O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI
O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI
“TASDIQLAYMAN”
O‘zMU rektori
___________I.Madjidov
2025 yil “____”
------------
ATROF-MUHITNI MUHOFAZA QILISH VA YASHIL RIVOJLANISH
O‘QUV DASTURI
Bilim sohasi:
Ta’lim sohasi:
Ta’lim yo‘nalishi:
400000
– Biznes, boshqaruv va huquq
420000
– Huquq
60420100 – Yurisprudensiya
Toshkent – 2025
O‘quv yili
Semestr
ECTS - Kreditlar
2025-2026
1
4
Ta’lim tili
Haftadagi dars soatlari
O‘zbek/rus
4
Auditoriya
Mustaqil
Jami
Fanning nomi
mashg‘ulotlari
ta’lim
yuklama
(soat)
(soat)
(soat)
Atrof-muhitni muhofaza
60
60
120
qilish va yashil rivojlanish
I. Fanning mazmuni
Fanni o‘qitishdan maqsad – talabalar, atrof-muhitni muhofaza qilish,
tabiat-inson-jamiyat
munosabatlarini
uyg‘unlashtirish
zaruratini
tushuntirish, iqlim o‘zgarishi bilan bog‘liq muammolarni oldini olish, fan
va texnika rivojlashishi davrida xozirgi zamonning ekologik muammolarni
oldini olish, yashil rivojlanish bosqichlarini takomillashtirish, ekologik
munosabatlarning shakllanishiga bog‘liq bo‘lgan masalalar bo‘yicha bilim
va ko‘nikmasini hosil qilishdan iborat.
Fanning vazifasi – Atrof-muhitni muhofaza qilish va yashil
rivojlanish faniga oid bilimlarni berish; ekologik ta’lim-tarbiya
uzluksizligi va uzviyligini ochib berish; atrof - muhitni muhofaza qilish,
tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va buzilgan tabiat majmualarini
qayta tiklashga yoʻnaltirilgan kundalik faolyati haqida tushunchaga ega
bo‘lish; iqlim o‘zgarishi bilan bog‘liq ekologik muammolarni keltirib
chiqaruvchi manbalar va omillarni tahlil qilish; yashil rivojlanish,
ekologik xavfni oldindan anikdash va uning oldini olish va Atrof-muhitni
muhofaza qilish va yashil rivojlanish fani bo‘yicha fundamental ahamiyat
kasb etishiga doir ko‘nikma va malakalarni hosil qilish.
Fan/modul kodi
AMR1120
Fan/modul turi
Majburiy
1.
2.
II. Asosiy nazariy qism (ma’ruza mashg‘ulotlari)
II.I. Fan tarkibiga quyidagi mavzular kiradi:
1-mavzu. Аtrof-muhitni muhofaza qilish va yashil rivojlanish kursiga kirish
Atrof-muhitni muhofaza qilish va yashil rivojlanish fanining
maqsadi va vazifalari. Atof-muhitni muhofaza qilish bilan bog‘liq ekologik
muammolar.
Tabiat-inson-jamiyat
munosabatlari.
Ekologik
ifloslanishlarning obyektiv va subyektiv sabablari va oqibatlari hamda
global, mintaqaviy va milliy hududiy muammolar doirasidagi xalqaro
hamkorliklar.
2-mavzu. Yashash muhit va ekologik omillar
Hayot muhitlari: suv, yer-tuproq, havo va tirik organizm. Yashash
muhitlarining o‘ziga xosligi. Organizmlarning tashqi muhitga nisbatan
moslashuvi (adaptatsiya). Ekologik omillar tushunchasi. Abiotik, biotik,
antropogen omillar tavsifi. Turli ekologik omillarni tabiatga kompleks
2
ta’siri.
3-mavzu. Populyatsiya va jamoa(biotsenoz)lar
Populyatsiya va uning asosiy xarakteristikasi. Populyatsiyaning
tuzilishi, unda organizmlarning joylashishi. Populyatsiyalar orasidagi
bog‘lanishlar. Populyatsiyalar dinamikasi. Biotsenozlar (jamoa) xaqida
tushuncha. Jamoaning funksional tuzilish strukturasi. Organizmlar orasidagi
munosabat tiplari; simbioz, mutualizm, raqobat, yirtqichlik (yirtqichlik
keng ma’noda ishlatiladi). Turlararo munosabatlar.
4-mavzu. Ekotizim va ularning tasniflanishi
Ekotizim–ekologiyaning
ob’ekti
ekanligi.
Ekotizimlarning
tasniflanishi. Ekotizimlarning xilma-xilligi va ularning tuzilishi.
Produsentlar, konsumentlar, redusentlar – ekotizimlarning funksional
birliklari. Ozuqa zanjiri, mahsuldorlik piramidasi. Ekotizimlar barqarorligi
va dinamikasi. Ekologik suksessiya. Tabiiy va sun’iy ekotizimlar. Markaziy
Osiyo, jumladan O‘zbekistonda tarqalgan ekotizimlar
5-mavzu. Biosfera-global ekotizim.
Biosfera–global ekotizim. Biosfera ta’limoti. Biosferaning ekologik
muammolari. Moddalarning katta va kichik aylanma harakati, energiya
oqimi.
6-mavzu. Atmosfera ekologiyasi
Atmosferaning tuzilishi va uning asosiy xususiyatlari. Atmosferada
gaz balansi. Atmosfera havosining tabiiy va sun’iy ifloslanishi. Asosiy
ifloslovchi modda va birikmalar. Atmosfera ifloslanishining inson, o‘simlik
va hayvonlarga ta’siri. Ozon tuynuklari, kislotali yomg‘irlar, smog, shovqin,
elektromagnit maydonlar. Atmosfera havosi ifloslanishining ijtimoiyiqtisodiy oqibatlari, uning oldini olish va kamaytirish chora-tadbirlari.
Atmosfera havosi monitoringi va me’yorlashtirish. O‘zbekistonda atmosfera
ekologiyasining muammolari va ularni hal qilish yo‘llari.
7-mavzu. Gidrosfera ekologiya
Gidrosfera haqida tushuncha. Suvning inson hayotidagi ahamiyati.
Yer yuzida chuchuk suvning yetishmasligi va ifloslanish muammolari.
Suvning ifloslanish manbalari, asosiy ifloslantiruvchi birikmalar. Suvni
muhofaza qilish va suv resurslaridan oqilona foydalanish muammolari.
Dunyo okeani va dengizlarning ifloslanishi, ularni muhofaza qilish
muammolari. Markaziy Osiyo, jumladan O‘zbekistonning suv resurslari va
ulardan oqilona foydalanish masalalari. Orol va Orolbo‘yi muammolari.
8-mavzu. Litosfera ekologiyasi
Dunyo yer fondi. Tuproq qatlami va uning inson hayotida tutgan o‘rni.
Tuproqning ekologik funksiyasi. Tuproq eroziyasi va texnogen buzilishi.
Tuproqlarni sho‘rlanish, botqoqlanish, ifloslanish va cho‘llanishdan saqlash.
O‘zbekiston tuproqlari va ulardan foydalanishning ekologik jihatlari
3
9-mavzu. Biologik resurslardan oqilona foydalanish
O‘simlik va hayvonlarning biosferadagi roli va ahamiyati. Insonlarni
o‘simlik va hayvonot dunyosiga ta’siri, ularni muhofaza qilish masalalari.
Qo‘riqxonalar, alohida muhofaza qilinadigan hududlar va ularning roli.
“Qizil kitob” va uning ekologik ahamiyati. O‘zbekistonning biologik
resurslari va ulardan foydalanishning ekologik muammolari.
10-mavzu. Yashil iqtisodiyot asosida barqaror rivojlanishni
ta’minlash
O‘zbekiston Respublikasining “yashil” iqtisodiyotga o‘tishiga
qaratilgan islohotlar samaradorligini oshirish. Issiqxona gazlarini
qisqartirish va ularning savdosi. Orolbo‘yidagi ekologik inqirozning salbiy
ta’sirini yumshatish choralari. “Yashil iqtisodiyot” ni rivojlantirish uchun
innovatsion yechimlarni joriy etish.
