KURS ISHI YUZI
1
MAVZU: RAQS TOʻGARAKLARI TASHKIL ETISH
Mundarija
Kirish ..................................................................................................................... 3
I BOB. ................................................................................................................... 5
SINFDAN VA MAKTABDAN TASHQARI RAQS SANʼATI TAʼLIMINI
TASHKIL QILISHNING NAZARIY ASOSLARI ............................................... 5
1.1. Raqs sanʼati taʼlimi ....................................................................................... 6
1.2. Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarni tashkil qilishning nazariy
asoslari ................................................................................................................. 13
II BOB. ................................................................................................................ 18
MAKTABDAN VA DARSDAN TASHQARI TAʼLIM ..................................... 18
2.1. Raqs toʻgaraklari tashkil qilish .................................................................... 20
2.2.Milliy xalq raqslari ....................................................................................... 23
Xulosa.................................................................................................................. 29
Foydalanilgan adabiyotlar ................................................................................... 31
2
Kirish
Mavzuning dolzarbligi: Bugungi kunda yoshlarning boʻsh vaqtini mazmunli
tashkil etish, ularni zararli odatlardan asrash, ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish
jamiyat oldida turgan muhim vazifalardan biridir. Raqs sanʼati yoshlarni jismonan
chiniqtirish, estetik didini yuksaltirish, milliy va jahon madaniyatiga hurmat ruhida
tarbiyalashda beqiyos ahamiyatga ega. Raqs toʻgaraklari aynan ana shunday
imkoniyatlarni yaratib beruvchi, yoshlarning oʻz isteʼdodlarini namoyon etishi,
ijtimoiylashuvi va sogʻlom turmush tarzini shakllantirishi uchun qulay muhit
hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan, raqs toʻgaraklarini samarali tashkil etish, ularning
faoliyatini ilmiy-amaliy asosda yoʻlga qoʻyish masalasi katta dolzarblikka ega.
Toʻgaraklarni tashkil etishning nazariy asoslari va amaliy mexanizmlarini oʻrganish,
mavjud muammolarni tahlil qilish va ularni bartaraf etish boʻyicha takliflar ishlab
chiqish ushbu ishning dolzarbligini belgilaydi.
Kurs ishining maqsadi: Ushbu kurs ishining maqsadi – taʼlim muassasalari
yoki madaniyat maskanlarida raqs toʻgaraklarini tashkil etishning nazariy asoslari
va amaliy jihatlarini atroflicha oʻrganish, samarali faoliyat yurituvchi raqs toʻgaragi
modelini shakllantirish boʻyicha ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
Bugungi globallashuv jarayonida yosh avlodni har tomonlama barkamol qilib
tarbiyalash, ularga milliy qadriyatlarimiz va madaniyatimizni chuqur singdirish
dolzarb masalalardan biridir. Shu maqsadda taʼlim tizimida maktabdan va darsdan
tashqari mashgʻulotlarning, xususan, raqs sanʼati toʻgaraklarining oʻrni beqiyosdir.
Raqs — bu nafaqat sanʼat turi, balki milliy ruhimiz, estetik tarbiyamiz va
tarixiy xotiramizni ifoda etuvchi vosita hisoblanadi. Oʻzbek xalqining boy madaniy
merosida raqs alohida oʻrin tutadi. Raqs sanʼati yoshlarni jismoniy chiniqtirish,
ularning sahna madaniyatini rivojlantirish, musiqiy didini shakllantirishda muhim
ahamiyat kasb etadi. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 4noyabrdagi PF-5863-sonli “Sanʼat va madaniyatni rivojlantirishga doir choratadbirlar toʻgʻrisida”gi Farmoni1da madaniyat va sanʼat muassasalarining faoliyatini
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 4-noyabrdagi PF-5863-sonli “San'at va madaniyatni
rivojlantirishga doir chora-tadbirlar to'g'risida”gi Farmoni.
1
3
tubdan takomillashtirish, yoshlarning estetik tarbiyasini kuchaytirish va raqs,
musiqa, teatr sanