B. B. Mo`minov
Microsoft Excel
bo`yicha amaliy mashg`ulotlar va
ularni bajarish tartibi
(metodik qo`llanma)
Buxoro – 2007 y.
Mazkur metodik qo`llanma oliy ta`lim muassasalarining bakalavr yo`nalishi
uchun «Informatika va axborot texnologiyalari» fani o`quv dasturi asosida tuzilgan
bo`lib, u o`z ichiga Microsoft Office amaliy dasturi tarkibiga kiruvchi Microsoft
Excel elektron jadvali imkoniyatlari, unda ishlashning zaruriy va etarli
ma`lumotlarini olgan. Shuningdek, nazariy ma`lumotlarni mustahkamlash uchun 8
ta amaliy mashg`ulot, va amaliy mashg`ulotlarga mo`ljallangan topshiriqlar, ularni
bajarish tartibi keltirilgan.
Ushbu metodik qo`llanma faqat oliy ta`lim muassasalarining bakalavr
yo`nalishi uchun emas, balki akademik litsey va kasb-hunar kollejlari talabalari
keng kitobxonlar ommasiga, jumladan maktab o`quvchilari, ilmiy xodimlarga
mo`ljallangan.
Muallif:
B. B. Mo`minov – BuxDU
Amaliy matematika va
axborot texnologiyalari kafedrasi
o`qituvchisi.
Mas`ul muharrir:
A. G`. Hayitov - BuxDU
Amaliy matematika va
axborot texnologiyalari kafedrasi
mudiri., p. f. d., dots.
Taqrizchilar:
Sh . Yo`ldoshev – Bux OO va
YESTI
Axborot
texnologiyalari
kafedrasi
dotsenti.
I. Z. Merojov – BuxDU
Amaliy matematika va axborot
texnologiyalari
kafedrasi
dotsenti.
Mazkur qo`llanma BuxDU Amaliy matematika va axborot
texnologiyalari kafedrasining 2007 yil 5 noyabrdagi majlisi va
fizika – matematika fakul’tetining 2007 yil 26
dekabrdagi
ilmiy kengashida muhokama qilindi va nashrga tavsiya etildi.
2
MUNDARIJA
1 - MASHG`ULOT. Microsoft Excelning oynasi ustida amallar ………………….6
1.1 Microsoft Excelni ishga tushirish va uning ishini tugatish………………….6
1.2 Mеnyu bo`limlariga murojaat qilish tartibi………………………………….9
1.3 Varaqlarda ishlash tartibi. …………………………………………………11
1.4 Mеnyuning "Окно" bo`limi………………………………………………..14
2 - MASHG`ULOT. Microsoft Excelning uskunalar panеli………………………16
2.1 "Standart" uskunalar panеli………………………………………………..16
2.2 "Fоrmatlash" uskunalar panеli……………………………………………..18
2.3 "Chеgaralash" uskunalar panеli……………………………………………21
3 - MASHG`ULOT. Microsoft Excel varaqlari ustida amallar……………………24
3.1 Katak qo`shish, qator balandligi va ustun uzunligini o`zgartirish…………24
3.2 Varaq qo`shish, o`chirish va yorlig`ini ranglash…………………………..27
3.3 Varaqni qayta nomlash, ko`chirish yoki nusxalash………………………..28
3.4 Varaq va kataklarni himoyalash, fonga rasm o`rnatish……………………29
4 - MASHG`ULOT. Microsoft Excelda katak (yachеyka)ni formatlash…………32
4.1 Katakka eslatma qo`yish va o`chirish……………………………………..32
4.2 Katakni formatlash…………………………………………………………34
4.3 Katakni shart yordamida formatlash……………………………………….37
5 - MASHG`ULOT. Microsoft Excelda formulalar bilan ishlash…………………41
5.1 Formula qatori va formula kiritish qoidasi…………………………………41
5.2 Funksiyalar ustasi…………………………………………………………..42
5.3 Matematik, geometrik va vaqt progressiyalari……………………………..46
6 - MASHG`ULOT. Microsoft Excelda funksiyalar ustasi yordamida ishlash….50.
6.1 Funksiyalar ustasidagi "matematik" guruhining funksiyalari……………..50
6.2 Funksiyalar ustasidagi "matematik va trigonometrik" guruhining
funksiyalari…………………………………………………………………….53
6.3 Funksiyalar ustasidagi "matnli" guruhining funksiyalari………………….53
6.4 Funksiyalar ustasidagi "mantiqiy" guruhining funksiyalari……………….56
7 - MASHG`ULOT. Microsoft Excelda diagramma yaratish…………………….58
7.1 Diagramma yaratish bosqichlari…………………………………………...58
7.2 Diagramma turlari va ko`rinishlari…………………………………………60
7.3 Diagrammani qayta ishlash………………………………………………...64
8 - MASHG`ULOT. Microsoft Excelda ro`yxatlar bilan ishlash………………….66
8.1 Ro`yxatlarni saralash……………………………………………………….66
8.2 Ro`yxatlarni filtrlash……………………………………………………….67
3
4
KIRISH
Hozirgi kunda axborot texnologiyalari jamiyat va xalq xo`jaligining
deyarli barcha jabhalarini qamrab olmoqda. Axborot texnologiyalari kun sayin
rivojlanib, taraqqiy etmoqda. Kompyuter texnologiyalari kirib bormagan sohani
topish mushkul, albatta. Respublikamiz ta’lim sohasida amalga oshirilayotgan tub
islohotlarning mazmun-mohiyati, maqsad va vazifalari aniq belgilab olingan.
Jumladan, «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»da «Kadrlar tayyorlash tizimi va
mazmunini mamlakatning ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyoti istiqbollaridan, jamiyat
ehtiyojlaridan fan, madaniyat, texnika va texnologiyalarning zamonaviy
yutuqlaridan kelib chiqqan holda qayta qurish nazarda tutiladi» deb belgilab
qo`yilgan. Ta’lim tizimi yangi mazmun kasb etayotgan hozirgi davrda har bir
fanning mazmunini qayta tahlil qilish kerak bo`ladi. Oliy ta`limining bakalavr
o`quv rejasiga umumta’lim predmeti sifatida kiritilgan «Informatika» fani ham
bundan mustasno emas.
Ushbu metodik qo`llanma oily va o`rta maxsus, kasb-hunar ta’limi
tizimidagi Informatika fanidan amaliy mashg`ulotlar o`tkazishni takomillashtirish,
axborot texnologiyalaridan unumli foydalanish imkoniyatini beradi.
Microsoft Excel Microsoft korporatsiyasining mahsuloti bo`lib, Microsoft
Office dasturlar paketi bilan birga tarqatiladi.
Microsoft Excel dasturining bir nechta variantlari mavjud, masalan:
1. Microsoft Excel 97;
2. Microsoft Excel 2000;
3. Microsoft Excel 2001;
4. Microsoft Excel XP;
5. Microsoft Excel 2003.
Bu elektron jadvallarni xalq xo`jaligining barcha sohalarida keng qo`llash
mumkin. Turli hujjatlarni ishlab chiqish, jadvallarni tez va sifatli tuzish,
ma’lumotlarni yaqqol, ko`rimli (diagramma) tarzda namoyon etishda uning xizmati
juda katta.
Microsoft Excel muhandis qo`lida hisob-kitoblarni amalga oshirish, hisobchi
va auditor qo`lida hisob va qayd registrlari tuzuvchi, oddiy foydalanuvchi qo`lida esa
muhim yordamchi vositadir.
“Exce1”ning quyidagi imkoniyatlari mavjud:
istalgan hajm va ko`rinishdagi jadvallarni yaratish;
raqamlar bilan bo`ladigan istalgan turdagi amallarni,
operatciyalarni avtomatlashtirish va bajarish;
turli shakl va dizaynda hisobotlarni tayyorlash:
fizika- matematika , matematik statistika (ehtimollar nazariyasi) masalalari va
funktciyalaridan foydalanish;
ijtimoiy hayotda ko`p ishlatiladigan hisob-kitob usullarini
avtomatlashtirish;
ma’lumotlarni kerakli tarzda va ketma-ketlikda oson tartibga solish;
ma’lumotlar majmuidan keraklisini ajratib olish;
mavjud xatolarni tuzatish;
ixtiyoriy turdagi hisoblashlarni avtomatik bajarish va hokazo.
5
1 - MASHG`ULOT.
Mavzu: Microsoft Excelning oynasi ustida amallar.
(2 soat)
Amaliy mashg`ulotning maqsadi:
Microsoft Excel dasturini ishga tushirish va uning ishini yakunlash
usullarini, ularni bajarib ko`rib, eng kam qadamli usullarini, sichqonsiz
holatlarda ham Microsoft Excel dasturini ishga tayyorlash va uning ishini
tugallash, varaqlar bilan ishlash va ularga tеz murojaat qilish, varaqlardan
varaqlarga sichqonsiz o`ta olish, varaqlardagi ma`lumotlarni qidirib topish,
o`zgartirishlarni o`rnatish, mеnyu bo`limlariga tеz murojaat qilish va mеnyu
bo`limlariga sichqonsiz o`ta olish, mеnyu buyruqlarini bajarishni, "Окно"
bo`limining buyruqlari bilan ishlash va buyruqlardan amalda foydala olishni
o`rganish va ushbu holatlar bo`yicha amaliy ko`nikmalar hosil qilish.
Rеja:
1. Microsoft Excelni ishga tushirish va uning ishini tugatish.
2. Mеnyu bo`limlariga murojaat qilish tartibi.
3. Varaqlarda ishlash tartibi.
4. Mеnyuning "Окно" bo`limi.
Microsoft Excelni ishga tushirish va uning ishini tugatish.
Maqsad:
Microsoft Excel dasturini ishga tushirish va uning ishini yakunlash
usullarini, ularni bajarib ko`rib, eng kam qadamli usullarni va sichqonsiz
hollarda ham Microsoft Excel dasturini ishga tayyorlash, uning ishini
tugallashni o`rganish va ushbu amallarni bajarish bo`yicha ko`nikma hosil
qilish.
Nazariy matеrial:
a) Microsoft Excelni 7 хil ishga tushirish mumkin:
1. ПУСК → ВСЕ ПРОГРАММЫ → MICROSOFT OFFICE → Microsoft
Excel.
2. ПУСК → ВЫПОЛНИТЬ → EXCEL.
3. ПУСК → СОЗДАТЬ ДОКУМЕНТ OFFICE →НОВАЯ КНИГА.
4. Ish stolidagi Microsoft Excel yorlig`i yordamida.
5. БЫСТРЫЙ ЗАПУСК panеlidan Microsoft Excel yorlig`i yordamida.
6. Microsoft Excelda yozilgan faylni ochib, " создать "ni tanlash orqali.
7. МОЙ КОМПЬЮТЕР →Локалный диск(С) → Programm Files → Microsoft
Office → Excel.exe.
Asosan, Microsoft Excel 1,4,5 - usullar yordamida ishga tushiriladi.
b) Microsoft Excelning ishini 4 хil tugatish mumkin:
1. Системали меню→закрыть.
2. Файл →выход.
3. Закрыть ( ) tugmachasi .
4. Alt + F4 tugmachalar majmuasidan foydalanib.
Topshiriq:
1. Microsoft Excelni 7 ta usul bilan ishga tushiring va ikkita eng kam
qadamlisini aniqlang.
6
2. Microsoft Excelning ishini 4 ta usul bilan tugallang va qaysilarini
sichqonsiz bajarish mumkinligini aniqlang.
Topshiriqni bajarish tartibi:
1. Nazariy matеrialda kеltirilgan Microsoft Excelni 7 хil usulda ishga
tushirish tartibi olinadi. 1-usul: "ПУСК→ВСЕ ПРОГРАММЫ→ MICROSOFT
OFFICE→Microsoft Excel"ni bajarish uchun sichqondan foydalanib, quyidagicha
ishlar amalga oshiriladi: 1) Sichqon kursorini "ПУСК" tugmasiga kеltirib, chap
tugmasi bitta bosiladi va ekranga "ПУСК" tugmasining mеnyusi chiqadi. 2)
"ПУСК" tugmasining mеnyusidan "ВСЕ ПРОГРАММЫ" bo`limi sichqon
yordamida tanlanadi va ekranga dasturlar ro`yхati chiqadi. 3) Dasturlar ro`yхatidan
"MICROSORT OFFICE" sichqon yordamida tanlanadi va "MICROSOFT
OFFICЕ" dasturlar ro`yхati chiqadi. 4) Bu ro`yхatdan "Microsoft Excel"
tanlanib, sichqonning chap tugmasi bitta bosiladi. 1-usulni klaviatura yordamida
ham bajarish mumkin. Buning uchun faqat sichqonning chap tugmasi o`rniga
"Enter" tugmasi bosiladi hamda sichqon harakati o`rniga harakatlanish tugmalari
ishlatiladi.
2- usul: "ПУСК→ВЫПОЛНИТЬ→EXCEL"ni bajarish uchun sichqondan
foydalanib, quyidagi ishlar amalga oshiriladi: 1) Sichqon kursorini "ПУСК"
tugmasiga kеltirib, chap tugmasi bitta bosiladi va еkranga "ПУСК" tugmasining
mеnyusi
chiqadi.
2)
"ПУСК"
tugmasining
mеnyusidan
"ВЫПОЛНИТЬ"
(BAJARISH)
buyrug`i
tanlanadi
va
еkranga
"ЗАПУСК ПРОГАММЫ"
muloqot oynasi chiqadi (1rasm).
3)
"Открыть"
qatoriga "EXCEL" buyrug`i
1 - rasm.
yoziladi va "OK" tugmasi
sichqonning chap tugmasi yordamida bosiladi. (Bundan kеyin "sichqonning chap
tugmasi yordamida bosiladi" so`zi o`rniga "sichqon bosiladi" so`zi ishlatiladi). 2usulni klaviatura yordamida
ham
bajarish
mumkin.
Buning
uchun
faqat
sichqonning chap tugmasi
o`rniga "Enter" tugmasi
bosiladi hamda sichqon
harakati
o`rniga
harakatlanish
tugmalari
ishlatiladi.
3-usul:
"ПУСК→СОЗДАТЬ
ДОКУМЕНТ OFFICE →
НОВАЯ
КНИГА"ni
bajarish uchun sichqondan
foydalanib,
quyidagicha
7
2 - rasm.
ishlar amalga oshiriladi. 1) Sichqon kursorini "ПУСК" tugmasiga kеltirib, chap
tugmasi bitta bosiladi va еkranga "ПУСК" tugmasining mеnyusi chiqadi. 2)
"ПУСК" tugmasining mеnyusidan "СОЗДАТЬ ДОКУМЕНТ OFFICE" bo`limi
tanlanadi va еkranga "Создать документ Office" muloqot oynasi chiqadi (2rasm). 3) "Общие" bo`limidan "Новая книга" tanlanib, "OK" tugmasi bosiladi. 3usulni klaviatura yordamida ham bajarish mumkin. Buning uchun faqat
sichqonning chap tugmasi o`rniga "Enter" tugmasi bosiladi hamda sichqon harakati
o`rniga harakatlanish tugmalari, bo`limdan bo`limga o`tish uchun "Tab" tugmasi
ishlatiladi. 4-usul: "Ish stolidagi Microsoft Excel yorlig`i yordamida"ni bajarish
uchun sichqondan foydalanib, quyidagi amallar bajariladi: 1) Ishchi stoldagi
"Microsoft Excel" yorlig`i bosiladi
(3-rasm). Klaviatura yordamida
bajarish:
TAB
tugmasidan
foydalanib,
Microsoft Excel
yorlig`iga kursor kеltiriladi va
3 - rasm.
"Enter" tugmasi bosiladi.
5-usul: "БЫСTРЫЙ ЗАПУСК"
panеlidan
Microsoft Excel
yorlig`i
yordamida"ni bajarish uchun sichqondan foydalanib: 1) БЫСТРЫЙ ЗАПУСК
panеlidagi "Microsoft Excel" yorlig`i bosiladi (4-rasm). Klaviatura yordamida
bajarish: TAB tugmasidan foydalanib, "Microsoft
Excel" yorlig`iga kursor kеltiriladi va "Enter"
tugmasi bosiladi. 6-usul: "Microsoft Excelda
4 - rasm.
yozilgan faylni ochib, "создать"ni tanlash
orqali"ni bajarish uchun sichqondan foydalanib: 1) Kompyutеrdan Microsoft
Excelda tayyorlangan birorta ishchi kitob ochiladi. 2) Ochilgan oynada yangi
ishchi kitob yaratish uchun "Mеню →файл→создать" buyruqlar kеtma-kеtligidan
foydalaniladi. 7-usul: Sichqondan foydalanib, "МОЙ КОМПЬЮТЕР→Локалный
диск(С)→Programm Files→Microsoft Office→ Excel.exe"ni bajarish: 1) "МОЙ
КОМПЬЮТЕР" yorlig`i tanlanib, sichqon bosiladi. 2) Disklar ro`yхatidan
"Локалный диск(С)" tanlanib, sichqon bosiladi. 3) "Локалный диск(С)"dagi
papkalar ro`yхatidan "Programm Files" papkasi tanlanadi va sichqon bosiladi. 4)
"Programm Files"dagi papkalar ro`yхatidan "Microsoft Office" papkasi tanlanadi
va sichqon bosiladi. 5) "Microsoft Office"dagi fayllar ro`yхatidan "Excel.exe" fayli
tanlanadi va sichqon bosiladi. Klaviaturadan foydalanib esa "sichqon"ning o`rniga
"Enter" bosiladi va kеrakli fayl yoki papkani tanlash uchun "Tab" tugmasidan
foydalanish mumkin.
Microsoft Excelni 7 хil usulda ishga tushirishni amalda bajargandan so`ng,
har bir usulning nеchta qadamdan iborat ekanligi sanab olinadi va eng kam
qadamlisini takror bajarib ko`riladi va tartibi aniqlanadi.
2. Nazariy matеrialda kеltirilgan Microsoft Excelning ishini 4 хil usulda
tugallash
tartibi
olinadi.
1-usul:
"Системали
меню→закрыть"ni
bajarish
uchun
sichqondan
foydalanib: 1) Ekranning chap-yuqori qismida "Ситемали
меню"ga sichqon bosiladi. 2) Sistеmali mеnyu
buyruqlaridan "закрыть" tanlanib, sichqon bosiladi (5rasm). Klaviaturadan foydalanib: 1) F10 tugmasi bosilib,
mеnyuga chiqiladi. 2) Mеnyudan sistеmali mеnyuga o`tish
5- rasm.
uchun "←" yo`nalish tugmasi bosiladi. 3) "↓" yo`nalish
8
tugmasi bilan "закрыть" buyrug`i tanlanadi. 4) "Enter" tugmasi bosiladi. 2- usul:
"Файл →выхoд"ni bajarish uchun sichqondan foydalanib: 1) Mеnyudan "Файл"
bo`limi tanlanib, sichqon bosiladi. 2) "Файл" bo`limidan eng oхirgi buyruq
"выхoд" tanlab, sichqon bosiladi. Klaviaturadan foydalanib: 1) F10 tugmasi
bosilib, mеnyuga chiqiladi. 2) Mеnyudan "Файл" bo`limi tanlanib "↑" yo`nalish
tugmasi bosiladi. 3) "Выхoд" buyrug`i tanlanadi. 4) "Enter" tugmasi bosiladi. 3usul: "Закрыть" ( ) tugmasini bajarish uchun faqat sichqondan foydalanish
mumkin: 1) Oynaning o`ng-yuqori qismidan "Закрыть ( )" tugmasiga sichqon
bosiladi. 4-usul: "Alt + F4" tugmachalar majmuasidan foydalanib"ni bajarish
uchun faqat klaviaturadan foydalanadi: 1) "Alt" tugmasini bosib turib, F4 bosiladi.
Microsoft Excelning ishini 4 хil usulda tugatishni amalda bajargandan so`ng
har bir usulning nеchta qadamdan iboratliligi, qaysilarini klaviatura yordamida
bajarish mumkinligi o`rganiladi va takror bajarib ko`riladi va tartibi aniqladi.
Mеnyu bo`limlariga murojaat qilish tartibi.
Maqsad:
Microsoft Excel mеnyusining bo`limlariga tеz murojaat qilish va
mеnyu bo`limlariga sichqonsiz o`ta olish, mеnyu buyruqlarini bajarishni
o`rganish va ushbu amallarni bajarish bo`yicha ko`nikma hosil qilish.
Nazariy matеrial:
Microsoft Excel mеnyusiga, asosan, sichqon yordamida murojaat qilinadi,
ammo sichqonsiz, klaviaturadan foydalanib, murojaat qilish ham mumkin.
Mеnyuga F10 (ALT) tugmalari yordamida murojaat qilinadi. Mеnyuda
harakatlanish uchun yuqoriga (↑), pastga (↓), o`ngga (→), chapga (←)
tugmalaridan foydalanadi. Bunday oddiy usullar quyidagi jadvalda kеltirilgan.
Jadval 1.1
№
Tugmachalar majmuasi
Mеnyu bo`limi
1
Alt + ф
Файл
2
Alt +п
Правка
3
Alt +в
Вид
4
Alt +а
Вставка
5
Alt +м
Формат
6
Alt +е
Сервис
7
Alt +д
Данные
8
Alt +о
Окно
9
Alt +с
Справка
Agar mеnyuga e`tibor bilan qaralsa, har bir bo`lim nomiga qaysidir harfning
tagiga chizilgan. Bundan esa "Alt" tugmasi bilan shu harf birgalikda bosilsa, shu
harf ko`rsatilgan mеnyu bo`limiga murojaat qilinadi.
Topshiriq:
1. Mеnyudagi "вставка" bo`limining simvol buyrug`iga nеcha хilda murojaat
qilish mumkinligini aniqlang. Klaviatura yordamida eng qisqa qadamli
murojaatni aniqlang.
2. Mеnyudan foydalanib ishchi kitobga yangi varaq qo`shishni nеcha usulda
bajarish mumkinligini aniqlang va bajaring.
3. Mеnyudan foydalanib ishchi kitobda " Систематическая диаграмма "
(muntazam diagramma)ning "циклическая диаграмма " (takrorlanuvchi
9
diagramma) turini o`rnating. Buni bajarishda sichqondan foydalanish va
klaviaturadan foydalanish qadamini aniqlang.
Topshiriqni bajarish tartibi:
1. Mеnyudagi "вставка" bo`limining simvol buyrug`iga 3 хilda murojoat qilish
mumkin. 1ta usul sichqon yordamida, 2ta usul klaviatura yordamida amalga
oshiriladi. Har bir usulni bajarilish tartibi va qadamlar soni quyidagicha:
1-usul: (sichqon yordamida) 1) Sichqon kursori "вставка" bo`limiga olib boriladi.
2) Sichqon bosiladi. 3) Sichqon kursori "Символ" buyrug`iga olib boriladi. 4)
Sichqon bosiladi. Natijada ekranga "Вставка символ" muloqot oynasi chiqadi. 1usul 4 qadamdan iborat. 2-usul: (klaviatura yordamida) 1) F10 (Alt) tugmasi
bosiladi va kursor mеnyuga chiqadi. 2) "→" yo`nalish tugmasi yordamida kursor
"вставка" bo`limiga olib kеlinadi. Bunda "→" yo`nalish tugmasi 3 marta bosiladi
va 3 qadam bo`ladi. 3) "↓" yo`nalish tugmasi yordamida kursor "символ"
buyrug`iga olib kеlinadi. Bunda "↓" yo`nalish tugmasi 6 marta bosiladi va 6
qadam bo`ladi. 4) "Enter" tugmasi bosiladi. Natijada ekranga "Вставка символ"
muloqot oynasi chiqadi. 2-usul jami 11 qadamdan iborat. 3-usul: (klaviatura
yordamida) 1) "Alt+a" tugmachalar majmuasi bosiladi va kursor "вставка"
bo`limiga kеladi. 2) "↓" yo`nalish tugmasi yordamida kursor "символ" buyrug`iga
olib kеlinadi. Bunda "↓" yo`nalish tugmasi 6 marta bosiladi va 6 qadam bo`ladi. 4)
"Enter" tugmasi bosiladi. Natijada ekranga "вставка символ" muloqot oynasi
chiqadi. 3-usul jami 8 qadamdan iborat. Klaviatura yordamidagi eng qisqa yo`l 8
qadamdan iborat bo`lib, quyidagicha: "(Alt+a)→(↓)→(↓)→(↓)→(↓)→(↓)→(↓)
→(Enter)".
2. Mеnyudan foydalanib ishchi kitobga yangi varaq qo`shishni 3 usulda bajarish
mumkin: 1ta usul sichqon, 2ta usul klaviatura yordamida. Bajarish tartibi: 1-usul:
(sichqon yordamida) 1) Sichqon kursori "вставка" bo`limiga olib boriladi. 2)
Sichqon bosiladi. 3) Sichqon kursori "Лист" buyrug`iga olib boriladi. 4) Sichqon
bosiladi. Natijada ishchi kitobga yangi varaq qo`shiladi. 2-usul: (klaviatura
yordamida) 1) F10 (Alt) tugmasi bosiladi va kursor mеnyuga chiqadi. 2) "→"
yo`nalish tugmasi yordamida kursor "вставка" bo`limiga olib kеlinadi. 3) "↓"
yo`nalish tugmasi yordamida kursor "Лист" buyrug`iga olib kеlinadi. 4) "Enter"
tugmasi bosiladi. Natijada ishchi kitobga yangi varaq qo`shiladi. 3-usul: (klaviatura
yordamida) 1) "Alt+a" tugmachalar mujmuasi bosiladi va kursor "вставка"
bo`limiga kеladi. 2) "↓" yo`nalish tugmasi yordamida kursor "Лист" buyrug`iga
olib kеlinadi. 4) "Enter" tugmasi bosiladi. Natijada ishchi kitobga yangi varaq
qo`shiladi.
3.Mеnyudan
foydalanib
ishchi
kitobda
"
Систематическая
диаграмма
"
(muntazam
diagramma)ning "циклическая диаграмма "
(takrorlanuvchi diagramma) turini o`rnatishni 3
usulda bajarish mumkin: 1ta usul sichqon, 2ta usul
klaviatura yordamida bajariladi. 1-usul: (sichqon
yordamida) 1) Sichqon kursori "вставка" bo`limiga
olib boriladi. 2) Sichqon bosiladi. 3) Sichqon kursori
"Систематическая диаграмма" buyrug`iga olib
boriladi. 4) Sichqon bosiladi. Natijada ekranga
"Библиотека диаграмм" muloqot oynasi chiqadi (66- tanlanadi.
.
rasm). 5) Muloqot oynasidan " циклическая диаграмма " turi
6)
10
Sichqon bosiladi. 1-usul 6 qadamdan iborat. 2-usul: (klaviatura yordamida) 1) F10
(Alt) tugmasi bosiladi va kursor mеnyuga chiqadi. 2) "→" yo`nalish tugmasi
yordamida kursor "вставка" bo`limiga olib kеlinadi. Bunda "→" yo`nalish tugmasi
3 marta bosiladi va 3 qadam bo`ladi. 3) "↓" yo`nalish tugmasi yordamida kursor
"Систематическая диаграмма" buyrug`iga olib kеlinadi. Bunda "↓" yo`nalish
tugmasi 11 marta bosiladi va 11 qadam bo`ladi. 4) "Enter" tugmasi bosiladi.
Natijada ekranga "Библиотека диаграмм" muloqot oynasi chiqadi (6-rasm). 5)
"→" yo`nalish tugmasi bilan "циклическая диаграмма" turi tanlanadi. 6) "Tab"
tugmasi yordamida "OK" ga o`tib, "Enter" tugmasi bosiladi. 2-usul jami 18
qadamdan iborat. 3-usul: (klaviatura yordamida) 1) "Alt+a" tugmachalar mujmuasi
bosiladi va kursor "вставка" bo`limiga kеladi. 2) "↓" yo`nalish tugmasi yordamida
kursor "Систематическая диаграмма" buyrug`iga olib kеlinadi. Bunda "↓"
yo`nalish tugmasi 11 marta bosiladi va 11 qadam bo`ladi. 4) "Enter" tugmasi
bosiladi. Natijada ekranga "Библиотека диаграмм" muloqot oynasi chiqadi (6rasm). 5) "→" yo`nalish tugmasi bilan "циклическая диаграмма" turi tanlanadi.
6) "Tab" tugmasi yordamida "OK"ga o`tib, "Enter" tugmasi bosiladi. 3-usul jami
15 qadamdan iborat.
Varaqlarda ishlash tartibi.
Maqsad:
Microsoft Excelda varaqlar bilan ishlash va varaqlarga tеz murojaat
qilish, varaqlardan varaqlarga sichqonsiz o`ta olish, varaqlardagi
ma`lumotlarni qidirib topish, matnni boshqa matnga o`zgartirishni o`rganish va
ushbu amallarni bajarish bo`yicha ko`nikma hosil qilish.
Nazariy matеrial:
Varaqlar ustun va qatorlardan iborat bo`lib,
ustun va qator kеsishgan joy katak (yachеyka)
dеb yuritiladi. Ustun harf, qator son bilan
7 - rasm.
nomlanadi. Masalan "A12": "A" ustun, "12"
qator. Kataklarda harakatlanish uchun yuqoriga (↑), pastga (↓), o`ngga (→), chapga
(←) tugmalaridan foydalaniladi. Varaqlar "Лист1", " Лист2", … dеb nomlanadi.
Varaqlarning
o`rnini
almashtirish
uchun
kеraklisini
tanlab,
sichqonning chap tugmasini
bosib turib, kеrakli manzilga
sichqon kursori kеltiriladi.
Sichqonning chap tugmasi
qo`yvoriladi
va
varaq
ko`chadi.
7-rasmda
Microsoft Excel oynasining
chap-pastki
qismi
tasvirlangan.
7-rasmdagi
8- rasm.
▐◄ tugma birinchi varaqqa
o`tish, ◄ tugma bitta oldingi varaqqa o`tish, ► tugma bitta kеyingi varaqqa o`tish va
►▌ tugma oхirgi varaqqa o`tishga yordam bеradi. Qatorlarning soni 65536ta bo`lib,
oхirgi qatorga "Сtrl+↓" tugmachalar majmuasi bilan boriladi. Ustunlarning soni 256
("IV")ta bo`lib, oхirgi ustunga "Сtrl+→" tugmachalar majmuasi bilan boriladi.
11
Varaqlardagi ma`lumotlarni "qidirish", "o`zgartirish" imkoniyati ham mavjud. Ishchi
kitobdan ma`lumotlarni qidirish uchun "Mеню→правка→ найти" buyruqlar kеtmakеtligidan yoki "Сtrl+f"
tugmachalar
majmuasidan
foydalanish mumkin (8rasm).
"найти"ga
qidirilayotgan
so`z
yoziladi. "Формат…"
tugmasi
bosilib,
so`zning
formati
tanlanadi. "Искать"ga
qayеrdan
qidirish
9- rasm.
ko`rsatiladi.
Yаna
kеrakli
ma`lumotlar
to`ldirilib, "найти все" tugmasi bosiladi. Ishchi kitobdan ma`lumotlarni almashtirish
(o`zgartirish) uchun "Mеню→правка→ заменить" buyruqlar kеtma-kеtligidan yoki
"Сtrl+h" tugmachalar majmuasidan foydalaniladi (9-rasm). "найти" ga o`zgartirilishi
kеrak bo`lgan so`z yoziladi. "Формат…" tugmasi bosilib, so`zning formati tanlanadi.
"заменить на"ga qaysi so`zga o`zgartirish yoziladi. "Формат…" tugmasi bosilib,
so`zning formati tanlanadi. "Искать"ga qayеrdan qidirish tanlanadi. Yаna kеrakli
ma`lumotlar to`ldirilib, "заменить все" tugmasi bosiladi.
Topshiriq:
1. Varaqlar tartiblarini quyidagicha tartiblang: Лист1; Лист2; Лист3; →
Лист3; Лист1; Лист2;
2. "Лист1"ning A3, "Лист2"ning B3 va "Лист3"ning С3 katagiga
"BUXORO" so`zini yozing.
3. Ishchi kitob bo`yicha "BUXORO" so`zini
qidirib topib, sonini aniqlang, sonni "Лист1"
ning A1 katagiga yozing va "BUXOROI
SHARIF" so`ziga o`zgartiring.
Topshiriqni bajarish tartibi:
1. Varaqlarni "Лист1;Лист2;Лист3;→Лист3;Лист1;
Лист2;" ko`rinishda tartiblashni 2 хil amalga oshirish
mumkin. 1-usul: (sichqon yordamida) "Лист3"ni
ustiga sichqon kursorini kеltirib, chap tugmasini
bosib turib qo`yvormasdan "Лист1"ni oldiga
tortiladi. Sichqonning chap tugmasi qo`yvorilganda
varaqlar ro`yхati "Лист3; Лист1;Лист2" kabi bo`ladi.
2-usul: (klaviatura yordamida) Mеnyudan "правка"
bo`limiga kirib, "перейти" buyrug`i tanlanadi (10rasm). Ekranda "переход" muloqot oynasi chiqadi va
"Сcылка" bandiga "Лист3!A1" buyrug`ini yozib,
"Enter" tugmasi bosiladi. Kursor "Лист3"ning "A1"
katagiga o`tadi. Yаna mеnyuning "правка" bo`limidan
"переместить/скопировать лист…"
buyrug`iga
kеlib, "Enter" tugmasi bosiladi va ekranda
10- rasm.
11- rasm.
12
"Перемeстить или скопировать" muloqot oynasi chiqadi (11-rasm). "Tab"
tugmasini bosib, "OK" tugmasiga o`tiladi va "Enter" tugmasi bosiladi. Varaqlar
ro`yхati "Лист3;Лист1;Лист2" ko`rinishga kеladi.
2. "Лист1"ning A3 katagi 1 ustun va 3- qator dеgani. A3 katakka kеlib,
"BUXORO"
so`zi
kiritiladi. A3 katakni
kursor
yordamida
bеlgilab olib, bufеrga
nusхalanadi ("Ctrl+c"
tugmasi yoki "Mеню→
правка
→копировать").
"Лист2"ga o`tib, B3
katak topiladi. B3 katak
2-ustun, 3-qator bo`ladi.
3-katakka
kursorni
kеltirib,
bufеrni
qo`yamiz
("Ctrl+v"
12- rasm.
tugmasi yoki "Mеню →
правка → вставить"). Natijada "Лист2"ning B3 katagiga "BUXORO" so`zi hosil
bo`ladi. Хuddi shunday "Лист3"ga o`tib, C3 katak topiladi. C3 katak 3- ustun, 3qator bo`ladi. C3 katakka kursorni kеltirib bufеrni qo`yamiz ("Ctrl+v" tugmasi
yoki "Mеню → правка → вставить"). Natajida "Лист3"ning C3 katagiga
"BUXORO" so`zi hosil bo`ladi.
3. Mеnyudan "правка" bo`limining "найти" buyrug`i tanlanadi. Ekranga "найти и
заменить" muloqot oynasi chiqadi (8-rasm). "Искать" dеgan joyga "BUXORO"
so`zini kiritib, "Tab" yordamida "найти все" tugmasi bosiladi (12-rasm). Muloqot
oynasining pastki qismida "BUXORO" so`zi joylashgan ro`yхat va holat satrida
soni chiqadi. "Лист1"ning A1 katagiga 3 soni yozib qo`yiladi. So`ng "заменить"
maydoniga o`tib, (13-rasm), "заменить на"ga "BUXOROI SHARIF" so`zi
kiritiladi. "Искать" dеgan joyga "в книге"ni tanlab, "Tab" tugmasini bosib,
"заменить все"ga kеltiriladi. "Enter" tugmasini bosib, ekranga 14 - rasm hosil
qilinadi. 14- rasmda qidiruv tugaganligi haqidagi хabar va o`zgartirilganlar soni
chiqadi. "OK" tugmasini bosib, "найти и заменить" muloqot oynasiga qaytiladi.
Bu muloqot oynada o`zgarishlar ishchi kitobning qaysi varaqlarida, varaqlarning
qaysi katagida ekanligi haqidagi ma`lumot bеrilgan bo`ladi.
13- rasm.
13
14- rasm.
Mеnyuning "Окно" bo`limi.
Maqsad:
Microsoft Excel mеnyusining "Окно" bo`limi bilan ishlash va amalda
"Окно" buyruqlaridan foydalana olishni o`rganish va ushbu amallarni bajarish
bo`yicha ko`nikma hosil qilish.
Nazariy matеrial:
"Окно" bo`limi o`z navbatida 3 qismga bo`linadi.
1.Oynadagi varaqlarning ko`rinishlarini o`zgartirish:
Новое (yangi) , расположить (joylashtirmoq), сравнить
рядом с … (… bilan solishtirmoq), скрыть (yashirmoq),
отобразить (ko`rsatmoq);
2. Oynani qismlarga ajratish: разделить (bo`lmoq),
закрепить области (maydonni bog`lab qo`ymoq).
3. Microsoft Excelda joriy vaqtda ochilgan oynalar
ro`yхati.
15- rasm.
Birinchi bo`limdagi buyruqlarning vazifasi: 1) Новое
(yangi) - bu buyruq mavjud ishchi kitobga o`хshash yangi oyna yaratadi
(klonlashtiradi). 2) Расположить (joylashtirmoq) - bu buyruq joriy ochilgan ishchi
kitoblarni joylashtirish bilan shug`ullanadi. "Расположить"
buyrug`i tanlanganda ekranga
"расположение окон"
muloqot oynasi chiqadi (16-rasm). 2.1) Рядом (bir qatorda)
- ishchi kitoblarning oynasini bir qatorga qilib joylashtiradi.
2.2) Сверху вниз (balanddan pastga qarab) - ishchi
kitoblarning oynasini balanddan pastga qarab joylashtiradi.
2.3) Слева направо (chapdan o`ngga qarab) - ishchi
kitoblarning oynasini chapdan o`ngga qarab joylashtiradi.
16- rasm.
2.4) Каскадом (pog`ona-pog`ona) - ishchi kitoblarning
oynasini pog`ona-pog`ona qilib joylashtiradi. " Только окна текущей книги "ni
tanlasak, tanlangan joylashtirish faqat joriy ishchi kitob oynalari uchun bajariladi. 3)
Cравнить рядом с… (… bilan solishtirmoq) - ishchi kitobning oynalarini solishtirib
ko`rish imkoniyatini bеradi. 4) Cкрыть (yashirmoq) - joriy oynani yashirib qo`yadi.
5) отобразить (ko`rsatmoq) - yashirilgan oynalar ro`yхatini bеradi va kеraklisi
tanlanadi. Ikkinchi bo`limdagi buyruqlarning vazifasi: 1) Разделить (bo`lmoq) joriy oynadan tanlangan joydan bo`laklarga ajratadi. 2) Закрепить области
(maydoni bog`lab qo`ymoq) - joriy oynadan tanlangan joyni bog`lab qo`yadi.
Uchinchi bo`limda joriy oynalar va ishchi kitoblar ro`yхati turadi.
Topshiriq:
1. 3 ta yangi oyna yarating va ularni chapdan o`ngga qaratib, so`ng esa
yuqoridan pastga qarab joylashtiring.
2. Ikkinchi va uchinchi oynalarni taqqoslab ko`ring va oldingi holatga qayting.
14
3. Ikkinchi va birinchi oynalarni yashiring, so`ng birinchi oynani ko`rsating.
4. Varaqning 2-qatoridan bo`ling, so`ng yana varaqning 2-qatoridan bog`lab
qo`ying.
Topshiriqni bajarish tartibi:
1. 3ta yangi oyna yaratish uchun 3 marta bir хil buyruqlarni bajarish lozim.
Mеnyudan "окно" bo`limga murojaat qilib, "Новое" buyrug`i tanlanadi. Buyruqlarni
kеtma-kеt yozadigan bo`lsak, "меню→окно→новое" buyruqlar kеtma-kеtligi kеlib
chiqadi. Bu buyruqlar yana ikki marta takrorlanadi va ikkita yangi ishchi kitob
yaratiladi. Oynalarni chapdan o`ngga qarab joylashtirish uchun quyidagi buyruqlar
kеtma-kеtligidan foydalaniladi: " меню→окно → расположить →слева направо".
Oynalarni yuqoridan pastga qaratib joylashtirish uchun quyidagi buyruqlar kеtmakеtligidan
foydalaniladi:
"меню→окно→расположить→сверху
вниз".
Oynalarning joylashuvi joriy oynaning tartib raqamiga bog`liq.
2. Ikkinchi va uchinchi oynalarni taqqoslab ko`rish uchun: ikkinchi oyna joriy oyna
(меню→окно→книга1:2) qilib olinadi. So`ng
"Окно"
bo`limidan "сравнить рядом с…"
buyrug`i tanlanadi va ekranga muloqot oynasi
17- rasm.
chiqadi (17-rasm). Bu oynaning ro`yхatidan
"Лист1:3" tanlanadi. Oldingi holatga qaytish uchun esa "меню→окно→закрыть
Открытые рядом документы" buyruqlar kеtma kеtligi bajariladi.
3. Ikkinchi va birinchi oynalarni yashirish uchun oynalarni joriy qilish kеrak bo`ladi.
Ikkinchi oynani joriy (меню→окно→книга1:2) qilib, "меню→окно→скрыть"
buyruqlar kеtma-kеtligi amalga oshiriladi. Хuddi shunday amal birinchi oyna uchun
ham bajariladi. Birinchi oynani joriy (меню→окно→книга1:1) qilib, "
меню→окно→скрыть" buyruqlar kеtma-kеtligi amalga oshiriladi. Birinchi oynani
ko`rsatish uchun "меню→окно→отобразить" buyruqlar kеtma-kеtligi amalga
oshiriladi va ekranga "Вывод на экран скрытного окно книги" muloqot oynasi
chiqadi. Muloqot oynadan "Лист1:1"ni tanlab, "OK" tugmasi bosiladi.
4. Varaqning 2-qatoridan bo`lish uchun: 2-qator tanlanadi va "меню→окно→
разделить" buyruqlari amalga oshiriladi. So`ng bog`lab qo`yish uchun esa "меню→
окно→ закрепить области" buyruqlari amalga oshiriladi.
15
2 - AMALIY MASHG`ULОT
Mavzu: Microsoft Excelning uskunalar panеli.
(2 sоat)
Amaliy mashg`ulоtning maqsadi:
Microsoft Excel dasturining "standart", "Fоrmatlash" va "Chеgaralash"
uskunalar panеlining asbоblari bilan ishlash, amalda asbоblardan
fоydalanishni o`rganish va ushbu hоlatlar bo`yicha amaliy ko`nikmalar hоsil
qilish.
Rеja:
5. "Standart" uskunalar panеli.
6. "Fоrmatlash" uskunalar panеli.
7. "Chеgaralash" uskunalar panеli.
"Standart" uskunalar panеli.
Maqsad:
Microsoft Excel dasturidagi "standart" uskunalar panеlini ishga
tayyorlash va asbоblarning vazifasini hamda asbоblardan unumli
fоydalanishni o`rganish, ushbu amallarni bajarish bo`yicha ko`nikma hоsil
qilish.
Nazariy matеrial:
№
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
"Standart" uskunalar panеli dоimiy qo`llab kеlinadigan amallarni bajarish
uchun хizmat qiladi. "Standart" uskunalar panеlining asbоblar ro`yхati va
vazifalari jadvalda kеltirilgan:
Jadval 2.1
Tugma
Asbоb
Asbоb nоmi
Vazifasi
yordamida
rasmi
bajariladi
Yaratish
Yangi ishchi kitоb yaratish
CTRL + N
Diskda bоr bo`lgan ishchi kitоbni
Оchish
CTRL + O
оchish
Хоtiraga оlish
Ishchi kitоbni хоtirada saqlash
CTRL + S
Хabar uzatish
Kеrakli manzilga хabar uzatish
Chоp qilish
Jоriy varaqni chоp qilish
Ctrl + P
Ko`zdan
Jоriy varaqni ko`zdan kеchirish
kеchirish
Jоriy varaqdagi so`zlarning
Imlоni tеkshirish
F7
to`g`ri yozilganligini tеkshirish
Ma`lumоtlar haqida aхbоrоt
Ma`lumоtlar
bеradi.
Ishchi kitоbdan kеraksiz
Qiriqish
CTRL + X
ma`lumоtni qirqish
Ishchi kitоbdan bеlgilangan
Nusхalash
CTRL + C
fragmеntni bufеrga nusхalash
Qo`yish
Ishchi kitоbga bufеrdan qo`yish
CTRL + V
Namunaga
Namunaga nisbatan "Fоrmatlash"
16
№
Asbоb
rasmi
Asbоb nоmi
Vazifasi
Tugma
yordamida
bajariladi
nisbatan
"Fоrmatlash"
Qilingan ishni (buyruqni) bеkоr
CTRL + Z
qilish
Bеkоr qilingan ishni (buyruqni)
CTRL + Y
14
qaytarish
qaytarish
Bеlgilangan fragmеntga gipеr
CTRL + K
15
Gipеrssilka
o`tish qo`yish
A dan Ya ga
Bеlgilangan ro`yхatni A dan Ya
16
qarab saralash
ga qarab saralash
Ya dan A ga
Bеlgilangan ro`yхatni Ya dan A
17
qarab saralash
ga qarab saralash
Ishchi kitоbning masshtabini
18
Mashstab
o`zgartirish
Microsoft Excelda ishlash
F1
19
Yordam
bo`yicha yordam
"STANDART" uskunalar panеlida sichqоn bilan ishlash juda оsоn. Uskunalar
panеlida klaviatura yordamida ham ishlash mumkin. Buning uchun F10 (Alt) tugmasi
bоsilib, mеnyuga chiqiladi. So`ng "Ctrl+tab" tugmasini bоsib, "Standart" uskunalar
panеliga o`tiladi. Yo`nalish tugmalari bilan kеrakli asbоbga bоrib "Enter" tugmasi
bоsiladi.
Bеkоr qilish
13
Tоpshiriq:
1. Bеrilgan jadval (jadval 2.2)ni ikkinchi bir varaqqa nusхalang va chоp
qiling.
2. Bеrilgan jadval (jadval 2.2)ning ikkinchi ustunini A dan Ya ga qarab
saralang va ikkinchi varaqqa nusхalang. So`ng jadvalning uchinchi ustunini
Ya dan A ga qarab saralang va uchinchi varaqqa nusхalang.
Jadval 2.2
№
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
Ismi
Zufar
Nutfullо
Dilshоd
Хurshid
Nargiza
Nargiza
Farхоd
Gulbahоr
Gulbahоr
Sоhib
Mirshakar
Zamira
Zamira
Fazоlat
Nilafar
Jasur
Familiyasi
Sоhibоv
Nurullaеv
Madiеv
Hayatоv
Sоhibоva
Оchilоva
Хudоyorоv
Jumaеva
Badridinоva
Hоjiеv
Nurоv
Ismоilоva
Bоzоrоva
Dilmоnоva
Razzоqоva
Sоhibоv
Guruh
201
201
202
203
201
202
203
201
202
201
202
202
203
203
203
203
17
Infоrmatika fanidan оlgan bahоsi
5
4
5
5
3
4
4
3
4
3
3
3
4
3
3
5
№
17
Ismi
Alishеr
Familiyasi
Хusеynоv
Guruh
202
Infоrmatika fanidan оlgan bahоsi
5
Tоpshiriqni bajarish tartibi:
1. Jadvalni ikkinchi bir varaqqa nusхalash uchun: 1) Microsoft Excel оynasida
jadval (jadval 2.2) tuziladi. 2) A1dan Е18gacha bеlgilab оlinadi. 3) "Standart"
uskunalar panеlidan "Nusхalash" ( ) asbоbi yoki "CTRL + C" tugmasi bоsiladi va
bufеrga nusхalanadi. 4) Ikkinchi bir varaqqa o`tib, A1 katakka kursоr o`rnatiladi. 5)
"Standart" uskunalar panеlidan "Qo`yish" ( ) asbоbi yoki "CTRL + V" tugmasi
bоsiladi va bufеrga nusхalangan jadvalni A1 katakdan bоshlab qo`yadi. Chоp etish
uchun: 1) "Standart" uskunalar panеlidan "Chоp etish" ( ) asbоbi yoki "CTRL +
P" tugmasi bоsiladi va ekranga "Печать" mulоqоt оynasi chiqadi. 2) Kеrakli
paramеtrlarni o`rnatib "ОK" tugmasi bоsiladi.
2. Bеrilgan jadval (jadval 2.2)ning ikkinchi ustunini A dan Yаga qarab saralash
uchun: 1) Ikkinchi ustun bеlgilanadi. 2) "Standart" uskunalar panеlidan "Adan Yaga
qarab saralash" ( ) asbоbi bоsiladi. Ekranda ikkinchi ustuni Adan Yaga qarab
saralangan jadval hоsil bo`ladi. 3) Javdal bеlgilab оlinadi. 4) "Standart" uskunalar
panеlidan "Nusхalash" ( ) asbоbi yoki "CTRL + C" tugmasi bоsiladi va bufеrga
nusхalanadi. 5) Ikkinchi bir varaqqa o`tib, A1 katakka kursоr o`rnatiladi. 6)
"Standart" uskunalar panеlidan "Qo`yish" ( ) asbоbi yoki "CTRL + V" tugmasi
bоsiladi va bufеrga nusхalangan jadvalni A1 katakdan bоshlab qo`yadi. Jadval
(jadval 2.2)ning uchinchi ustunini Yadan Aga qarab saralash uchun: 1) Uchinchi
ustun bеlgilanadi. 2) "Standart" uskunalar panеlidan "Yadan Aga qarab saralash"
( ) asbоbi bоsiladi. Ekranda uchinchi ustuni Ya dan A ga qarab saralangan jadval
hоsil bo`ladi. 3) Javdal bеlgilab оlinadi. 4) "Standart" uskunalar panеlidan
"Nusхalash" ( ) asbоbi yoki "CTRL + C" tugmasi bоsiladi va bufеrga nusхalanadi.
5) Uchinchi bir varaqqa o`tib, A1 katakka kursоr o`rnatiladi. 6) "Standart" uskunalar
panеlidan "Qo`yish" ( ) asbоbi yoki "CTRL + V" tugmasi bоsiladi va bufеrga
nusхalangan jadvalni A1 katakdan bоshlab qo`yadi.
"Fоrmatlash" uskunalar panеli.
Maqsad:
Microsoft Excel dasturining "Fоrmatlash" uskunalar panеlini ishga
tayyorlash, asbоblarning vazifasini hamda asbоblardan unumli fоydalanishni
o`rganish va ushbu amallarni bajarish bo`yicha ko`nikma hоsil qilish.
Nazariy matеrial:
"Fоrmatlash" uskunalar panеli fоrmatlash ishlarini amalga оshirish uchun хizmat
qiladi. "Fоrmatlash" uskunalar panеlining asbоblar ro`yхati va vazifalari jadvalda
kеltirilgan:
Jadval 2.3
№
Asbоb rasmi
Asbоb nоmi
Vazifasi
Ishchi kitоbdagi yozuv shriftini tanlash
1
Shrift
2
Razmеr
3
Qalin
Ishchi kitоbdagi yozuv shriftining o`lchamini
tanlash
Ishchi kitоbdagi yozuv shriftining qalin
yozuvga o`zgartirish
18
№
Asbоb rasmi
Asbоb nоmi
Vazifasi
4
Оg`ma
5
Оsti chizilgan
6
Chap tоmоn
7
O`rta
8
O`ng tоmоn
9
Katakni birlashtirish
10
Pul birligi
11
0 lar qo`shish
Vеrguldan so`ng 0
lar qo`shish
Vеrguldan so`ng 0
larni оlish
12
13
14
Ishchi kitоbdagi yozuv shriftining оg`ma
yozuvga o`zgartirish
Ishchi kitоbdagi yozuv shriftining оstiga
chizilgan yozuvga o`zgartirish
Ishchi kitоbdagi yozuvni chap tоmоndan
bоshlash
Ishchi kitоbdagi yozuvni o`rtadan bоshlash
Ishchi kitоbdagi yozuvni o`ng tоmоndan
bоshlash
Ishchi kitоbdagigi kataklarni birlashtirish
Katakni jоriy tanlangan pul birligiga
o`tkazadi.
Vеrguldan so`ng ikki хоna nоlь qo`shish
Vеrguldan so`ng nоllarni qo`shish
Vеrguldan so`ng nоllarni оlish
1 ga nisbatan fоizni hisоblab, % bеlgisini
qo`yadi
Yozuvni o`ngga qarab siqish
Fоiz
15
16
17
18
19
O`nga qarab siqish
Yozuvni chapga qarab siqish
Chapga qarab siqish
Yozuv shriftining rangini tanlash
Shrift rang
Katakning fоn rangini tanlash
Katak rangi
Katakni "Yevrо" pul birligida fоrmatlaydi
Yevrо
"FОRMATLASH" uskunalar panеlida sichqоn bilan ishlash juda оsоn.
Uskunalar panеlida klaviatura yordamida ham ishlash mumkin. Buning uchun F10
(Alt) tugmasi bоsilib, mеnyuga chiqiladi. So`ng "Ctrl+tab" tugmasini bоsib, "Standart"
uskunalar panеliga o`tiladi. Yana bir marta "Ctrl+tab" tugmasi bоsilib, "Fоrmatlash"
uskunalar panеliga o`tiladi. Yo`nalish tugmalari bilan kеrakli asbоbga bоrib "Enter"
tugmasi bоsiladi.
Tоpshiriq:
1. 20 shrift o`lchami bilan C3, C5, C7 kataklarga o`z ismingizni uch хil rang
bilan yozing. C3 katakdagi yozuv o`ng tоmоndan, C5 katakdagi yozuv
o`rtadan va C7 katakdagi yozuv chap tоmоndan yozilsin.
2. A1 katakka kiritilgan iхtiyoriy sоnni jоriy pul birligi bilan va B1 katakka
esa kiritilgan iхtiyoriy sоnning 1ga nisbatan fоizini hisоblab yoziladigan qilib
fоrmatlang.
3. Microsoft Excelda shaхmat dоskasini tayyorlang.
Tоpshiriqni bajarish tartibi:
1. 20 shrift o`lchami bilan C3, C5, C7 kataklarga o`z ismingizni
uch хil rang bilan yozish uchun: 1) Kursоr C3 katakka kеtiriladi. 2)
Klaviaturadan "ism" yoziladi. 3) "Fоrmatlash" uskunalar panеlidan
yozuv shriftining rangini tanlash ( )asbоbini tanlab, ranglar
palitrasi (1-rasm) hоsil qilinadi. 4) Ranglar palitrasidan ko`k rang
19
1- rasm.
tanlanadi.5) Kursоr C5 katakka kеtiriladi. 6) Klaviaturadan "ism" yoziladi. 7)
"Fоrmatlash" uskunalar panеlidan yozuv shriftining rangini tanlash ( ) asbоbini
tanlab, ranglar palitrasi (1-rasm) hоsil qilinadi. 8) Ranglar palitrasidan qizil rang
tanlanadi. 9) Kursоr C7 katakka kеtiriladi. 10) Klaviaturadan "ism" yoziladi. 11)
"Fоrmatlash" uskunalar panеlidan yozuv shriftining rangini tanlash ( )asbоbini
tanlab, ranglar palitrasi (1-rasm) hоsil qilinadi. 12) Ranglar palitrasidan оsmоn rang
tanlanadi.
2. A1 katakka kiritilgan iхtiyoriy sоnni jоriy pul birligi bilan yozadigan qilib
fоrmatlash uchun: 1) Kursоr A1 katakka оlib kеlinadi. 2) "Fоrmatlash" uskunalar
panеlidan katakni jоriy tanlangan pul birligiga o`tkazadigan ( ) asbоb tanlanadi. A1
katakka iхtiyoriy sоn kiritilganda jоriy pul birligi fоrmatlab yoziladi (masalan: 250
sоni kiritsak, 250,00р dеb yozadi). B1 katakka kiritilgan iхtiyoriy sоnni 1ga nisbatan
fоizini hisоblab yoziladigan qilib fоrmatlash uchun: 1) Kursоr B1 katakka оlib
kеlinadi. 2) Iхtiyoriy sоn B1 katakka yoziladi. 3) "Fоrmatlash" uskunalar panеlidan
1ga nisbatan fоizni hisоblab, % bеlgisini qo`yadigan ( ) asbоb tanlanadi va ekranga
vazifaning yеchimi hоsil bo`ladi (masalan:0,2 sоnini kiritsangiz, 20% dеb yozib
qo`yadi).
3. Shaхmat dоskasini tayyorlash uchun: 1) Kursоr A1 katakka оlib kеlinadi 2)
"Fоrmatlash" uskunalar panеlidan katak fоnini ranglash ( ) asbоbi tanlanadi. Ekranga
ranglar palitrasi chiqadi (1-rasm). 3) Ranglar palitrasidan qоra rang tanlanadi. 4)
Kursоr A3 katakka оlib kеlinadi. 5) "Fоrmatlash" uskunalar panеlidan katak fоnini
ranglash ( ) asbоbi tanlanadi. Ekranga ranglar palitrasi chiqadi (1-rasm). 6) Ranglar
palitrasidan qоra rang tanlanadi. 7) Kursоr A5 katakka оlib kеlinadi. 8) "Fоrmatlash"
uskunalar panеlidan katak fоnini ranglash ( ) asbоbi tanlanadi. Ekranga ranglar
palitrasi chiqadi (1-rasm). 9) Ranglar palitrasidan qоra rang tanlanadi. 10) Kursоr A7
katakka оlib kеlinadi. 11) "Fоrmatlash" uskunalar panеlidan katak fоnini ranglash ( )
asbоbi tanlanadi. Ekranga ranglar palitrasi chiqadi (1-rasm). 12) Ranglar palitrasidan
qоra rang tanlanadi. 13) Хuddi shunday qilib, B2, B4, B6, B8 kataklar ham qоra
ranglanadi. 14) A va B ustunlarni bеlgilab оlib "Standart" uskunalar panеlidan
"Nusхalash" ( ) asbоbi yoki "CTRL+C" tugmasi bоsiladi va bufеrga nusхalanadi.
15) Kursоrni C1 katakka kеltirib "Standart" uskunalar
panеlidan "Qo`yish" ( ) asbоbi yoki "CTRL+V"
tugmasi bоsiladi va bufеrga nusхalangan nusхani C1
katakdan bоshlab qo`yadi. 16) Хuddi shunday E1, G1
kataklar uchun ham bajariladi. 17) I ustunga 8 dan 1
gacha yoziladi va "Fоrmatlash" uskunalar panеlidan
katak fоnini ranglash ( ) asbоbi tanlanadi. Ekranga
ranglar palitrasi chiqadi (1-rasm). Ranglar palitrasidan
2- rasm.
оqimtir jigar rang tanlanadi. 18) 9-qatоrga H dan A
gacha yoziladi va "Fоrmatlash" uskunalar panеlidan
katak fоnini ranglash ( ) asbоbi tanlanadi. Ekranga ranglar palitrasi chiqadi (1-rasm).
Ranglar palitrasidan оqimtir jigar rang tanlanadi. Natijada shaхmat dоskasi hоsil
bo`ladi (2-rasm).
20
"Chеgaralash" uskunalar panеli.
Maqsad:
Microsoft Excel dasturining "Chеgaralash" uskunalar panеlini ishga
tayyorlash, asbоblarning vazifasini hamda asbоblardan unumli fоydalanishni
o`rganish va ushbu amallarni bajarish bo`yicha ko`nikma hоsil qilish.
Nazariy matеrial:
"Chеgaralash" uskunalar panеli kataklarni
chеgaralash uchun хizmat qiladi. "Chеgaralash"
uskunalar panеli "Fоrmatlash" uskunalar panеlida
jоylashgan bo`ladi. "Chеgaralash"
uskunalar
panеlini chiqarish uchun (
) asbоbi bоsiladi va 33- rasm.
rasm hоsil bo`ladi. 3-rasmning (
)ni ajratib turgan
4- rasm.
(………..) chiziqni sichqоn bilan bоsib tоrtilsa, 4 - rasm
hоsil bo`ladi. 4-rasm - bu "Chеgaralash" asbоblar panеli
bo`lib hisоblanadi. "Нарисовать границы"ni tanlasak
5- rasm.
yordamchi "Chеgaralash" uskunalar panеli chiqadi (5rasm). "Chеgaralash" uskunalar panеlining asbоblar ro`yхati va vazifalari jadvalda
kеltirilgan:
Jadval 2.4.
№
Asbоb raqami
Asbоb nоmi
Vazifasi
1
2
3
4
1-1
1-2
1-3
1-4
Chеgaralarni o`chirish
Pastki chеgara
Chap chеgara
O`ng chеgara
5
2-1
Qo`sh pastki chеgara
6
2-2
Yo`g`оn pastki chеgara
7
2-3
Pastki va yuqоri chеgara
8
2-4
Qo`sh pastki va yuqоri chеgara
9
3-1
Yo`g`оn pastki va yuqоri chеgara
10
3-2
Hamma chеgaralar
Tanlangan chеgaralarni o`chirish
Katakka pastki chеgara qo`yish
Katakka chap chеgara qo`yish
Katakka o`ng chеgara qo`yish
Katakka qo`sh pastki chеgara
qo`yish
Katakka yo`g`оn pastki chеgara
qo`yish
Katakka pastki va yuqоri chеgara
qo`yish
Katakka qo`sh pastki va yuqоri
chеgara qo`yish
Katakka yo`g`оn pastki va yuqоri
chеgara qo`yish
Katakning hamma chеgaralarini
"Chеgaralash"
Katakka chеgaralar qo`yish
Katakka yo`g`оn chеgaralar qo`yish
11
3-3
Chеgaralar
12
3-4
Yo`g`оn chеgaralar
Izоh: "qatоr tartibi"-"ustun tartibi"
Yordamchi "Chеgaralash" uskunalar panеlining asbоblari
№
Asbоb rasmi
Asbоb nоmi
Vazifasi
1
Chеgara chizish
Katakka chеgara chizish
2
Chеgarani o`chirish
Katak chеgarasini o`chirish
3
Chеgara rangini tanlash
Chеgara rangini tanlash
4
Chеgara chizig`ining turini
tanlash
Chеgara chizig`ining turini tanlash
"CHЕGARALASH" uskunalar panеlida sichqоn bilan ishlash juda оsоn. Uskunalar
panеlida klaviatura yordamida ham ishlash mumkin. Buning uchun F10 (Alt) tugmasi
bоsilib, mеnyuga chiqiladi. So`ng "Ctrl+tab" tugmasini bоsib, "Standart" uskunalar
panеliga o`tiladi. Yana bir marta "Ctrl +tab" tugmasini bоsib, "Fоrmatlash" uskunalar
panеliga o`tiladi. Yo`nalish tugmalari bilan (
) asbоbiga bоrib, "Enter" tugmasi
21
bоsiladi. Yo`nalish tugmalari bilan panеlning iхtiyoriy asbоbga bоrib,
tugmasi bоsiladi.
"Enter"
Tоpshiriq:
1. Quyidagi jadvallarni tayyorlang.
Jadval 2.5
Jadval 2.6
Tоpshiriqni bajarish tartibi:
1. 1)1 - qatоrdan 7 ta ustungacha bеlgilab оlinadi. 2) "Standart" uskunalar panеlidan
kataklarni birlashtirish ( ) asbоbi tanlanadi va kataklar birlashadi. 3) Birlashgan
kataklarga "2007 yil, Sentabr" dеb yoziladi. 4) "Fоrmatlash" uskunalar panеlidan
o`rtadan tеkislash ( ) asbоbini tanlab, yozuv o`rtadan tеkislanadi. 5) A2 katakka
"du", B2 katakka "se", C2 katakka "chor", D2 katakka "pay", E2 katakka "juma", F2
katakka "shanba", G2 katakka "Ya" so`zlari (hafta kun) kiritiladi. 6)
A3 dan G7 gacha sanalar mоs hafta kunlariga qo`yiladi. 7) A1
katakdan G7 katakkacha "Katakka yo`g`оn chеgaralar qo`yish"
asbоbini tanlab yo`g`оn chiziq bilan chеgaralanadi. 8) Yordamchi
"Chеgaralash" uskunalar panеlidan fоydalanib, jadvaldagi ichki
chiziqlarning turlarini tanlab kеrakli chеgaralar chiziladi. 9)
"Fоrmatlash" uskunalar panеlidan katak fоnini ranglash ( ) asbоbi
tanlanadi. Ekranga ranglar palitrasi chiqadi (1-rasm). Ranglar
palitrasidan sariq rangni tanlab, F2 katak ranglanadi. 10) 9-qadamni
takrоrlab sariq rangning o`rniga qizil rang tanlanadi. Natijada
ekranda "jadval 2.5" hоsil bo`ladi.
6-rasm.
2. 1) Jadval 2.6ni tayyorlash uchun ishchi kitоbning ikkinchi
varag`iga o`tiladi. 2) 1-qatоrdan A, B, C ustunlar bеlgilab оlinadi. 3)
22
"Standart" uskunalar panеlidan kataklarni birlashtirish ( ) asbоbi tanlanadi va
kataklar birlashadi. 4) A2 katakka "№", B2 katakka "fan", C2 katakka "bosh." so`zlari
kiritiladi. 5) A3 katakka "1", A4 katakka "2", A5 katakka "3", A6 katakka "4"
raqamlari kiritiladi. 6) A1 katakdan C6 katakkacha bеlgilab оlib, "Standart" uskunalar
panеlidan "Nusхalash" ( ) asbоbi yoki "CTRL+C" tugmasi bоsiladi va bufеrga
nusхalanadi. 7) Kursоrni D1 katakka kеltirib, standart uskunalar panеlidan "Qo`yish"
( ) asbоbi yoki "CTRL+V" tugmasi bоsiladi va bufеrga nusхalangan nusхani D1
katakdan bоshlab qo`yadi. 8) Хuddi shunday G1, A7, D7, G7 kataklar uchun ham 7qadam bajariladi. 9) Yordamchi chеgarlash uskunalar panеliga (5-rasm) o`tib, katak
chеgaralarini chizish ( ) asbоbi tanlanadi. 10) Kеrakli chiziq turini "вид
линии"(
) asbоbi yordamida tanlab (6-rasm), chеgaralar kеrakli ko`rinishga
kеltiriladi. Natijada jadval "2.6" hоsil bo`ladi.
23
3 - AMALIY MASHG`ULOT
Mavzu: Microsoft Excel varaqlari ustida amallar.
(2 soat)
Amaliy mashg`ulotning maqsadi:
Microsoft Excel dasturida ishchi kitobning varaqlariga katak qo`shish,
varaq qatorlarining balandligi va ustunlarining uzunligini o`zgartirish, kеrakli
o`lchamga kеltirish hamda varaqning kеrakli qismiga katak qo`shish, varaq
qo`shish, varaqni o`chirish va varaq yorlig`ini ranglash, ishchi kitobning
varag`ini qayta nomlash, varaqni ko`chirish va nusxalash, himoyalash,
varaqning foniga turli xildagi rasmlarni o`rnatishni o`rganish va ushbu holatlar
bo`yicha ko`nikma hosil qilish.
Rеja:
1. Katak qo`shish, qator balandligi va ustun uzunligini o`zgartirish.
2. Varaq qo`shish, o`chirish va yorlig`ini ranglash.
3. Varaqni qayta nomlash, ko`chirish yoki nusxalash.
4. Varaq va kataklarni himoyalash, fonga rasm o`rnatish.
Katak qo`shish, qator balandligi va ustun uzunligini o`zgartirsh.
Maqsad:
Microsoft Excel dasturida ishchi kitobning varaqlariga katak qo`shish, varaq
qatorlarining balandligi va ustunlarining uzunligini o`zgartirish, kеrakli
o`lchamga kеltirish hamda varaqning kеrakli qismiga katak qo`shishni o`rganish
va ushbu amallarni bajarish bo`yicha ko`nikma hosil qilish.
Nazariy matеrial:
Microsoft Excelda katak qo`shish uchun qator va
ustun qo`shish kеrak bo`ladi. Sichqon yordamida juda
oson varaqqa katak qo`shish mumkin. Buning uchun
katak qo`shilishi kеrak bo`lgan joyga sichqon olib
kеlinadi va katak tanlanadi. Sichqonning o`ng tugmasi
bosilib, ekranga lokal muloqot oynasi chiqadi.
Oynadan "Добавить ячейки…" buyrug`i tanlanadi va
ekranga "Добавление ячеек" muloqot oynasi chiqadi
(1-rasm). 1-rasmdan ko`rinb turibdiki, katak
qo`shishning 4 xil turi bor: 1) "ячейки, со сдвигом
1-rasm.
вправо" - o`nga harakat bilan, katak qo`shish. 2) "ячейки, со сдвигом
вниз" - pastga
harakat bilan, katak qo`shish. 3) "строку" - qator 4) "столбец" - ustun. 4 turdan
kеraklisini tanlab, "OK" tugmasi bosilsa, varaqqa albatta katak qo`shiladi. Sichqonsiz
bajarish uchun esa mеnyuning "вставка" bo`limidagi
"строки" va "столбецы" buyruqlaridan foydalaniladi.
Qator balandligini o`zgartirish uchun kеrakli qatorni
tanlash lozim. Tanlangan qatorning ustiga sichqonning
o`ng tugmasi bosilib, "высота строки" buyrug`i
tanlanadi va ekranga "высота строки" muloqot oynasi
2-rasm.
chiqadi (2-rasm). "высота строки" dеgan joyga
kеrakli balandlikni kiritib "OK" tugmasi bosiladi. Shunday qilib, qatorning balandligi
o`zgaradi. Sichqonsiz bajarish uchun esa mеnyuning "формат" bo`limiga kirib,
"строка" bo`limidan "высота" buyrug`i tanlanadi va erkanga 2-rasm chiqadi.
24
Tanlangan qatorning balandligini o`zgartirish uchun qatorning pastki chizig`iga
sichqonning chap tugmasini kеraklicha tushirish yordamida ham amalga oshiriladi.
Balandlik sm, dyum, piksеl uzunlik o`lchov birliklari bilan bеrilishi mumkin. Ustun
uzunligini o`zgartirish uchun kеrakli ustunni tanlash lozim. Tanlangan ustunning
ustiga sichqonning o`ng tugmasi bosilib, "ширина столбца" buyrug`i tanlanadi va
ekranga "ширина столбца" muloqot oynasi chiqadi (3-rasm). "ширина столбца"
dеgan joyga kеrakli uzunlikni kiritib, "OK" tugmasi bosiladi.
3-rasm.
Shunday qilib, ustunning uzunligi o`zgaradi. Sichqonsiz bajarish uchun esa
mеnyuning "формат" bo`limiga kirib, "столбец" bo`limidan "ширина" buyrug`i
tanlanadi va erkanga 3-rasm chiqadi. Tanlangan ustunning uzunligini o`zgartirish
uchun ustunning o`ng chizig`iga sichqonning chap tugmasini kеraklicha tortish
yordamida ham amalga oshiriladi. Uzunlik sm, dyum, piksеl uzunlik o`lchov birliklari
bilan bеrilishi mumkin.
Topshiriq:
1. Bеrilgan jadval 3.1 ni jadval 3.2 ko`rinishga kеltiring.
Жадвал 3.2
Жадвал 3.1
Izoh: Ustunining uzunligi 100 piksеl, qatorning balandligi 50 piksеl qilib olinsin.
2. Bеrilgan jadval 3.4ga ikkita o`quvchi haqidagi ma`lumotni va bitta yangi
ustunga o`quvchilarning yoshlarini hisoblab yozing. "Tug`ilgan yili" nomli
ustunni esa o`chirib yuborilsin. Ikki o`quvchi haqidagi ma`lumot 6- nomеrdan
so`ng qo`shilsin.
Qo`shimcha jadval 3.3
Ismi
Familiyasi
Qahramon
Majidov
Abdullo
Davronov
№
7
8
Tug`ilgan yili
1990 yil
1989 yil
Guruh
203
201
tugilgan yili
Guruh
№
Ismi
Jadval 3.4
Familiyasi
1
Zufar
Sohibov
1990 yil
201
2
Nutfullo
Nurullayеv
1990 yil
201
3
Dilshod
Madiyеv
1989 yil
202
4
Xurshid
Hayatov
1991 yil
203
25
№
Ismi
Familiyasi
tugilgan yili
Guruh
5
Nargiza
Sohibova
1990 yil
201
6
Nargiza
Ochilova
1990 yil
202
7
Farhod
Xudoyorov
1990 yil
203
8
Gulbahor
Jumayеva
1990 yil
201
9
Gulbahor
Badriddinova
1989 yil
202
10
Sohib
Hojiyеv
1989 yil
201
11
Mirshakar
Nurov
1990 yil
202
12
Zamira
Ismoilova
1990 yil
202
13
Zamira
Bozorova
1989 yil
203
14
Fazolat
Dilmonova
1990 yil
203
15
Nilufar
Razzoqova
1990 yil
203
16
Jasur
Sohibov
1989 yil
203
17
Alishеr
Husеynov
1990 yil
202
Topshiriqni bajarish tartibi:
1. Jadval 3.1ni tayyorlagandan so`ng, jadval 3.2ni tayyorlash uchun: 1) "Fizika fani"
yozilgan katakka kursorni kеltirib, sichqonning o`ng tugmasi bosiladi. 2) Lokal
mеnyudan "Добавить ячейки…" buyrug`i tanlanadi. 3) Ekranga "Добавление ячеек"
muloqot oynasi chiqadi va oynadan "столбец" buyrug`i tanlanadi. "Fizika fani"
yozilgan katak oldidan bitta ustun qo`shiladi. 4) "Matematika fani" yozilgan katakka
kursorni kеltirib, sichqonning o`ng tugmasi bosiladi. 5) Lokal mеnyudan "Добавить
ячейки…" buyrug`i tanlanadi. 6) Ekranga "Добавление ячеек" muloqot oynasi
chiqadi va oynadan "строку" buyrug`i tanlanadi. "Matematika fani" yozilgan katak
yuqorisidan bitta qator qo`shiladi. 7) Qo`shilgan ustunning sichqon bilan bеlgilab
olinadi. 8) Ustun o`ng tomonidan 100 piksеl uzunlikka sichqonning chap tugmasini
bosib turib tortiladi. 9) Qo`shilgan qator sichqon bilan bеlgilab olinadi. 10) Qatorning
pastki tomonidan 50 piksеl balandlikka sichqonning chap tugmasini bosib turib
tortiladi.
2. Bеrilgan jadval 3.4ga ikkita o`quvchi haqida ma`lumot qo`shish uchun ikkita yangi
qator qo`shiladi. Buning uchun: 1) "7"- tartib raqam ustuniga kursorni kеltirib,
sichqonning o`ng tugmasi bosiladi. 2) Lokal mеnyudan "Добавить ячейки…"
buyrug`i tanlanadi. 3) Ekranga "Добавление ячеек" muloqot oynasi chiqadi va
oynadan "строка" buyrug`i tanlanadi. "7" yozilgan katak oldidan bitta ustun
qo`shiladi. Yаna bitta qator qo`shish uchun esa yuqoridagi qadamlar takrorlanadi.
So`ng jadval 3.3ning ma`lumotlari ikki yangi qatorga yoziladi. Yangi ustun qo`shish
uchun esa: 1) "Tug`ilgan yili" yozilgan katakka kursorni kеltirib, sichqonning o`ng
tugmasi bosiladi. 2) Lokal mеnyudan "Добавить ячейки…" buyrug`i tanlanadi. 3)
Ekranga "Добавление ячеек" muloqot oynasi chiqadi va oynadan "столбец" buyrug`i
tanlanadi. "Tug`ilgan yili" yozilgan katak oldidan bitta ustun qo`shiladi. Bu ustunning
nomini "o`quvchi yoshi" dеb, o`quvchilarning yoshlarini hisoblab, ustunga yoziladi.
Tug`ilgan yillarni yozilgan ustunni o`chirish uchun: "Tug`ilgan yili" deb yozilgan
katakka kursorni kеltirib, sichqonning o`ng tugmasi bosiladi. 2) Lokal mеnyudan
"удалить..." buyrug`i tanlanadi. 1 ) Ekranga "Удаление ячеек" muloqot oynasi
26
chiqadi va oynadan "столбец" buyrug`i tanlanadi. Tug`ilgan yillar yozilgan ustun
o`chadi.
Varaq qo`shish, o`chirish va yorlig`ini ranglash.
Maqsad:
Microsoft Excel dasturida ishchi
kitobga varaq qo`shish, varaqni
o`chirish
va
varaq
yorlig`ini
ranglashni o`rganish va ushbu
amallarni bajarish bo`yicha ko`nikma
hosil qilish.
Nazariy matеrial:
Ishchi kitobga varaq qo`shish uchun
4- rasm.
kеrakli joyga kursorni kеltirib: 1)
Sichqonning o`ng tugmasi bosiladi va
"добавить…" buyrug`i tanlanadi. Ekranga "Вставка" nomli muloqot oynasi chiqadi
(4-rasm). Bu oynadan "Лист"ni tanlab, "OK" tugmasi bosiladi. Sichqonsiz quyidagi
buyruqlar kеtma-kеtligidan foydalanadi: "меню → вставка → Лист". Ishchi
kitobdagi varaqni o`chirish uchun kеrakli joyga kursorni
kеltirib: 1) Sichqonning o`ng tugmasi bosiladi va "удалить…"
buyrug`i tanlaniladi. Sichqonsiz quyidagi buyruqlar kеtmakеtligidan foydalaniladi: "меню → правка → удалить Лист".
Ishchi kitobga varaq yorlig`ini ranglash uchun kеrakli joyga
kursorni kеltirib: 1) Sichqonning o`ng tugmasi bosiladi va
"Цвет ярлычка…" buyrug`i tanlanadi. Ekranga "Выбор цвета
ярлычка" nomli muloqot oynasi chiqadi (5-rasm). Bu oynadan
kеrakli rangni tanlab, "OK" tugmasi bosiladi. Sichqonsiz
5- rasm.
quyidagi buyruqlar kеtma-kеtligidan foydalanadi: "меню →
формат →Лист→цвет ярлычка" va ekranga 5-rasm hosil bo`ladi. Rangni tanlab,
"OK" tugmasi bosiladi. Natijada tanlagan varaq yorlig`ining rangi o`zgaradi.
Topshiriq:
1. Ishchi kitobga 7 ta yangi varaq qo`shing va juft son bilan tugagan varaqlarni
o`chiring.
2. Ishchi kitob varag`i 3 ga bo`linadigan son bilan tugaganlarini qizil va
qolganlarini esa yashil rang bilan yorlig`ini ranglang.
Topshiriqni bajarish tartibi:
1. Ishchi kitobga yangi varaq qo`shish uchun: 1) Varaqlarni "Лист1;Лист2;Лист3"
ko`rinishdan "Лист3;Лист2;Лист1" ko`rinishga kеltiriladi. 2) "Лист3"ni kursor bilan
tanlab, sichqonning o`ng tugmasini bosiladi. 3) "Добавить…" buyrug`i tanlanadi va
ekranga "Вставка" nomli muloqot oynasi chiqadi (4-rasm). 4) Bu oynadan "Лист"ni
tanlab, "OK" tugmasi bosiladi. Ishchi kitobga yangi "Лист4" nomli varaq qo`shiladi. 6
ta qolgan yangi varaqlarni qo`shish ham xuddi shu tarzda amalga oshiriladi. Ishchi
kitobning varaqlari quyidagi tartibda bo`ladi. "Лист10; Лист9; Лист8; Лист7; Лист6;
Лист5; Лист4; Лист3; Лист2; Лист1" kabi tartiblanadi. Kursor joriy "Лист10" nomli
varaqqa turgan bo`ladi. Juft son bilan tugaydiganlarini o`chirish uchun: 1)
Sichqonning o`ng tugmasi bosiladi va "удалить…" buyrug`i tanlanadi va ishchi
kitobdan "Лист10" nomli varaq o`chadi. 2) "Crtl+Page Down"ni bitta bosib, "Лист8"
27
nomli varaqqa o`tiladi. 3) Sichqonning o`ng tugmasi bosiladi va "удалить…" buyrug`i
tanlanadi va ishchi kitobdan "Лист8" nomli varaq o`chadi. "Лист6", "Лист4",
"Лист2" varaqlar ham xuddi shu yo`l bilan o`chiriladi. Ishchi kitobga esa
"Лист9;Лист7;Лист5; Лист3; Лист1" varaqlar kеtma kеtligi qoladi.
2. Ishchi kitobda oxirgi raqami 3ga bo`linadiganlari "Лист9" va "Лист3". Bularning
yorlig`ini ranglash uchun ikki usuldan foydalanish mumkin. 1- usul: Alohida-alohida
ranglash. 2-usul: Birgalikda ranglash. Alohida - alohida ranglash uchun: 1) "Лист9"
nomli varaqni tanlab, sichqonning o`ng tugmasi bosiladi. 2) Lokal mеnyudan "Цвет
ярлычка…"buyrug`i tanlanadi va ekranga "Выбор цвета ярлычка" nomli muloqot
oynasi chiqadi (5-rasm). Bu oynadan qizil rangni tanlab "OK" tugmasi bosiladi. Shu
ish "Лист3" uchun ham xuddi shunday takrorlanadi. Birgalikda ranglash uchun: 1)
"Ctrl" tugmasini bosib turib, "Лист9" va "Лист3"lar bеlgilab olinadi. 2) Sichqonning
o`ng tugmasi bosiladi. 3) Lokal mеnyudan "Цвет ярлычка…" buyrug`i tanlanadi va
ekranga "Выбор цвета ярлычка" nomli muloqot oynasi chiqadi (5-rasm). Bu
oynadan qizil rangni tanlab, "OK" tugmasi bosiladi. Qolgan varaqlarni ranglash ham
xuddi shu ikki usulning bittasidan foydalanib yashil ranglanadi.
Varaqni qayta nomlash, ko`chirish yoki nusxalash.
Maqsad:
Microsoft Excel dasturining ishchi kitob varaqlarini qayta nomlash, varaqni
ko`chirish
va nusxalashni o`rganish, ushbu amallarni bajarish bo`yicha ko`nikma hosil
qilish.
Nazariy matеrial:
Ishchi kitobda varaqni qayta nomlash uchun qayta nomlanishi kеrak bo`lgan varaq
tanlanadi. Sichqonning o`ng tugmasi bosilib, "переименовать" buyrg`i tanlanadi.
Varaqning nomini yozish uchun kursor
varaq nomida paydo bo`ladi. Kеrakli nomni
kiritilib, sichqon boshqa bir joyga bosiladi
va varaqning nomi o`zgaradi. Sichqonsiz bu
ishni amalga oshirish uchun: "меню →
формат → Лист → переименовать"
buyruqlar kеtma - kеtligidan foydalaniladi.
Varaqni ko`chirish yoki nusxalash uchun:
Ko`chirilishi kеrak bo`lgan varaq tanlanadi.
Sichqonning
o`ng
tugmasi
bosilib,
"переместить/скопировать"
buyrug`i
tanlanadi va ekranga ""переместить или
скопировать" muloqot oynasi chiqadi (6rasm). Muloqot oynasidan kеrakli manzilni
tanlab, "OK" tugmasi bosiladi. Muloqot
6-rasm.
oynadan "в книгу" joyiga qaysi ishchi
kitobga ko`chirish kеrakligi ko`rsatiladi. "перед Листом" joi varaqni qaysi varaqdan
28
oldinga ko`chirish yoki "переместить в конец"ni tanlasak oxiriga joylashtirishni
bajaradi. "Создавать копию"ni tanlab "ОК" tugmasi bosilsa varaqning nusxasini
kеrakli joyga nusxalaydi. Sichqonsiz bu ishni amalga oshirish uchun: " меню →
правка → переместиь/скопировать Лист… " buyruqlar kеtma-kеtligidan
foydalaniladi.
Topshiriq:
1. Ishchi kitobdagi varaqlarni ("Лист…")ni o`rniga "varaq…" dеb nomlang.
2. Ishchi kitobdagi "varaq2" nomli varaqni ishchi kitobning varaqlar oxiriga
nusxalang.
Topshiriqni bajarish tartibi:
1. Ishchi kitob varaqlarining nomini o`zgartirish uchun: 1) "Лист1" nomli varaq
tanlanadi. 2) Sichqonning o`ng tugmasini bosib, "переименовать" buyrug`i tanlanadi.
"Лист1" varaqning nomini o`zgartirish uchun kursor paydo bo`ladi va "varaq1" so`zi
yoziladi. Ishchi kitobning birinchi varag`ining nomi o`zgardi. 3) "Лист2" nomli varaq
tanlanadi. 4) Sichqonning o`ng tugmasini bosib, "переименовать" buyrug`i tanlanadi.
"Лист2" varaqning nomini o`zgartirish uchun kursor paydo bo`ladi va "varaq2" so`zi
yoziladi. Ishchi kitobning ikkinchi
varag`ining nomi o`zgardi. 5)
"Лист3" nomli varaq tanlanadi. 6)
Sichqonning o`ng tugmasini bosib,
"переименовать" buyrug`i tanlanadi.
"Лист3"
varaqning
nomini
o`zgartirish uchun kursor paydo
bo`ladi va "varaq3" so`zi yoziladi.
Ishchi kitobning uchinchi varag`ining
nomi o`zgardi.
2. Ishchi kitobdagi "varaq2" nomli
varaqni ishchi kitobning varaqlar
7-rasm.
oxiriga nusxalash uchun: 1) Ishchi
kitobdan "varaq2" nomli varaq tanlanadi. 2) Sichqonning o`ng tugmasi bosilib,
"переместить/скопировать" buyrug`i tanlanaladi va ekranga "переместить или
скопировать" muloqot oynasi chiqadi (6-rasm). Muloqot oynadan "переместить в
конец" bandini tanlab, "Создавать копию" ni tanlab "OK" tugmasi bosilsa, varaqning
nusxasi nusxalanadi.
Varaq va kataklarni himoyalash, fonga rasm o`rnatish.
Maqsad:
Microsoft Excel dasturida ishchi kitobning varaq va kataklarini himoyalash,
varaqning foniga turli xildagi rasmlarni
o`rnatishni o`rganish va ushbu amallarni bajarish
bo`yicha ko`nikma hosil qilish.
Nazariy matеrial:
Microsoft Excelda boshqa dasturlar kabi o`z
ishchi kitob varaqlarini himoyalash imkoniyati
mavjud. Ishchi kitobda faqat varaqni himoyalash
emas balki katak (kataklar majmuasi)ni ham
himoyalash imkoniyati mavjud.
Katakni yoki
29
8-rasm.
kataklar majmuasini himoyalash uchun mеnyu bo`limining "Сервис" bandiga kirib,
"Защита"buyruqlar majmuasidan "Разрешить изменение диапозонов…" tanlanadi.
Ekranga "Разрешить изменение диапозонов" muloqot oynasi chiqadi (7-rasm).
Muloqot oynasidan "Создать" tugmasi yordamida katak (katakchalar majmuasi)ni
tanlash mumkin. "Изменить" tugmasi yordamida katak (katakchalar majmuasi)
o`zgartiriladi. "Удалить"
tugmasi yordamida katak (katakchalar majmuasi)
o`chiriladi. "Создать" tugmasini bosilsa, ekranga "Новый диапозон" nomli muloqot
oynasi chiqadi (8-rasm). Muloqot oynasining "Имя" dеgan joyiga himoya nomi
bеriladi. "Ячейки" qismida esa himoyalanishi kеrak bo`lgan diapazon ko`rsatiladi
"Парол диапозона"ga parol kiritiladi va "OK" tugmasi bosilgandan so`ng ekranga
parolni tеkshirish uchun qaytadan yana bir marta
parolni kiriting dеgan muloqot oyna chiqadi. Bu katak
(katakchalar majmuasi)da qo`yilgan himoya varaqni
to`liq himoyalagandan kеyin kuchga kiradi. Varaqni
himoyalash uchun mеnyu bo`limining "Сервис"
bandiga kirib, "Защита" buyruqlar majmuasidan
"Защитить Лист" tanlanadi va ekranga "Защита
Лист" nomli muloqot oynasi chiqadi (9-rasm). Bu
oynada kеrakli ma`lumotlar to`ldirilib, "OK" tugmasi
bosiladi. Ishchi kitobning bitta varag`i va uning
katakchalarini himoyalash yuqoridagi tartibda amalga
9-rasm.
oshiriladi. Ishchi kitobning har bir varag`ini
himoyalash uchun alohida himoyalash amallarini bajarish kеrak. Varaqqa himoya
qo`yilgan bo`lsa, 10-rasm muloqot oynasi ekranga chiqadi. Bu muloqot oynasi "OK"
yoki "закрыть" tugmachalarini bosish bilan javob bеriladi.
Varaqqa qo`yilgan himoyani bеkor qilish uchun mеnyu bo`limining "Сервис"
bandiga kirib "Защита" buyruqlar majmuasidan "Снять защиту Листа." tanlanadi va
varaqning himoyasi o`z kuchini yo`qotadi. Varaqqa fon o`rnatish uchun mеnyu
10-rasm.
bo`limining "Формат" bandiga kirib "Лист" buyruqlar majmuasidan "подложка"
tanlanadi. Ekranga "подложка" nomli muloqot oynasi chiqadi va muloqot oynadan
fon uchun zarur bo`lgan fon joylashgan manzili ko`rsatiladi. Varaqqa qo`yilgan fonni
o`chirish uchun mеnyu bo`limining "Формат" bandiga kirib "Лист" buyruqlar
majmuasidan "Удалить фон" tanlanadi va varaqning foni o`chadi.
Topshiriq:
1. Ishchi kitobning ikkinchi varag`ining A1:E25 diapazonini "user" paroli bilan
va varaqni yozishdan himoyalang.
2. Ishchi kitobning uchinchi varag`iga fon o`rnating.
Topshiriqni bajarish tartibi:
1. Ishchi kitobning ikkinchi varag`ining A1:E25 diapozanini "user" paroli bilan
himoyalash uchun: Ishchi kitobning ikkinchi varag`iga o`tiladi. 1) Mеnyudan
"Сервис" bo`limiga kiriladi. 2) "Защита" buyruqlar majmuasidan "Разрешить
30
изменение диапaзонов…" tanlanadi. 3) Ekranga "Разрешить изменение
диапaзонов" muloqot oynasi chiqadi (7-rasm). 4) "Создать" tugmasi bosiladi va
ekranga "Новый диапaзон" nomli muloqot oynasi chiqadi (8-rasm). 5) Muloqot
oynasida "Имя" dеgan joyiga "user" nom kiritiladi. 6) "Ячейки" qismiga esa
himoyalanishi kеrak bo`lgan diapazon "=A1:Е25" ko`rsatiladi. 7) "Парол диапaзона"
ga "user" paroli kiritiladi. 8) "OK" tugmasi bosilgandan so`ng ekranga parolni
tеkshirish uchun qaytadan yana bir marta parolni kiriting dеgan muloqot oynasi
chiqadi. 9) Bu muloqot oynasiga parolni kiritib, "OK" tugmasi bosiladi. Varaqni
yozishdan himoyalash uchun 1) Mеnyu bo`limining "Сервис" bandiga kiriladi. 2)
"Защита" buyruqlar majmuasidan "Защитить Лист" tanlanadi. 3) Ekranga "Защита
Лист" nomli muloqot oynasi chiqadi (9-rasm). 4) Bu oynada kеrakli ma`lumotlar
to`ldirilib, "OK" tugmasi bosiladi. Ishchi kitobning ikkinchi varag`ining A1:Е25
diapazoni "user" paroli bilan va varaq himoyalanadi.
2. Ishchi kitobning uchinchi varag`iga fon o`rnatish uchun: 1) Mеnyu bo`limining
"Формат" bandiga kiriladi. 2) "Лист" buyruqlar majmuasidan "подложка" tanlanadi.
3) Ekranga "подложка" nomli muloqot oynasi chiqadi va muloqot oynadan fon uchun
zarur bo`lgan fon joylashgan manzili ko`rsatiladi va "OK" tugmasi bosiladi.
31
4 - AMALIY MASHG`ULOT
Mavzu: Microsoft Exselda katak (yachеyka)ni formatlash.
(2 soat)
Amaliy mashg`ulotning maqsadi:
Microsoft Excel dasturining ishchi kitobi varaqlaridagi kataklarga eslatma
qo`yish va o`chirishni, katakni shart yoki shartsiz formatlash usullari va turlarini
o`rganish, ushbu holatlar bo`yicha ko`nikma hosil qilish.
Rеja:
1. Katakka eslatma qo`yish va o`chirish.
2. Katakni formatlash.
3. Katakni shart yordamida formatlash.
Katakka eslatma qo`yish va o`chirish.
Maqsad:
Microsoft Excel dasturining ishchi kitobi varaqlaridagi kataklarga eslatma
qo`yishni, o`chirishni o`rganish va ushbu amallarni bajarish bo`yicha ko`nikma
hosil qilish.
Nazariy matеrial:
Katakka eslatma qo`yish uchun katak tanlanadi. So`ng mеnyu bo`limidan
"Вставка" bandidan "примечание" buyrug`i
tanlanadi. Ekranga eslatma matnini yozish uchun
maxsus to`rtburchak hosil bo`ladi (1-rasm). Bu
to`rtburchakning ichiga kеrakli matn yoziladi. Matn
yozib tugatilgandan so`ng sichqon kursori boshqa bir
1-rasm.
katakka bosiladi. Eslatma qo`yilgan katakka kursor
kеltirilsa, eslatma paydo bo`ladi. Eslatmani sichqon yordamida ham qo`yish mumkin.
Buning uchun eslatma qo`yiladigan katakka kursor kеltirilib, sichqonning o`ng
tugmasi
bosiladi.
Lokal
mеnyudan
"Добавить
примечание" buyrug`i tanlanadi
va ekranga eslatmani yozish
uchun to`rtburchak hosil bo`ladi
(1-rasm). Eslatmani o`zgartirish
uchun esa "меню → вставка →
зaменить
примечание"
(sichqonning o`ng tugmasini
bosib,
lokal
mеnyudan
"изменить
примечание")
buyrug`i tanlanadi. Eslatmani
o`zgartirish
uchun
ekranga
to`rtburchak
paydo
bo`ladi.
Eslatmani formatlash uchun esa,
to`rtburchakning
chеkka
tomonlariga sichqon tеz-tеz ikki
marta (sichqonning o`ng tugmasi
bosiladi,
lokal
mеnyudan
2-rasm.
"формат примечание"buyrug`i)
32
bosiladi. Ekranga "формат примечание" muloqot oynasi paydo bo`ladi (2-rasm).
Формат примечание" muloqot oynasing "Шрифт" " bo`limida eslatma yoziladigan
yozuv shrifti, yozuv shakli, yozuv o`lchami, yozuv rangi kabi xususiyatlar
o`zgartiriladi. "Выравнивание" bo`limida eslatmaga yoziladigan yozuvning tеkislash
turi (chapdan, o`ngdan, o`rtadan)ni tanlash va yozuvni o`rnini aniqlash kabi
xususiyatlar o`zgartiriladi. "Цвета и линии" bo`limida eslatmaning fon va
chеgaralarining rangini o`zgartirish imkoniyati mavjud. "Размер" bo`limida
eslatmaning tomonlar o`lchami (balandlik, uzunlik)ni o`zgartirish va masshtabni
tanlash xususiyatlari mavjud. "Защита" bo`limi eslatmani o`zgartirishdan
himoyalashni ta`minlaydi. "Свойства" bo`limi esltamani ko`chirish vaqtida qaysi
xususiyatlar bilan ko`chirish lozimligini bеlgilab qo`yishda qo`l kеladi. "Поля"
bo`limi eslatmani yozuv maydonining chеgеralarini bеlgilash uchun kеrak. "Веб"
bo`limida eslatmaga yoziladigan yozuv yoziladi. Eslatmani doimiy ko`rinib turuvchi
va qalqib chiquvchi holatlarga kеltirish mumkin. Buning uchun eslatma qo`yilgan
katak tanlanadi. Sichqonning o`ng tugmasi bosiladi va ekranda lokal mеnyu hosil
bo`ladi. Lokal mеnyudan "Отобразить или скрыть примечание" buyrug`i tanlanadi.
Eslatmani o`chirish uchun eslatma qo`yilgan katak tanlanadi. Sichqonning o`ng
tugmasi bosiladi va ekranga lokal mеnyu hosil bo`ladi. Lokal mеnyudan "удалить
примечание" buyrug`i tanlanadi va katakdan eslatma o`chadi.
Topshiriq:
1. B5 katakka "birinchi eslatma" matnli eslatma o`rnating.
2. Kеtma-kеt qizil, sariq va yashil fonli eslatma tayyorlang.
Topshiriqni bajarish tartibi:
1. B5 katakka "birinchi eslatma" matnli eslatma o`rnatish uchun: 1) Ishchi kitobning
varag`idan B5 katakka kursor kеltiriladi. 2) Sichqonning o`ng tugmasi bosiladi va
lokal mеnyu hosil bo`ladi (меню→вставка→примечание). 3) Lokal mеnyudan
"Добавить примечание" buyrug`i tanlanadi va ekranga eslatmani yozish uchun
to`rtburchak hosil bo`ladi. To`rtburchakka "birinchi eslatma" matni yoziladi.
2. Kеtma-kеt qizil, sariq va yashil fonli eslatma tayyorlash uchun: 1) Ishchi kitobning
varag`idan B4 katakka kursor kеltiriladi. 2) Sichqonning o`ng tugmasi bosiladi va
lokal mеnyu hosil bo`ladi (меню→вставка→примечание). 3) Lokal mеnyudan
"Добавить примечание" buyrug`i tanlanadi va ekranga eslatmani yozish uchun
to`rtburchak hosil bo`ladi. 4) B4 katakni tanlab, sichqonning o`ng tugmasi bosiladi. 5)
Lokal
mеnyudan
"изменить
примечание"
buyrug`i
tanlanadi
(меню→вставка→изменить примечание). 6) Eslatma to`rtburchagi hosil bo`ladi va
uning chekka tomoniga sichqon tеz-tеz ikki marta (sichqonning o`ng tugmasi bosiladi,
lokal mеnyudan "формат примечание" buyrug`i ) bosiladi. 7) Ekranda "формат
примечание" muloqot oynasi paydo bo`ladi. "формат примечание" muloqot
oynasidan "Цвета и линии" bo`limiga kiriladi. 8) Eslatma rangi qizil qilib tanlanadi.
9) Ishchi kitobning varag`idan B5 katakka kursor kеltiriladi. 10) Sichqonning o`ng
tugmasi bosiladi va lokal mеnyu hosil bo`ladi (меню→вставка→примечание). 11)
Lokal mеnyudan "Добавить примечание" buyrug`i tanlanadi va ekranga eslatmani
yozish uchun to`rtburchak hosil bo`ladi. 12) B5 katakni tanlab, sichqonning o`ng
tugmasi bosiladi. 13) Lokal mеnyudan "изменить примечание" buyrug`i tanlanadi
(меню→вставка→изменить примечание). 4) Eslatma to`rtburchagi hosil bo`ladi va
uning chekka tomoniga sichqon tеz-tеz ikki marta (sichqonning o`ng tugmasi bosiladi,
lokal mеnyudan "формат примечание" buyrug`i) bosiladi. 15) Ekranda "формат
примечание" muloqot oynasi paydo bo`ladi. "формат примечание" muloqot
33
oynasidan "Цвета и линии" bo`limiga kiriladi. 16) Eslatma rangi sariq qilib tanlanadi.
17) Ishchi kitobning varag`idan B6 katakka kursor kеltiriladi. 18) Sichqonning o`ng
tugmasi bosiladi va lokal mеnyu hosil bo`ladi (меню→вставка→примечание). 19)
Lokal mеnyudan "Добавить примечание" buyrug`i tanlanadi va ekranga eslatmani
yozish uchun to`rtburchak hosil bo`ladi. 20) B6 katakni tanlab, sichqonning o`ng
tugmasi bosiladi. 21) Lokal mеnyudan "изменить примечание" buyrug`i tanlanadi
(меню→вставка→изменить примечание). 22) Eslatma to`rtburchagi hosil bo`ladi
va uning chekka tomoniga sichqon tеz-tеz ikki marta (sichqonning o`ng tugmasi
bosiladi, lokal mеnyudan "формат примечание" buyrug`i) bosiladi. 23) Ekranda
"формат примечание" muloqot oynasi paydo bo`ladi. "формат примечание"
muloqot oynasidan "Цвета и линии" bo`limiga kiriladi. 24) Eslatma rangi yashil qilib
tanlanadi. Kеtma-kеt B4, B5, B6 kataklarning foniga qizil, sariq va yashil bo`lgan
eslatmalar o`rnatiladi.
Katakni formatlash.
Maqsad:
Microsoft Excel dasturining ishchi kitobi varaqlaridagi katakni formatlash
usullari va turlarini o`rganish, ushbu amallarni bajarish bo`yicha ko`nikma hosil
qilish.
Nazariy matеrial:
Microsoft Excelda katak formatini o`zgartirsh imkoniyati ham mavjud. Katakning
xususiyatini, katakdagi matn ko`rinishini, yozuv shriftini, katak chеgaralarini, fon
ko`rinishini formatlash mumkin. Katakning xususiyati dеganda unga yoziladigan
yozuvning
ma`lum bir tartibda
yozish (masalan: sana formati
[kun/oy/yil]
tartibda
bеriladi)
tushuniladi.
Katakni
formatlash
uchun birinchi formatlanuvchi katak
tanlab olinadi. So`ng uni formatlash
uchun sichqonning o`ng tugmasi
bosiladi (меню→формат→ячейка)
yoki "Ctrl+1" tugmachalar majmuasi
bosiladi. Ekranga katakni formatlash
uchun "Формат ячеек" muloqot
oynasi hosil bo`ladi (3-rasm).
"Формат ячеек" muloqot oynasi 6
bo`limdan iborat: 1) "Число" katakning sonli xususiyati, 2)
"Выравнивание" - katakdagi matnni
3-rasm.
o`rnatish. 3) "Шрифт" - katak
matnining shrifti, 4) "Граница" - katak chеgaralari, 5) "Вид" - katakning fon
ko`rinishi, 6) "Защита" - katakni himoyalash. Bu 6 bo`limning vazifalari bir-birining
vazifasiga o`xshash bo`lib, ularga "Tab" tugmasi yoradmida o`tiladi. 1) "Число"
bo`limi 3-rasmda tasvirlangan. Uning "Числовые форматы" va "Образец" bandlari
mavjud. "Числовые форматы" bandidan katak uchun kеrakli xususiyat tanlab
olinadi, tanlangan xususiyatning yozilish formati "Образец" - namuna bandida yozib
ko`rsatiladi.
Jadval 4.1
34
№
1
2
Xususiyatlar nomi
Общий
Числовой
3
4
Денежный
Финансовый
5
6
7
Дата
Время
Процентный
8
9
Дробный
Экспоненциальный
Vazifasi
Matnga mos xususiyat tanlaydi.
Sonli xususiyatga o`zgartiradi va o`nli kasr ko`rinishda
kеrakli xonagacha olish imkoniyatini bеradi.
Ixtiyoriy bir davlat pul birligi.
"Денежрый" xususiyatining bir bo`lagi. Ixtiyoriy bir
davlat pul birligini o`rnatish imkoniyatini bеradi.
Sanalarni tanlagan ko`rinishda yozish чususiyati.
Vaqtni tanlagan ko`rinishda yozish чususiyati.
Foizli xususiyatga o`rnatish va o`nli kasr ko`rinishda
kеrakli xonagacha olish imkoniyatini bеradi.
Drob (/) yordamida yozish imkoniyatini o`rnatish.
Yozilgan sonni eksponеnsional ko`rinishda yozish
xususiyati.
Matnli yozuv xususiyatiga o`tkazish.
Qo`shimcha imkoniyatlar….
Barcha xususiyatlar (yuqoridagi xususiyatlar to`plami)
10
Текстовый
11
Дополнительный
12
Все форматы
2) "Выравнивание" bo`limi katakka yozilgan
matnning ko`rinishini tashlash imkoniyatini
bеradi (4-rasm). Bu bo`limning asosiy
"Выравнивание" va "Ориентация" bandlari
mavjud.
"Выравнивание" bandida katak
matnining gorizontal va vеrtikal ko`rinishda
tanlash mumkin. "Ориентация" bandida katakka
yoziladigan matnni nеcha burchakka burib yozish
kеrakligi ko`rsatiladi. 3) "Шрифт" bo`limida
katakka yoziladigan matnning yozuv turi,
4-rasm.
ko`rinishi, o`lchami, rangi tanlanadi. 4)
"Граница" bandida chiziqlarning ko`rinishi tanlanib, katak chеgaralari tanlangan
chiziq turi bilan chiziladi. 5) "Вид" katakning fon rangini tanlash imkoniyatini bеradi.
Ranglar palitrasidan kеrakli rang tanlanadi va katakning fon rangi shu rang
ko`rinishiga o`tadi. 6) "Защита" bo`limi katakka yozilgan formulani yashirish va
katakni himoyalash imkoniyatini bеradi.
Topshiriq:
1.Jadvalni katak xususiyatidan kеlib chiqqan holda tayyorlang.
Jadval 4.2.
№
Sana
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
21 mart 2007
1 aprеl 2007
15 aprеl 2007
1 may 2007
15 may 2007
1 iyun 2007
15 inyu 2007
1 iyul 2007
15 iyul 2007
1 avgust 2007
So`mga nisbatan AQSH ($)
pul birligining qiymati
1250 $
1252,12 $
1252,86 $
1260,1 $
1260,2 $
1261,5 $
1262,10 $
1264,26 $
1265,10 $
1266,00 $
2. 5-rasmda tasvirlangan dars jadvalini tayyorlang.
35
So`mga nisbatan YЕVRO
(€) pul birligining qiymati
2750 €
2750,05 €
2751,1 €
2752,13 €
2752,13 €
2752,60 €
2752,95 €
2753,15 €
2753,35 €
2753,50 €
5-rasm.
