8 OeeeleH ,,, tEklelEk tEklodiS tEkledeM &odB T)eneS &odB &B alEk O aomiK ,OeeeclireH ,OeelogijmeD aEb &eskerEk ûkrF OeeodB aukeoeS aegeeeoF aiK OdlelijmeloF .ôY aeregeeeoF ,OeeodB aukeoeS Od tiedEk » &ukeoeS « IN KedeM O aomiK aoEkiB (ededeeEb OD IN acBeY alUoF OeeodB aukeoeS IrBsUEk aolB TôgeY OdedB aEkEklediK alUoF ,aoeeedeeeeeoF TôgeY KiB ao tieelicroF tEkreJ tEkioF aeske;kedmeD aegonoF Ii .tiedijkerEk *Eb IceF aU tEklelEk alEk ,&EbelEk *Eb T*EkioF OreF O aosegeC IN IKukeoeS &B IEkioF IN tEkiN ,tiiS *BioF &UoJ IEkioF OeeisoroF IN tEkKioN alEk O aeduklorioD aomiK .ôY tEkioF *eU aeskijkiK êloF IN Ii TIubeF OeeegliF T(eooF aU aeske;kedmeD *Eb OdkedmeD &emojlB .IecsKf tiosioF tiicub *eU 1 OeereG amef OeeireY aenmedrEb 7 а. Эхийг уншаад гарчиг өгөөрэй. б. Бичиг үсэг үүссэн шалтгааныг тайлбарлан бичээрэй. 13 KecUK &ukeoeS IeD $eS Od &ukeoeS KelUeN &ukeoeS KoriK &ukeoeS OeeedogroH &ukeoeS OeeeyiroH I &ukeoeS OeeegreG &ukeoeS KerelEkioJ &ukeoeS KEkijeD aeU &ukeoeS OeeedleF &ukeoeS KirEkioD &ukeoeS KiclEb &ukeoeS OeeeyilB &ukeoeS OeeeseJ &ukeoeS OeeeoogoliS &ukeoeS aKineD &ukeoeS aK-i-B 8eelEboJ IeG O aelEk &ogkeoM acf &uk-e-o-eS ao *-Eb-i-o-F Od aEkiof KemEk &ukeoeS .T%o-reG O-jo-gr-o-F aL T(eoof aEkriof tieoD Êk ao &uk-eo-eS O-d O-mU-F aoEkiB (edUEb Ojedeeologef ao _-i-ne-ws- iN ,Ojo-reD ae-iJ I &ukeoeS aooclogkeoM O-gk-eUEb IJ T *-oo-H aB-eD ,aologeriseeoD Oliof O-n-i-C O-s-Eb-l- B K-eli-jmer-eS IKheirenf ,aideeN aogiref _elUo-F ,8eelo-go-meF &uk-e-o-eS OeeeglUEb aijkeiN tkhe-F &K-er-F T IEb ,ai-sb-i-o-D ,Oje'ukrf tieeN Ii ao &uk-eo-eS .T%o-l-B O-eeUEb TIEb *ukh ao &ukeoeS « ô-eeo- C &-B 8e-dEk 8eelo-go-meF » *ejB acf *ukh aU &uk-eo-eS .ô-Y 8eelegr- iJ aoeref tiedejiof OjEk &-K-iN aEbroG K-eo-elU-o-F *euJ ,O-eeelroo-H ,O-ee-o-n-iS IN aiK OdlelijmeloF .aemioD O-eeedb-eF O- d &ejio-F O-gor-B &B *eU &ejioF O aegeeeoF IEkioF TIEb IN &ukeoeS auJ awro-H .T%ol-B *Ek-ed-f T ô-geY Ieeeo-geM O-geM (o-meH IloD I &UoJ tEbileF aoEkiB acf &uk-eo-eS Ieeeo-moH (ileceof (edeeesoD OdeM .8e-ds- K-F .IeD IjeiS a-eg-eeeof &o-FkeoM K-i-je-iS I &-uk-eo-eS .*Eb Irom-lediK aomiK ,*eiJ *EkiclEb &eM 12 Дараах эхийг уншаад бийрийн тигээр бичсэн хэсгийг хичээнгүйлэн хуулан бичээрэй. а. Дараах хэлц үгсийн утгыг тайлбарлан, ярилцаарай. б. Дээрх хэлцүүдийг таталган бичлэгтэй нь зөв тохируулаарай. 84 "Цагийн жамыг тодруулагч цаасан шувуу" хэмээх сургаалын зохиолын хэсгийг цахим тигээр бичсэнийг уншаарай. 15 Эхэд өнгөөр ялгасан хэсгийг доорх хялбаршуулсан найруулгатай нь оноож тохируулаарай. 1. учрыг нягтлагч хүн 16 2. үнэнч шударга хүн 3. үргэлж сайныг үйлдэгч 4. багшийн сургаалыг баримтлагч 85 5. эе эвийг эрхэмлэгч 6. номын ёсоор явагч Дараах эвхмэл бичгийг уншаад сурах ба сургах хүнд юу хэрэгтэйг тайлбарлан бичээрэй. .ac-r-o-H IjegEb &-B aU-eS O-K-u-lub ,aU-eS &-i-jeF &-B aU-eS &Ek-eo-elEb O aogeJ *EkodosiY aEbref ,aomiK ao tiicub tEkeY IckolKerEkEk aoyoS aeyoN *egodBeD .IejbereijeeD OdeeodoH &ubrogoD &EkodiB O aKeD ,(eriieN Ogerif IN aii tEkiof aeskelijlKriof ,T)lirEb aerof ,&eyukoJ Oeeegenef ,aegeeeof aiK aEkriof tEkreJ aegeeeof .IejiiEb IeD TIiriK O-s-Eb-emEk IB *emeY ao-miK Iedk-erEk &egroS ao-miK Iedeegeeeof &o-gereS Oeeeeeof I *icof . Iedk-erEk &egroS Od Od ao-miK OgrodiS IceeirEb I aenio-f .IedkerEk &egro-S Od ao-miK IceeeyiroH I aeyB *eiJ êlof .IedkerEk &egro-S IceeelegedeH I (ilreJ aiJ T êL T *edr-i-cW .Iedk-erEk &egroS Od ao-miK Od ao-miK IceeeregeD IeD ao-KioN aelof .Iedk-erEk &egroS ao-miK Ick-eldf I ôN aiJ OdEk-eD Ijmelio-F .Iedk-erEk &egroS Od Od ao-miK Ick-Krf I aoEk-em-f aoEk-B-f .Iedk-erEk &egroS 14 а. Сургаалыг үндэсний бичгээр бичээрэй. б. Багаар хамтран хэсэг тус бүрийн утгыг тайлбарлаарай. Сэтгэлийн чиг хэмээвээс Ёстныг хүндэл Настныг баярлуул Ачтанаа өргө Бачтанаас зайл Сайнаас бүү сал Олныг бүү арилж Огт бүү харамла Олон дараагаар хэрэггүй явдлыг бүү арвитга Онц зөрүүлхэж дээдсээс бүү сал Муу нөхөртэй бүү нөхц Зүйл бүрийн хувцас бүү өмс Зүг талгүй бүү гайхуул Хэвцгийрхэж хэрүүл бүү үүсгэ Хэгжүүрхэж омог бүү үүсгэ Хэлбэрч олон янз бүү урва Хоцорч нөхөргүй бүү суу Саваагүй тоглоом бүү тогло Эвлэж муу санаатантай бүү зөвш Эвдэрч олон зан бүү гарга Хордож бусдын гэмийг бүү малт Ховсорч хэрэггүй үг бүү зөө Хуурч элдэв башир бүү хэл Шинжлэлгүй бүү сэтгэ Сэрэмжгүй бүү залхайр Гэнэт нөхрийг бүү итгэ Гэнэдэж хүнээс бүү урьт Буруу юмыг бүү өмөөр Бусдын юманд бүү шуна Бузгай дээрэнгүй бүү загна Бузар хилэнцийг бүү үүсгэ Чөлөөгүй гэж бүү алгас Чадалгүй байж бусдыг бүү дуурай Магад дээдсийг олж нөхөрлө Муу явдалтнаас насад дутаа (зугтаа) Буянтай санаанаас бүү холд Бодь сэтгэлийг бүү март. aii T(eoof >IomoloD (iyeD Хэлний өгүүлэх хэмээвээс aEkBf aii tEkiof Гадаад биеийн явдал хэмээвээс арилж - солих хэвцгийрхэх - хэвцэг, ярдаг, гажуу зантай хэлбэрэх - урвах, няцах, гуйвах, дайвах хордох - атаархах, жөтөөрхөх ховсорч - хүмүүсийн хооронд хов үг хэлэх алгас - юмыг дарааллын дагуу эс үйлдэн даван өнгөрөх башир - урьхнаар аашлан залилах, аргацаах, мэхлэх арга в. “Цаасан шувуу” сургаалыг дахин уншиж, тохирох үйл үгийг хүснэгтийн дагуу нөхөж бичээрэй. Бие Хэл Se-remjI f-oikEI B--dI Seoeku& I 86 B--je* kulueca B-O Тохирох үйл үг Сэтгэл B--sooa oa Yego^T B--rogO Yego^T fld-e-$ bEsi-* kE-ret f-oi-kEI foikt B-sooa oa kE^ I f-olea Jeet kE-re:& Joit De&T foikEI DekEdo_ fca f-oeedO folea I SeUa fca .T%egeD IJ TIeF ao *ejeG O-cEb-l-B aer-i-oM T)heeG ,T%egeD IJ TIef ao &eG O-cEb-l-B *o-meD 8eeG Ноён хутагт Д.Данзанравжаагийн зохиосон «Цаасан шувуу» сургаалаас: ? ? Ijl-Kr-io-f OgkeUEb ? ? 87 ? а. Хүүхэд бүр өөрийгөө шинжээрэй. б. Эхэд байгаа сургаал үгсийг ялган бичээд утгыг тайлбарлан ярилцаарай. в. Дараах загварын зүй тогтлыг ажиглаад, тохирох орон цагийн нэрсийг нөхөж бичээрэй. ? .adr-F IN K-er-iF ao *-B-eH K-erEk-leD ,adr-F IN O-ees- B ao &U-eF K-el-ishEk-eD T%edeG ? T%o-mF T*odoD adisroD OgedlooG ,aeskuk aeU ao *EbioF aomiK AuboH aeseeubrogoD OjEkodiB ,aeskelEk tEbUEb T)edleF *emeY *emeY Od &UoJ aoseN ,OjlKecukrF OgkeUEb aeU tiedEk ,OsB acf aoosB Ii OgorB « adisroD OeeroS OjUeH » Ojirf aEb acf *EbioF ao *EbioF IN OreY .ôY &eregeeeoF ao tiedEk KelijeiS ,OeeineD Ii TIEb OlioF I tiedEk » Aub « IN T(eooF &ooG &ukeoeS tiedEk » adub « ,aeglUBoD &KrF aEb I *EbioF ,OjodeeH *eU &ologeliseeogoD I &EkorioF ,IEkioF aUeS ,OjirEb I &ukeoeS IskeD IEkioF $F ,&EbelrKioN OjereH Ii T&eD &ooG ao (omeH .T%olB IB TIF Od adlijmeF adloloF ao aoosB IN ,IEkioF OeelB OdeeoF OjeeeregedeF *EkilioF OjelreyEb aeeereeeEb aireH .IedkerEk OeeeglB TIiziJ Ye-B-de& Yo^. kE-kE-: Jia f-ilge& I Siejilea Me-de-: NeU--rea J-o-kul-d- ojO, Ye-rO febEe-O f-olea Kim-oa DeI ( B--sooa DeI ) d-O Se-oe--ku& Jiea SiejilejO, bEkulejO, Geeeca bE* Seg-oee-oI f-olea O Dod--o*T f-oi-kt bEa S-o-rge& d-O f-oi-:-lehseecilea, Ceee-d-ea Si-:-jO, « foyoa Doil-ku:-* » De&T bE* Ce( f-oi--r:-ljI Se-oe-ku&, f-rd-e^ Cide-B- rI Jia Jiea B-ikE-oa foibE* oa Dod--oge-d- O G-oy-ojO G-oo-deee-O Jia Ne*T B--sO f-oie-hkt JisO Je-rkt bEa He-rejO, Doi--rI Doi--r:, H-obce-sO H-one*, bEIT Sieji-: kEdet NI Ged-ege-d-O I-K-ij-e-iS I-i TI-Eb 17 Эхийг уншаад даалгаврыг гүйцэтгээрэй. ,,, OgireH aU T)eyef ,,, OgireH aU adeeef Ojeyinif OjereH ,,, Oeeelukof OjereH ,,, aloH IrkeD ,,, OgedeH *ejeG ,,, ,,, *KioN Od OeeBeY OgeM ,,, aodeS Od OeeBeY aUeS (eckeeluk aEb ,,,, (eckeelEp aEb ,,,, Эхэд ногоон өнгөөр онцолсон үгсийг ажиглан, санамжийг уншаад дараах үгсийг үндэсний бичгээр бичээрэй. 19 Бусадтай харилцан үйлдэх буюу үйлдэлдэх хэвийн нөхцөл - лд /- ldO Үйл үгийн язгуур үндсэнд залгаж нэр үг бүтээх дагавар - лт /- lda хадгалалт, барилд-, ноцолд-, асуулт, гүйлд-, хяналт, харайлд-, тэмцэлд-, зүсэлт, хавиралд-, эрэлт, зөрөлд-, дуулалд- ял - ? хугацаа болох элс - ийн явах хуудас томил - ? баярын үдэшлэг ? талбайн хөшөө сонго - ? ерөнхий шалгалт төгс - ? өөрчлөх боломж амар - 88 ,,,,,,,,,,,,,,, Дараах бүдүүвчийг ажиглаад холбоо үг үүсгэн үндэсний бичгээр бичээрэй. adlegliS IEkheoreY aU adleslf 20 adl - .O-eee-dr-eM IN IJ as-oD ao-eg-B-eF IN IJ Icef,O-eeeyeH IN IJ T*e-db-eF ao-eg-B-eF IN IJ ad-leF acf KEkiof aU ,,,, T*EkeD Auksogef ao ,,,, Тохирох орон цагийн нэрийг нөхөж үндэсний бичгээр бичээд, зүйр цэцэн үгийн утгыг тайлбарлаарай. 18 22 мөргө- " бүтэц бүхий нэр үгсийг олоод, дараах үгсийг Эхээс "Үйл язгуур + үндэсний бичгээр зөв бичээрэй. -& гар- шуна- сэтгэ- -& сана- хүс- 89 сэх- зүтгэ- барь- бод- өрнө- OjelerUeH ,tiedukeoeS OjeregeeeoF IckemEk aomiK .