III. Amaliy mashg‘ulotlar bo‘yicha ko‘rsatma va tavsiyalar
Amaliy mashg‘ulotlar uchun quyidagi mavzular tavsiya etiladi:
1. Tabiat-inson-jamiyat munosabatlarini anglash, ekologik xavfsizlikka
taxdid soluvchi muammolarni yoritish.
2. Ekologik omillarni tasniflash.
3. Populyatsiyani turning sistema va ekosistema elementi sifatida
ko‘rsatish.
4. Jamoalar (biotsenoz).
5. Ekotizim, produsent, konsument, redusent funksiyalari mohyatini
sxematik ravishda ko‘rsatish.
6. Atmosferaning bugungi kundagi muammolarini oldini olishga
qaratilgan talablarni yoritish.
7. Gidrosfera funksiyalari, bugungi kundagi muammolarini yoritish va
oldini olishga talablar. Orol va orlbo‘yi muammolari.
8. Litosfera funksiyalari va bugungi kundagi muammolarini yoritish va
oldini olishga talablar. Tuproq hillarini tasniflash.
9. O‘simlik va xayvonlarni biosferadagi roli, O‘zbekiston bioxilmaxilligini saqlashda muhofaza etiladigan hududlarni tasniflash.
10. Barqaror rivojlanishning ekologik jihatlarini yoritish.
11. Ekologik ta’lim-tarbiyaning uzluksizligi va uzviyligini misollarda
ko‘rsatish.
IV. Mustaqil ta’lim va mustaqil ishlar
Mustaqil ta’lim uchun tavsiya etiladigan topshiriqlar:
1. Ekologiya tarixi.
2. Alternativ energiyaning zaruriyati.
3. Orol dengizi qurishi oqibatida kelib chiqayotgan ijtimoiy ekologik
muammolar.
4. Global, mintaqaviy xamda maxalliy miqyosdagi ekologik.
5. muammolar.
4
6. Urbanizatsiya va atrof-muhit.
7. O‘zbekistonda atmosferaning ifloslanishi va uning oldini olish
choralari.
8. Kam chiqitli va chiqindisiz texnologiyalar.
9. Garbologiya (chiqindishunoslik) to‘g‘risida.
10. Iqlim o‘zgarishi muammolari.
11. Cho‘llashish jarayoni va uning oqibatlar.
3.
V. Fan o‘qitilishining natijalari (shakllanadigan kompetensiyalar)
Fanni o‘zlashtirish natijasida talaba:
 Atrof-muhitni muhofaza qilish va yashil rivojlanish sohasidagi nazariy
masalalar qo‘llash usullari to‘g‘risida tasavvurga ega bo‘lishi;
 Atrof-muhitni yashil rivojlanish orqali yaxshilashning samarali
yechimlari bo‘yicha nazariy masalalar qo‘llash usullari asosiy qonunlari va
ularni qo‘llash ko‘nikmalariga ega bo‘lishi kerak.
 Atrof-muhitni fan va texnika rivojlashishi davrida xozirgi zamonning
ekologik muammolarni oldini olish sohasidagi nazariy masalalar qo‘llash
usullari ekologik qonunlar asosida tavsiflashni malakalariga ega bo‘lishi
kerak.
4.
VI. Ta’lim texnologiyalari va metodlari:
 ma’ruzalar;
 interfaol keys-stadilar;
 amaliy mashg‘ulot (guruhlarda ishlash, tezkor savol-javoblar);
 guruhlarda ishlash;
 taqdimotlarni qilish;
 individual loyihalar;
 jamoa bo‘lib ishlash va himoya qilish uchun loyihalar.
5.
VII. Kreditlarni olish uchun talablar:
Fanga oid nazariy va uslubiy tushunchalarni to‘la o‘zlashtirish, tahlil
natijalarini to‘g‘ri aks ettira olish, o‘rganilayotgan jarayonlar haqida
mustaqil mushohada yuritish va nazorat uchun berilgan vazifa va
topshiriqlarni bajarish, yakuniy nazorat bo‘yicha yozma ishni topshirish.
6.
Asosiy adabiyotlar
1. A.A. Imirsinova, I.O. Sulaymonov, A.E. Zaynabiddinov. Ekologiya asoslari.
Darslik. Toshkent. “Fan ziyosi” 2023. – 340 bet.
2. S.S. Buriyev, D.A. Maxkamova, V.X. Sherimbetov. Ekologiya va atrofmuhit muhofazasi. O‘quv qo‘llanma. Toshkent. “Innovatsiya-Ziyo” 2020 yil.
– 232 bet.
3. Vaxabov A.V., Xajibakiev Sh.X., Toshmatov Sh.A., Butaboev M.T. Yashil
iqtisodiyot. Darslik. – T.: Universitet, 2020. 296 bet.
5
Qo‘shimcha adabiyotlar
4. Abirkulov K.P., Xojimatov A.N., Rajabov N.R. Atrof - muxitni muxofaza
kilish . — T.: TDIU, 2003. -128 bet
5. R.X. Allaberdiyev, T.U. Raximova, N.Y. Kuchkarov, V.X. Sherimbetov.
Ekologiya asoslari. O‘quv qo‘llanma. Toshkent. “Poytaxt exclusive” 2024 yil.
– 124 bet.
6. Tursunov X.T., Shadjalilov Sh.Sh., Egamberdiyeva L.Sh., Yodgorova D.Sh.,
Azimova D.O., Dusmuratova F.M. Ekologiya. Toshkent, 2017. 273 bet.
Axborot manbalari
1. https://www.ziyonet.uz
2. https://www. nature.uz
3. https://www. catuzmu.uz
4. https://www.eso.uz
5. https://www. uznature.uz
6. https://www.lex.uz/uz/
O‘quv dasturi Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy
universiteti Kengashining 2025-yil ____ iyundagi _____-sonli
bayonnomasi bilan tasdiqlangan.
8. Fan/modul uchun mas’ullar:
R.Allaberdiyev - O‘zMU, Ekologiya kafedrasi dotsenti, biologiya fanlari
nomzodi.
B. Jobborov - O‘zMU, Ekologiya kafedrasi professor v.b., biologiya
fanlari doktori.
9. Taqrizchilar:
7.
T.Raximova – O‘zMU, Ekologiya kafedrasi professor, biologiya fanlari
doktori.
N.Noraliyeva – AnDU Ekologiya kafedrasi mudiri professori b.f.d.
6
Mazkur o‘quv dasturi dunyoning e’tirof etilgan xalqaro QS va THE
reytinglarida nufuzli TOP-300 talikka kirgan quyidagi oliy ta’lim
tashkilotlarining ta’lim dasturlari asosida ishlab chiqilgan.
№
1
2
3
4
5
6
ОТМ номи
Moscow State
University
Россия
The Universiti
Manchester
Англия
Universiti WIEN
Австрия
University of
Heidelberg
Германия
Stanford
University
АҚШ
The University of
Newcastle
Aвстралия
QS
THE
94
o‘rin
107
o‘rin
34
o‘rin
53
o‘rin
137
o‘rin
110
o‘rin
106
o‘rin
57
o‘rin
6
o‘rin
3
o‘rin
Хаволалар:
https://www.law.msu.ru/pages/obrazovatelnye_
standarty_mgu_i_uchebnye plany;
https://www.law.msu.ru/pages/uchebnye_progr
ammy_obr
https://www.manchester.ac.uk/study/undergrad
uate/courses/2025/12446/llb-law/course-details/
https://studieren.univie.ac.at/en/bachelordiplom
a-programmes/law-diploma-with-entranceexam-procedure/
https://www.uni-heidelberg.de/en/study/coursecatalogues
https://archivedbulletin.stanford.mobi/coursedescriptions/law/
https://www.newcastle.edu.au/course
251
o‘rin
112
o‘rin
7
8