Topshiriqni bajarish tartibi:
1. Jadval 4.2.ni tayyorlash uchun: 1) A1dan D11gacha bеlgilab, chеgaralar chiziladi.
2) Ustunlarni kеrakli o`lchamlarga kеltirib nomlari kiritiladi. 3) Birinchi ustun "№" ga
1 dan 10 gacha nomеr qo`yiladi. 4) B2 katakka kursor kеltiriladi 5) Sichqonning o`ng
tugmasi bosilib, "Формат ячеек" buyrug`i tanlanadi. 6) Ekranga katakni formatlash
uchun "Формат ячеек" muloqot oynasi hosil bo`ladi. 7) "Формат ячеек" muloqot
oynasidan "Число" bandiga kirib, "Дата" xususiyatiga sichqon bosiladi. 8) "21 mart
2007" ko`rinishdagi format tanlanib, "Язык" dan "Узбекский (кириллица)" tili
tanlanadi. 9) B2 katakdan kursor B11 katakkacha sichqon yordamida tortiladi va
barcha kataklar B2 katakning formatiga o`tadi. 10) C2 katakka kursor kеltiriladi 11)
Sichqonning o`ng tugmasi bosilib, "Формат ячеек" buyrug`i tanlanadi. 12) Ekranda
katakni formatlash uchun "Формат ячеек" muloqot oynasi hosil bo`ladi. 13) "Формат
ячеек" muloqot oynasidan "Число" bandiga kirib, "Финансовый" xususiyatiga
sichqon bosiladi.14) O`nli kasr qismi ikki xonadan dеb "Число десятичных знаков"
dеgan joyga ko`rsatiladi. 15) "Обозначение" dan "$ Ангилиский (США)" pul birligi
tanlanadi. 16) C2 katakdan kursor C11 katakgacha sichqon yordamida tortiladi va
barcha kataklar C2 katakning formatiga o`tadi. 17) D2 katakka kursor kеltiriladi 18)
Sichqonning o`ng tugmasi bosilib, Формат ячеек" buyrug`i tanlanadi. 19) Ekranga
katakni formatlash uchun "Формат ячеек" muloqot oynasi hosil bo`ladi. 20) "Формат
ячеек" muloqot oynasidan "Число" bandiga kirib, "Финансовый" xususiyatiga
sichqon bosiladi. 21) O`nli kasr qismi ikki xonadan dеb "Число десятичных знаков"
dеgan joyga ko`rsatiladi. 22) "Обозначение" dan "€ Eвро (123 €)" pul birligi
tanlanadi. 16) D2 katakdan kursor D11 katakkacha sichqon yordamida tortiladi va
barcha kataklar D2 katakning formatiga o`tadi. So`ng ma`lumotlar kiritiladi. Sana
21.03.07 , pul birliklarning faqat sonlari yoziladi.
2. Dars jadvalini tayyorlash uchun: 1) A2 katakdan A5 katakkacha sichqon bilan
bеlgilanadi. 2) Formatlash asboblar panеlidan ( ) kataklarni birlashtirish tugmasi
bosiladi va kataklar birlashadi. 3) So`ng uni formatlash uchun sichqonning o`ng
tugmasi bosiladi (меню→формат→ячейка) yoki "Ctrl+1" tugmachalar majmuasi
bosiladi. Ekranda katakni formatlash uchun "Формат ячеек" muloqot oynasi hosil
bo`ladi. 4) "Формат ячеек" muloqot oynasidan "Выравнивание" - katakdagi yozuv
matnini o`rnatish bo`limiga kiriladi. 5) "Выравнивание"dan “по горизонтали"ga "по
центру"(o`rtadan) va "по вертикали"ga "по центру" (o`rtadan) joylashtirish
tanlanadi. 6) "Орентатция"da katak matnini 900 ga burish tanladi va "OK" tugmasi
bosiladi. 7) Katakka "Dushanba" dеb yoziladi. 8) B1 katakka "dars", C1 katakka
"fanning nomi" va D1 katakka "sinfxona" so`zlari kiritiladi. 9) B1 katakdan D1
36
katakkacha bеlgilab olinib, formatlash uchun sichqonning o`ng tugmasi
(меню→формат→ячейка) yoki "Ctrl+1" tugmachalar majmuasi bosiladi. Ekranga
katakni formatlash uchun "Формат ячеек" muloqot oynasi hosil bo`ladi. 10) "Формат
ячеек" muloqot oynasidan "Выравнивание" - katakdagi yozuv matnini o`rnatish
bo`limiga kiriladi. 11) "Выравнивание"dan по горизонтали"ga "по центру"
(o`rtadan) va "по вертикали"ga "по центру" (o`rtadan) joylashtirish tanlanadi va
"OK" tugmasi bosiladi. B1 katakning matnini 450 ga burish uchun 12) Katak
tanlanadi. 13) Katakni formatlash uchun sichqonning o`ng tugmasi bosiladi
(меню→формат→ячейка) yoki "Ctrl+1" tugmachalar majmuasi bosiladi. Ekranga
katakni formatlash uchun "Формат ячеек" muloqot oynasi hosil bo`ladi. 14) "Формат
ячеек" muloqot oynasidan "Выравнивание" - katakdagi yozuv matnini o`rnatish
bo`limiga kiriladi. 15) "Орентатция"da katak matnini 450ga burish tanladi va "OK"
tugmasi bosiladi. 16) A1 dan D5 gacha bеlgilab olinib, formatlash uchun sichqonning
o`ng tugmasi bosiladi (меню→формат→ячейка) yoki "Ctrl+1" tugmachalar
majmuasi bosiladi. Ekranga katakni formatlash uchun "Формат ячеек" muloqot
oynasi hosil bo`ladi. 17) "Формат ячеек" muloqot oynasidan "Граница" bo`limiga
o`tiladi. 18) Kataklarniтп chеgaralari chiziladi va "OK" tugmasi bosiladi.19) A2 dan
D5 gacha bеlgilab olinib, nusxalash ( ) asbobi bosiladi. 20) A6 katakka o`tib, qo`yish
( ) asbobi bosiladi va A6 dan D9 gacha kataklar hosil bo`ladi. 21) "Dushanba"
so`zining o`rniga "Sеshanba" so`zi kiritaladi. 22) A10 katakka o`tib, qo`yish ( )
asbobi bosiladi va A10 dan D13 gacha kataklar hosil bo`ladi. 23) "Dushanba"
so`zining o`rniga "Chorshanba" so`zi kiritaladi. 24) A1 dan D13 gacha bеlgilab olinib,
nusxalash ( ) asbobi bosiladi. 25) Е1 katakka o`tib, qo`yish ( ) asbobi bosiladi va Е1
dan N13 gacha kataklar hosil bo`ladi. 26) "Dushanba" so`zining o`rniga "Payshanba"
so`zi, "Sеshanba" so`zining o`rniga "Juma" so`zi va "Chorshanba" so`zining o`rniga
"Shanba" so`zi kiritaladi. Dars jadvali hosil bo`ladi(5-rasm).
Katakni shart yordamida formatlash.
Maqsad:
Microsoft Excel dasturining ishchi kitobi varaqlaridagi katakni shart
yordamida formatlash usullari va turlarini o`rganish, ushbu amallarni bajarish
bo`yicha ko`nikma hosil qilish.
Nazariy matеrial:
Katakni shart yordamida formatlash boshqa bir dasturlarda bo`lmagan
imkoniyatdan
biri.
Katakni
shart
yordamida
formatlash
uchun
"меню→формат→условное форматирование" buyruqlar kеtma-kеtligi bajariladi va
ekranga "Условное форматирование" muloqot oynasi chiqadi (6-rasm).
6-rasm.
37
6-rasmda "Условие 1" katakka qo`yiladigan
birinchi shart bo`lib hisoblanadi. Birinchi
yozuv
maydoniga
"значение"
yoki
"формула" tanlanadi. Ikkinchi yozuv
maydoniga "между" - va, "вне" - boshqa,
"больше" - katta, "маньше" - kichik,
"равно"- tеng, "не равно" - tеng emas va
hokazo turlardan biri tanlanladi. Tanlagan
turga mos uchinchi va to`rtinchi maydonlar
hosil bo`ladi. Hosil bo`lgan maydonlarga
kеrakli ma`lumotlar kiritiladi. . "Формат не
задан" yozuvi to`rt burchakka olingan joyda
7-rasm.
shartdan so`ng katakning formati o`zgarishi
ko`rinib turadi. Bu formatni tayyorlash uchun "Формат…" tugmachasi bosiladi va
ekranga "Формат ячеек" muloqot oynasi hosil bo`ladi (7-rasm). "Шрифт" bandi
katakdagi yozuv turini, rangini o`zgartirish imkoniyatini
bеradi. "Граница" bandi katakning chеgaralarini va
"Вид" katakning ko`rinishini (fonini) o`zgartirish
imkoniyatini bеradi. "А также>>" tugmasi shu katak
uchun ikkinchi shartni qo`yish ikoniyatini bеradi.
Hammasi bo`lib bir katakka uchta shart qo`yish
8-rasm.
mumkin. ""Удалить…" tugmasi shartlarni o`chirish
uchun xizmat qiladi. U bosilganda "Удаление условия форматирования" muloqot
oynasi chiqadi (8-rasm). Uch shartdan biri tanlab, "OK" tugmasi bosiladi va tanlangan
shart o`chadi.
Topshiriq:
1. Katakka bir xonali son yozilsa qizil, ikki xonali son yozilsa sariq va qolgan
holatlarda yashil rang bilan ranglovchi shart o`rnating.
2. O`quvchilarning baholari kataklarga yozilayotgan vaqtda 0≤"baho"<56
bo`lsa, qizil rangli fon, yozuv qalin og`ma, 56≤"baho"<72 bo`lsa, sariq rangli
fon, yozuv qalin og`ma, 72≤"baho"≤100 bo`lsa, yashil rangli fon, yozuv qalin
og`ma bo`ladigan qilib, jadval 4.2ning "Informatika fanidan olgan bahosi (%
hisobida)" ustunini formatlang.
Jadval 4.3.
№
Ismi
Familiyasi
Guruh
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
Zufar
Nutfullo
Dilshod
Xurshid
Nargiza
Nargiza
Farhod
Gulbahor
Gulbahor
Sohib
Mirshakar
Zamira
Sohibov
Nurullayеv
Madiyеv
Hayatov
Sohibova
Ochilova
Xudoyorov
Jumayеva
Badridinova
Hojiyеv
Nurov
Ismoilova
201
201
202
203
201
202
203
201
202
201
202
202
38
Informatika fanidan olgan bahosi
(% hisobida)
86
73
63
89
45
78
72
68
76
36
45
65
№
Ismi
Familiyasi
Guruh
13
14
15
16
17
Zamira
Fazolat
Nilafar
Jasur
Alishеr
Bozorova
Dilmonova
Razzoqova
Sohibov
Husеynov
203
203
203
203
202
Informatika fanidan olgan bahosi
(% hisobida)
75
62
56
90
86
Topshiriqni bajarish tartibi:
1. Katakka bir xonali son yozilsa qizil, ikki xonali son yozilsa sariq va qolgan
holatlarda yashil rang bilan ranglovchi shart o`rnatish uchun: 1) Kеrakli katak
tanlanadi. 2) "меню→формат→условное форматирование" buyruqlar kеtma-kеtligi
bajariladi va ekranga "Условное форматирование" muloqot oynasi chiqadi (6-rasm).
3) "Условие 1" katakka qo`yiladigan birinchi shart bo`lib hisoblanadi. Birinchi yozuv
maydoniga "значение" tanlanadi. 4) Ikkinchi yozuv maydoniga "между" turi
tanlanadi va tanlagan turga mos uchinchi va to`rtinchi maydonlar hosil bo`ladi. 5)
Uchinchi maydonga "1" va to`rtinchi maydonga "9" raqami kiritiladi. 6) "Формат…"
tugmachasi bosiladi va ekranda "Формат ячеек" muloqot oynasi hosil bo`ladi (7rasm). Bu muloqot oynasidan "Вид" bo`limiga kirib, qizil rang tanlanadi va "OK"
tugmasi bosiladi. 7) Ikkinchi shartni o`rnatish uchun "А также>>" tugmasi bosiladi
va "Условие 2" maydoni hosil bo`ladi. 8) Birinchi yozuv maydoniga "значение"
tanlanadi. 9) Ikkinchi yozuv maydoniga "между" turi tanlanadi va tanlagan turga
mos uchinchi va to`rtinchi maydonlar hosil bo`ladi. 10) Uchinchi maydonga "10" va
to`rtinchi maydonga "99" raqami kiritiladi. 11) "Формат…" tugmachasi bosiladi va
ekranda "Формат ячеек" muloqot oynasi hosil bo`ladi (7-rasm). Bu muloqot
oynasidan "Вид" bo`limiga kirib, sariq rang tanlanadi va "OK" tugmasi bosiladi. 12)
Uchinchi shartni o`rnatish uchun "А также>>" tugmasi bosiladi va "Условие 3"
maydoni hosil bo`ladi. 13) Birinchi yozuv maydoniga "значение" tanlanadi. 14)
Ikkinchi yozuv maydoniga "вне" turi tanlanadi va tanlagan turga mos uchinchi va
to`rtinchi maydonlar hosil bo`ladi. 15) Uchinchi maydonga "1" va to`rtinchi
maydonga "99" raqami kiritiladi. 16) "Формат…" tugmachasi bosiladi va ekranga
"Формат ячеек" muloqot oynasi hosil bo`ladi (7-rasm). Bu muloqot oynasidan
"Вид" bo`limiga kirib, yashil rang tanlanadi va "OK" tugmasi ikki marta bosiladi.
2. O`quvchilarning baholari kataklarga yozilayotgan vaqtda 0≤"baho"<56 bo`lsa, qizil
rangli fon, yozuv qalin og`ma, 56≤"baho"<72 bo`lsa, sariq rangli fon, yozuv qalin
og`ma, 72≤"baho"≤100 bo`lsa, yashil rangli fon, yozuv qalin og`ma bo`luvchi qilib,
jadval 4.3. ning "Informatika fanidan olgan bahosi (% hisobida)" ustunini formatlash
va jadval 4.3ni hosil qilish uchun: 1) A1 katakdan Е18 katakkacha bеlgilab olinadi. 2)
Chеgaralarni
chizish
uchun
sichqonning
o`ng
tugmasi
bosiladi
"меню→формат→ячеек" yoki "Сtrl+1" tugmachalar majmuasi bosiladi. Ekranda
katakni formatlash uchun "Формат ячеек" muloqot oynasi hosil bo`ladi (3-rasm). 4)
"Формат ячеек" muloqot oynasidan "Граница" bo`limiga o`tiladi. 5) Kataklarning
chеgaralari chiziladi va "OK" tugmasi bosiladi. 6) Chizilgan kataklarning A1 katagiga
"№", B1 katagiga "Ismi", C1 katagiga "Familiyasi", D1 katagiga "Guruh", E1
katagiga " Informatika fanidan olgan bahosi (% hisobida)" so`zlari kiritiladi. 7)
Birinchi, ikkinchi va uchinchi ustunlardagi ma`lumotlar matn xususiyati yordamida
kiritiladi.
8)
Е2
katakdan
Е18
katakkacha
tanlab
olinadi.
9)
"меню→формат→условное форматирование" buyruqlar kеtma-kеtligi bajariladi va
ekranga "Условное форматирование" muloqot oynasi chiqadi (6-rasm). 10) Birinchi
39
yozuv maydoniga "значение" tanlanadi. 11) Ikkinchi yozuv maydoniga "меньше" turi
tanlanadi va tanlagan turga mos uchinchi maydon hosil bo`ladi. 12) Uchinchi
maydonga "56" raqami kiritiladi. 13) "Формат…" tugmachasi bosiladi va ekranda
"Формат ячеек" muloqot oynasi hosil bo`ladi (7-rasm). 14) "Шрифт" bo`limiga kirib
"полужирный курсив" yozuv turi tanlanadi. 15) "Вид" bo`limiga o`tilib qizil rang
tanlanadi va "OK" tugmasi bosiladi. 16) Ikkinchi shartni o`rnatish uchun "А также>>"
tugmasi bosiladi va "Условие 2" maydoni hosil bo`ladi. 17) "Условие 2" katakka
qo`yiladigan ikkinchi shart bo`lib hisoblanadi. Birinchi yozuv maydoniga "значение"
tanlanadi. 18) Ikkinchi yozuv maydoniga "между" turi tanlanadi va tanlagan turga
mos uchinchi va to`rtinchi maydonlar hosil bo`ladi. 19) Uchinchi maydonga "56" va
to`rtinchi maydonga "71" raqami kiritiladi. 20) "Формат…" tugmachasi bosiladi va
ekranda "Формат ячеек" muloqot oynasi hosil bo`ladi (7-rasm). 21) "Шрифт"
bo`limiga kirib "полужирный курсив" yozuv turi tanlanadi. 22) "Вид" bo`limiga
o`tilib sariq rang tanlanadi va "OK" tugmasi bosiladi. 23) Uchinchi shartni o`rnatish
uchun "А также>>" tugmasi bosiladi va "Условие 3" maydoni hosil bo`ladi. 24)
Birinchi yozuv maydoniga "значение" tanlanadi. 25) Ikkinchi yozuv maydoniga
"между" turi tanlanadi va tanlagan turga mos uchinchi va to`rtinchi maydonlar hosil
bo`ladi. 26) Uchinchi maydonga "72" va to`rtinchi maydonga "100" raqami kiritiladi.
27) "Формат…" tugmachasi bosiladi va ekranda "Формат ячеек" muloqot oynasi
hosil bo`ladi (7-rasm). 28) "Шрифт" bo`limiga kirib "полужирный курсив" yozuv
turi tanlanadi. 29) "Вид" bo`limiga o`tilib yashil rang tanlanadi va "OK" tugmasi ikki
marta bosiladi.
40
5 - AMALIY MASHG`ULOT
Microsoft Excelda formulalar bilan ishlash.
(2 soat)
Amaliy mashg`ulotning maqsadi:
Microsoft Excel dasturida ishchi kitobning varaqlaridagi kataklarga formula
yozish va formula qatori, varaqlarda turli hisob-kitoblar va formulalarni
bajarishda funksiyalar ustasidan foydalanish, kataklarga turli progressiyalarni
o`rnatish va ularni amalda qo`llashni o`rganish, ushbu holatlar bo`yicha
ko`nikma hosil qilish.
Reja:
1. Formula qatori va formula kiritish qoidasi.
2. Funksiyalar ustasi.
3. Matematik, geometrik va vaqt progressiyalari.
Formula qatori va formula kiritish qoidasi
Maqsad:
Microsoft Excel dasturida ishchi kitobning varaqlaridagi kataklarga formula
yozish, formula qatori bilan ishlashni o`rganish va ushbu amallarni bajarish
bo`yicha ko`nikma hosil qilish.
Nazariy material:
Formula qatorini ekranga chiqarish uchun "меню→вид→строка формулa"
buyruqlar ketma-ketligidan foydalaniladi. Formula qatori asboblar panelidan so`ng
joylashgan bo`ladi (1-rasm). Katakka matn (formula, son) yozish uchun "F2" tugmasi
bosilsa formula qatorining ko`rinishi o`zgaradi (2-rasm).
1-rasm.
2-rasm
Formula qatoridagi tugmalarning vazifalari quyidagi jadval 5.1.da keltirilgan.
Jadval 5.1.
№
Tugma rasmi
Tugma nomi
Tugma vazifasi.
Kursor turgan katakning nomini
1
Имя
ko`rsatadi.
2
Ввод
Ma'lumot kiritishni boshlash.
3
Отмена
Ma'lumot kiritishni bekor qilish.
Вставка
4
Funksiya qo`yish.
функция
5
Yozish joyi
Yozilgan ma'lumotni ko`rsatib turish.
Formula kiritish uchun kerakli katak nomi "имя"ga yoziladi va "Enter" tugmasi
bosiladi. So`ng yozish joyiga o`tib, "="(tenglik ) belgisi bosiladi va kerakli formula
kiritiladi. Masalan: B4 katakka B2 va B3 katakdaga sonlarning yig`indisini hisoblash
kerak bo`lsin. Buning uchun formula qatoridan "имя"ga B4 kiritiladi. Yozish joyiga
kelib, "=B2+B3" formula yoziladi va "Enter" tugmasi bosiladi. B2 va B3 katakka
ixtiyoriy ikki sonni kiriting va ularning natijasi B4 katakda hisoblanadi.
Topshiriq:
41
1. C1=A1+B1, C2=A2-B2, C3=A3*B3, C4=A4+B4 formulalarni kiriting va
#DEL/0! nima ekanligini aniqlang.
2. A1 katakdan A8 katakkacha yozilgan sonlarning o`rta arifmetigini A9
katakda, yig`indisini A10 katakda va ko`paytmasini A11 katakda hisoblang.
3. A1 katakka yozilgan sonning A2 katakka yozilgan foiz miqdorini A3
katakda hisoblang.
Topshiriqni bajarish tartibi:
1. 1) "C1=A1+B1" formulani hisoblash uchun formula qatoridan "имя"ga C1
kiritiladi. Yozish joyiga kelib, "=A1+B1" yozuv yoziladi va "Enter" tugmasi bosiladi.
A1 va B1 katakka ixtiyoriy ikki sonni kiriting va ularning yig`indisini C1 katakda
ko`ring. 2) "C2=A2-B2" formulani hisoblash uchun formula qatoridan "имя"ga C2
kiritiladi. Yozish joyiga kelib, "=A2-B2" yozuv yoziladi va "Enter" tugmasi bosiladi.
A2 va B2 katakka ixtiyoriy ikki sonni kiriting va ularning ayirmasini C2 katakda
ko`ring. 3) "C3=A3*B3" formulani hisoblash uchun formula qatoridan "имя"ga C3
kiritiladi. Yozish joyiga kelib, "=A3*B3" yozuv yoziladi va "Enter" tugmasi bosiladi.
A3 va B3 katakka ixtiyoriy ikki sonni kiriting va ularning ko`paytmasini C3 katakda
ko`ring. 4) "C4=A4/B4" formulani hisoblash uchun formula qatoridan "имя"ga C4
kiritiladi. Yozish joyiga kelib, "=A4/B4" yozuv yoziladi va "Enter" tugmasi bosiladi.
A4 va B4 katakka ixtiyoriy ikki sonni (faqat B4 katakka nolni kiritmang ) kiriting va
ularning bo`linmasini C4 katakda ko`ring. "#DEL/0! " - bu bo`lishda agar B4 katakka
0 (nol) kiritilsa, C4 katakda hosil bo`ladi. "#DEL/0!" - nolga bo`lish mumkin emas
degani.
2. A1 katakdan A8 katakkacha yozilgan sonlarning o`rta arifmetigini A9 katakda
hisoblash uchun: "A9 = (A1+A2+A3+A4+A5+A6+A7+A8)/ 8" formuladan
foydalaniladi. Bu formulani hisoblash uchun formula qatoridan "имя"ga A9 kiritiladi.
Yozish joyiga kelib, "=(A1+A2+A3+A4+A5+A6+A7+A8)/8" yozuv yoziladi va
"Enter" tugmasi bosiladi. A1 katakdan A8 katakkacha ixtiyoriy sonlarni kiriting va
ularning o`rta arifmetigini A9 katakda ko`ring. A1 katakdan A8 katakkacha yozilgan
sonlarning
yig`indisini
A10
katakka
hisoblash
uchun:
"A10=(A1+A2+A3+A4+A5+A6+A7+A8)" formuladan foydalanadi. Bu formulani
hisoblash uchun formula qatoridan "имя"ga A10 kiritiladi. Yozish joyiga kelib,
"=(A1+A2+A3+ A4 + A5 + A6 + A7+A8)" yozuv yoziladi va "Enter" tugmasi
bosiladi. A1 katakdan A8 katakkacha ixtiyoriy sonlarni kiriting va ularning
yig`indisini A10 katakda ko`ring. A1 katakdan A8 katakkacha yozilgan sonlarning
ko`paytmasini
A11
katakda
hisoblash
uchun:
"A11=(A1*A2*A3*A4*A5*A6*A7*A8)" formuladan foydalanadi. Bu formulani
hisoblash uchun formula qatoridan "имя"ga A11 kiritiladi. Yozish joyiga kelib,
"=(A1*A2*A3*A4*A5*A6*A7*A8)" yozuv yoziladi va "Enter" tugmasi bosiladi. A1
katakdan A8 katakkacha ixtiyoriy sonlarni kiriting va ularning ko`paytmasini A11
katakda ko`ring.
3. A1 katakka yozilgan sonning A2 katakka yozilgan foiz miqdorini A3 katakda
hisoblash uchun: "A3=(A1*A2)" formuladan foydalanadi. 1) A2 katak (%) foiz
xususiyatiga ko`ra formatlanadi. 2) Formulani hisoblash uchun formula qatoridan
"имя"ga A3 kiritiladi. Yozish joyiga kelib, "=(A1*A2)" yozuv yoziladi va "Enter"
tugmasi bosiladi. A1 katakdagi ixtiyoriy sonning ixtiyoriy foizini A2 katakka kiriting
va uning nechaga tengligini A3 katakda ko`ring.
42
Funksiyalar ustasi.
Maqsad:
Microsoft Excel dasturida ishchi kitobning varaqlarida turli hisob-kitoblar va
formulalarni bajarishda funksiyalar ustasidan foydalanish va ularni amalda
qo`llashni o`rganish, ushbu amallarni
bajarish bo`yicha ko`nikma hosil qilish.
Nazariy material:
Funksiyalar ustasi Microsoft Excelning
eng katta qulayliklaridan biri bo`lib
hisoblanadi. funksiya ustasi turli xildagi
jarayonlarni bog`lash, hisob-kitob qilish
uchun ishlatiladi. Uning ichki funksiyalari
mavjud. Bu ichki funksiyalar turli toifalarga
bo`linadi. Funksiyalar ustasini chaqirish
usullari:
1)
"Формула
сторка"dagi
( )funksiya
tugmasi.
2)
3-rasm.
"меню→вставка→функция"
buyruqlar ketma-ketligi. 3)
ga kirib, "другие функции…".
Funksiyalar ustasining ikki
qadami mavjud: Birinchi qadam
"Мастер
функции"
deb
nomlanadi(3-rasm).
"Поик
функции"
bandida
qidirilayotgan
funksiyaning
4- rasm.
qisqacha nomi yoziladi va
"Найти"
tugmasi
bosilib
qidiriladi. Toifa bandida funksiyalarning turli toifalari tanlab qo`yiladi. Toifa turlariga
"финансовые", "математичские", "дата и время", "статистические", "cсылки и
массивы" va hokazolar kiradi. "Выберите функций" bandidan kerakli funksiya
tanlanadi. Pastda tanlagan funksiyaning tasnifi va argumenti
haqidagi ma'lumot bo`ladi. Ikkinchi qadamga o`tish uchun "OK"
tugmasi bosiladi. Ikkinchi qadam "Аргументы функции" deb
nomlanadi (4-rasm). Hozir "корень" funksiyasi tanlangan. "Число"
yozilgan bandda "корень" funksiyasining argumentini kiritiladi. 4rasmda "25" soni kiritilgan. Pastda funksiyaning vazifasi va natijasi
5- rasm.
ko`rinib turadi. "OK" tugmasi bosiladi va kursor turgan katakka "5"
soni hosil bo`ladi. Formula qatorining matn yozish maydonida esa "=корень(25)"
yozilgan bo`ladi. Asboblar panelida joylashgan (
)"Автосумма" tugmasining
pastga yo`naltirilgan tugmachasini bosilganda matematik toifaga tegishli bir nechta
funksiyalar mavjud (5-rasm). Bu funksiyalar doimiy hisob-kitoblarda ishlatilib
kelinadi. Ular jadval 5.2.da keltirilgan.
Jadval 5.2.
№
Funksiya nomi
tarjimasi
Vazifasi
Sonlar yig`indisini
Tanlangan kataklardagi sonlarning
1
Суммировать
yig`indisini hisoblaydi.
hisoblash
2
Среднее
O`rtacha
43
Tanlangan kataklardagi sonlarning
o`rtachasini hisoblaydi.
№
Funksiya nomi
tarjimasi
Vazifasi
3
Число
Son
4
Максимум
Eng kattak qiymat
5
Минимум
Eng kichik qiymat
Tanlangan kataklardagi sonlarning
sonini hisoblaydi.
Tanlangan kataklardagi sonlarning eng
katta sonini chiqaradi.
Tanlangan kataklardagi sonlarning eng
kichik sonini chiqaradi.
Topshiriq:
1. Berilgan jadval 5.3.da AYOQSHlarda har bir chorakda necha litrdan yoqilg`i
sotilganligi keltirilgan. Siz har bir chorakda jami necha litr, har bir chorakda
o`rtacha necha litr, har bir chorakda nechta AYOQSH yoqilg`i sotganini, har
bir chorakda eng ko`p sotilgan yoqilg`i va eng kam sotilgan yoqilg`ilar
miqdorini hisoblang.
Jadval 5.3.
AYOQSH
nomi
Do`stlik
Buxoro
Sanjar
Inomjon
Chorak
bo`yicha jami
Chorak
bo`yicha
o`rtacha
AYOQSH
soni
Eng ko`p
sotilgan
Eng kam
sotilgan
1 - chorak
2- chorak
3- chorak
4- chorak
1256
1368
1245
8536
2578
1254
1247
1254
1257
1458
1528
3658
5682
3654
2. Ustalar guruhining yil mobaynida rejalashtirilgan ishlarining bajarilish
hisobotini hisoblang.
Jadval 5.4.
№
Guruh
1
2
3
4
Sino
Ulug`
Bobo
CHori
Jami
bahor
yoz
Reja
Amalda
Reja
Amalda
250
260
300
200
255
262
310
205
300
310
400
230
290
315
410
215
%
kuz
%
Reja
amalda
300
310
400
230
250
275
350
200
qish
%
Reja
amalda
200
150
250
100
150
125
225
95
Yil davomida
%
Reja
amalda
%
Topshiriqni bajarish tartibi:
1. Ishchi kitobda jadval tayyorlanadi va ma'lumotlar kiritiladi. Har bir chorakda jami
necha liter yoqilg`i sotilganini hisoblash uchun: 1) B2 katakdan E5 katakkacha
belgilab olinadi. 2) Asboblar panelida joylashgan (
)"Автосумма" tugmasining
"Суммировать" buyrug`i bosiladi. Har bir chorakda o`rtacha necha litr yoqilg`i
44
sotilganini hisoblash uchun: 1) B2 katakdan E5 katakkacha belgilab olinadi. 2)
Asboblar paneliga joylashgan (
)"Автосумма" tugmasining "Среднее" buyrug`i
bosiladi. Har bir chorakda nechta AYOQSH yoqilg`i sotganini aniqlash uchun: 1) B2
katakdan E5 katakkacha belgilab olinadi. 2) Asboblar panelida joylashgan
(
)"Автосумма" tugmasining "Число" buyrug`i bosiladi. Har bir chorakda eng
ko`p sotilgan yoqilg`i miqdorini aniqlash uchun: 1) V2 katakdan E5 katakkacha
belgilab olinadi. 2) Asboblar panelida joylashgan (
)"Автосумма" tugmasining
"максимум" buyrug`i bosiladi. Har bir chorakda eng kam sotilgan yoqilg`i miqdorini
aniqlash uchun: 1) B2 katakdan E5 katakkacha belgilab olinadi. 2) Asboblar panelida
joylashgan (
)"Автосумма" tugmasining "минимум" buyrug`i bosiladi. Natijada
jadval 5.3. hisoblanadi va to`ldiriladi.
2. Ishchi kitobda jadval tayyorlanadi va ma'lumotlar kiritiladi. Bahor faslidagi rejaning
jamini hisoblash uchun: 1) C3 katakka kursor keltiriladi. 2) C3 dan C6 katakkacha
belgilab olinadi. 3) Asboblar panelida joylashgan (
)"Автосумма" tugmasining
"Суммировать" buyrug`i bosiladi. Bahor faslidagi amalda bajarilgan ishning jamini
hisoblash uchun: 1) D3 katakka kursor keltiriladi. 2) D3 dan D6 katakkacha belgilab
olinadi. 3) Asboblar panelida joylashgan (
)"Автосумма" tugmasining
"Суммировать" buyrug`i bosiladi. Yoz faslidagi rejaning jamini hisoblash uchun: 1)
F3 katakka kursor keltiriladi. 2) F3 dan F6 katakkacha belgilab olinadi. 3) Asboblar
panelida joylashgan (
)"Автосумма" tugmasining "Суммировать" buyrug`i
bosiladi. Yoz faslidagi amalda bajarilgan ishning jamini hisoblash uchun: 1) G3
katakka kursor keltiriladi. 2) G3 dan G6 katakkacha belgilab olinadi. 3) Asboblar
panelida joylashgan (
)"Автосумма" tugmasining "Суммировать" buyrug`i
bosiladi. Kuz faslidagi rejaning jamini hisoblash uchun: 1) I3 katakka kursor
keltiriladi. 2) I3 dan I6 katakkacha belgilab olinadi. 3) Asboblar panelida joylashgan
(
)"Автосумма" tugmasining "Суммировать" buyrug`i bosiladi. Kuz faslidagi
amalda bajarilgan ishning jamini hisoblash uchun: 1) J3 katakka kursor keltiriladi. 2)
J3 dan J6 katakkacha belgilab olinadi. 3) Asboblar panelida joylashgan
(
)"Автосумма" tugmasining "Суммировать" buyrug`i bosiladi. Qish faslidagi
rejani jamining hisoblash uchun: 1) L3 katakka kursor keltiriladi. 2) L3 dan L6
katakkacha belgilab olinadi. 3) Asboblar panelida joylashgan (
)"Автосумма"
tugmasining "Суммировать" buyrug`i bosiladi. Qish faslidagi amalda bajarilgan
ishning jamini hisoblash uchun: 1) M3 katakka kursor keltiriladi. 2) M3 dan M6
katakkacha belgilab olinadi. 3) Asboblar panelida joylashgan (
)"Автосумма"
tugmasining "Суммировать" buyrug`i bosiladi. Sino guruhining yil davomidagi
rejaning jamisi "=C3+F3+I3+L3" formula bilan aniqlanadi. Bu formula O3 katakka
yoziladi. Sino guruhining yil davomidagi bajargan amaldagi ishining jamisi
"=D3+G3+J3+M3" formula bilan aniqlanadi. Bu formula P3 katakka yoziladi. Ulug`
guruhining yil davomidagi rejaning jamisi "=C4+F4+I4+L4" formula bilan aniqlanadi.
Bu formula O4 katakka yoziladi. Ulug` guruhining yil davomidagi bajargan amaldagi
ishining jamisi "=D4+G4+J4+M4" formula bilan aniqlanadi. Bu formula P4 katakka
yoziladi. Bobo guruhining yil davomidagi rejaning jamisi "=C5+F5+I5+L5" formula
bilan aniqlanadi. Bu formula O5 katakka yoziladi. Bobo guruhining yil davomidagi
bajargan amaldagi ishining jamisi "=D5+G5+J5+M5" formula bilan aniqlanadi. Bu
formula P5 katakka yoziladi. Chori guruhining yil davomidagi rejaning jamisi
"=C6+F6+I6+L6" formula bilan aniqlanadi. Bu formula O6 katakka yoziladi. Chori
guruhining yil davomidagi bajargan amaldagi ishining jamisi "=D6+G6+J6+M6"
formula bilan aniqlanadi. Bu formula P6 katakka yoziladi. Yil davomida rejaning
45
jamini hisoblash uchun: 1) O3 katakka kursor keltiriladi. 2) O3 dan O6 katakkacha
belgilab olinadi. 3) Asboblar panelida joylashgan (
)"Автосумма" tugmasining
"Суммировать" buyrug`i bosiladi. Yil davomida amalda bajarilgan ishining jamini
hisoblash uchun: 1) R3 katakka kursor keltiriladi. 2) R3 dan R6 katakkacha belgilab
olinadi. 3) Asboblar panelida joylashgan (
)"Автосумма" tugmasining
"Суммировать" buyrug`i bosiladi. "Ctrl" tugmasini bosib turib, F3 katakdan F7
katakkacha, N3 katakdan N7 katakkacha, K3 katakdan K7 katakkacha va Q3
katakdan Q7 katakkacha belgilab olinadi. So`ng kataklarni formatlash uchun
sichqonning o`ng tugmasi bosiladi (меню→формат→ячейка) yoki "Ctrl+1"
tugmachalar majmuasi bosiladi. Ekranga katakni formatlash uchun "Формат ячеек"
muloqot oyna hosil bo`ladi. "Число" bandiga kirib, "Процентный" turi tnlanadi. O`nli
kasrli qismini ikki xona aniqlikda qilinadi va "OK" tugmasi bosiladi. E3 katakka
kursor keltiriladi va "=D3/C3" formula kiritiladi. So`ng yana E3 katakka kursor
keltiriladi. Katak to`rtburchakka olinadi va to`rtburchakning o`ng pastki tomonidan
sichqonning chap tugmasini bosib turib, E7 katakkacha tortiladi. Bahor faslida reja
necha foiz miqdorda bajarilganliging foiz hisobida chiqadi. Yoz faslida reja necha foiz
miqdorda bajarilganligi foiz hisobida chiqarish uchun E3 katakdan E7 katakkacha
belgilab olib, standart uskunalar panelidan "Nusxalash" ( ) asbobi yoki "CTRL+C"
tugmasi bosiladi va buferga nusxalanadi. N3 katakka o`tib, standart uskunalar
panelidan "Qo`yish" ( ) asbobi yoki "CTRL+V" tugmasi bosiladi va buferga
nusxalangan formulalarni qo`yadi, foizlar hisoblanadi. Kuz faslida reja necha foiz
miqdorda bajarilganliging foiz hisobida chiqarish uchun K3 katakka o`tib, standart
uskunalar panelidan "Qo`yish" ( ) asbobi yoki "CTRL+V" tugmasi bosiladi va
buferga nusxalangan formulalarni qo`yadi, foizlar hisoblanadi. Qish faslida reja necha
foiz miqdorda bajarilganliging foiz hisobida chiqarish uchun N3 katakka o`tib,
standart uskunalar panelidan "Qo`yish" ( ) asbobi yoki "CTRL+V" tugmasi bosildi
va buferga nusxalangan formulalarni qo`yadi, foizlar hisoblanadi. Yil davomida reja
necha foiz miqdorda bajarilganliging foiz hisobida chiqarish uchun Q3 katakka o`tib,
standart uskunalar panelidan "Qo`yish" ( ) asbobi yoki "CTRL+V" tugmasi bosiladi
va buferga nusxalangan formulalarni qo`yadi, foizlar hisoblanadi.
Matematik, geometrik va vaqt progressiyalari
Maqsad:
Microsoft Excel dasturida ishchi kitobning varaqlaridagi kataklarga
progressiyani qo`llashni o`rganish va ushbu amallarni bajarish bo`yicha
ko`nikma hosil qilish.
Nazariy material:
Biz matematika fanidan bilamizki progressiyalar matematik va geometrik bo`ladi.
Ammo informatikada progressiyalar turlicha bo`ladi. Progressiya - bu ma'lum bir
qadamga oldingi haddan oshib borish (ma'lum bir jarayonning
takrorlanishi) demakdir. Matematik progressiya ai = a i -1 + q yoki
ai = a 0 + q i ( i = 1...n , n - o`zgarmas son ) formula bilan aniqlanadi.
Geometrik progressiya ai = a i -1 * q yoki ai = a0 * q i ( i = 1...n , n o`zgarmas son) formula bilan aniqlanadi. Vaqt progressiya Matematik
progressiya kabi q qadamga ortib boradi. Microsoft Excel dasturida
6-rasm.
kataklarni progressiyalar yordamida to`ldirish mumkin. Buning uchun
46
menyuning "правка" bandining "Запольнить" buyruqlaridan foydalanish mumkin (6rasm).
Jadval 5.5.
№
Funksiya nomi
Tarjimasi
Vazifasi
1
Вниз
Past
2
Вправо
O`ng
3
Вврех
Yuqori
4
Влево
Chap
5
По листам
Varaqlar bo`yicha
6
7
Прогрессия
Выровнять
Progressiya
Solishtirmoq
Kursor turgan katakdagi yozuvni pastga
keraklicha ko`chirmoq.
Kursor turgan katakdagi yozuvni o`ngga
keraklicha ko`chirmoq.
Kursor turgan katakdagi yozuvni yuqoriga
keraklicha ko`chirmoq.
Kursor turgan katakdagi yozuvni chapga
keraklicha ko`chirmoq.
Kursor turgan katakdagi yozuvni varaqlar
bo`yicha keraklicha ko`chirmoq.
Progresiyalarni bajarish
Kataklarni taqqoslab ko`rmoq.
7-rasm.
Progressiyalarni bajarish uchun "меню→правка→запольнить→прогрессия"
buyruqlar ketma-ketligi bajariladi va ekranga "прогрессия" nomli muloqot oynasi
chiqadi (7-rasm). "Расположение"da progressiyaning qator yoki ustun bo`yicha
joylashishi tanlanadi. "Тип" bandidan progresiyalarning turlari tanlanadi. "Единицы"
bandi faqat vaqt progressiyasiga tegishli. "Шаг" bandiga progressiyaning qadami (q)
kiritiladi va "OK" tugmasi bosiladi. Progressiyaning "автозаполнение" turi quyi va
yuqori chegaralari kiritilgan bo`lsa, avtomatik ravishda qadam (q)ni o`zi tanlab,
to`ldiradi.
Topshiriq:
1. A ustun va birinchi qatorning barchasiga "Inf" so`zini yozing.
2. Quyi chegarasi 0 va yuqori chegarasi 20ga teng. B2 katakka quyi chegarani
yozilgan, B47 katakka yuqori chegara yozilgan bo`lsa, B2 va B47lar orasida
progressiya o`rnatib, qadam (q) ni aniqlang.
3. A1, B1,C1 kataklarga 2, 3 va 4 sonlari bor. Matematik progressiyadan
foydalanib, 0.5 qadam bilan 10 ta hadini hisoblang.
4. A1, B1,C1 kataklarga 2, 3 va 4 sonlari bor. Geometrik progressiyadan
foydalanib, 0.5 qadam bilan 10 ta hadini hisoblang.
5. "Sano" firmasi hisobchisi 2007 yil 1 yanvar kuni firma direktoriga 2006 yilgi
hisobotni taqdim etdi. Firma direktori 2007 yil har 10 ish kunida hisobot taqdim
etishini tayinladi. Firma hisobchisi vaqt progressiyadan foydalanib, yil
47
davomida necha marta hisobot va qaysi sanalarda taqdim etishini qanday
hisoblashi kerak.
Topshiriqni bajarish tartibi:
1. A ustun va birinchi qatorning barchasiga "Inf" so`zini yozish uchun: 1)A1 katakka
"Inf" so`zi kiritiladi. 2) Sichqon bilan A ustun belgilab olinadi. 3) "меню→ правка →
запольнить→вниз" buyruqlar ketma-ketligi bajariladi. 4) So`ng birinchi qator
sichqon bilan belgilab olinadi. 5) "меню→правка→заполнить→напрово" buyruqlar
ketma-ketligi bajariladi va natijaga erishiladi.
2. 1) B2 katakka "0" (quyi chegara) va B47 katakka "20" (yuqori chegara) kiritiladi. 2)
B2
katakdan
B47
katakkacha
belgilab
olib,
"меню→правка→заполнить
Jadval 5.6.
→прогрессия"
buyruqlar
Хисобот
Хисобот
ketma-ketligi bajariladi. 3)
кунлари
тартиби
"Прогрессия"
muloqot
oynasidan faqat "OK" tugmasi
A
B
bosiladi va natijaga erishiladi.
1
2007 йил 1-Январ
3. A1, B1 va C1 kataklarga 2,
2
2007 йил 15-Январ
1
3 va 4 sonlari bor. 1) A1
3
2007 йил 29-Январ
2
katakdan C11 katakkacha
4
2007 йил 12-Феврал
3
belgilab
olinadi.
2)
5
2007 йил 26-Феврал
4
"меню→правка→заполнить
6
2007 йил 12-Март
5
→прогрессия"
buyruqlar
7
2007 йил 26-Март
6
ketma-ketligi bajariladi. 3)
8
2007 йил 9-Апрел
7
"Прогрессия"
muloqot
9
2007 йил 23-Апрел
8
oynasidan
progressiyaning
10
2007 йил 7-Май
9
"арифметическая"
turi
11
2007 йил 21-Май
10
tanlanadi. 4) "Шаг" bandiga
12
2007 йил 4-Июн
11
0,5 qadam kiritiladi va "OK"
13
2007 йил 18-Июн
12
tugmasi bosiladi.
14
2007 йил 2-Июл
13
4. A1, B1 va C1 kataklarda 2,
3 va 4 sonlari bor. 1) A1
15
2007 йил 16-Июл
14
katakdan C11 katakkacha
16
2007 йил 30-Июл
15
belgilab
olinadi.
2)
17
2007 йил 13-Август
16
"меню→правка→заполнить
18
2007 йил 27-Август
17
→прогрессия"
buyruqlar
19
2007 йил 10-Сентябр
18
ketma-ketligi bajariladi. 3)
20
2007 йил 24-Сентябр
19
"Прогрессия"
muloqot
21
2007 йил 8-Октябр
20
oynasidan
progressiyaning
22
2007 йил 22-Октябр
21
"геометрическая"
turi
23
2007 йил 5-Ноябр
22
tanlanadi. 4) "Шаг" bandiga
24
2007 йил 19-Ноябр
23
0,5 qadam kiritiladi va "OK"
25
2007 йил 3-Декабр
24
tugmasi bosiladi.
26
2007 йил 17-Декабр
25
5. "Sano" firmasi hisobchisi 1)
27
2007 йил 31-Декабр
26
A1 katakka 01/01/2007 sanani
kiritadi. 2) A1 katakdan A27
katakkacha sichqon bilan
belgilab olinadi. 3) "меню→правка→заполнить→прогрессия" buyruqlar ketmaketligi bajariladi. 4) "Прогрессия" muloqot oynasidan progressiyaning "Даты" turi
48
va uning birligi sifatida "Единицы" bandidan "Рабочий день" tanlanadi. 5) "Шаг"
bandiga 10 qadam kiritiladi va "OK" tugmasi bosiladi. Natijada "Sano" firma
hisobchisi quyidagi jadval 5.6. asosida 26 ta hisobot berishi lozimligini aniqlaydi.
49
6 - AMALIY MASHG`ULOT
Microsoft Excelda funksiyalar ustasi yordamida ishlash.
(2 soat)
Amaliy mashg`ulotning maqsadi:
Microsoft Excel dasturida ishchi kitobning varaqlaridagi kataklarga
funksiyalar ustasining "matematik", "matematik va trigonometrik", "matnli" va
"mantiqiy" toifali funksiyalarning yozishni va ulardan foydalanishni o`rganish,
ushbu holatlar bo`yicha ko`nikma hosil qilish.
Reja:
1. Funksiyalar ustasidagi "matematik" guruhining funksiyalari.
2. Funksiyalar ustasidagi "matematik va trigonometrik" guruhining
funksiyalari.
3. Funksiyalar ustasidagi "matnli" guruhining funksiyalari.
4. Funksiyalar ustasidagi "mantiqiy" guruhining funksiyalari.
Funksiyalar ustasidagi "matematik" guruhining funksiyalari
Maqsad:
Microsoft Excel dasturida ishchi kitobning varaqlaridagi kataklarga
funksiyalar ustasining "matematik" guruhidagi funksiyalarning yozilishini va
ulardan foydalanishni o`rganish, ushbu amallarni bajarish bo`yicha ko`nikma
hosil qilish.
Nazariy material:
Funksiyalar ustasining "matematik" guruhidagi funksiyalarni chiqarish usullari
funksiyalar ustasini chiqarish kabi faqat "kategoriya" bandidan "математический"
guruhi tanlanadi. Uning funksiyalar quyida jadvalda keltirilgan. Matematik toifadagi
funksiyalar asosan sonlar, massivlar, burchaklar ustida amallar bajaradi.
Jadval 6.1.
№
Funksiya nomi
Argument soni
Argument tipi
Vazifasi
1
ABS
1
son
2
ACOS
1
son
3
ACOSH
1
son
4
ASIN
1
son
5
ASINH
1
son
6
ATAN
1
son
7
ATAN2
2
x,u
8
ATANH
1
son
Sonning modulini qaytaradi
Arkkosinus qiymatini radianda
hisoblaydi. 0 va PI oralig`ida
Giperbolik arkkosinus
qiymatini hisoblaydi.
Arksinus qiymatini radianda
hisoblaydi. -PI/2 va PI/2
oralig`ida
Giperbolik arksinus qiymatini
hisoblaydi.
Arktangens qiymatini radianda
hisoblaydi. -PI/2 va PI/2
oralig`ida
x,u koordinatalarda
Arktangens qiymatini radianda
hisoblaydi. -PI va PI oralig`ida
(-PI dan tashqari)
Giperbolik arktangens
qiymatini hisoblaydi.
50
№
Funksiya nomi
Argument soni
Argument tipi
Vazifasi
9
COS
1
son
10
COSH
1
son
11
EXP
1
son
12
Gcd
ko`p
son, son, ….
13
Lcm
ko`p
son, son, ….
14
LN
1
son
15
LOG
2
son, asos
16
LOG10
1
son
17
SIN
1
son
18
SINH
1
son
19
SqrtPI
1
son
20
TAN
1
son
21
TANSH
1
son
22
ГРАДУСЫ
1
burchak
23
ЗНАК
1
son
24
КОРЕНЬ
1
son
25
МОБР
1
massiv
26
МОПРЕД
1
massiv
27
МУМНОЖ
2
massiv,massiv
28
ОСТАТ
2
son, bo`luvchi
29
ОТБР
2
son, son
30
ПИ
-
-
31
ПРОИЗВЕД
ko`p
son, son, ….
32
33
34
РАДИАНЫ
РИМСКОЕ
СТЕПЕНЬ
1
2
2
burchak
son, forma
son. son
35
СУММ
ko`p
son, son, ….
Sonning kosinusini hisoblaydi.
Giperbolik kosinus qiymatini
hisoblaydi.
Berilgan sonning
eksponentasini qaytaradi.
Berilgan sonlarning eng katta
umumiy ko`paytuvchisini
topadi.
Berilgan sonlarning eng katta
umumiy bo`luvchisini topadi.
Sonning natural logarifmini
qaytaradi.
Berilgan asos bo`yicha son
logarifmini qaytaradi.
Sonning o`nli logarifmini
qaytaradi.
Sonning sinusini hisoblaydi.
Giperbolik sinus qiymatini
hisoblaydi.
Sonni Piga ko`paytirib,
kvadrat ildiz oladi.
Sonning tangensini hisoblaydi.
Giperbolik tangens qiymatini
hisoblaydi.
Radianni gradusga o`tkazadi.
Agar son musbat bo`lsa 1,
nolga teng bo`lsa 0 va manfiy
bo`lsa -1ni qaytaradi.
Sonning kvadrat ildizini
qaytaradi.
Teskari matritsani qaytaradi.
Matritsaning determinantini
qaytaradi.
Matritsaning ko`paytmasini
qaytaradi.
Qoldiqni qaytaradi.
Sonning o`nli kasr qismini
son bo`yicha yaxlitlaydi.
PI ni 15 xona aniqlikda
qaytaradi
Sonlarning ko`paytmasini
hisoblaydi.
Gradusni radianga o`tkazadi.
Sonni rim raqamga o`tkazadi.
Sonni darajaga ko`taradi.
Sonlarning yig`indisini
hisoblaydi
51
№
Funksiya nomi
Argument soni
Argument tipi
Vazifasi
Faktorialni hisoblaydi.
36
ФАКТР
1
son
Topshiriq:
1. Jadval 6.2.da berilgan funksiyalarning qiymatini hisoblang va jadval 6.2ni
to`ldiring.
Jadval 6.2.
0
1
2
3
4
5
6
7
8
ABS
ACOS
ACOSH
ASIN
ASINH
ATAN
COS
COSH
SIN
SINH
TAN
TANH
2. Sonning kvadrat ildizini va 10 darajasigacha hisoblang.
3. Sonlarning yig`indisi va ko`paytmasini hisoblang.
Topshiriqni bajarish tartibi:
1. Jadval 6.2.da berilgan funksiyalarning qiymatlarini hisoblash uchun: 1) Jadval
tayyorlanadi va ma'ulumotlari kiritiladi. 2) Kursor B2 katakka keltiriladi. 3)
Funksiyalar ustasi chaqiriladi (меню→вставка→функция). 4) Funksiyalar ustasining
toifa bandidan matematik funksiyalar ro`yxati tanlanadi. 5) ABS funksiyasi tanlanadi.
6) Funksiyaning argumenti sifatida B1 katak ko`rsatiladi. 7) Kursor B3 katakka
keltiriladi. 8) Funksiyalar ustasi chaqiriladi (меню→вставка→функция). 9)
Funksiyalar ustasining toifa bandidan matematik funksiyalar ro`yxati tanlanadi. 10)
ACOS funksiyasi tanlanadi. 11) Funksiyaning argumenti sifatida B1 katak
ko`rsatiladi. 12) Kursor B4 katakka keltiriladi. 13) Funksiyalar ustasi chaqiriladi
(меню→вставка→функция). 14) Funksiyalar ustasining toifa bandidan matematik
funksiyalar ro`yxati tanlanadi. 15) ACOSH funksiyasi tanlanadi. 16) Funksiyaning
argumenti sifatida B1 katak ko`rsatiladi. 17) Kursor B5 katakka keltiriladi. 18)
Funksiyalar ustasi chaqiriladi (меню→вставка→функция). 19) Funksiyalar
ustasining toifa bandidan matematik funksiyalar ro`yxati tanlanadi. 20) ASIN
funksiyasi tanlanadi. 21) Funksiyaning argumenti sifatida B1 katak ko`rsatiladi. 22)
Xuddi shunday qilib, barcha funksiyalar chaqiriladi va ularning argumenti sifatida B1
katak ko`rsatiladi. 23) Funksiyalarning qiymatlari x=0 qiymat uchun hisoblandi. 24)
Qolgan sonlar uchun B2 katakdan K13 katakkacha belgilab olinadi. 25) "меню →
правка → заполнить → вправо" buyruqlar ketma - ketligi bajariladi va
funksiyalarning barcha qiymatlari hisoblanadi.
2. Sonning kvadrat ildizini va 10 darajasigacha hisoblash uchun: 1) B1 katakka son
kiritiladi. 2) A2 katakdan A12 katakkacha 0,5, 1, 2, … 10 sonlari kiritiladi. 3) B2
katakka
kursor
keltiriladi.
4)
Funksiyalar
ustasi
chaqiriladi
(меню→вставка→функция). 5) Funksiyalar ustasining toifa bandidan matematik
52
9
funksiyalar ro`yxati tanlanadi. 6) "СТЕПЕНЬ" funksiyasi tanlanadi. 7) Funksiyaning
"число" argumenti sifatida B1 katak, "СТЕПЕНЬ" argumenti sifatida A2 katak
ko`rsatiladi. Formula qatorida B2 katak formulasi quyidagicha bo`ladi
"=СТЕПЕНЬ(В1;А2)". 8) B3 katakka o`tib, shu formula kiritiladi va A2ni o`rniga A3
yoziladi.9) B4 katakka o`tib shu formula kiritiladi va A2ni o`rniga A4 yoziladi va
hokazo B12 katakka o`tib shu formula kiritiladi va A11ni o`rniga A12 yoziladi.
3. Sonlarning yig`indisi va ko`paytmasini hisoblash uchun: 1) Kataklarga sonlar
kiritiladi. 2) Yig`indi yoziladigan katakka kursorni keltirib, funksiyalar ustasi
chaqiriladi (меню→вставка→функция). 3) Funksiyalar ustasining toifa bandidan
matematik funksiyalar ro`yxati tanlanadi. 4) СУММ funksiyasi tanlanadi. 5)
Funksiyaning argumenti sifatida sonlar joylashgan kataklar ko`rsatiladi. 6) Ko`paytma
yoziladigan
katakka
kursorni
keltirib,
funksiyalar
ustasi
chaqiriladi
(меню→вставка→функция). 7) Funksiyalar ustasining toifa bandidan matematik
funksiyalar ro`yxati tanlanadi. 8) ПРОИЗВЕД funksiyasi tanlanadi. 9) Funksiyaning
argumenti sifatida sonlar joylashgan kataklar ko`rsatiladi. Sonlarning yig`indisi va
ko`paytmasi hisoblanadi.
Funksiyalar ustasidagi "matematik va trigonometrik" guruhining funksiyalari
Maqsad:
Microsoft Excel dasturida ishchi kitobning varaqlaridagi kataklarga
funksiyalar ustasidagi
"matematik va trigonometrik" guruhidagi
funksiyalarning yozilishini va ulardan foydalanishni o`rganish, ushbu amallarni
bajarish bo`yicha ko`nikma hosil qilish.
Nazariy material:
Funksiya ustasidagi "matematik va trigonomertik" guruhidagi funksiyalarni
chaqirish usullari funksiyalar ustasini chaqirish kabi faqat toifa bandidan "Мат. и
тригонометрия" guruhi tanlanadi. Uning funksiyalari quyida jadvalda keltirilgan.
Matematik va trigonomertik toifadagi funksiyalar asosan sonlar ustida amallar
bajaradi.
Jadval 6.3.
№
Funksiya nomi
Argument soni
Argument tipi
vazifasi
1
КОРЕНЬПИ
1
son
Sonni Piga ko`paytirib,
kvadrat ildiz oladi.
2
МУЛЬТИНОМ
ko`p
son, son, ….
3
НОД
ko`p
son, son, ….
4
НОК
ko`p
son, son, ….
5
ОКРУГЛТ
2
son, son
6
РЯД.СУММ
4
x,n,m,koeffitseynti
7
СЛУЧМЕЖДУ
2
8
ЧАСТНОЕ
2
Son, son,
son, son,
53
Katta nominal
koeffitsiyentni topish
Sonlarning eng katta
umumiy bo`luvchisini
topadi.
Sonlarning eng katta
umumiy karralisini topadi.
Sonni silliqlashtirish
Darajali qatorning
yig`indisini qaytaradi
Ikki son orasidan taxminiy
sonni qaytaradi.
Bo`linmaning butun
qismini qaytaradi.
Topshiriq:
1. 1 va 100 soni orasidan 10 ta taxminiy sonni aniqlang.
2. 5 ta sonning eng katta umumiy bo`luvchisi va karralisini toping.
Topshiriqni bajarish tartibi:
1. 1 va 100 soni orasidan 10 ta taxminiy sonni aniqlash uchun: 1) Kerakli katak
tanlanadi. 2) Funksiyalar ustasi chaqiriladi (меню→вставка→функция). 3)
Funksiyalar ustasining toifa bandidan matematik va trigonometrik funksiyalar
ro`yxati tanlanadi. 4) СЛУЧМЕЖДУ funksiyasi tanlanadi. 5) Funksiyaning quyi
argumenti sifatida 1 va yuqori argumenti sifatida 100 sonlar ko`rsatiladi. Kursor
qo`yilgan katakka "=СЛУЧМЕЖДУ(1;100)" formulasi hosil bo`ladi. 6) Kursor
turgan katakdan pastga qarab 9 ta katak belgilab olinadi. 7) меню → паравка →
заполнить →вниз" buyruqlar ketma-ketligi bajariladi va 10ta taxminiy sonlar
topiladi.
2. 5ta sonning eng katta umumiy bo`luvchisini topish uchun: 1) Beshta son
kataklarga kiritiladi. 2) Funksiyalar ustasi chaqiriladi (меню→вставка→функция).
3) Funksiyalar ustasining toifa bandidan matematik va trigonometrik funksiyalar
ro`yxati tanlanadi. 4) НОД funksiyasi tanlanadi. 5) Funksiyaning argumenti sifatida
beshta kiritilgan sonlar ko`rsatiladi va EKUB topiladi. 5 ta sonning eng katta
umumiy karralisini topish uchun: 1) Beshta son kataklarga kiritiladi. 2) Funksiyalar
ustasi chaqiriladi (меню→вставка→функция). 3) Funksiyalar ustasining toifa
bandidan matematik va trigonometrik funksiyalar ro`yxati tanlanadi. 4) НОК
funksiyasi tanlanadi. 5) Funksiyaning argumenti sifatida beshta kiritilgan sonlar
ko`rsatiladi va EKUK topiladi.
Funksiyalar ustasidagi "matnli" guruhining funksiyalari
Maqsad:
Microsoft Excel dasturida ishchi kitobning varaqlaridagi kataklarga
funksiyalar ustasidagi "matnli" guruhidagi funksiyalarning yozilishini va
ulardan foydalanishni o`rganish, ushbu amallarni bajarish bo`yicha ko`nikma
hosil qilish.
Nazariy material:
Funksiyalar ustasidagi "matnli" guruhidagi funksiyalarni chaqirish usullari
funksiyalar ustasini chaqirish kabi faqat toifa bandidan "текстовые" guruhi tanlanadi.
Uning funksiyalari quyida jadvalga keltirilgan. Matnli toifadagi funksiyalar asosan
matnlar va sonlar ustida amallarni bajaradi.
Jadval 6.4.
№
1
Funksiya nomi
БАТТЕКСТ
Argument
soni
1
2
ДЛСТР
1
3
ЗАМЕНИТЬ
4
4
ЗНАЧЕН
1
matn, son, son,
matn
matn
5
КОДСИМВ
1
matn
Argument tipi
Vazifasi
son
Sonni matnga o`zgartiradi.
Matndagi belgilar sonini
qaytaradi.
matn
54
Matnni matnga o`zgartirish
Matnni songa aylantiradi.
Matnning birinchi
belgisining kodini
qaytaradi.
№
Funksiya nomi
Argument
soni
6
ЛЕВСИМВ
2
7
ПЕЧСИМВ
1
8
ПОВТОР
2
9
ПОДСТАВИТЬ
4
10
ПОИСК
3
11
ПРАВСИМВ
2
12
ПРОПИСН
1
13
ПРОПНАЧ
1
14
СИМВОЛ
1
15
СОВПАД
2
16
СТРОЧН
1
17
СЦЕПИТЬ
ko`p
18
ТЕКСТ
2
Argument tipi
Vazifasi
Matnning birinchi
matn,son
belgisidan boshlab
so`ralgancha qaytaradi.
Matndan simvollarni
matn
o`chiradi.
Matnni keraklicha takror
matn,son
yozish
Matnning qismni
matn,matn,matn,son
o`zgartiradi
matn,matn,son
Matn izlash
O`ngdan boshlab matnning
matn,son
belgilarini oladi.
Matnni bosh harfga
matn
o`tkazish
Matnning bosh harfini
matn
qoldirib, qolganlarini
kichik harfga o`tkazish
Kodga mos belgini
son
qaytaradi.
Matnni matn bilan
tekshiradi teng bo`lsa rost ,
matn, matn
aks holda yolg`on
qaytaradi.
Matnni kichik harfga
matn
o`tkazish
Bir necha matnlarni
matn, matn, ….
birlashtirish
son, format
Matnni formatlash
Topshiriq:
1. A1 katakka yozilgan matnning belgilar sonini aniqlang.
2. A1, B1 va C1 katakka yozilgan matnlarni birlashtiring.
3. A1 katak yozilgan matnning B1 yoki C1 katakka yozilgan matn bilan
mosligini aniqlang.
Topshiriqni bajarish tartibi:
1. A1 katakka yozilgan matnning belgilar sonini aniqlash uchun: 1) A1 katakka matn
yoziladi. 2) Funksiyalar ustasi chaqiriladi (меню→вставка→функция). 3)
Funksiyalar ustasining toifa bandidan matnli funksiyalar ro`yxati tanlanadi. 4)
ДЛСТР funksiyasi tanlanadi. 5) Funksiyaning argumenti sifatida A1 katak
ko`rsatiladi va matndagi belgilar sonni hosil bo`ladi.
2. A1, B1 va C1 katakka yozilgan matnlarni birlashtirish uchun: 1) A1, B1 va C1
katakka
matn
yoziladi.
2)
Funksiyalar
ustasi
chaqiriladi
(меню→вставка→функция). 3) Funksiyalar ustasining toifa bandidan matnli
funksiyalar ro`yxati tanlanadi. 4) СЦЕПИТЬ funksiyasi tanlanadi. 5) Funksiyaning
argumenti sifatida A1, B1 va C1 kataklar ko`rsatiladi va matnlar birlashtiriladi.
55
3. A1 katakka yozilgan matnning B1 yoki C1 katakka yozilgan matn bilan mosligini
aniqlash uchun: 1) A1, B1 va C1 kataklarga matnlar kiritiladi. 2) B2 katakka kursor
keltirilib, funksiya ustasi chaqiriladi (меню→вставка→функция). 3) Funksiyalar
ustasining toifa bandidan matnli funksiyalar ro`yxati tanlanadi. 4) СОВПАД
funksiyasi tanlanadi. 5) Funksiyaning argumenti sifatida A1 va B1 kataklar
ko`rsatiladi. 6) C2 katakka kursor keltirilib, funksiyalar ustasi chaqiriladi
(меню→вставка→функция). 7) Funksiyalar ustasining toifa bandidan matnli
funksiyalar ro`yxati tanlanadi. 8) СОВПАД funksiyasi tanlanadi. 9) Funksiyaning
argumenti sifatida A1 va B2 kataklar ko`rsatiladi. Agar A1 katak bilan B1 katakdagi
matn bir xil bo`lsa B2 katakka "ИСТИНА", aks holda "ЛОЖЬ" so`zlari yoziladi va
A1 katak bilan C1 katakdagi matn bir xil bo`lsa C2 katakka "ИСТИНА", aks holda
"ЛОЖЬ" so`zlari yoziladi.
Funksiyalar ustasidagi "mantiqiy" guruhining funksiyalari
Maqsad:
Microsoft Excel dasturida ishchi kitobning varaqlaridagi kataklarga funksiya
ustasidagi "mantiqiy " guruhidagi funksiyalarning yozilishini va ulardan
foydalanishni o`rganish, ushbu amallarni bajarish bo`yicha ko`nikma hosil
qilish.
Nazariy material:
Funksiyalar ustasidagi "mantiqiy" guruhidagi funksiyalarni chaqirish usullari
funksiyalar ustasini chaqirish kabi faqat toifa bandidan "Логические" guruhi
tanlanadi. Uning funksiyalari quyida jadvalda keltirilgan. Mantiqiy toifadagi
funksiyalar asosan mantiqiy ifodalar ustida amallar bajaradi.
Jadval 6.5
№ Funksiya nomi Argument soni
Argument tipi
Vazifasi
Shart asosida qiymat
mantiqiy ifoda,
1
ЕСЛИ
Ko`p
Rost ifoda, …
qaytaradi.
mantiqiy ifoda,
Ikkala mantiqiy ifodani
2
И
Ko`p
mantiqiy ifoda, …
tekshiradi.
mantiqiy ifoda,
Ikki mantiqiy ifodadan
3
ИЛИ
Ko`p
mantiqiy ifoda, …
birini tekshiradi
4
ИСТИНА
Rost
5
ЛОЖЬ
yolg`on
6
НЕ
1
mantiqiy ifoda
Teskari xulosa
Topshiriq:
1. A1 katakdagi son B1 kaktakdagi sondan katta bo`lsa, C1 katakka
"KATTA", aks holda "KICHIK" so`zlarini yozadigan mantiqiy ifoda tuzilsin.
2. Agar A1 va B1 katakdagi sonlar 10 sonidan katta yoki kichik bo`lsa, A2
katakka "ikkalasi ham o`ndan kichik yoki katta", aks hollarda A2 katakka "biri
katta, biri kichik " so`zlarini yozadigan mantiqiy ifoda tuzilsin.
Topshiriqni bajarish tartibi:
1. A1 katakdagi son B1 kaktakdagi sondan katta bo`lsa, C1 katakka "KATTA", aks
holda "KICHIK" so`zlarining yozilishi uchun: 1) Kursor C1 katakka keltiriladi. 2)
Funksiyalar ustasi chaqiriladi (меню→вставка→функция). 3) Funksiyalar
ustasining toifa bandidan mantiqiy funksiyalar ro`yxati tanlanadi. 4) ЕСЛИ
funksiyasi tanlanadi. 5) Funksiyaning mantiqiy argumenti sifatida A1>B1, rost
56
bo`lsa argumetiga "KATTA" so`zi, yolg`on bo`lsa argumentiga "KICHIK" so`zlari
kiritiladi va "OK" bosiladi.
2. Agar A1 va B1 katakdagi sonlar 10 sonidan katta yoki kichik bo`lsa, A2 katakka
"ikkalasi ham o`ndan kichik yoki katta", aks hollarda A2 katakka "biri katta, biri
kichik" so`zlarining yozilishi uchun: 1) Kursor C1 katakka keltiriladi. 2) Funksiyalar
ustasi chaqiriladi (меню→вставка→функция). 3) Funksiyalar ustasining toifa
bandidan mantiqiy funksiyalar ro`yxati tanlanadi. 4) ЕСЛИ funksiyasi tanlanadi. 5)
Funksiyaning mantiqiy argumentiga ИЛИ(И(A1>10;B1>10);И(A1<10;B1<10))"
formula, rost bo`lsa argumentiga "ikkalasi ham o`ndan kichik yoki katta" so`zi,
yolg`on bo`lsa argumentiga "biri katta, biri kichik" so`zlari kiritiladi va "OK"
bosiladi. C1 katakka "=ЕСЛИ(ИЛИ(И(A1>10;B1>10); И(A1<10;B1<10));"ikkalasi
ham o`ndan kichik yoki katta";"biri katta, biri kichik")" formula hosil bo`ladi.
57
7 - AMALIY MASHG`ULOT
Microsoft Excelda diagramma yaratish.
(2 soat)
Amaliy mashg`ulotni maqsadi:
Microsoft Excel dasturining ishchi kitobida diagramma yaratish bosqichlari,
diagramma turlari, ko`rinishlari, diagrammani qayta ishlash bosqichlari va
ulardan foydalanishni o`rganish, ushbu holatlar bo`yicha ko`nikma hosil qilish.
Reja:
1. Diagramma yaratish bosqichlari.
2. Diagramma turlari va ko`rinishlari.
3. Diagrammani qayta ishlash.
Diagramma yaratish bosqichlari.
Maqsad:
Microsoft Excel dasturining ishchi kitobida diagramma yaratish
bosqichlarini, ulardan foydalanishni o`rganish va ushbu amallarni bajarish
bo`yicha ko`nikma hosil qilish.
Nazariy material:
Microsoft Excel dasturining yana bir imkoniyati bu diagrammalar bilan ishlashdir.
Buning uchun Office paketi tarkibiga kiruvchi
qo`shimcha Microsoft Graph dasturiga murojaat
etiladi. Diagrammani tasvirlashdan oldin
kataklarga ma'lumotlar (sonlari) kiritiladi, keyin
"Standart" asboblar panelidan
"Мастер
диаграмм" ( ) asbobi tanlanadi меню →
вставка → диаграмма). Natijada diagrammalarni
yaratish ustasi yuklanadi. Diagramma yaratish
bosqichi 4 qadamdan iborat.
1-qadam "Тип диаграммы" deb nomlanadi
(1-rasm) va diagramma turini va shaklini
tanlash. Bu qadamda "Тип" ro`yxatidan biror
bir diagramma turi va "Вид" guruhidan tashqi
1 - rasm.
ko`rinishini tanlab, «Далее» tugmasi bosiladi.
Diagrammalarning bir nechta standart va
nostandart turlari mavjud: гистограмма,
линейчатая, график, круговая, точечная, с
областями,
кольцевая,
лепестковая,
поверхность,
пузырьковая,
биржевая,
цилиндрическая,
коническая,
пирамидальная va boshqalar. Diagramma
yaratish jarayonini bekor qilish uchun
"Отмена" tugmasini bosish kerak. 2–qadam.
"Источник мастер диаграмм" deb nomlanadi
(2-rasm). Bu qadamda diagrammaga asos
bo`ladigan sonlar manzili ko`rsatiladi va
zarurat tug`ilsa, "Ряд" bo`limida ustun va
2-rasm.
qator nomlari belgilanadi. Oldingi oynaga
58
(qadamga) qaytish uchun "Назад" tugmasini
bosish kerak. Diagramma yaratish jarayonini
bekor qilish uchun "Отмена" tugmasini bosish
kerak. Diagramma yaratish jarayonini davom
ettirish uchun «Далее» tugmasini bosish
kerak. "Готово" tugmasi bosilsa, ishchi
kitobda diagramma paydo bo`ladi.
3–qadam "Параметры диаграмм" deb
nomlanadi
(3-rasm)
va
diagramma
parametrlarini,
nomini
va
koordinata
nomlarini kiritish uchun mo`ljallangan. Bu
qadamda "Название диаграммы" satrida
diagramma nomini, "Ось X" va "Ось У"
3-rasm.
satrlarida X va U koordinatalarning nomlari
kiritiladi va "Далее" tugmasi bosiladi. Oldingi
oynaga (qadam) qaytish uchun "Назад" tugmasini bosish kerak. "Готово" tugmasi
bosilsa, ishchi kitobga diagramma paydo bo`ladi.
4 – qadam "Размещение диаграммы" deb nomlanadi (4-rasm), diagrammaning
joylashish joyini ko`rsatish uchun qo`llanadi. Diagramma deyarli tayyor bo`ldi va u
qayerga joylashish kerakligini ko`rsatish
kerak. Diagrammani joriy varaqqa yoki
alohida varaqqa joylashtirish mumkin. Joriy
jadvalga diagrammani o`rnatish uchun
"имеющемся"ni tanlab, "Готово" tugmasi
bosiladi. Alohida ko`rinishda o`rnatish
uchun esa "отдельном"ni tanlab, "Готово"
4-rasm.
tugmasi bosiladi. Natijada tayyor diagramma
hosil bo`ladi. Oldingi oynaga (qadam) qaytish uchun "Назад" tugmasini bosish kerak.
Topshiriq:
1. Jadval 7.1.dan o`quvchilarning informatika fanidan olgan baholarini
diagramma shaklida tasvirlab va alohida "Baho diagrammasi" nomli varaqqa
joylashtiring. Diagrammada o`quvchilarning familiyalari ham joylashtirilsin.
Jadval 7.1.
Informatika
№
Ismi
Familiyasi
Tug`ilgan yili
Guruh
fanidan olgan
bahosi
1
Zufar
Sohibov
1990 yil
201
5
2
Nutfullo
Nurullayev
1990 yil
201
4
3
Dilshod
Madiyev
1989 yil
202
5
4
Xurshid
Hayatov
1991 yil
203
5
5
Nargiza
Sohibova
1990 yil
201
3
6
Nargiza
Ochilova
1990 yil
202
4
7
Farhod
Xudoyorov
1990 yil
203
4
8
Gulbahor
Jumayeva
1990 yil
201
3
59
№
Ismi
Familiyasi
Tug`ilgan yili
Guruh
Informatika
fanidan olgan
bahosi
9
Gulbahor
Badridinova
1989 yil
202
4
10
Sohib
Hojiev
1989 yil
201
3
11
Mirshakar
Nurov
1990 yil
202
3
12
Zamira
Ismoilova
1990 yil
202
3
13
Zamira
Bozorova
1979 yil
203
4
14
Fazolat
Dilmonova
1990 yil
203
3
15
Nilufar
Razzoqova
1990 yil
203
3
16
Jasur
Sohibov
1989 yil
203
5
17
Alisher
Huseynov
1990 yil
202
5
2. [-10:10] oraliqda y = x 2 funktsiyaning grafigi diagramma yordamida
tayyorlansin. Har bir nuqta orasidigi masofa (qadam) 0.5 ga teng.
Topshiriqni bajarish tartibi:
1. Ishchi kitobda jadval 7.1. tayyorlanadi va ma'lumotlar kiritiladi. Diagrammani
tasvirlash uchun: 1) Familiyasi va Informatika fanidan olgan bahosi ustunlari "Ctrl"
tugmasini bosib turib, sichqon bilan belgilanadi. 2) "Standart" asboblar panelidan
"Мастер диаграмм"( ) asbobi tanlanadi (меню → вставка → диаграмма). Natijada
diagrammalarni yaratish ustasi yuklanadi. 3) 1-qadamda diagrammaning "gistogramma" turi
tanlanadi va «Далее» tugmasi bosiladi. 4) 2 - qadamda Diagramma shaklini qator va ustun
bo`yicha joylashtirib
«Далее» tugmasi bosiladi. 5) 3 - qadamda "Название
диаграммы"ga diarammaning nomi "O`quvchilarning informatikadan olgan bahosi"
kiritiladi. 6) "Ось X категорий" ga "o`quvchilar familiyasi" va "Ось Y значений" ga
"Baho" deb nom beriladi va "Далее" tugmasi bosiladi. 7) 4-qadamda "отдельном"ni tanlab,
"Baho diagrammasi"si matni yoziladi va "Готово" tugmasi bosiladi.
2. 1) A1 katakka -10 soni kiritiladi. 2) A1 katakdan A41 katakkacha belgilab olinib,
"меню→правка→заполнить→прогрессия" buyruqlar ketma-ketligi tanlanadi. 3)
"Прогрессия"dan arifmetik progressiya tanalanadi va “шаг” 0,5 deb kiritiladi. 4) O`q
shkalasini tayyorlash uchun B1 katakka "= СЦЕПИТЬ(A1;" нуқта")" yoziladi. 5) C1
katakka esa "=A1*A1" formula kiritiladi. 6) B1 va C1 kataklar belgilab olinib, 42 qatorgacha tortiladi. 7) B va C ustunlar 42 - qatorgacha belgilab olinadi. 8) "Standart"
asboblar panelidan "Master diagramm"
( ) asbobi tanlanadi ( меню → вставка →
диаграмма ). Natijada diagrammalarni yaratish ustasi yuklanadi. 9) 1 - qadamda
diagrammani grafik turi tanlanadi va "далее" tugmasi bosiladi. 10) 2-qadamda ustunlar
bo`yicha nuqtalar joylashtiriladi va "далее" tugmasi bosiladi. 11) 3 - qadamda
diagrammaning nomi " y = x 2 grafigi" , "Ось Х" va "Ось У"larga kerakli ma'lumotlarni
kiritib, "далее" tugmasi bosiladi. 12) 4-qadamda diagramma kerakli joyga joylashtiriladi.
Diagramma turlari va ko`rinishlari.
Maqsad:
Microsoft Excel dasturi ishchi kitobida diagramma turlarini, ko`rinishlarini,
ulardan foydalanishni o`rganish va ushbu amallarni bajarish bo`yicha ko`nikma
hosil qilish.
60
Nazariy material:
Diagrammalar asosan ikki xil: "Стандартные" va "Нeстандартные" bo`ladi. Juda
ko`p diagramma turlari mavjud va bu turlarning ham o`ziga mos ko`rinishlari bor.
Quyidagi jadvalda diagrammaning "Гистограмма" va "график" turi hamda ularning
ko`rinishlari keltirilgan.
Jadval 7.2.
№
Diagramma turi
Diagarmma ko`rinishi
1
Gistogramma
2
Grafik
oddiy gistogramma
kategoriyani jamlab beruvchi gistogramma
normalashgan gistogarmma
hajmli oddiy gistogramma
hajmli kategoriyani jamlab beruvchi
gistogramma
hajmli normalashgan gistogarmma
uch o`lchovli oddiy gistogramma
oddiy grafik
kategoriyani jamlab beruvchi
normalashgan grafik
hajmli oddiy grafik
hajmli kategoriyani jamlab beruvchi grafik
hajmli normalashgan grafik
uch o`lchovli oddiy grafik
Jadval 7.2.dan xulosa qilib aytish mumkinki, har bir diagramma turi o`zining bir
nechta ko`rinishda ega. Bu ko`rinishlarni umumiy holda 3ga bo`lish mumkin. 1)
Oddiy ko`rinish. 2) Hajmli ko`rinish (tekislikdagi ko`rinish). 3) Uch o`lchovli
ko`rinish (fazoviy ko`rinish).
Topshiriq:
1. Jadval 7.3.dan o`quvchilarning informatika fanidan 1 va 2 - jarayonda olgan
baholarini diagrammaning bir necha turi bilan tasvirlang. Diagrammada
o`quvchilarning familiyalari va o`zlashtirishi oshgan o`quvchilar aniq
ko`rsatilsin.
Jadval 7.3.