ôY aedimeF tiedorioD OjeF OjismEkUeN ,tiedirenF aceeeG « Od aEkioF aeceS *UoJ ao aoereF &ogkeoM (edlB &Uef aomiK aceeeG ,IEkioF (edlB &eG OdoM IedlediC aenicEk aomiK aceeeG IN anF .tiedEk » IEkioF IEkioF tEklijmeD ao aoosB ,aeloF OdmeH OC aoegUEb .IejelKioF I tiedEk IEkioF OeeediC OjorioD OjeF *Eb OdmeH aedimeF tiedEk aomiK acf *icoF OC OmUeD Aub .IejeF tiedorioD OjeF OjismEkUeN aeU *eU aeloF .ôY adlegelUoF IEkioF IsoleS IN KemEk aoosB aolB ao aoosB ,OeeecireH aukrEk IeD aoosB acf adeF T&eD aeloF tEkreJ OeeineD $ioJ Ii T&eD OgeM aUeS aeskelKioF T%omF .T%oreG aogroF &eregeeeoF aU $ioJ I aoosB &EkorioF IN KijeiS KedeM aEb I *EbioF OsodeioF aU OeeecireH $ioJ ,KEkeoodeiK ,OeeegelUoF aeU *EbioF ,Od aoroF O aomiK aoosB IN *icoF .ôY OjodB Od aKorioD O aogeY OjEk alub OeeukegeY &EbUEb ,OeeelicogeF I aoosB ,acf adeeD .IedkerEk OeeeneS .T%osKf &ukeoeS OeeeyirogeD ,OeeeeereeeEb ,KeyisorioF .O-geM OD _-elU-o-F K-elEk IEk-i-o-F &o-d-B ,O-geM O-d ao-do-go-do-H O-eeuk-leJ IEk-io-F O-eelijeJ OgeM ,IeD aUeS aomiK aeloF « ,IeD OdroF OdoM aU IoF ,IeD aooclogkeoM OjEk » IeD InogB _omiK aoosB IN anF .tiedelEk aiseereF IsegeF aU IriB OjkeeY (edUEb IeD &ediC êdrF ,IeD OmUF adeEkiN .tEkioF aeskemEk *EbioF &EbeJ &EbedeM Ii IeD TîJ &odB OjEk OeeeglUEb aeU tiiS ,OjeyirogeD IN I aUeS IEkioF *eU êloF OjiskiJ IN I *egeS Ii OgorB Êk aeU ao *EbioF OeeubleD T)eneS Od OeeeseJ OeeineD I aomiK .IedkerEk aomiK « IN îcreJ ao aooclogkeoM ,T%ineD OjUEb aelineH I *eniC O OjUEb aonoF I *eniC ao tioliK aeceS *UoJ aeskemEk » T%edeM .IejedeeEb Od aEkioF I-o-ee-i-ne-D I a-oo-s-B 21 а. Эхийг анхааралтай уншаад зүйр цэцэн үгсийг ялган хичээнгүйлэн бичээрэй. б. “Би болон бусад” гэсэн сэдвээр хэлэлцүүлэг хийгээрэй. 8elEb .... 90 бусдаар бахархах цатга - дасга - OjenheeJ бусдыг уучлах .... бусадтай харьцдаг .... Od aegeH нийгэмшиж аж төрдөг .... ХҮН IKijeiS aEb I *EbioF IoeeineD I aoosB хайрлаж энэрдэг &uk-eo-eS нэгтгэ - дурсга - ao-lUeD ухаарч сэтгэдэг .... aEb OsedEk бэлтгэ - .... 25 Od &B-f 24 .... IEkioF &edeeeM aEb TIEb ao *EbioF aodkijeiS IjlKrioF aEb alUoF *Eb aceeeG aomiK aesEk Aub alogeloF aomiK aesEk adub &EbUEb OgrodiS TIEb IEkioF IoroM *edKeS aseJ aeU *Ek aoegeseJ aEb TIEb aseJ aEb OrioD aoegeseJ aeU *Ek aomiK &EbedeM aEb TIEb &eM &EbedeM aeU *EkiclEb adeeeM IEkedub aEb I *EbioF OsEb OB I aoosB aomiK IEkioF OeeediC OjeseJ aEb I *EbioF IEkioF OeeediC OjeseJ I &EkorioF Auk O aeskerEkEk IN KedeM aEb I *EbioF Auk O aeseeeregeeeoF IN KedeM I aoosB aEkheiK acf OsEbF &EbedeeeM aEb I *EbioF OdeiK acf OgeliC &EblogedeeeM *eU aomiK .tk-r-Eb O-d O-eei-neD IN IJ tk-o-r-iJ ,*-emeF O-d O-eei-neD IN IJ O-s-iJ 23 Дараах бүдүүвчийг ашиглан “Бусдыг танихуй” гэсэн дүгнэлт бичээрэй. бусдыг өршөөх СЭТГЭЛ бусдыг дуурайх Дараах зүйр цэцэн үгсийг уншаад, эсрэг утгат үгсийг ялгаарай. Үндэсний бичигт -д, -с гийгүүлэгчээр төгссөн үйл үгэнд бусдаар үйлдүүлэх хэвийн -ха, -хэ нөхцөлийг залгана. хүндүдхэ айлтга айиладха Жишээ нь: хүндэтгэ нисгэ нисхэ урсга урусха Дараах үгсийг дүрмийн дагуу зөв бичээд, өгсөн үгтэй утгаар нь холбоорой. айлтга - шийтгэ - Iro-m - Ir-B - 91 Дараах үйл үгсэд "- BrI, - morI" дагаврыг залгаж бичээрэй. Нэр үг бүтээх "- BrI" дагавар нь авиа сэлгэлтээр буй болсон "- morI" гэсэн хувилбартай. aEb I *EbioF aeU *Ebiof TIiseD OgorB $edlF ,OcrukeJ T%UEb IEkioF OeeedbeF Od &odB T%omF O aogeY OD tiedEk .IedkerEk IreyicbeD IrBseD adeoenEk tEbileF ,aeU *Ebiof aD ao aoosB ,&elEkedeM ,tEkedeM aU Od tieeJ IsegeF aiseeoD OgedeH OjodeeH tieBUeD IEkioF &edbeF IeD aoosB &B tiedEk T%oroS OD aoosB ,OjecireH $ioJ KlKorioD I tieelogomeF *omeF .T%olB OsodeioF tEkiN IN tiedEk IreyicbeD IrBseD ,OjodeeH IedisogoD Od &UoJ Ii KKeoiJ IEkioF OeeeredeiS ,&EbelEk *Eb T*EkioF .T%elEk .ôY OeelB OjUEb &ediC OciK TI-ecloroS Od I-r-eyicb-eD I-r-Bs-eD .&ed-o-H O-cEb-e-y-i-ni-F ae-d-egeneS O-go-r-B ,ae-d-U-K O-cEbuk-r-o-F O-s-o-F ao (el-B - -lo-diK - -lediK - el-Kio-f - -lUeD - eledeD - -luboH - -lo-go-C - -lo-goN 27 DehrI B--reeea Doselede(. Debci-ye-rI Se-Ud-O d-O bEUde( NI He-rem-sel-deI. Sie-de-re-d-e( K-im-o_ f-olea f-:a I Me-de-d-et M-o-i- rd-e&T degea Ki--r-: Je^ NekEkEhde%T. Sorolceeesea Jie* J-o-ri-ee-sea De-s-B- rI De-bci-ye-rI dO f-ooe(T bE* NI Me-d-e-re%T. Kim-oa Debciye-rI JI B-i- ria Mede-rehsea Ce( DO La Debci-: YosodeI JobEleet I Debci-ye-rI JI BI B-lge%T. Mede-kEjI Hoye* De&T degea B-l-oa bEIT bulde* oa kuA. f-oo-e(T DeI. f-oyoa O Ci-d-e& NI M-o-ia H-oye* - -lUeS 26 Эхийг уншаад “Бид тэвчээртэй юу?” сэдвээр саналаа солилцоорой. Загварын дагуу холбоо үг үүсгэн үндэсний бичгээр бичихдээ үйл үндсийн төгсгөлийг сайтар ажиглаарай. туулай хөр - хоол сор - ундаа ундар - булаг -* хоцор - хичээл - сан - сэн - сон - сөн зандар бадар - дуу гал Эхэд буй дараах үйл язгуураас шинэ үг бүтээж, үндэсний бичгээр бичээрэй. + + га бээр - + ялаа бишир - сэтгэл залбир - хүсэл бүдэр - чулуу төөр - мал - - ad-eM + гч - rI - - *oS 29 - ra kuroeesea DeoleI, bEdereeesea Ge&. Кирилл бичигт “Р” гийгүүлэгчээр төгссөн үйл үгийн төгсгөлийг үндэсний бичигт дөрвөн янзаар бичдэг. хяр - foedoroeesea Ble(, лага ц + л + ээ + лэг + + + р + лэ мж мж + л 30 Эхэд буй "автах" гэсэн үгийн утгыг ярилцаад дараах хэллэгүүдийг тайлбарлан үндэсний бичгээр бичээрэй. ажилд үерт бодолд нөлөөнд уйтгарт нойрт түймэрт аюулд автах ......... &ijo-gedeH KEk-s-K-f ≈ ≈ ......... ......... ≈ ......... ......... 92 O-ged-eef ......... ≈ ≈ K-es-iK aKo-r-iS ......... ≈ ≈ O-eeo-eeoM ≈ ......... Эхээс ойролцоо утгат нэр ба үйл үгийг нь олж, нөхөж бичээрэй. Iro-geS 31 K-U-er-eM .Io-gheer-eH T*-o-d-o-D ao *-o-ee-oM ,aeee-o-g-i-jo-g-eF T*-o-d-o-D ao (eeEhe-oM - rO 28 Анна Франк нь Германы нацизмын үед амьдарч байсан еврей охин. Тэрээр Германы Майны Франкфурт хотод 1929 онд төрсөн бөгөөд 1945 онд буюу 15 насандаа еврейчүүдийг олноор хорих "Бергэн-Белсэн" лагерьт нас барсан юм. Түүний бичсэн өдрийн тэмдэглэл дэлхийн II дайны үеийн байдал, өөрийн амьдралдаа мэдэрсэн баяр хөөр, айдас зэргээ бичин үлдээж чадсанаараа дэлхийн алдартай нийтлэлийн нэгд зүй ёсоор багтдаг. 33 Хүүхдүүд ээ та нар дайны хүнд он жилүүдэд үе тэнгийнхээ охины бичиж үлдээсэн ухаарал, сургамжийг уншаад ярилцаарай. 93 .Auk O ae-ceS &Eb-o-d-B aEb O-dEk ao-Ek-o-l-o-dEk ,Auk O aegeeeo-F &Eb-uk-r-o-F ae-iJ Êk ao-Ek-i-s-mEk .IedkerEk OeeBeY tieredEkiof ,aEb Iseeorof Aub aeseeiiEb OC *emeY ,,, OceidriY .IedkerEk OeeiiEb IeD &iioJ aeseeologiroJ IN Od IlKiB aEb I *Ebiof OeeiiEb IeD *ioM alof aeskEkedelioF T*EkeD aWroH OcEbejiof Ii OsB tEkkeioM aii T)iiEb aEked &ukeoeS ,OjlKijkiK aeii aegeeeoF aoyof OC aoEkEkeD .ênesiK Ii Ijf IlegiiEb Od adeN I _eyubef OeeediC Ojicub aeliiEkreliF *Eb tEkiof Ii aeii tieelEboJ aL *Eb Kicub .ôY (edelreyEb IEkiof *egejuk Od aeske;kelEb OD _omiK OD (eC aEkiN TIijEk Aub aireH .T%orof tEkoriJ (iroJ ,aedreM Aukoniof ?Oo tEblB OeeediC OjubrogoD &EkodiB _KeD *icof T(eoof IedkerEk OeeediC OjlB IN tEkiN IleF aii IcleyukoJ ,IclKeoeS aeseeolB &odEkorioM aEkeD tiedEk T%ediC .T%eregloD t Iiof t IioF adlogeseF aesEk ?Oo tEblB *EbioF *Eb alEk ao tiicub Aub .tiedEkedif aEb acf &ukeoeS tEkoriJ ,tiedEkedif Aub I îoC I &odEkorioM aeii ao *Ebiof ,&ejiof aeii ao *Ebiof ,&odB aeii ao .T%ediC OjeliiEkrelif IeD &odB &ejiof OeeodeeH Od &erodimef _omiK aeskoriK Od aoseN ,,, *Eb Oeeedlef &iK tEkeY tEkiN Od adlukoC tEbilef *Eb OeelB (ediiEb aeseeeeeiclB aeii *eii tieBrof OceidriY aWroH aoocogeleJ t &edEk .(ediiEb aeseeolB IEkiof (eC Omiif *Eb OeelB Ojeredeof &oloemeD &esiK aeeeiieS aEkEk O aomiK ,aukrf tiedEk T%oseeoJ OdEb aEb t *EkeD &iK ,Ocbef Ojlof aeii &odB &ejiof Od t Iiof TIijEk ,IEkiof *icof t (eoof adub IN IedleeeiieG ,,, .IEkiof *Emef *Ekeniof *egeseeiiEb IEkiof Oeeedlef aEb IrBediieN &Ekedif OdeM IEkiof IseleyEb OC animef,b Iceeologicrof .&e;kedmeD ao *odf ao !nerq an-neF .t %iiEb 32 Анна Франкын тухай үндэсний бичгээр бичихдээ гадаад үг тэмдэглэх зарчмаа санаарай. ,,,,,, tEkoriJ (iroJ Oeeorof ,,,,,, aii OceidriY Ii OsB tEkkeioM Kejiof ,,,,,, *eii tieBrof Kukrf aeii TîoC K-Ek-ed-iB бүтээх *omef .T%eg-r-iJ O-s-eg-iJ *-e-iJ aU-eS ao *o-geN ,T%ele-dEk-i-o-F ao-mi-K *-eiJ aU-eS ao *-K-i-oN Kedliof fejillegoljO CideeeO bula?  buA Yeme* Dwkniit kErekse& Yeme* bula? DeI HerilceeeO CideBrI MenI doieit SiejilekEt kuK, Kimo_  bE( iie* fejilleeeO, fjemsiksea bula? buA Yeme* CideBrI iI   buA Yeme* febuye_ DeI bula? Cidede( Joii& MinI YegO bula? Hemo( oa Hordoa kujO 94 гол хэсэг бүгд хоцрох хөөх цөм ? ? үлдэх хучих туурвих хялбар тайван миний ур чадвар туршлага миний авьяас миний зорилго ? ? амар  KiiceoekEdeit bula ?  buA Yeme* feji& fKrkEt iI kErkua DoredeI Joii& MinI YegO BI ?  CilokEdO Ce( iie* iiea kuK Joii& MinI YegO BI ?  foehsijO SodoleeO DoredeI buA YegO kuK DoredeI BI ?  Эхэд буй дараах хэлцүүдийн утгыг ойлгож, холбоо хоршоо үгээр баяжуулан, тус бүрт өгүүлбэр зохион бичихдээ утга найруулгыг сайтар анхаараарай. 36 Эхээс тохирох үгийг нөхөж бичээрэй. 35 а. Анна Франктай адил өөрийнхөө сонирхол, авьяас, ур чадварыг тодорхойлж бичээрэй. б. Чиний ур чадвар ямар мэргэжилд илүү тохирохыг дүгнээрэй. 34 2 95 &ed-l-ef ^-Ek O-eeuk-oJ O-s-EbEk-Ek &orogB T*eH OD (eC OdiroF adrF IroM &orogB aegeC ,IeD IroM OjUEb *KioN adeeF aUeS *eyoH IeD IN IroM &orogB T*eH .T%Ek OjUEb adeeeF tioliK aUeS *EkenioF IroM &orogB aegeC T&edEk .T%Ek IroM OgeM OgriioH tieezeH IN *EbiiodEk IN aejF *eyoH .IejeesmoY OC aeseeUEb aoKioN adeeF aUeS O airoM &orogB aegeC aeged aegBeY ,OjedEkeY IN tEkodiJ T)edeF O aejF *ogedleD Ii IroM &orogB T*eH aEkiN .IejlB (edBeY OjEkreyisioF aegodloroF O airoM T)oriJ T)edoF acf aeskelKorioD &orogB T*eH Od aejF O airoM &orogB aegeC ,OjlB T)eneS OeeelrooH OcsoroH êloF .IejlB KelrBF .IN O-d Ieg-o-l-o-D êdr-F O aEk-r-eM ,IN O-d aemeF êdr-F ao (eeEheoM &or-o-g-B aege-C ,&o-ro-gB T*eH 1 He-rijeI. C-i-d-o* Jie* Ci-d-o-rlejO Del-buge-oa Debset De-kE*T febci--rea f-oibE* oa kuA bEa N-o-i-:-kt feeda Jia Jiea kE* oa fm-one-kuA JisO DeI B-l-oee-sea Cegea B-g-o-ro& I Cegea Senege-d-O feeda NI He*T B-g-o-ro& He*T B-g-o-ro& JisO DeI B-lcieeejeI. B-g-o-r-o& oa Kil-o-sO NI f-o-r-o-soge-oa f-o-i-kEI, He-ria Ki-d- oljO Ye-B- ee-sea Cegea M-o-ria fca NI f-o-sO, Kil-osO Ge-roee-sea kE-d-e&T f-on-ojO Ye-B-ee-sea He*T B-g-o-r-o& bEU-jeI. f-i- re-: d-O S-o-i-nI D-om-da f-oie-hkE-re-hsea HeUge-oa, fe-reI kEjO f-ol-oge-oa He-rijO Deg-O f-oi-kEI M-o-r-d-ea Ge-rcO Hege_ f-d-o* Senege-dO fee-da NI S-on-o-soge-oa, f-oi-kt f-o-l-oee-sea f-o-i-kEI kE%T. f-:a I NI SeUa M-o-rI bEa fel-d-ecieeege-oa f-rikE-oa f-rikE-oa N-ikEa f-o-d-e)T Cegea B-g-o-ro& M-o-ria O fjea Удагсан үгэи цаган бугурул-ун эзэн сөни гарчу ирэтэл-э гэр-үн-хи ни эмүнэхи дэбсэг дэгэр-э нигэн мори байиху-йи үзэгэд гайихажу хүрбэл, хар-а бугурул жисү-тэи үзэгдэжэи. Сагугад чидүр-и ни үзэбэл йаг найиза-йин-хи ни чидүр байиху тула “хар-а бугурул”-и эрги уругу түлхижү орхижу гэн-э. 3 Үлгэрийг уншаад кириллээр галигласан хэсгийг үндэсний бичгээр бичээрэй. 37 ,aeeerB &emogeS ,1 ",,,,,,: tEkeriS &emoyiK aU alogeF aeeeUeS IN T)eneS ,2 aU tEkrEb IN TIEb ,Od IoroF ",,,,,,: .OD *iclEb aEbroG *omeD aoKEbiK aU IrkeD ,3 ",,,,,: .T%olijeJ OjicbeC *Eb adlEb IeF ,4 .T%ukmiC *eU *KukmiC aedleF ",,,,,,: 4 *Eb-io-f Ojer-iF IN adeeF *odF Is-egr-eM Ojuk-lioD O-go-ro-F Aukr-F aEb Ir-oM ao OjEk I-B T )o-l-B O-geY Ini-C (edeleF OgeM tk- K-ioN O-d O-eeo-ges-eF aeglo-D T*eH ,Tf ai-no-S IN *-K-ioN I-ceged-eF aeshedhejio-F aL IeD O-s-iJ &oro-g-B Ojo-g-iN O-C aEb O-geY O-geY OjEk alub aed-leF ameF IEk-io-F &ijmeF O-j-i-cb-eH t-erEk .Iejer-eliF IN &ed-B-eY aeni-o-F aEb O-go-r- B K-i- B O-C IN aejF ao Auk ao *-K-ioN adeeF ,Ojegel-iio-F aoEk O-eeelrooH I &or-o-g-B T*eH aEb I &o-ro-g-B aege-C aeuJ ao *Eb-io-F Ojes-mereH IEk-io-F TIijmEk aeged aes-eeeleF aU-eS OD *-Koj-io-F O aegeneS T*eH O-d ao-mi- K aEk aoEk IEk-io-F Tô-geY aes-eeo-l-B (ed-B-eY OjeneS aege-C O-C .T%Ek .O-ee-l-B aeg-o-doJ &Eb-el-ee-o-C ao-o (eeEheoM ,O-eel-B 8eelo-ee-s-o-no-S &Eb-el-ee-o-C ao-Ek-r-eM 38 39 40 “Хар буурал, цагаан буурал” үлгэрийн төгсгөлийн хэсгийг уншаад хичээнгүйлэн бичээрэй. а. Үлгэрийн агуулга сургамжийг дэлгэрүүлэн ярилцаарай. б. Үлгэрийн гол санаанд тохирох 3-5 хэлц үг, зүйр цэцэн үг олж бичээд тус бүрийн утгыг тайлбарлаарай. Дараах оньсогыг таагаарай. балт /сүх/ Дараах үгсийг үндэсний бичгээр бичихдээ онцолсон үгсийг ажиглан дүгнэлт гаргаарай. утаа май нэгэн удаа найздаа итгэ цагаан идээ орд харш урт богино бодлого бод будгаар буд аргалын цог цог жавхлан харгуй зам гэм зэм 96 42 жаал, жагсаал, жам, жөтөө, жуулчлал, жаран, журам, жуух, жавар, жороо, жад, жаргал, жолоо, жартгар, жонон Кирилл үсгийн дүрмээр үгийн тэргүүн үед « ж » гийгүүлэгчийн дараа «и»-ээс бусад эгшиг бичдэг цөөнгүй үгийг үндэсний бичигт «Ji - жи»-ээр бичиж тэмдэглэдэг. Тайлбарын дагуу дараах үгсийг үндэсний бичгээр зөв бичээд, утгаар нь тохируулж холбоорой. Жишээлбэл: Jiro^, Jirgo)T 97 .IEk-i-o-F (ed-eeH *Eb I-leJ ao-m-i-K O-dEk-eM ,IEk-i-o-F (ed-eeH *-e-iJ ôN ao-m-i-K aEk-r-eM ,ao tireC ,tu-cub ,T êleS ,&eleyeF ,OdiN ,IroM ,*o-g-B-lo-C ,ajeF ,O-i-K ,asUEb ,îr-ioD aEbref ,T )ed-eF ,*ego-do-loD ,O-so-Y IrBediC ,OgeeeleJ aoEkiB *eniC OgeM tEkiN O aomiK IN tEkodiJ T)edeF &eeeregedeF .(edeeeregedeF aL aomiK IoroD aloS ,IEkioF T)icereF ,IEkioF .ôY IjmeredeM KeredeM aEb T)UEb T*ooD acf aoosB aEb I *EbioF IN tiedEk ajeF ,&erodimef IoeeeF ,_eyubeF ,IrBediC tEkledeM IEkioF OeeUEb OD *EbioF OgeM ,OeeeneS OgeM ,OjeeeregedeF Od aomiK areD &EbUEb OD aoosB &egriJ &eeeregedeF acf OmUeD .tiedodrioF Od &elrooH ao _inewsiN aoEk Kuk &odelUoF IN &osoroH T)edeF .ôY » aiceoEbF « ao &ukeoeS (edegEboJ aEb I *EbioF IN aeskEkrEkecioM OjedoroH Od êdrF &ediC ao aoosB ,T*ioF O aegeneS OgeM » tEbiJ KediF I *omeD &B &osoroH T)edeF « .ôY &ukeoeS IeD OgedogeH ,OjlogeF T)eneS (eeeeoeF ,OjeneS OgeM T*eH Od aomiK .IB tEkiof aeskemEk .&isroJ OgeM IN OeeeneS tieijeoH OjlUeD OlioF aeU &osoroH &edomoG *eyEb ,OrioD T*eN O aomiK aeeeUeS aeloF aodKF acf &osoroH T)edeF .T%UEb *EkeskEkoniK I tieeloeeseyEb tiedEk T%edrijiK .ôY tEklEkeoiK *ijiK IN tiesbeJ *eJ O aEkodiJ T)edeF .T%elEk Ii KedriK OjeglB aeskuk I aKiB IEkioF tEkuk ,IEkioF OeeUEb IN .*emUoD tiedEkoniK I &irenF ,aosUeD tiededbF I $F OjEk tEkodiJ T)edeF aoKioN IneH ,OjerijukheeF acf (ismoyeF KemEk &eeeregedeF IniM aoo aoEkoEk aEb acf &ukeoeS tieiC Od TIubeG aeskEkodiB ,adlijmeF aeskoriK aeU ao *eU &EkodiB adlijmeF ,OjodiB IniC _elUoF OsEbBeY OjeeereeeEb aelreyEb .OiS T%BeY Ojeeelub TI-UEb aloH acf tieeJ O-geM Ic-eged-ef 41 Эхийг уншаад атаач зангаас үүсдэг гэм хорыг тоочин бичээрэй. aloS ajeF .... .... 8k-ledeM .... &e-do-moG .... *eyEb T)edef .... .... adlijmef .... Цэгийн оронд тохирох үгийг эхээс олж холбоо үгийг гүйцээж бичээрэй. Нисваанис - Сэтгэлийн гэм нүгэл, алдал гэсэн утгатай эртний Согд хэлний үг. Согд хэлэнд «низваани» бөгөөд эртний Монгол хэлэнд олон тооны «-с» дагавартай болж хэвшээд, зовлон бүхнийг үүсгэгч буюу зөв сайн үйлд шамдан сэтгэлээ ариусган гэгээрэхэд саад болдог сэтгэлийн гэм алдлыг нэрлэдэг билээ. 44 Дараах нэр үг бүтээх -д, -т дагаврын ялгааг сайтар ажиглаад жишээлж бичсэн үгсийг үндэсний бичгээр бичээрэй. Утга Жишээ Нэрээс үйл үг бүтээх -д дагавар “-да, -дэ” дагаврыг нэр үгийн үндсэнд залгаж, голдуу уг зүйлийг барьж хэрэглэх утгатай үйл үг бүтээнэ. ташуур - ташуурд, хөрөө - хөрөөд, бугуйл - бугуйлд, хөгжим хөгжимд, чих - чихд, чулуу - чулууд, саван саванд ... “-ту, -тү” дагаврыг нэр үгийн үндсэнд залгаж, тухайн үгээр нэрлэгдсэн юм шинээр буй болох утгыг илтгэнэ. ээдэм - ээдэмт, сэвх сэвхэт, өрөм - өрөмт, будан - будант, мөс мөст, халтар - халтарт, хөөс - хөөст, гэм - гэмт, манан - манант ... ad - Дагавар Od - Нэрээс үйл үг бүтээх -т дагавар Үйл үндсүүдийг загварын дагуу хувилган үндэсний бичгээр бичээрэй. Жишээ нь: bEyeseeebEcO, FemjigoljO, BidokEmekca -ж - мэгц - маар - аад -х - хлаар - сан - мээр -ж - аад - аагүй -х + уул 98 - даг - вч - хлаар - аагүй - odiB + га - вч - ijmef 45 - seyEb .T%er-i-F &egr-iJ &Eb-U-Eb &-K-e-o-iJ ,T%o-di-B 8erEk &Eb-U-Eb (-ir-o-J 43 + ээ - хүй - ээд - ээгүй -ж 47 а. Эхэд өнгөөр онцолсон үгсийг ажиглаарай. б. Доор өгсөн А, Б, В хэсэгт буй үгсийг үндэсний бичгээр бичээд, харьцуулан ажиглаарай. А Б В даваа, мэдээ, алдаа, оноо, сэхээ, харваа сурга, нисгэ, шийтгэ, өсгө, нийтгэ, гарга оньсого, углуурга, найруулга, давхарга 1. - га4 - Нэр ба үйл язгуур үндсэнд залгаж, тухайн юмны шинж чанар бүхий утгатай нэр үгийг бүтээнэ. 2. - аа4 - Үйл үгийн язгуур үндсэнд залгаж, тухайн үйлийн үр дүнд буй болсон хэрэг юм зэргийг заасан нэр үг бүтээнэ. 99 3. - га4 - Үйл үгийн язгуур үндсэнд залгаж бичдэг бусдаар үйлдүүлэх хэвийн нөхцөл. .Iedh-er-Ek &eg-r-o-S O-D *-i-c-lEb T(l-iN ,Ie-dh-er-Ek T*-o-H O-d aeg-o-g-oN T(-l-iN T) tEk - OderooH I aomiK (edlogerUeN T*ooH aoeeeooH $oH *Eb T*ooH IN ameF .tiedelrUoJ IeD IegoM IEkioF (edediC OcrukeJ aEb alEk adeD aeskorKioD T)eclireH O aomiK aEk *Eb alEk T)eleS aoEkiB ,OjedeeeM IN T*EkeD *ogiN .tiedlKerUoS Ii T)BloH tEkiN tEkioF aUeS OgeM OeeelogeM IN *Eb T)redoH OreF aoroH .(ederosEblB Od &ukeoeS tEkiN ,OcreG *Eb ameF aeseeelijmegroS Ii OeeUEb adukheeF acf aegeneS OgeM *eU aKiB aEkEk aeU &ukeoeS ,OjeneS Ii tEkioF ao aoEkreM ,T%edeH aBeY OdogeM T)eneS « .IedkerEk KEkrKioD $oH ,OsijlEkiB &EbedEkeY alogoH ,&KerEk &EbedEkeY $oH aomiK IcboH ,tiededbf TIEb tieijeoH ,tiededbF adoH OgisoH aU IcboH ,OKeJ IeD *KojioF *eyoH tEkioF O aelrUoJ OjEk » OdroF *eG aU IcUegeloH ,OdroF $oH .IeregBeY OjeneS aeged &erodimeF I aeseeegroS IEkioF OciK I aKiB ,OjEkeoUoS I aenioF (omeH IN $iJ ,OjUEb adukheeF acf &KiN O aelEk Od OmUF .(edeglB .IeregeglUEb aogireF aEb T)eneS &odB TIireY alEk (edUof OjecB (iS TIirooC $-iJ $oH 46 Эхийг уншаад даалгаврыг гүйцэтгээрэй. а. Эхээс зүйр цэцэн үгсийг ялган бичээд утгыг тайлбарлаарай. б. Хэлээр үйлдэх нүглийн хор уршгийг ярилцаарай. f-olee-da. Hoo* H-ol-B-ee-d-e& I S-o-r-geee-sea NI f-o-il-ikE* J-okuye& Jie* Demjig-ol-oa Si-n-o& oa Se-remjile-:-l-oa Je-kujeI. Mea O fe-re-oa Do-imea oa bucit oa Ye-kt K-im-oa fiejeenesI Hegelee-O Hoo* I Ge-rgede( » kEmea M-oehg-o& fede)T DeI Hoosleee-O bE* Jiea Heda JI B-leeO Jia DokuIT fejeI. fileehgoIT « Sin-o& Me-d-ea f-dA Ki--r-oe-hkt d-O Si-n-oee-O NI Simn-O bile-:-O Dol-i-yeee-O », bEla bEecia Jiea f-oilO Ye-B-eeO f-oci-* DeI B-i-kE-oa « file-:-O He-rejO kE-re-k;e-kt bEa f-oeeegeli( Jue* JokucegoljO Jil-og-O f-oikEI. DeUm-O fca Kim-oa Kise& kujege* f-oikEI, Sino& kEdet Sino( Jeet I DebcijO fi--rejeI. Kim-oa O f-B- kt DekEd-o_ MenI f-o-il-oa Se-oe-ku&, B-yO Se-oe-ku& oa Debciye-rI bula. OjelereN Ii alUoF ao &ukeoeS IeeeomoH aU OrioD &emisioD IeeeoniS .T%UEb _oloF aeyoN IEkioF IrogeS ,*KeoiC O aeM *odonioF aelickedEk *KeoiC ao *ejeG IlooeeeH IlEkEk T)UEb Od ÊkUeN ,IceeologubUoG I aenioF OgrodiS OcbeF ,aoiceeisbeJ aediF Ii tEkheoriK O aemioD Ii OeEbeF KheioM OjUEb IodEkuk &ijeF IckirF TIijeoH (iseF ,IceeeliroG aoeseeedbeF Od &ukeoeS OeeoniS aL adKiB aeU &ukeoeS IN tiedeoreY ao &oniS .ôY OeeeeeeoeeeomoN » (edereH *Eb tEkioN ao _ogoJ Ii awroH « ,KheioM tEkheioF IN tEkioF KemEk OeeoniS ,aenioF OgrodiS tEkolioD ao *edleF T*eN IleJ ,OjEkEk aorogoF I &ukeoeS aogireF Oedlub *osiJ ,(emrogeH &edoH ,tEkeM ,OjodiS IEkiof *EkeC tEkerF Od tEkreJ T%edEkeY &enof - &EbedEk-eY &oniS .*-o-d-egEb aiJ TI-i-o-F aem-i-o-D O-s-Eb-l-B tk-i-B 8-i-lub ,*o-degEb aiJ TI-i-o-F aEk-iN OsEb-l-B tk-i-B TIEb 48 Эхийг уншиж, шуналын хор хөнөөлийн тухай ярилцаад, хураангуйлан бичээрэй. “Кирилл үсгийн дүрэм”-ээр “ш”-ийн дараа “и”-ээс бусад эгшиг бичдэг цөөнгүй үгсийг монгол бичигт “ши”-ээр бичдэг тул тэдгээрийг тогтоож аваад нэмэлт жишээгээр баяжуулаарай. Жишээ нь: шунах- шинуху, шударга- шидургу 100 түш - хуур - хүс - сур - 101 K-uk-r-iJ ,,, шөрмөс шүүдэр O-eeo-gEb ,,, шуурга шүд O-eero-giS ,,, O-ee-ed-eD ,,, O-ee-o-ee-oN ,,, K-s- K-f ,,, Kl-KeredbeN ,,, O-eeo-gro-f ,,, шалтгаан шуудан Дараах үгсийг үйлийн төгсгөх нөхцөлөөр хувилган бичээрэй. Цагаар төгсгөх нөхцөл а. “Авах гээхийн дөрвөн мөрт” сургаалын хэсгийг уншаад эхийн утга санаатай хэрхэн холбогдож байгааг тайлбарлаарай. б. Таталган бичгээр бичсэн хэсгийг хамтран уншаарай. .O-y-eF O-d &uk-eo-eS O-d-iS K-ed-i-F ao-m-i-K ,O-y-eF O-d aem-eF O-d-i-S K-ed-i-F T(-iM Биеэр төгсгөх нөхцөл - %T - moI - lokEt - lo)T - bEI - joKI - joeeoI Үйл үндэс aedU-K aEb-r-ioD aiJ Ocei-dr-iY < aedU-K O-gi-s-oH O ao-mi-K IcboH aedU-K O-diN O ao-mi-K Ic-UegeloH aedU-K TIireY O aomiK IcledoH aedU-K OdeyiniF O aomiK IcmerogeH 50 Oeeisheo-f ,,, KEkEkioJ ,,, шавар шууд - kEreI - gereI - dokEI - dogeI - It - kEcI - gecI - (, - it O-s-o-Y aEb-r-io-D auJ Ocei-dr-iY < O-s-o-Y O ao-mi-K OgeM IchemEk _ukreH O-s-o-Y O ao-mi-K ûkr-F Ick-emEk O-gr-o-diS O-s-o-Y O ao-mi-K Oo-gloM tedEk IcmereH IN IchemEk O-eeiiEb IEk-io-F &o-niS OsoY O aomiK IcEk-i;k-io-F 49 а. Дээрх дүрмийн дагуу дараах үгсийг үндэсний бичгээр бичээд тохирох үйл үгтэй нь холбоорой. б. Үүссэн холбоо үгсээр өгүүлбэр зохион бичээрэй. шувуу шүлэг OgeliC T)lBef aU tEkf + f-oik;i-kt O aeyB + л + сээр хайр f-oih:-l-kt 102 HeU*T He-U* 53 л + үүл+ дэг уур &odinukB Ii tEkrKiK ,OjloseD Ii OsegBloH IN &odinukB *ogeF IcrF , + eeeriS I &ukeoeS ,OjegeroN aoereF .tiedEkoniK Ii IodEkeriF ,OjoroS Ii OciK ao &egroS « aU IseeEb tieorioslejUoC ,eD IseeEb ao Ii TIEb IckemEk tieiluk *ogeF « Od ôN » tEki;kioF Od aemogeY IEkioF OeelB ,OeelB « ,» aioM &eG KelioD *ogeF aeseeeredEb ,IEkioF tierEk OeeelrogeF tieelogomeF IEkiof tieiluk ,IEkioF OeeoreD I aiseeoD *eU tieiluk *ogeF . aeeeomoN I aiseeoD *eU &eG ao (eeEkeoM KsKF acf IEkioF IreyicbeD IckemEk KsKF acf &ukeoeS IKheerEkeD IckemEk tieiluk *ogeF ,aioM aomiK .T%UEb aeskicub OjemEk » aioM &eG ao (omoF aeD _omiK tEkeniC IodeD ,T%UEb IeD *ogeF tEkeniC IodEk KelodeiK OjelerUeH I aEkiN IeD *ogeF .T%edeloH acf adlelEkeM aorogeH ,_edUeF aEkbioJ aoEkiB IEkioF IN aomiK tiedeoUS &edogeseF *eU *ogeF .(edUEb OjeyiliK tEkBF . eyiriK aL *eU aosUeD aEb I *EbioF tiedlUeD aeliF *eU aegeeeoF ,IreyicbeD I *ogeF _odEkeD .ad aeskeriF rEkilioF , egroS OjEk + р + уул + на 52 f-eg-o* f-og-o* aU IeC + саар &-o-d-i-n-uk-B *-o-g-ef өнгөлз+н л + уул + ж .O-eeed-i-C O-jes-eJ I ao-m-i-K ae-m-i-o-D O-s-Eb-lo-d-o-S I êdr-F O ao-mi-K aEk-iN 51 а. Эхийг уншаад бүтцээр задалсан үгсийг зөв холбон бичээрэй. б. Уур бухимдлыг галтай зүйрлэснийг тайлбарлаарай. в. “Уур биеийг зовооно” сэдвээр ярилцлага хийж, уурын мунхгаас гарах уршгийг жагсаан бичээрэй. Дараах дүрс ялган бичих үгсийг холбоо, хоршоо үгээр дэлгэрүүлэн бичээрэй. өглөг Дараах бичил эхийг үндэсний бичгээр бичээрэй. Өөрийгөө хянах чадвар нь тухайн хүн нийгэмшиж оршихуйн гол оньс юм. Өөрийгөө хянаж чадвал эрхээ зөв эдэлж, үүргээ зөв биелүүлж, хариуцлагыг ч хүлээж чадна. Мэдлэг боловсрол, сэтгэл санаа, зан ааш, ёс суртахуун нь тухайн хүнийг тодорхойлно. 55 а. Дараах зүйр цэцэн үгийг эхтэй холбон утгыг дэлгэрүүлэн ярилцаад өөртөө дүгнэлт хийгээрэй. б. Зүйр цэцэн үгсийг үндэсний бичгээр бичээрэй. Залхууд охиноо бүү өг Согтууд морио бүү өг Залхуугаас заяа зайлах Зальтнаас шударга холдох Нэр үг бүтээх - dea дагавар 56 бүхий үгсийг үндэсний бичгээр бичээрэй. Залхуу аймхай хоёр Зориг ажил хоёрт хортой эрдэм оюун Залхуу хүн гэрийн буг Заваан хүн хувцасны буг Залхуугийн гадаа түлээгүй Залгидгийн гэрт хоолгүй хор Залхуу хүнд шалтаг мундахгүй Зальхай хүнд ааш мундахгүй 103 - dea туурга зүтгэл сэтгэл сая сурлага жигүүр зориг .O-ee-l-B *o-d-egEb O-s-Eb-e-di-l-ij-if O-d ao-d-l-i-F ,O-eel-B ae-ceS OsEb-edi-l-i-ji-F O-d aEk-i-o-F IeD *ooH ao (omeH Od KeledEkioF OcsioF ,KedeM OcroS aomiK O aegecogoH (eC aomiK OgeeeleJ .&erogeeeleJ IN aosUeD .IeD &elEkosioD T)Eb ao &UoD *Eb T&eD aU T%eC T%ioF TIEb ,OeerocoH OjerogoS ,OeeogeS *EkioJ ,OeeubleD IsUoH Auk ao &erodimeF Od AuboH O aedeD IN OeeereH I *omeF aU aoEkBF OdeegeeeoF OC aoEkEkeD .OdeM *icoF T(eooF IN OgeeeleJ « ,aeleeoZ OjEk » aeloF IsegreM Od aomiK OgeeeleJ « OgeeeleJ .aeskeriF OjelijmegroS OjEk » T%elUeJ T)eyeJ acf OjEk T%BeY IskeD T)eyeJ *Eb IEkiof KlUeD OjeliF I tieeJ .(edUEb IeD OgedoD &ukeoeS adeeemiF aomiK OgeeeleJ .IEkioF adlijmeF *Eb IEkiof KKioN OjeliF Ii OgedoD ao &ukeoeS aoEkodEkorioM IeeeoD ao &UoJ aUeS ,*edlKeD _KeD ,adloloF ,aeseeorogeH OdiN ,aeseeedoD &ukeoeS .IEkioF tierEk OC ,IEkioF OseN OdroF aKiB TôgeY aeskEkerEkheioF IjlEkF I tieeloeeseyEb *eyEb aEked aejF ,IEkioF KedkelEk *eU aUeS OmUeD .IEkioF KedkelenioF OD aoosB ,IEkiof OeeericbeF *od T(ooJ ,&EbUEb &eG Od &ukeoeS « aooclogkeoM *Eb OeelB .ôY (edireY aemEk » T%edloF &egreF O-g-e-eel-e-J 54 Эхийг анхааралтай уншаад, гол санааг 30-50 үгэнд багтаан хураангуйлан бичээрэй. Jie* kEkE-re-: M-oi-* DO f-o-r-ojeI. Se-oe-ku& Jiea fe-rig-o-seeejO, f-ole^ f-oi-kt fca f-oeeege-re& febcO, Jiea, Geeeca KiO DeI fkt Jua Ni-:-ld-O kE-ret DO Je-rojO Ye-B-ee-sea Cide-B- rI bEa kEm-d-O f-oUla, bEUee-sea B-ukE-oa Geeeca : febiye_ Doi-r-ol-kuA Jia fe-buye-sli( Kim-oa fel-d-e-rsiee-sea kEdet. Weekgoejel-B De-ra bE* f-rd-e^ N-o^ d-O YekEda kE-kE-re-: M-oi* DO f-oroeesea fejeI. Se-oe-ku& Jiea fe-rig-o-seeeee-sege* He-d-eg-O Se-oe-ku& oa DeehkEkt bE* Si-oe-kEjeI. fna Med-O Ciek)T fide-: f-oi-kEI kEjO f-oibE* I bEa Hog-ola fi-re-: foiIT dO buA fe-ye)T bEa B-cegea f-B- rd-olejO, f-oibE* DO bEa kEle-kEoa, SenejO bEU%T oO? kEjO .T%Ek OjeriF OjoroF IeD tEbeS aeeeegEb aoEkiB aeseeUEb alogoH ao &edogeS tEkenkeF OjelegeyeF IN acf aukF BlejeogkeeW .IejelukF OD (edeF ao *ioM Od adeN aloD (edogeS aesEk Oo tEblB KriK IN Od aegeneS &odB /tf « ackemorioD asEb BlejeogkeeW OgeM IEkioF (iloF aL *odeioF O aoroF aoEbioD OD (eC adrf *edlef tiedEk BlejeogkeeW OD _elogeF tEkiN .T%Ek OjUEb aicemrEkeD IeD êJ aU alogeF BlejeogkeeW T)edoF Od aedeH T&edUEb OjBeY *ogleF *eU aEkiN Od aEkodiS aeeerB aeskolUeS IniM Ii OiK aceeeG « aomiK tEkF OjerBeF acf &oyef aU BlejeogkeeW tieiC ,airEbleJ OjEk » alerUeH Ii T)UEb OjKrioM aEb acf &ukeoeS IniC Aub Od KukheiF « ,aoegosonoS Od &ukeoeS aU tEkF IeD aoEkoEk aceeeG aedimeF OdeeismoyeF OmUF aeseeoroF IN KiB OjeneS aemEk » Oo ôY aeseeolB OD (eleeef aoegeyeH aeU tiesbeJ *eJ OjicoF Od TîoS aEkiN OeeisoroF T)edoF aEkiN .IejogeS aelubeZ IN Od OeeUEb OjeroH Od ôN &eroH (ogoJ aU adioF T%-Eb-eD I-i tEk-r-Eb &--B I-eD a-d-eH ao &-uk-eo-eS .OyedeeerEb _oloF (omeH OsEbogeS aegeH *eyoH ,OyukriS OsoF ao (odeooH OsEbreG aereN *eyoH 57 а. Биеийн ба сэтгэлийн гэм нүглийг ухаарлаар засч болохыг үлгэрийн үйл явдлаар дүгнэн ярилцаарай. б. Үлгэрийн үргэлжлэл хэсгийг үндэсний бичгээр бичээрэй. ... Вангонжалба хар цагаан чулуугаар сэтгэлийнхээ гэмийг зассан түүхтэй. Муу үйл бодогдоход хар чулуу, сайн үйл бодогдоход цагаан чулуу өмнөө тавьдаг байсан ба сүүлдээ цагаан чулуу нь олон болсоор сэтгэл нь бүрэн гэгээрсэн гэдэг. 104 Ч.Дандаа 59 60 Дараах сургаал үгийг үндэсний бичгээр бичээд, утгыг тайлбарлан ярилцаарай. Чихэндээ нүгэлт үйлийг бүү сонсъё хэмээн хичээгтүн Нүдэндээ самуун өнгийг бүү үзье хэмээн хичээгтүн Амандаа чалчаа шалигийг бүү өгүүлье хэмээн хичээгтүн Санаандаа хортой сэтгэлийг бүү үүсгэе хэмээн хичээгтүн. Энэ дөрвөн үйлийг хичээн чадваас хэдий бурхан эс боловч сайн хүн болох нь магад болой хэмээн сударт өгүүлсэн байдаг. Эхэд буй дараах үйл үндсийг хувилган бичиж дүрмээ сэргээн бататгаарай. үүс - + - гэ - сэн - сан - ээгүй - аагүй - мээр - маар -ж - вч - хлээр - нгүүт сана- + - гд 105 -ж - вч - хлаар - нгуут .aeeeU-eS IN IeD *U-eN _-o-K-eD aeeeeF ,aeeeU-eS IN IED $-F (emU-eF &U-eF tEkodiJ T)edeF ,(omoF *ogeF ,&oniS tiedsKF *Eb IeG aU OKukrF (eeEkeoM IN aEb TIEb &EbelEk *Eb T*EkioF .alub airenF ,OeeodB aolKecukrF ,KedeM aL acf aeseeedoD aegeeeoF OeeelicogeF ,OjedeeomoF aelrogeF ,OjeleeodboH aoniS tEkodiJ T)edeF ,OjelijmoroD aEkeoiK adeeD ,iC Ii KemEk (eeEkeoM .IejeF tieduk (eeEkeoM ,,,« =aeged » IloD OdinedrF « OKukrF KedeM OlioF OjireS Ii IckemEk ,aelijmoroD I aoosB aomiK (eeEkeoM aoEkiB &egroS tEkioF aUeS ,aEkrEkiK aEb I *EbioF IceF ao aoosB ,OjeyisUoF OlioF I *ooH T%edeG acf OeeeneS OlioF Ii asoD aeleeodboH aomiK (eeEkeoM .tiedEkriK aelrogeF ,OjeeeregedeF OjedereH ,OjoniS ,OjenmedrEb ,OjoneJ aosoroH ,Ojenkeiluk OjBeY *Eb OsB OsoY aedKireD KerUEkemedeM » TI IB OeeeregeeeoF OlioF aEb I aKeD .IKojemEk (e-eEh-eo-M 58 Дараах эхийг уншаад бие, хэл, сэтгэлээр үйлдэх гэмүүдийг тоочин бичээрэй. oa Jerci^ I Doil-obsi-:-lbt. Dog-osideI M-oi-rde-det f-oije& B-d-o& bEIT Kim-oa O Goo& Jeet Doi-r-:, fi-re-kEd-oI Jia Ciehku_ Hegea kEme-: So-rgemjI B-l-oeesea Ded-oI f-oikEI f-oiehkEre-kEhsea NI femid-ore& oa D-om-O Jia Domda fe-rbt Sieee^ Ji& I JobEleet bErkEsiye&, feyo& Doiksi:-rI De-:a fca HoiisI foi-r:-ljI Jia Heled-eI Deiisoa B-ljO Hobu-rebt. f-og-o-rcO f-od-oeesea De-d-oI f-oikEI oa feeeeleeecI fijeg-ord-ea N-og-ooa De-ii-cigooa Deri:dea Hemo( M-oehgo& dO fcikt NI NesO NoikcijO, DoiehkEjI Yisoa NesodeI bEUeeO Jie* Ne-sO N-oikcidet. Dem-ojia I De-de* f-i- r-kEa dO H-oor-leeedejO f-ole^ SoiI Del-buge-oa B-ceee-O Jeg-o*T oa DeI Secea O f-oikua B-i-rda DeI Degeg-oljO f-od-oge-oa, Hoehku-re-oa NesO DeI Dem-ojia KibE-:a Jiea fcikt Yiso-kEI bEge-d-o* Yisoa Тэмүжинийг хүчирхэг болгоход нөлөөлсөн гол хүчин зүйлсийг тоочин бичээд ярилцаарай. 62 I _oloF &ogkeoM tEkeY OdedmoD ,OjlogiiEb aelukmF aiK aii t IioF O aogeJ IEkeleD aeseeUEb OjosriioN I aemioD _oloF aii IeeeoD ,OjEkireS *icoC AukheoleS ao &iseEkriF &oyoS aii IEkeleD ao (eC aii aii IEkeleD aii OnioF OceoukheeJ aBloH I $ioD AukheoleS aeskerEkheioF ,aeseeubrogoD aeii *eii tieeD I &isregeyeD aedeegeH _ukheiC &B aomiK tiediliS ao &iJ aegkeiM adeeB aejF OdoseY aoeyuk OdeeBoF aukijrB .tEkoliB ao &BF ao "2611: &iJ airoM T*eH aedeegeH _ukheiC aKileD aU IedeEk aeH T%EkiN aii T%iS aii T*eS aKireD tEkF ,*odegEb IEkosiY tEkicF OD *ejeG KemEk (edlB .Iejinesf acf aolEkioF a-eg-eee-of O-eeeo-o-g-o-liJ aeluk-mf ao +ukh-ei-C ae-jf .IeD as-o-D îjo-H &Eb-o-d-B IJ al-o-H ,IeD as-o-D O-d aimeF &-Eb-o-d-B I +o-lef 2 1 Эхийг уншаад газар ус, овог аймаг, хүний нэрийг ангилан бичээрэй. 61 Үйлээс нэр үг бүтээх “ - go*, - K* ” дагавар нь гол төлөв тухайн үйлийг гүйцэтгэх багаж хэрэгслийг заасан нэр үг бүтээнэ. Харин “- gorI, - KrI " дагавар нь үйлийн үр дүнг заасан хийсвэр утгатай нэр үг бүтээнэ. 106 3 Э.Эрдэнэзуу. Монгол бичигт суралцах зугаатай тааврууд. 64 Эхийн үргэлжлэлийг уншаад Тэмүжинээс суралцах зан чанаруудыг жагсаан бичээрэй. 107 ,*ogedeH ,*ogicreF « » *KiliB ,*KuklioD IerEkelodiN aUeS OcreeEkeeF KEkodiB tEkioF T*eN acf alUoF aU IrBegeD » *K - ,*og - « . IeregijeF Ii T(eooF IB OjEksKF ,IrogEboJ ,IrKiskioD ,IrKiskiJ « OjUEb aiziJ IeD » IrKiciF IN IleF .IeregoloF Ii T)egliF IrBsUEk IN IleF ,OdedB &B aeseeeregejkeeF Ii IedeeeeooF ",,,,: IerEkelEk aEb OgireH KEk-od-iB tEk-iof I-r-B-eg-eD .IEk-i-o-F (e-d-l-B ae-y-oN Ir-i-B ao-m-i-K ao-er-eF ,IEk-i-o-F (e-d-l-B &Ek-emF Ir-i-B Od-oM acef *eii (egeJ ao &EkeS &KioF ,*ogedmoD ao &esuk ,&isioF *Eb aijomeD aegreG I &odiiS aEkreM $ioJ ,aegeeeoF acroH ,(iroJ OgedeH IeeeoD aeii *Eb OdiN IedeeoC IedleG ,OjiiedeioF aosioF *EkeskecemeD T&eD IceeodleyilB aodlelejloF ,OjecemeD aodlosirioF aii TIioF aii ,OjereH I &orioD OjeF OdlecemeD aKoriS aiseeoD ao aoicledKeN aU OeeeleyijmirEb *Eb T*Ekiof _erF aEb T)liroJ aii OdEk aU IodEkeriF aEb OD *eG (iS T)eZ aeseeoeeeoeF I aedeeomoF &ogkeoM aeloF .tEblB KlKenukbioD aeeeeoogrodiS I aedegrogoD IEkesiF adUeN ,OjlogoroF (omeH Od aof 9811 I aijomeD aeskorioD IeD tEkrEkioD _KeD AuboH » aegeH _ukheiC « ,OjeleJ aelijmKrF Od aEkeriS aegeH ao &ogkeoM T)Eb ,tEkeY OdeorogoH O aof 6021 , 5811 .IEbeoUereN aemEk 18 O aegeseeoF &ogkeoM ,OjiiEb Ojuk aegodloloD aii T)edoF 23 aeii _oloF aeseeecegeH « ,OjlogoroF Od aogoliJ aEkiN I (emiief tierEk aliioF tEkeY » KlKodiriB aeii _oloF aeseeeredB ,OjeeeeoodmeH (omeH *Eb "aegeH _ukheiC: aijomeD acf TIioF anF .tEbEkodiB I KiB O aegeseeoF &ogkeoM ,OjEkKreS aukeD I &odEkiN ao &ogkeoM êloF ,KlKenukbioD aelukmF *Eb OsoY TîJ aEkoeD I (emiieF (ileeH OeelogiiEb I _oloF OrioD *ogloD tEkeY O aedosodeioF &ogkeoM *eU .tEblKodiriB *eii ôeelef ôeeleF I &ecKioN IcediroF 63 Дараах тааврыг таагаад дагаврын ялгааг нүдлэн тогтоогоорой. 65 Дараах уртатгалын хэлбэрийг сайтар ажиглаад, жишээлсэн үгсийг үндэсний бичгээр бичээрэй. Эгшгээр төгссөн үйл үгийн үндсэнд залгах бусдаар үйлдүүлэх хэвийн - ge , - kE, - iye дагавар. Уртатгал Тайлбар Жишээ ЙА-ийн уртатгал (ЭЙЭ) Үйл үндсийн тэргүүн бус үеийн булаа-, мяраа-, хараа-, угаа-, тушаа-, урт эгшийг Монгол бичгийн хэлэнд долоо-, ороо-, хичээ-, эмээ-, мишээ-, их төлөв "Ye - йа”-ийн уртатгалаар үлээ-, ханиа-, суниабичнэ. ГА-ийн уртатгал (ЭГЭ) Дараах үйл үндсийн тэргүүн бус үеийн урт эгшгийг “ge, )T, kE, kEt - га4” -ийн уртатгалаар бичнэ. тархаа-, унагаа-, залхаа-, гүйцээ-, үлдээ-, түгээ-, өнгөрөө-, агшаа-, хөнөө- ,,,,, OjereH $ioJ OjereH OgorB OeeelukoF *KioN aKiB ,,, aeseeelrogef OsB OsB aosUeD aKiB ,,,,,, aejf ,,,,, T)eyeJ ,,,, Od aosEbF IEkiof Kedif *Ekiof ,,,, Od aKEkiof IEkiof KiskeiS IeeeoN Дараах зүйр цэцэн үгсийг хичээнгүйлэн бичихдээ цэгийн оронд тохирох үгийг гүйцээгээрэй. aeU *Eb adKiB IEkiof OgorB ,, *Eb Osof aeyiliB IEkiof *ukh ,, 66 IeleD ,,, I &osoD êdrF ,, I aeseeologeD .O-d aey-eF IN aU-eS ao 8-o-li-K ,O-d 8eelEb-o-J IN aU-eS O ao-m-i-K Эртний монгол хэлний BlI - гэдэг үйл язгуур булаах гэсэн утгатай. Хожим - ya дагавар нэмж бичсэн бөгөөд зүй бусаар хүч түрэн авах утгатай Bliya гэдэг үг болжээ. Мөн нэр үг бүтээх - eeeI дагавар залгавал ёс бусаар мэхлэх утга бүхий булхай BlieeeI гэсэн үг үүснэ. Ардын уран зохиолч Д.Пүрэвдоржийн “Чингис” шүлгийн хэсгийг үндэсний бичгээр бичээрэй. Амар заяа хомс доголон нулимст хорвоод Аврах тавилан мөхөс долоон үеийн тэртээд Атаа хорслын манцуйд Есүхэйн хүү өсөж Аян дайны онгодоор есөн тугаа тахисан юм. 108 Огоорох - орхих, хаях, мартах а. Дээрх эхээс гадаад үгийг ялган бичээрэй. б. Чингис хааны байгуулсан гавьяа өнөөг хүртэл үнэ цэнтэй байгаагийн учир нь юу вэ? Дүгнэн ярилцаарай. в. Чингис хаан дэлхийн хүн гэдгийг нотолсон өгүүлбэрийг эхээс олоод хичээнгүйлэн бичээрэй. 68 109 .acroH IjegEb O aomiK IclijeF ,acroH OdiN O aomiK IceeijeF .Od aejF tiilirheD acf aKEbiK aijomeD .TîioC ,iS aeseeeleeBoF *eii &ogkeoM &B aegeH _ukheiC aEksKF I aoriK tEkeY O aeyijmEk aii IEkeleD IeeeoD ,aegeH OdeeismeeeUeG aeseeologUEb IrioD AukheecreC aU IEkeleD aU TIioF aU Ii T%oroD T%orioF ,OjeglireF I &edUEb tEkledeM O aeduklorioD aomiK ,OjEkireS T)reF KEkodiB aodelUoF ,aegeeeoF aeskKhioF OjBloH aolKodlijlioS I aegeeeoF IEkeleD aU OnioF ,aomiK OdeyubeG ao &elEkedeM O aegeclireH aU T&eD T&eD O auked OmoD aU IEkeleD ,OjubleD Ii AukF O aeyijlioS ,OjlogenukoD aEkeoEkiN I aoKoN aoriK _oloF aii OrioD aeskKhioF OjlKenukbioD aeseJ IegemreG O aosodeioF &ogkeoM ,aedooS ,aojkeeJ OdredleF ao tiireC ,*odegEb aeskelEkheioM adirKF I aedosodeioF &ogkeoM .alub aioM aomiK tEkeY aU IjmelioF Ki--r-oa d-O N-i-kE-oe-kEhsea Y-o^. Jia 80 HobuA JI M-oehg-o& oa fjee-d- O fi--rkEe-sil-d-O f-o-r-oa N-og-ooa, fw-oi--re{I kud-e-oa, fe--re-$, fw-oi--ro-pt Jia S-oy-o& fema Jia Ye-kt J-oe-hkuA Doib;e-re-hsea Jie* Heye)T DelejO, Dele-kEI Jia Kim-oa Miehgea fema Doi--rbEljia \ul-omwD* N-od-o( Neiile-:-l-ohsea fca file-:-O, 7 SeIT 770 felw--\sen-d- * oa kua I B-i-:-da JI Ne-Q-l-i-y-oa, f~iDlw-*, Me-\w-d-oa O Hegea B-l-oa De:a O Jelgemjileeeci-oa NI 5 JI Del-de-iil-kEjO bEii)T bula. Ciehku_ Hegea kEme-: fel-de* CoO Dele-kEI Jia CikuA fna f-oiIT f-ca f-d- okt Ki--rde&T Ciehku_ Ye-kt M-oehgo& f-ol-o_ oa fjea dO f-r:-bt. Do( Jiea bEii-g-ol-oge-oa, Ciehku_ Hegea I M-oehg-olcooa H-o-rejO, Yisoa Kil-dO Cegea M-oi--rea O De-ri-:%T :f-kua dO" De-yege* f-olegea bEr_ Ji& B-yO 1206 f-oa dO f-on-oa 4 Хичээнгүй бичгээр бичсэн хэсгийг хуулан бичээрэй. 67 Эхэд байгаа үйл үгсийг холбох эгшгийн дүрмээр ангилан хүснэгтэд ялган бичээрэй. 69 өгсөн, байгуулсан, сүлжилдүүлэн, үндэстэн, нийлүүлсэн, булаалдагч, оруулж, хамтатгаж, өрсөлдөн, төрсөн, бутарсан, бүрдүүлэв 70 Гэдсээр холбосон Үеэр холбосон - -elUeN - -e-ro-geJ - -is-iK - -os-eeoJ - -eroN Aukhe - - -edliK - -e-no-F - -lUeH Дараах үйл үгсэд нэр үг үүсгэх "- ehkuA" дагаврыг залгаж бичээрэй. - -ecreC Эхийн тавдугаар хэсгээс тохирох үгийг олж бичээрэй. /дэлхий/ дахин ........... tk-f ........... эх /нутаг/ дүр /байдал/ эх /үүсвэр/ Эхэд буй дараах үйл үгтэй ойролцоо утга бүхий үг гурваас доошгүйг бичээрэй. 110 ≈ ≈ ,,,,, ≈ ,,,,, ≈ залгамжлах ,,,,, ≈ ,,,,, төвлөрөх ,,,,, ≈ ,,,,, зонхи ,,,,, 72 *-ioD auk-eD ........... In-io-f өнөө /цаг/ түр /зуур/ ........... дахин /давтах/ өнө /эрт/ ,,,,, 71 ,,,,, .aeeeUeS *ejeG aeseeisheeJ OjeleeodoN ,aeeeUeS aedmoN IeD &uk-eoeS aEb OD (odoN Шууд залгаж бичсэн үс хүчил царай гэгээ шүлт оюун баян - li( - liit Чингис хааны хүзүүг харваж шархдуулсан Зургаадайг үнэнээ хэлж хэргээ хүлээсэнд өршөөн Зэв хэмээн нэрлэж, насан туршийн үнэнч нөхрөө болгосон билээ. 111 ^-icr-e-J K-e-X--mukrf Ii Ogr-od-iS Iceeniof O aegeH +ukhe-iC acf T)Eb aegeH _ukheiC aogeS adeH ,OjejioF aleH AuklorioD OdmeH aii KijoesrEk O aeseeUEb aomiK IedeegeeeoF aii &odB &ejioF O aKeD Od AuboH Ii tEklijmeD O aeloF aoereF IN OdedlisbeD acUoeeediC OjeyiliK OjlB IedirogeS IrUEb $ioJ adlijmeF O aKeD IN aeskisbolioD aii OsodeioF &ooG IN Auk aU aii IeeeoD areD .T%olB tEkiN &ecKioN aeii aii TIioF (eC I airogoD aicroF ,&edUEb aelenioF *eii $ioJ IclooG *KioN ,(edediC Ojenkeiod aoosB OreY aoEkuk aosUeD T)reF OeeecireH aukrEk IeD tiededeM aUeS I aegeeeoF .IejUEb .&uk-e-o-eS I-edijmereS OD (e-C O-eeegr-iJ ,&uk-eo-eS Ied-lijo-ged-eH OD (e-C O-eeEb-o-J хөрс нуруу бут He-ol-i-cileee-sea bula. kEji-ye-da f-oi-neecI, HeU-re-deI Ye-B-ee-O JI S-o-rgea fjea de-kEa Ded-oI f-oikEI bEIT bEIT d-e-kEa Ciehku_ fee-da N-oi-:-oa, Ce-rit DeU-ci-oa Jiea CekE-rle-:-l-d-et bEUbt. d-e-kEa Held-ejO f-o-rbEeesea Kimoa I Jihsia DO NI Ji-oe-:- : bE* f-i-re-ksea B-lbEcO fjea De-oe-:-det bEUeesea O JerkEce-kt kEd-oI f-oibE* DeUsoa Ye-B-ee-sea f-de-kEoa I CO f-oi-r-o-siyea Sid-o-rg-O f-oi-neecI, Cide-B- rili( J-orieedea B& YosO JI bE-sa fel-deeed-eg-ol-oee-sea f-oi-kEI. fe(T Je(T, Ye-kE_ DekEd-o_ Jiea Kied-ole-: f-oljea O Kim-oa CO bEUeesea Yo^. kE-: de-kEa Ge-rol-deI f-kE& fe-re-oa, B-g-o& Ye-B-eesea B-l-oa Dod-o*T YeehjO B-i-rI Jia f-o-B-( feUme( fca N-oi-:-oa Jiea B-iri-d-o-:-lohsea B-ikE-oa De-dea O Silgeg-o* B-lgea f-oibE* oa f-ide-kEld-O Side* Jeet, Noi-:-kt De&T bE* Cide& febuye_ I Goo& Ciehku_ Nikt De&T bE* Si-d-o-rg-O f-oineecI Дараах өгүүлбэрийг толь бичиг ашиглан үндэсний бичгээр бичээрэй. 75 Нэр үг бүтээх - li(, - liit дагавар бүхий үгсийг үндэсний бичгээр бичээрэй. 74 а. Эхийг уншаад “Шударга занг эрхэмлэхүй” сэдвээр эх зохион үндэсний бичгээр бичээрэй. б. Хоёрдугаар хэсгийг хичээнгүйлэн бичээрэй. 73 OeeeyiroH Ii TIEb Od OeeirEb I _oloF aeloF « IN I &ukeoeS .aodeeeyiroH IN I &ukeoeS acf aemEk » OeeeooF T)imeH IN TIEb OsEbeyiroH .(edUEb aeseeegroS ,OjelodEkeD Ii OsoY OrioD aegeH _ukheiC &edoH ,ae'ukrF I ôriJ OdEb ,OgrodiS IceenioF ,tiedicbeD OlioF I *ijiK $oH ,(emrogeH KlKukiK aenkeeZ ,KEkeoiS aeleleY ,tiede'ukrF I $F OeeodeeH IEkioF IrBegliF Od OderooD OdEkeD aEked tEkolioD O aKiB aEk OdeyireH ao *EbioF aoEkiB tieeJ IedisogoD O aKeD tEkreJ (edubleD T)eneS aEb O aeloF aoereF *EkenioF I _ukheiC IN *eniC Od OeelB aejF aUeS aeseeediC OjeyiroH I &ukeoeS &eleyeF aii olP |reM Od IeeeoD anF .ôY aeskEkriK _ukheiC: O aKeD « =IN aeskicub Od &e;kedmeD ao IclooG $ioD ao &UoD IN OeerukeJ aeledUeN "ao IN aEkriF aoereF ,OgedmerUeN tiedleyF aoEkiB aoogiS *Eb OsB aejF IN OeeelerUeH aelodeiK I aKeD .IejemEk » IomeneS OdeM tEkF tEkicF ao *EbioF acF tEkicF aeged IeD OseN aosiY *eii *odf *odF OiK aijomeD aeskericonioF ,aijkEkrociK êloF êloF ,OjijegeeeoF aoreD aeii aosUeD *eii ôeeleF ôeeleF ,aedosodeioF &ogkeoM *EkeskUedeioF Auked aEkoeD O auked IEkeleD ,&EbeliseeeniC aeseeolB aedlKeoiJ aii OrioD T)oeF .alub OgoliJ aEkiN I tiireC aemioD aEbreF aodEk ,adlologUEb aeyukoJ aUeS ,OcrukeJ *Eb tEkeY aegedeeoD Ii OdEb T)lukeS T)keiC O aeloF aoereF Od KEkodiB I _elUoF IEkioF IsodiB &B IEkioF OeeloF I &ukeoeS .IjEkedeM IN tiedEk aEkeD tierEk alUoF ao *EbioF _ukheiC ao aoosB OKeliF acf OeeoreD aelUEkrociK &ediroF Ii OeeeyiroH aologegeD I &ukeoeS ao *EbioF *Eb areD .ôY aeseeUEb OjeglB =aEkeD aoKEbiK îcreJ OeeeyiroH I &ukeo-eS OsB Ii TIEb O aegeH +ukheiC .*emeF O-d TIEb &Eb-B-eY *eiJ 8eeJ ,*emeF O-d air-oM &Eb-B-eY *eiJ êJ 76 Дараах эхийг уншаад тайлбарлаарай. “сэтгэлийг 112 хураах” гэсэн үгийн утгыг 77 а. Чингис хааны тухай Италийн алдарт жуулчин Марко Поло юу гэж үнэлсэн бэ? б. Эхэд өнгөөр ялгасан үгсийг бүтцээр задлан тайлбарлаарай. 78 Чингис хаан ард олондоо хүндлэгдсэн эзэн болохыг илэрхийлсэн хэсгийг хичээнгүйлэн хуулан бичээрэй. жигнэх, гагнах, эгнэх зөгнөх, сөгнөх, тэгнэх бигнэх, цэгнэх, чагнах агнах, тагнах, тугнах Эмийг тунгаар хэмжихийг тугнах гэж хэлдэг. aedimef (erUef tEkemiC Tîlef T)roD IodEkerif tEkiof aoEkoEk *omeD TIicef ^f aosUeD б. Дээрх үйл үгсийг тохирох нэр үгтэй нь харгалзуулаарай. T)BloH KEkodiB tEkiof =IN *EkilioF OgodeF ,OeeukroD OeeukooZ aoEkoEk Тайлбарыг уншаад жишгийн дагуу холбоо үг бүтээгээрэй. Үйл үг бүтээх "-ги - ku" дагаврыг авиа дуурайх язгуур үгэнд шууд залгаж бичнэ гэдгийг анхаараарай. Sel-kuA Ze* - шаа шуу cий хүү KiO SiI - He* - kEI De* - цал ZoO - Ji* - шар Za - Do* - kEokEoa B--ro)T Goo& хар Ce& - CeI дар f-osO Bljomo* жир Kihji^ CilegO fedogO тур Se* - kuA - Үйл үг бүтээх сар дагавар Тодотгон холбохын -х нөхцөл 113 .T%Ek-Ebr-i-K IroM *ejeG tk-lioJ ,T%U-K-i-B ao-mi-K O-d aEk-i-o-F aelEk-i-oJ 8e-d-le-y-f .... O-r-i-o-D Iceen-io-f .... .... $-o-H &e-do-H .... .... O-d-Eb а. Эхэд буй "шагнах" гэдэг үгийг бүтцээр задлаад дараах үгсийг үндэсний бичгээр бичээрэй. Нүдлэн тогтоогоорой. OeeenkeoD 80 Эхээс тохирох үгийг олж холбоо үгийг гүйцээн бичээрэй. .... 79 f-oi-kEI CO B-I IT. DelekEI de-ku%T bEUee-sea B-lbt oO? Sit Hegea DomdedO Jegoa O foiIT dO Dosa kEmea SeoekujO foi:lehsea Ciehku_ bEa Se-Ua N-oi-:-oa oa Jiea La fecI Yi--rd-iecO Jia Yekt Hegea B-l-oeesea I f-oi-:-lejeI. f-oi--rokE& I bEg-oreg-ol-o& f-oi-kEI f-oibE* I bEa Do-B-Ulge& f-oikEI, GebuIT Ji-oe-:& I foied-o* DO f-r:jO, B& Sid-org-O Ji--rom-d-O N-oi-:-oa oa Jiea kEmehsea Ciehku_ Hegea O fna f-oi-kt fna Ye-kt Seg-o-ria d-O Ki--rkE-bt Ye-B-de& I MinI B-cegea Joee-sogejO MinI J-oibsi-ye-rea De-oe-:-jO, B--rog-O Je-rl-i( B-l-d-e(. Joi-$ Ye-B-de& I Y-e&T kElelce-: f-oi-kEI B-lgeIT kEmea Yisoa f-ode)T f-oso& Ge-rge-bEcO f-od-O B-i-:-da Jia De-kE*T Seg-olgejO 82 aEb acf OgeleJ T)Eb aegeH _ukheiC *eN OKeD ,IjF Ii alUof tierEk tEbileF îjoH aoEkiB aeseeUEb tiede;bioJ aEb IeD aoKioN aEked KeoUS I tierEk aU OrioD ,OcsonoS adeeemiF Ii tEkioF aeU ao îjoH .tEbUEb tiedeclelEk aisbioJ tEkheF I aedegrogoD IEkesiF « T%UoH "6021: &iJ _rEb » OjeglB OgrodiS OdliK aosiY Od aukf O aerioM aonof tEkeY ,OjlogodeeM aeU (oD aegeC (eC OeeereleJ Od airogeS OroF O aegeH ,aloC *edleF aeged aedeyubeG aeloF OD aEked TIiof KEkedriK &eeeroyoS tiisEk Ii IceF ao *eyoH IleeeoM ,IcrogB $ioJ *eyoH IleeeoM ,IcrogB =OcseroD ,OjKeoeD aereyisbioJ IniM I &edBeY OjegoseeoJ aegecB IniM I &edBeY OgorB .tEbEkriK Od airogeS tEkeY anf îc-r-eJ O-eees-eJ Ii O-gor-B *Eb T)-lo-g-eneS ao aoosB .IEk-io-F O-eeuk-o-J Od aeyi-s-eD T)e-db-eH IEk-es-i-F ,IEk-i-o-F O-eeuk-oJ O-d aeeeeg-iJ T)eneS tk-eY 81 а. Эхийг уншаад, бусдад итгэл хүндэтгэл үзүүлэхийн ач тусыг ярилцаарай. б. Эхийн хоёрдугаар хэсгийг хичээнгүйлэн бичээрэй. "Чингисийн билиг" сургаалын хэсгийг үндэсний бичгээр бичээрэй. Үйл хэдий өчүүхэн болбоос ч Эс хичээвээс үл болъюу Хүний хөвгүүн хэдий сайн төрөвч Эс сургаваас цэцэн үл болъюу Би хэмээн биеэ таньж Билиг оюунаа хурцалтугай Зүдэрч бүтээсэн төрийг минь Зөв сайнаар застугай 114 84 85 Чингис хааны тухай бичил эхийг толь бичиг ашиглан үндэсний бичгээр бичээрэй. Чингис хааны төрөө тохинуулах хаан хүний ухаан, цэрэг цуухаа засах жанжин хүний ухаан, гадаад улстай харьцах алтан аргамжийн бодлого, иргэн албатынхаа сэтгэлийг татах эрдэм, алдаагаа засаж өөрийгөө үл зөвтгөх эгэл даруугийн эрдэм зэргээс нь тунгаан үзвэл Чингис хаан тухайн цагаасаа хол түрүүлсэн суут хүн байсныг ойлгож болох юм. Дараах үгсийг үйлийн нөхцөлөөр хувилгаарай. зас - сийл - - сон - оогүй - моор - хуй - вч -х - дог - сэн - гч - шгүй - лгүй - хүй -х - мээр - сан - гч - шгүй - лгүй - хуй - лтай - маар 115 тойр - .T *Ek-eD IN ad-leD aiJ tk-i-o-F O-eeedeeeM ,T *Ek-eD IN aliF aiJ tk-i-o-F KelemiJ IedeeijmeD tk-io-f ao êD aegeH +ukhei-C Ied-eeijmeD tEkiof ao êD aegeH +ukheiC IN O-eel-B t-edelijmereS adEk-eY I (edUEb OeelB tiedelijmereS adEkeY I (edUEb ,ao-geli-C aKEb-i-K aiJ T*iS aeeero-S ,aogeliC aKEbiK aU T*iS aeeeroS IN aeseeodelUef Ojeeero-yoS OD *eyoH IEb-mi-C aeseeodelUef OjeeeroyoS OD *eyoH IEbmiC .(eded-eeer-eH O-doD acf (-ilreJ *Eb-f ao *Ek-io-f aeshuk Od Iedo-giS IedogiS .(ededeeereH OdoD acf (ilreJ aelo-f aesho- d-lecemeD ao-d-l-i-cr-o-f t-iS aodlicrof tiiS *Ebf ao *Ekiof aeshuk Od ,aEk-eoEk-iN I aoo (emU-ef I aoo (emUef aelof aeshodlecemeD Ojl-K-enukb-ioD I +o-lo-f Or-ioD OjlKenuhbioD I +olof OrioD ,aEkeoEkiN aiJ O-gejeH « aege-d O-ee-B- eY aomiK IcboH aU OgejeH « aeged OeeBeY ,tkio-f OgeM IedeleH O ao-miK Icb-oH OgeM O aeledeiK ,tEkiof OgeM IedeleH O aEk-ro-sbiK O ao-m-iK O-geM O a- eled-e-i-K aEkoniK » tEkiof aEkrosbiK O aomiK Ie-d-lo-y-ef O-eeegleS aEk-o-n-i- K , tk-i-o-f aegeH +ukheiC Ii Iedloyef OeeegleS ,Ojegr-o-S aele-dhei-C aegeH +ukhei-C IJ aeseeegiJ aeleeeseJ ,OjegroS aeledheiC .I-B adeelo-f IN aes-eeegiJ aeleees-eJ aegeH +ukhei-C O-C *Eb Icef IN Auk O aK-f *Eb Icef IN Auk O aKf .IB adeelof IN O-gr-o- d-iS ,Ie-dEk-io-f Iceeni-o-f I ,IedEkiof Iceeniof I aegeH +ukheiC OC air-o-g-oD ao-K-i-oN *e-d-iS Ie-ds-elU-o-f aoKioN *ediS IedselUof OgrodiS .alub aes-eeediC OjeleyiriK airogoD .alub aes-eeed-i-C Ojeley-ir-iK îc-r-eJ K-el-mukrf I $f O aegeH +ukh-eiC 83 а. Барын тиг, бийрийн тигийн бичвэрийг харьцуулан уншиж онцлогийг тодорхойлон ярилцаарай. б. Бийрийн бичвэрийг хичээнгүйлэн бичээрэй. а. Дараах нэр үг бүтээх -т, -тай3 дагаврын ялгааг сайтар ажиглаад жишээлж бичсэн үгсийг үндэсний бичгээр бичээрэй. Жишээ Нэрээс нэр үг бүтээх -т дагавар Нэрийн язгуурт “-т” дагавар маяг-маягт, алба-албат, залгаж, уг зүйлийн буй бүхийг харьяа-харьяат, хутаг-хутагт, заасан нэр үг бүтээнэ. хам-хамт гэх мэт. Od - Утга Мөн тухайн зүйлээр шинж харгана - Харганат, чулуу тэмдэг болгон нэрлэсэн газар Чулуут, эрдэнэ - Эрдэнэт, зос усны нэр бүтээсэн нь их буй. - Зост, овоо - Овоот гэх мэт. Ied - Нэрээс нэр үг бүтээх -тай3 дагавар Нэр үгийн язгуур, үндсэнд залгаж нэг юм нөгөө юманд агуулагдаж байгаа нь тухайн юмны шинж тэмдэг болсон нэрийг бүтээнэ. цас - цастай, чийг - чийгтэй, тус - тустай, эрдэм - эрдэмтэй гэх мэт. Нэр үгэнд тэмдэг нэр бүтээх -тай3 дагаврыг залгахдаа тухайн үгтэй нь нийлүүлж бичнэ. Харин хамтрахын тийн ялгалын -тай3 нөхцөлийг тухайн үгээс ямагт салангид бичдэгийг анхаараарай. Жишээ: замтай газар ( JemdeI Geje* ) - салаа замтай ( Sele)T Je^ DeI ) б. Өмнөх тайлбарыг уншаад дараах зүйр цэцэн үгсийг үндэсний бичгээр бичихдээ цэгийн оронд тохирох үгийг нөхөж бичээрэй. I aKiB tierEk ",,,,,: , tEkeoecUK aUeS ",,,,,: IEkioF OeeedeeoD &eM *ejeG ",,,,,: , IEkioF OeeedeeoD aomiK *ejeG ",,,,,: aogreD aicridEb &iJ ",,,,,: , aogreD IeeeoN &iJ ",,,,,: aeeeUeS aomiK ",,,,,: OcEblB OgeM , aeeeUeS *ejeG ",,,,,: OcEblB IoroM IEkiof OgoriN aomiK ",,,,,: IeD aeyoN , IEkioF IomroH aomiK ",,,,,: IeD IeeeoN ",,,,,: IjmKrf Od aomiK aEkBf , ",,,,,: IjmegroS Od aomiK OgeleJ IedogeM ",,,,,: aomiK aelof , IedinogB ",,,,,: OdoM IoF T%eleeoC aKiB aomiK Od &UeF ",,,,,: tieeJ , T%eleeoC aKiB OgEbiS OD *ogeN ",,,,,: (emeJ ,IeD OroZ OeeoeeeoeH &iK OC 8ijiJ IodEk OogheeJ Дагавар хэрэгтэй, өстэй, сайнтай, зунтай, ээжтэй, сайтай, урттай, өвстэй, тустай, жаргалтай, тууштай, замтай, зудтай, өстэй, хэрэгтэй, сайтай 116 Хөх Монголын дэвээн тэнгисийн шуургыг ярж Хөмхий зуусан ертөнц Чингисийн өмнө сөхөрсөн юм Хөлөг морьдын туурай өрнө дорныг цөмлөж Хөл нүцгэн хорвоо халуун нурам гишгэсэн юм айлтгал aeU aosUeD төгсгөл Ii T)oD сөгтгөх OsecboH хувьсгал &elukF шигтгээ OgeliC тэгшитгэл өмсгөл ao &eyukoJ дэвсгэр OsoF бататгал ao &erEk урсгал aolUeD нэгтгэл ao ôN тусгал tielEb удиртгал _odoG амьсгал ao aoeref бэлтгэл tEkledeM - дх - дурсгал *ogeF - сх - Дараах үгсийг дүрмийн дагуу зөв бичээд өгсөн үгтэй утгаар нь тохируулж холбоо үг бүтээгээрэй. aEkEklediK 88 tf OmUeD Тийм ээ, дайны мөрөөр цагаан сүү урсаагүй Тийм ээ, дайчдын сүрийг цагийн саалт мартаагүй Тийм ээ, Чингис өндөр Алтайд зартай юм Тийм ээ, Чингис өнөөдөр ч гэсэн нэртэй юм tf ajUeN Даган чимэх үг "-аа4"-г "- ft" гэж бичнэ. Жишээ нь: 117 .IeD *ooH KEk-K-ioM I _o-l-o-F O-C aEkEk-i-o-C I-o-dEk Ieeei-leJ Ардын уран зохиолч Д.Пүрэвдоржийн “Чингис” шүлгийн дараах хэсгийг үндэсний бичгээр бичээрэй. tf aoKioN 87 Эхийг уншаад цэвэр сайхан бичээрэй. OseN îcroF 61 OiK aijomeD T&eD ao &ogkeoM aeged IeD ,OgrodiS IceenioF OD (odoN tiedleyF ,aicUeD tiEklerF OeeUEb *KioN T*f IcesoD OmUF ,OjeredeM *Eb TIEb Ii OjedeD aEb OD *EbioF I _omiK OjEkodiB tierEk tEkeY &EbelrKioN .IejegelUoF airiB Ii OeelB IsroD aoseN aegeH _ukheiC IceenioF (iS IcrogB aeged aEkeoodeiK I aedlukeoeS OgrodiS anF IN aeseeolB KelodEkeD aoEkiB IeD &elukF acf TIioF OeeloF adlijmeF OdeeismeeeUeG aeseeolB OsodeioF &ooG aU .ôY aU a-d-li-jm-ef O-d-eeis--meeeUeG aco-giN 86 МЭДЛЭГ БАТАТГАХ ДАСГАЛ г. бүл д. дал *Ek ",,,: ",,,: &ediC ",,,: OrioM ",,,: OseY в. хүлэг ",,,: acogkeoF ",,,: IroM ",,,: ",,,: OleD *ioM ",,,: O aegoduk а. мөр 2. Монголын уламжлалт анагаах ухаанд хүний биеийг юу юу бүрдүүлдэг гэж үздэг вэ? Гүйцээн бичээрэй. а. Гурван махбод: б. Долоон тамир: 1. хий 1. мах 2. ..... 2. цус 3. ... 3. ....... 4. ... 5. ... 6. ... 7. ... 3. Үйлээс нэр үг бүтээх бүлэг дагаврыг сонгоорой. г. T)l al T(r - в. aed IrB (il - б. ar Iogke tieel - а. Ioee Oseg &- aUeS acf aUeS aoEkelrKioN .tEbeeeiclB ",,,,,,: » aeee - « IeD » aUeS « ,3 ,T*eN O aeyireD aeeeeedleF ,2 ,T*eN ao tieceC ao *ejeG *edeF tEkioF alUoF KemEk IomUEb OjerodimeF .IeD IrEblEk &ijiF IN IleF IleF ",,,,,,: 4. Тааврыг таагаад хариуг оролцуулан өгүүлбэр зохиогоорой. Ii » OdiS « O aelof aledoH ,1 Od aeseeeglB » OsedEk « T&eeeiclB T)EbreD IeD OseN *eyoH ",,,,,,: .O-eeirEb &i-K &o-doG O-girEb ,O-eeireD (elEb 8eeJ êdrEb б. хөх ",,,: tEkhEioF O aedimeF ",,,: 1. Тохирох үгийг нөхөж бичээрэй. 5. Үндэсний бичгээр бичихэд эгшгээр төгссөн үйл үндэстэй хэсэг аль вэ? 1. бод-, засид-, өг- 2. ол-, хадайлд-, дад- 3. хүс-, авхар-, ор118 4. хэл-, захьзогс-, зур- feBgeoa YeBjeI. ...... (цөмийг) NI 3. ....... (цөм) Cokugeoa, (өглөгөө) foikcO So*. foikK YosodeI ...... (авлагаа) febcO, BO SinO. Bje* oa ...... (авлигад) Here^ foikEI foiit, Byea O ....... (өглөгийг) 2. febEeO YosodeI ...... 1. Г. adliregeD В. adleyiroH Б. adlenuk А. adleeeegeS 7. Дараах -лт (- lda) төгсгөл бүхий үгсийг сайтар ажиглаад, үйлээс нэр үг бүтээх -лт дагавар залгаж бүтээгүй үгийг олоорой. 8. Аль нь - gorI, - KrI дагаврыг авах вэ? А. түлхүүр Б. алчуур В. ичгүүр Г. хадуур Д. идүүр Е. сэлүүр IjmoglB T%omF ,,, KelEk IjmEyicuk T%omF ,,, Kuk OjlB aejF ,,,tEkioF ,,,elEk OeelB tEbeS ,,, alogoH ,,,ediF T%olB ,,, aegeeeoF ,,,egeD tEkioF T%olB aeceS &EbegeD *EkilioF T(eooF ,,,enkeeC ,,, tEkioF T)reF &EbenkeeC I ,,,ejioF ,,, OciK ,,, aelsreF tEkioF aenioF ,,,T%ioF ,,, adleF aomiK IceenioF tEklEb ,,, adiseF ,,, tEklEb ,, aemeF 9. Дараах зүйр цэцэн үгсийг хичээнгүйлэн хуулан бичихдээ тохирох нөхцөл, дагавруудыг нөхөж гүйцээгээрэй. -у, -аца, - эцэ, -йин, -тай3, -йи, -гсан2, -даган2, -бан2, -бал4 10. Гээвээс зохих гэм алдлыг гүйцээн бичээрэй. А. шунал Б. ..... В. залхуу 119 Г. .... Д. мунхаг v.$-ef O-d &-K-eS IJ as-oD ao *-K-ioN ,t-io-f ad-iro-f IJ as-oD ao *Eb-io-f 6. Хаалтад буй үгийг цэгийн оронд нөхөж бичээрэй. 