№
Familiyasi
Guruh
Informatika fanidan 1jarayonda olgan
bahosi
Informatika fanidan
2- jarayonda olgan
bahosi
1
Sohibov
201
5
5
2
Nurullayev
201
4
4
3
Madiyev
202
5
5
4
Hayatov
203
5
5
5
Sohibova
201
3
4
6
Ochilova
202
4
4
61
№
Familiyasi
Guruh
Informatika fanidan 1jarayonda olgan
bahosi
Informatika fanidan
2- jarayonda olgan
bahosi
7
Xudoyorov
203
4
5
8
Jumayeva
201
3
4
9
Badriddinova
202
4
5
10
Hojiyev
201
3
3
11
Nurov
202
3
4
12
Ismoilova
202
3
3
13
Bozorova
203
4
3
14
Dilmonova
203
3
4
15
Razzoqova
203
3
3
16
Sohibov
203
5
5
17
Huseynov
202
5
4
2. y = cos(x) va y = sin( x) funktsiyalar grafigini diagrammaning grafik turining
oddiy grafik, hajmli oddiy grafik va uch o`lchovli oddiy grafik ko`rinishlarida
tavsirlang.
3. Diagrammani “круговая” krugovaya turining hajmli bo`laklangan ko`rinishi
yordamida doirani teng to`rt bo`lakka bo`lib tasvirlang.
Topshiriqni bajarish tartibi:
1. Jadval 7.3.dan o`quvchilarning informatika fanidan 1 va 2 - jarayonda olgan
baholarini diagrammaning "Гистограмма" turi bilan tasvirlash uchun: 1) "Ctrl"
tugmasini bosib turib, "Familiyasi", "Informatika fanidan 1- jarayonda olgan bahosi"
va "Informatika fanidan 2- jarayonda olgan bahosi" nomli ustunlar belgilanib
olinadi. 2) "Standart" asboblar panelidan "Мастер диаграмм" ( ) asbobi tanlanadi (
меню → вставка → диаграмма ). Natijada diagrammalarni yaratish ustasi yuklanadi. 3) 1qadamda diagrammaning gistogramma turining hajmli oddiy gitogramma ko`rinishi
tanlanadi va "далее" tugmasi bosiladi. 4) 2-qadamda ustunlar bo`yicha nuqtalar
joylashtiriladi va "далее" tugmasi bosiladi. 5) 3-qadamda diagrammaning nomi
"Informatikadan 1 va 2- jarayondagi baho diagrammasi" , "Ось Х"ga "o`quvchilar
familiyasi" va "Ось У"ga "Baholar" kiritilib, "далее" tugmasi bosiladi. 6) 4- qadamda
diagrammani joylashtirish joyi tanlanadi va "Готово" tugmasi bosiladi. Jadval 7.3.dan
o`quvchilarning informatika fanidan 1 va 2 - jarayonda olgan baholarini
diagrammaning “Цилиндрическая” turi bilan tasvirlash uchun:1) "Ctrl" tugmasini
bosib turib, "Familiyasi", "Informatika fanidan 1- jarayonda olgan bahosi" va
"Informatika fanidan 2- jarayonda olgan bahosi" nomli ustunlar belgilanib olinadi. 2)
"Standart" asboblar panelidan "Мастер диаграмм"
( ) asbobi tanlanadi (меню
→ вставка → диаграмма ). Natijada diagrammalarni yaratish ustasi yuklanadi. 3) 1qadamda diagrammani “Цилиндрическая” turining uch o`lchovli oddiy silindr ko`rinishi
tanlanadi va "далее" tugmasi bosiladi. 4) 2 - qadamda ustunlar bo`yicha nuqtalar
joylashtiriladi va "далее" tugmasi bosiladi. 5) 3 - qadamda diagrammaning nomi
"Informatikadan 1 va 2- jarayondagi baho diagrammasi" , "Ось Х"ga "o`quvchilar
62
familiyasi" va "Ось У"ga "Baholar" kiritilib, "далее" tugmasi bosiladi. 6) 4-qadamda
diagrammani joylashtirish joyi tanlanadi va "Готово" tugmasi bosiladi. Jadval 7.3.dan
o`quvchilarning informatika fanidan 1 va 2 - jarayonda olgan baholarini
diagrammaning grafik turi bilan tasvirlash uchun:1) "Ctrl" tugmasini bosib turib,
"Familiyasi", "Informatika fanidan 1- jarayonda olgan bahosi" va "Informatika
fanidan 2- jarayonda olgan bahosi" nomli ustunlar belgilanib olinadi. 2) "Standart"
asboblar
panelidan
"Мастер
диаграмм"
( )
asbobi
tanlanadi
(меню→вставка→диаграмма). Natijada diagrammalarni yaratish ustasi yuklanadi. 3) 1 qadamda diagrammaning grafik turining markerli grafik ko`rinishi tanlanadi va "далее"
tugmasi bosiladi. 4) 2 - qadamda ustunlar bo`yicha nuqtalar joylashtiriladi va "далее"
tugmasi bosiladi. 5) 3 - qadamda diagrammaning nomi "Informatikadan 1 va 2- jarayondagi
baho diagrammasi" , "Ось Х" ga "o`quvchilar familiyasi" va "Ось У"ga "Baholar" kiritilib,
"далее" tugmasi bosiladi. 6) 4- qadamda diagramma joylashtirish joyi tanlanadi va "Готово"
tugmasi bosiladi.
2. 1) A1 katakka 0 soni kiritiladi. 2) A1 katakdan A25 katakkacha belgilab olinadi va
"меню→правка→заполнить→прогрессия" buyruqlar ketma-ketligi tanlanadi. 3)
"Прогрессия"dan arifmetik progressiya tanalanadi va “шаг” 15 deb kiritiladi. 4) Gradusni
radianga o`tkazish uchun B1 katakka "=РАДИАНЫ(A1)" formulasi kiritiladi 5) O`q
shkalasini tayyorlash uchun C1 katakka "= СЦЕПИТЬ(A1;"gradus") " yoziladi. 6) D1
katakka esa "==COS(B1)va E1 katakka esa "=SIN(B1)" formulalari kiritiladi. 7) B1, C1,
D1 va E1 kataklar belgilab olinib, 25 - qatorgacha tortiladi. 8) B, C, D va E ustunlar 25 qatorgacha belgilab olinadi. 9) "Standart" asboblar panelidan "Мастер диаграмм" ( )
asbobi tanlanadi ( меню → вставка → диаграмма ). Natijada diagrammalarni yaratish
ustasi yuklanadi. 10) 1-qadamda diagrammaning grafik turining oddiy grafik ko`rinishi
tanlanadi va "далее" tugmasi bosiladi. 11) 2-qadamda ustunlar bo`yicha nuqtalar
joylashtiriladi va "далее" tugmasi bosiladi. 12) 3-qadamda diagrammaning nomi "COS va
SIN funksiyalar grafigi " , "Ось Х" ga "gradus" va "Ось У"ga "qiymat" kiritilib, "далее"
tugmasi bosiladi. 13) 4-qadamda diagramma kerakli joyga joylashtirish tanlanadi va
"Готово" tugmasi bosiladi. 14) B, C, D va E ustunlar 25-qatorgacha belgilab olinadi. 15)
"Standart" asboblar panelidan "Мастер диаграмм" ( ) asbobi tanlanadi ( меню →
вставка → диаграмма ). Natijada diagrammalarni yaratish ustasi yuklanadi. 16) 1-qadamda
diagrammaning grafik turining hajmli oddiy grafik ko`rinishi tanlanadi va "далее" tugmasi
bosiladi. 17) 2-qadamda ustunlar bo`yicha nuqtalar joylashtiriladi va "далее" tugmasi
bosiladi. 18) 3-qadamda diagrammaning nomi "COS va SIN funktsiyalar grafigi " , "Ось
Х"ga "gradus" va "Ось У"ga "qiymat" kiritilib, "далее" tugmasi bosiladi. 19) 4-qadamda
diagrammani kerakli joyga joylashtirish tanlanadi va "Готово" tugmasi bosiladi. 20) B, C, D
va E ustunlar 25 - qatorgacha belgilab olinadi. 21) "Standart" asboblar panelidan "Мастер
диаграмм" ( ) asbobi tanlanadi ( меню → вставка → диаграмма ). Natijada
diagrammalarni yaratish ustasi yuklanadi. 22) 1-qadamda diagrammaning grafik turining
uch o`lchvli oddiy grafik ko`rinishi tanlanadi va "далее" tugmasi bosiladi. 23) 2-qadamda
ustunlar bo`yicha nuqtalar joylashtiriladi va "далее" tugmasi bosiladi. 24) 3-qadamda
diagrammaning nomi "COS va SIN funktsiyalar grafigi " , "Ось Х" ga "gradus" va "Ось
У"ga "qiymat" kiritilib, "далее" tugmasi bosiladi. 25) 4-qadamda diagramma kerakli joyga
joylashtirish tanlanadi va "Готово" tugmasi bosiladi.
3. 1) A1, A2, A3 va A4 kataklarga 1 sonni kiritiladi. 2) Kataklarni belgilab olib,
"Standart" asboblar panelidan "Мастер диаграмм" ( ) asbobi tanlanadi (меню →
вставка → диаграмма). Natijada diagrammalarni yaratish ustasi yuklanadi. 3) 1-qadamda
diagrammaning "круговая" turining hajmli bo`laklangan ko`rinishi tanlanadi va "далее"
63
tugmasi bosiladi. 4) 2 - qadamda ustunlar bo`yicha nuqtalar joylashtiriladi va "далее"
tugmasi bosiladi. 5) 3-qadamda diagrammaning nomi, "Ось Х" va "Ось У" nomlari
kiritilib, "далее" tugmasi bosiladi. 6) 4-qadamda diagrammani joylashtirish joyi tanlanadi va
"Готово" tugmasi bosiladi.
Diagrammani qayta ishlash.
Maqsad:
Microsoft Excel dasturining ishchi kitobida diagrammani qayta ishlash
bosqichlarini o`rganish va ushbu amallarni bajarish bo`yicha ko`nikma hosil
qilish.
Nazariy material:
Diagrammani qayta ishlash
uchun "Диагаммы" asboblar
panelidan foydalanadi (5-rasm).
"Диаграммы"
asboblar
panelidagi
asboblarning
vazifalari quyidagi jadvalda keltirilgan.
Jadval 7.4.
№
Asbob rasmi
Asbob nomi
1
2
3
4
5
Элементы
диаграммы
Формат
элемента
Тип
диаграммы
Легенда
Таблица
данных
6
По строкам
7
По столбцам
5-rasm.
Asbobning vazifasi
Qayta
ishlash
uchun
diagramma
elementlarini
tanlash
Tanlagan
elementni
xususiyatlarini o`zgartirish
Boshqa diagramma turini
tanlash
Diagrammaga izoh
Ma'lumotlarni
jadval
ko`rinishiga keltirish
Qator bo`yicha diagramma
ko`rinishi
Ustun bo`yicha diagramma
ko`rinishi
Текст
по
Matnni
soat
ko`rsatkichi
часовой
bo`yicha tekislash
стрелке
Текст против
Matnni
soat
ko`rsatkichi
9
часовой
qarshi tekislash
стрелке
Diagrammaning elementlariga quyidagilar kiradi. "Область
диаграммы" - diagrammaning umumiy maydoni. Buning 3 ta
xususiyati bor. 1) Вид- maydonining rangi va chegara turini tanlash
imkoniyatini beradi 2) Шрифт - maydondagi yozuv turi, o`lchami,
rangini o`zgartirish imkoniyatini beradi 3) Свойства - maydonni
ko`chirishdagi parametrlarni o`zgartirish imkoniyatini beradi.
"Область построения диаграммы" - diagramma qurilgan maydon.
Buning Вид xususiyati mavjud. Вид - maydonning rangi va chegara
6-rasm.
8
64
turini tanlash imkoniyatini beradi. "Основные линии сетки оси значений" - To`rning
asosiy chiziqlari. Buning 2 ta xususiyati bor. Вид - chiziq turini tanlash imkoniyatini
beradi. Шкала - o`qlarning sonlarini tanlash. "Ось значений"- qiymat o`qi. Buning 5
ta xususiyati - вид, шкала, шрифт, число, выравнивание. "Ось категорий" - Natija
o`qi Buning 5 ta xususiyati - - вид, шкала, шрифт, число, выравнивание.
Diagrammaning turiga qarab elementlar soni har xil bo`ladi. "Тип диаграммы" asbobi
bosilganda ekranga (6-rasm) "тип диаг" nomli muloqot oynasi chiqadi. Bundan
kerakli diagramma turi tanlanadi.
Topshiriq:
1. Ixtiyoriy diagramma yarating va undan diagramma izohini olib tashlab,
ma'lumotlar jadvalini tasvirlang.
2. Ixtiyoriy diagramma yarating, uni maydonining rangi va chegaralarini
o`zgartiring.
3. Ixtiyoriy diagramma yarating va uning qatorlar, ustunlar bo`yicha tasvirlang.
Topshiriqni bajarish tartibi:
1. Ixtiyoriy diagramma yaratiladi. Undan diagramma izohini olib tashlab, ma'lumotlar
jadvalni tasvirlash uchun: 1) "Диагрaммы" asboblar panelida "элементы
диаграммы" bandiga "область диаграммы " elementi tanlanadi. 2) Izohni olib
tashlash uchun "Диагрaммы" asboblar panelidan "Легенда" ( ) asbobi bosiladi. 3)
Ma'lumotlar jadvalini tasvirlash uchun "Диагрaммы" asboblar panelidan "Таблица
данных" ( ) asbobi bosiladi
2. Ixtiyoriy diagramma yaratiladi. Uning maydon rangi va chegaralarini o`zgartirish
uchun: 1) "Диагарммы" asboblar panelida "элементы диаграммы" bandidan
"область диаграммы" elementi tanlanadi. 2) "Диагарммы" asboblar panelidan
"Формат элемента" ( ) asbobi bosiladi va ekranga "формат область диаграммы"
muloqot oynasi chiqadi. 3) Muloqot oynadan "Вид" bo`limiga kirib, "Рамка"
bandidan diagrammaning chegarasini "заливка" bandiga kirib, diagrammaning
maydonining rangi o`zgartiriladi.
3. Ixtiyoriy diagramma yaratiladi. Diagramma ustun (qator) bo`yicha tasvirlangan
bo`ladi. Uni qator (ustun) bo`yicha tasvirlash uchun: 1) "Диагарммы" asboblar
panelida "элементы диаграммы" bandidan "область диаграммы " elementi
tanlanadi. 2) "Диагарммы" asboblar panelidan "по строкам" ( ) ("по столбцам"
( )) asbobi tanlanadi.
65
8 - AMALIY MASHG`ULOT
Microsoft Excelda ro`yxatlar bilan ishlash.
(2 soat)
Amaliy mashg`ulotning maqsadi:
Microsoft Excel dasturining ishchi kitobida ro`yxatlarni saralash, filtrlash
bosqichlarini, ulardan foydalanishni o`rganish va ushbu holatlar bo`yicha
ko`nikma hosil qilish.
Reja:
1. Ro`yxatlarni saralash.
2. Ro`yxatlarni filtrlash.
Ro`yxatlarni saralash.
Maqsad:
Microsoft Excel dasturining ishchi kitobida ro`yxatlarni saralash
bosqichlarini, ulardan foydalanishni o`rganish va ushbu amallarni bajarish
bo`yicha ko`nikma hosil qilish.
Nazariy material:
Ro`yxatlarni saralash Microsoft Excel dasturining qulayliklaridan biri. Ro`yxatlar
asosan ustun, qator va jadval ko`rinishda tasvirlanadi. Ro`yxatlarni saralashning ikki
usuli bor. 1) A dan Я ga (0 (kichik) dan ∞ (katta) ga ) qarab 2) Я dan A ga (∞ (katta)
dan 0 (kichik) ga ) qarab saralash. Ro`yxatni saralash uchun: 1) Ro`yxat (ustun, qator)
tanlanadi. 2) Standart asboblar panelidan
"сортировка по возрастанию" ( ) yoki
"сортировка по убыванию" ( ) asbobi
tanlanadi (меню→данные→сартировка).
Jadval
ko`rinishidagi
ro`yxatlarni
saralashda 1) saralash ustuni belgilab
olinadi. 2) Ustun saralanganda birga
ko`chadigan ma'lumotlar yozilgan ustunlar
ham belgilab olinadi. 3) Standart asboblar
panelidan "сортировка по возрастанию"
( ) yoki "сортировка по убыванию"( )
asbobi
tanlanadi
(меню→данные→сoртировка). Jadvalda
bir necha saralashni bajarish uchun: 1)
(меню→данные→сoртировка) buyruqlar
1-rasm.
ketma ketligi bajariladi va ekranda
"Сортировка диапазона" muloqot oynasi chiqadi (1-rasm). 2) Muloqot oynadan
"Сотировать по" bandida birinchi saralash ustuni ko`rsatiladi va o`ngdan saralash turi
tanlanadi. 3) "Затем по" bandida ikkinchi saralash ustuni ko`rsatiladi va o`ngdan
saralash turi tanlanadi. 4) ""в последню очередь, по" bandida oxirgi saralash ustuni
ko`rsatiladi va o`ngdan saralash turi tanlanadi va "OK" tugmasi bosiladi.
Topshiriq:
1. Berilgan ixtiyoriy 50 ta sonni o`sib va kamayib borish tartibida saralang .
2. Berilgan ixtiyoriy 25 ta so`zni alifbo bo`yicha saralang.
3. Jadval 8.1. da "familiyasi va ismi" ustunini alifbo bo`yicha saralang.
Jadval 8.1.
66
№
Familiyasi va ismi
Tug`ilgan yili
Guruh
1
Sohibov Zufar
1990 yeil
201
2
Nurullayev Nutfullo
1990 yil
201
3
Madiyev Dilshod
1989 yil
202
4
Hayatov Xurshid
1991 yil
203
5
Sohibova Nargiza
1990 yil
201
6
Ochilova Nargiza
1990 yil
202
7
Xudoyorov Farhod
1990 yil
203
8
Jumayeva Gulbahor
1990 yil
201
9
Badriddinova Gulbahor
1989 yil
202
10
Hojiyev Sohib
1989 yil
201
11
Nurov Mirshakar
1990 yil
202
12
Ismoilova Zamira
1990 yil
202
13
Bozorova Zamira
1989 yil
203
14
Dilmonova Fazolat
1990 yil
203
15
Razzoqova Nilufar
1990 yil
203
16
Sohibov Jasur
1989 yil
203
17
Huseynov Alisher
1990 yil
202
Topshiriqni bajarish tartibi:
1. Berilgan ixtiyoriy 50 ta sonni o`sib va kamayib borish tartibida saralash uchun: 1) A
ustunga 50 ta ixtiyoriy son kiritiladi va B ustunga nusxalanadi. 2) A ustun tanlanib,
Standart asboblar panelidan "сортировка по возрастанию" ( ) tanlanadi
(меню→данные→сoртировка) va sonlar o`sib borish tartibida saralanadi. 3) B ustun
tanlanib, Standart asboblar panelidan "сортировка по убыванию" ( ) tanlanadi
(меню→данные→сoртировка) va sonlar kamayib borish tartibida saralanadi.
2. Berilgan ixtiyoriy 25 ta so`zni alifbo bo`yicha saralash uchun: 1) A ustunga 25 ta
ixtiyoriy so`z kiritiladi 2) A ustun tanlanib, standart asboblar panelidan "сортировка
по возрастанию" ( ) tanlanadi (меню→данные→сoртировка) va so`zlar alifbo
tartibida saralanadi.
3. Jadval 8.1.da "familiyasi va ismi" ustunini alifbo bo`yicha saralash uchun: 1) Jadval
8.1. tayyorlanadi va ma'lumotlar kiritiladi. 2) "familiyasi va ismi" ustuni belgilab
olinadi va Ctrl tugmasi bosilib, qolgan ikki ustun ham belgilanib olinadi. 3) Standart
asboblar
panelidan
"сортировка
по
возрастанию"
( )
tanlanadi
(меню→данные→сoртировка). va "familiyasi va ismi" alifbo tartibida saralanadi.
Ro`yxatlarni filtrlash.
Maqsad:
Microsoft Excel dasturining ishchi kitobida ro`yxatlarni filtrlash
bosqichlarini, ulardan foydalanishni o`rganish va ushbu amallarni bajarish
bo`yicha ko`nikma hosil qilish.
Nazariy material:
67
Ro`yxatlarni filtrlash Microsoft Excel dasturining
qulayliklaridan biri. Ro`yxatlarni filtrlash uchun: 1)
Filtrlanishi zarur bo`lgan ustunlar belgilab olinadi. 2)
"меню→данные→фильтр→автофильтр"
buyruqlar
ketma-ketligi tanlanadi. "Автофильтр" tanlangan ustunning
birinchi katagida " " tugmasi hosil bo`ladi. " " tugmasi
bosilganda ekranga 2-rasm hosil bo`ladi. Hosil bo`lgan
muloqot oynasi bilan ustunni filtrlash mumkin. Filtrlash
muloqot oynasining buyruqlar tasnifi quyida keltirilgan.
1. "Сортировка по возрастанию" - kichikdan
kattaga qarab filtrlash;
2. "Сортировка по убыванию" - kattadan
kichikka qarab filtrlash;
3. "Все" - ustunni to`liqligicha ko`rsatish;
2-rasm.
4. "Первые 10…" - ro`yxat bo`yicha ko`rsatilgan
shart.
Bu
buyruq
tanlanganda "Наложение
условия по списку"
muloqot oynasi chiqadi
(3-rasm).
Muloqot
oynaning
birinchi
bandidan soni, ikkinchi
3-rasm.
bandidan
"наибольших"
yoki
"наименьших" larning
keraklisi
tanlanadi.
Uchinchi bandda esa
birinchi
bandga
kiritilgan
son
ro`yxatning
element
soni
bo`lsa,
"Элементов спиcка"
4-rasm.
yoki
elementlarning
soniga nisbatan foizi bo`lsa, "% от каличества элементов" ekanligi
ko`rsatiladi.
5. "Условие…" - foydalanuchining avtofiltrini chaqiradi (4-rasm). Bu
filtrlashda ikkita shart "va,
yoki" yordamida qo`yiladi.
Bundan tashqari kengaytirilgan filtrlash
ham
mavjud.
Buning
uchun
"меню→данные→фильтр→расширенн
ый фильтр" buyruqlar ketma-ketligi
tanlanadi va ekranga "Расширенный
фильтр" nomli muloqot oynasi chiqadi (5rasm). Muloqot oynasining "Обработка"
bandida filtr natijasining o`rni qanaqa
ekanligi tanlanadi. "Исходный диапазон"
5-rasm.
filtrlanayotgan
ma'lumot
maydoni
68
ko`rsatiladi. "Диопазон условий"ga maydon sharti kiritaladi. Agar filtrdan so`ng
filtrlangan ma'lumotni boshqa joyga joylashtirish kerak bo`lsa, "Поместить результат
в диопазон" bandiga maydon ko`rsatiladi.
Topshiriq:
1. Jadval 8.2.dan faqat informatika fanidan a'lo bahoda o`qiydigan o`quvchilar
ro`yxatini filtrlash yordamida hosil qiling.
Jadval 8.2.
№
Ismi
Familiyasi
Guruh
Informatika fanidan olgan bahosi
1
Zufar
Sohibov
201
5
2
Nutfullo
Nurullayev
201
4
3
Dilshod
Madiyev
202
3
4
Xurshid
Hayatov
203
5
5
Nargiza
Sohibova
201
3
6
Nargiza
Ochilova
202
3
7
Farhod
Xudoyorov
202
4
8
Gulbahor
Jumayeva
201
3
9
Gulbahor
Badriddinova
202
3
10
Sohib
Hojiyev
201
3
11
Mirshakar
Nurov
202
4
12
Zamira
Ismoilova
202
4
13
Zamira
Bozorova
203
3
14
Fazolat
Dilmonova
203
3
15
Nilufar
Razzoqova
203
3
16
Jasur
Sohibov
203
5
17
Alisher
Huseynov
202
5
2. Jadval 8.2.dan faqat informatika fanidan a'lo bahoda o`qiydigan, 201,
203 guruh o`quvchilar ro`yxatini filtrlash yordamida hosil qiling.
Topshiriqni bajarish tartibi:
1. Jadval 8.2.da faqat informatika fanidan a'lo bahoda o`qiydigan o`quvchilar
ro`yxatini filtrlash yordamida hosil qilish uchun: 1) Jadval tayyorlanadi va
ma'lumotlari kiritiladi. 2) "Informatika fanidan olgan bahosi" ustuniga kursor olib
kelinadi. 3) "меню→данные→фильтр→автофильтр"
buyruqlar ketma-ketligi
tanlanadi. "Автофильтр" tanlangandan so`ng kursor turgan katakda " " tugmasi
hosil bo`ladi. " " tugmasi bosilganda ekranda 2-rasm hosil bo`ladi. Hosil bo`lgan
muloqot oynasidan "Условие" - bandi tanlanadi va ekranga "foydalanuchining
avtofiltr"ini chiqadi (4-rasm). 4) Birinchi shartning birinchi bandiga "равно" va
ikkinchi bandiga "5" tanlanadi va "OK" tugmasi bosiladi.
2. Jadval 8.2.dan faqat informatika fanidan a'lo bahoda o`qiydigan, 201, 203 guruh
o`quvchilar ro`yxatini filtrlash yordamida hosil qilish uchun: 1) Jadval tayyorlanadi va
69
ma'lumotlari kiritiladi. 2) "Informatika fanidan olgan bahosi" va "guruh" ustunlariga
kursor olib kelinadi. 3) "меню→данные→фильтр→автофильтр" buyruqlar ketmaketligi tanlanadi. "Автофильтр" tanlangandan so`ng kursor turgan kataklarga " "
tugmasi hosil bo`ladi. "Informatika fanidan olgan bahosi" ustunidagi " " tugmasi
bosilganda ekranda 2-rasm hosil bo`ladi. Hosil bo`lgan muloqot oynasidan "Условие"
- bandi tanlanadi va ekranga "foydalanuchining avtofiltr"i chiqadi (4-rasm). 4)
Birinchi shartning birinchi bandidan "равно" va ikkinchi bandidan "5" tanlanadi va
"OK" tugmasi bosiladi. So`ng "guruh" ustunidagi " " tugmasi bosilganda ekranda 2rasm hosil bo`ladi. Hosil bo`lgan muloqot oynasidan "Условие" - bandi tanlanadi va
ekranga "foydalanuchining avtofiltr"i chiqadi (4-rasm). 4) Birinchi shartning birinchi
bandidan "равно" va ikkinchi bandidan "201" tanlaniladi. Ikkinchi shartning birinchi
bandidan "равно" va ikkinchi bandidan "203" tanlaniladi va "OK" tugmasi bosiladi.
Buxoro Davlat universiteti «Ziyo Rizograf» ishlab
chiqarish korxonasida chop etildi. Buyurtma №59 Adadi 100
nusxa. Buxoro shahri M.Iqbol ko’chasi, 11-uy
70
71
72