11. "Ертөнцийн дөрвөн эрдэнэ"-ийг зөв тохируулсан хэсгийг олоорой. а. 4. б. в. г. Inedrf O aemioD Inedrf ao _olof Inedrf ao *Ek Inedrf ao tiireC 3. T^f OgrodiS ackeC &emisioD aEkreM aeceS aojkeeJ *odegEb aomiK OdijmegedeeEb 2. 1. 1а, 2г, 3б, 4в 2. 1б, 2в, 3а, 4г 3. 1в, 2а, 3г, 4б 4. 1в, 2б, 3г, 4а 12. "Ертөнцийн дөрвөн эрдэнэ"-д буй "багтаамжит" гэсэн үгийн утга аль вэ? А. хүчтэй Б. том биетэй В. зальтай Г. ухаантай 13. Чингис хааны зарчмуудыг гүйцээж бичээрэй. А. Эвийг эрхэмлэх зарчим Б. Бусдын сануулгаар бурууг засах зарчим В. ........................................ Г. ........................................ 14. Дараах он цаг, тоонуудад хамаарах гол үйл явдлыг өмнөх эхүүдээс олж харгалзуулан бичээрэй. 1162 (...), 1179 (...), 1185 - 1206 (...) 89 (...), 32 (...), 1206 (...), 80 HobuA (...) 15. Дараах үгсийг үйлийн нөхцөлөөр хувилган бичээрэй. Үйл үндэс Биеэр төгсгөх нөхцөл Тодотгон холбох нөхцөл чад - - sogeI, - sokEI - gojeI, - KjeI - gereI, - kEreI - geseI, - kEseI - eedoa, - kdoa - de(, - deit - & foikEI - sI foikEI - eeoUca, - KUca - eesea, - ksea .T%eglir-eF Oje-yuk-o-F I *ukh O aEb-eS ,T%eglir-eF OjeclelEk I *ukh O aegeneS 1. шийд шалга гар - 16. Өмнөх эхүүдийг дахин уншаад, ойлголтоо бататган Чингис хааны тухай 80-100 үгтэй хөрөг найруулал зохион, үндэсний бичгээр бичээрэй. 120 ГАДААД ҮГ Бид эх хэлнийхээ үг бүрийн уг учрыг үндэсний бичгээрээ бичиж, үгийн язгуур, бүтээврийн утга, агуулгын гүн гүнзгийг ойлгож мэддэг билээ. Дэлхийн аль ч хэлэнд өөр бусад хэлний үг нэвтрэх нь жам ёсны үзэгдэл юм. Бусдын хэлнээс өөрийн хэлийг хэт давуу үзэх нь зохисгүй бөгөөд харин өөрийн эх хэл, үндэсний бичгээ сайтар эзэмших нь тухайн хүнийг хэр зэрэг эх оронч эсэхийг тэнсэж мэдэх гол хэмжүүрийн нэг мөн. Үндэсний бичиг нь монголчуудын баялаг түүхийг мянгаад жил тэмдэглэж ирсний хувьд тэр хэрээрээ харь үгийг тэмдэглэх чадвар нь боловсорсоор иржээ. Монгол хэлэнд идэвхтэй хэрэглэдэг гадаад үгийн бичлэгийг тогтоон, утга гарлыг нь уншиж мэдлэгээ арвижуулаарай. гимнастик угтаа герег үг, бие махбодыг чийрэгжүүлэн хөгжүүлэх бүх төрлийн дасгалууд. We|i^ 121 диссертаци “шүүн хэлэлцэх, судлах” гэсэн латин үг, эрдмийн зэрэг хамгаалах зохиол. kumnesDi! fesqEliDA асфальт “барьцалдуулах” гэсэн утгатай герег үг. Монгол хэлээр цардас гэнэ. физиологи "байгаль + судлал" гэсэн утгатай герег үг. Бие махбодын үйл ажиллагааг судлах ухаан. disswrDe]I dwP депо франц хэлний “агуулах, тавьдаг газар” гэсэн утгатай үг, галт тэрэг байрлах ба засварлах газар. фабрик "үйлдэх, урлах танхим" гэсэн утга бүхий латин үг. qu[iolokuA qu[i! физик "байгаль" гэсэн утгатай герег үг. Бодосын ахуй чанар, тогтоц, түүний хөдлөх ба хувилах хэлбэр, сав байгалийн ухааны үндсэн шинжлэх ухаан. Бас "бодос зүй" гэж хэлдэг. фонд "суурь, үндэс" гэсэн утгатай латин гаралтай франц хэлний үг. qEbri! q`r^ ферм Франц хэлний үг. Хуучин нэгдэл, сангийн аж ахуйд, одоо хөдөө аж ахуйн алив нэг салбарыг дагнаж эрхэлсэн аж ахуй. феодал "эзэмшигч" гэсэн утгатай латин хэлний үг. QndA qronDA qòde& фронт "дух, магнай" гэсэн утгатай франц гаралтай, герман хэлний үг. вакуум “хоосон, хоосон орон зай” гэсэн утгатай латин үг, хийг соруулан авсан хоосон сав, гаднаас шингэн бодос, агаар үл нэвтэрнэ. барометр Баро гэдэг нь “хүнд буюу даралт” гэсэн утгатай герег үг, агаарын даралтыг хэмжих багаж. бентос Бентос – герег хэлний “гүн, гүнзгий” гэсэн үг, гүн далайн ёроолын амьтад ба ургамлуудын ерөнхий нэр. brigedA Weli_ Wi[a бригад “нэгтгэл” гэсэн утгатай франц үг. kòmwD* dwpErDmwnDA геометр “газар хэмжих” гэсэн герег үг, хэмжих ухаан. утгатай департмент Франц хэлний анги” гэсэн үг. салбар, вальс “эргэлдэн гулсах” гэсэн утга бүхий герман гаралтай франц үг. виз “анхаарсан, үзсэн” гэсэн утгатай латин үг. “хэсэг, 122 ботаник “өвс, ургамал” гэсэн герег үг, ургамал судлал. WelyoiDA Wiroi_ dw\Ea dwsenDA автомат “өөрөө үйлдэх” гэсэн герег үг, өөрөө хөдөлж ажилладаг хэрэгсэл. атом “цааш хуваагдахгүй” гэсэн утгатай герег үг. BDeni! diyemwD* bron[A B\_ бокс “цохилт” гэсэн утгатай англи үг, нударгаар буюу тусгай зориулан хийсэн бээлий өмсөж, зохих дүрмээр зодолдон тэмцэх спортын нэг зүйл. аттестат “гэрчлэх” гэсэн утгатай латин үг. feDo^ fe\|imXiyeDo* feDDe! krequ! budoa qulosoquA feDDwsDeDA feoiDomeDA bEromwD* b`nDo_ философи "дурлах + үг" гэсэн утгатай герег үг. Гүн ухаан. валют “үнэ, үнэлэх” гэсэн утгатай латин гаралтай итали үг. аккумлятор “цуглуулах, хураах” гэсэн утгатай латин үгээс гаралтай. аттак “дайрах, довтлох” гэсэн утгатай франц гаралтай герман үг. график герег хэлний “зурмаг, гэсэн утгатай үг. зурдас” бидон “тогоо сав” гэсэн франц үг, хавхаастай гонзгор бортгон сав, ярианд битон гэх нь буй. диаметр Герег хэлний “голч, хөндөл” гэсэн үг, голч шугам. бронз 1511 онд анх тэмдэглэгдсэн франц үг, зэс, цагаан тугалга хоёрыг нийлүүлэн будах, чимэглэхэд хэрэглэх нунтаг. вирус “хор” гэсэн утгатай латин үг. декан Эртний латин хэлний “цэргийн аравтын ноён” гэсэн утгатай үг. десант “буух” гэсэн утгатай франц үг. bro^ бром “өмхий, самхай” гэсэн утгатай герег үг, коллодийн бүлэгт багтах бөгөөд хүрэн улаан шүлт бүхий шингэн бодос. WolwiiB& k`nwre& krem^ b`Doa волейбол “нисгэн цохих бөмбөг” гэсэн англи нийлмэл үг. dine^ dom\reDA bEDelioa femBileDorI buolokuA Wegoa diyekrem^ dispwDcw* bE\DwrI fermI b`ril& диаграмм “зураас, зурдас” гэсэн утгатай герег үг, жишиг зураг. диспетчер Зохицуулах гэсэн утгатай англи хэлний үг. бактери “савханцар” гэсэн утгатай герег үг, нян. арми “зэвсэглэсэн” гэсэн утгатай франц үг. берилл Угтаа герег үг. Берилли ба хөнгөн цагаан эслээр бүрэлдсэн шаравтар ногоон өнгөтэй эрдэнэ чулуу. kèrdI генерал “гол, ерөнхий” гэсэн утгатай латин үг, цэргийн дээд тушаалын цол. diwi[A kredoi_ b`n[o& грамм “жингийн бага нэгж” гэсэн утга бүхий герег гаралтай франц үг. бетон “уулын буюу уурхайн давирхай” гэсэн латин гаралтай франц үг, цемент зэрэг барилдан зууралдаж нягтрах уусмалаар зуурсан, хайрга сайраар бүрэлдсэн холимог зүйл, гахиур, хатсаны дараа маш хатуу чанартай болдог. динам “чадал” гэсэн утгатай герег үг, цахилгаан гүйдэл гаргах хэрэгсэл. домкрат Угтаа өргүүр гэсэн утгатай холланд үг. Монгол хэлний хар ярианд данхраад гэдэг. батальон Угтаа франц үг, хэд хэдэн сумангаас бүрэлдсэн цэргийн анги. амбулатори “хөдөлгөөнт буюу явуулын” гэсэн утгатай латин үг. биологи “амь, амьдрал судлал” гэсэн герег үг, амин судлал, байгалийн шинжлэх ухааны нэгэн гол салбар. вагон “тэрэг” гэсэн утга бүхий герман гаралтай франц үг, зорчигчид, ачаа тээвэрлэхэд хэрэглэх тусгай төмөр замаар явахад тохирсон дугуй бүхий тэрэг. гварди “хамгаалах цэрэг” гэсэн утгатай итали үг орос хэлээр дамжин иржээ. дивиз “ангилах, хуваах” гэсэн утга бүхий латин гаралтай франц үг, хэд хэдэн хорооноос бүрэлдсэн цэргийн нэгдэл анги. градус Латин хэлний “хэм, шат, гишгүүр” гэсэн утгатай үг. бензол “анхилмал жимүүс” гэсэн араб үгнээ “тос” гэсэн латин үг залгажээ. Нүүрстөрөгч, чулуун нүүрсний давирхайгаас нэрж авдаг, өнгөгүй, шатах шингэн бодис. Я.Цэвэл. Монгол хэлний товч тайлбар толь. 123 ГАРЧИГ Нэгдүгээр бүлэг МОНГОЛ ӨВ СОЁЛ ..........................................................................5 Аялгуу сайхан монгол хэл ................................................................... 5 Монгол улсын дархан хил ................................................................... 17 Уламжлалт соёл, зан үйл .................................................................... 26 Мэдлэг бататгах дасгал....................................................................... 36 Хоёрдугаар бүлэг МОНГОЛ АХУЙ, БЭЛГЭДЭЛ, ЦЭЭР ...............................................39 Нүүдэлчин монгол ахуй ....................................................................... 39 Байгалиа хамгаалах уламжлал .......................................................... 61 Мэдлэг бататгах дасгал....................................................................... 77 Гуравдугаар бүлэг БИЕ, ХЭЛ, СЭТГЭЛИЙН ТӨЛӨВШИЛ ...........................................80 Хүн бол бие, хэл, сэтгэлийн цогц ...................................................... 80 Гээвээс зохих гэм алдал ..................................................................... 95 Эзэн Чингисийн эмхлэн жолоодох ухаан........................................... 106 Мэдлэг бататгах дасгал....................................................................... 118 Гадаад үг ..........................................................................................121 124

Моңгол Жазуу Окуу Китеби, 12-класс

Products

Support

Моңгол Жазуу Окуу Китеби, 12-класс

Add this document to collection(s)

Add this document to saved

Suggest us how to improve StudyLib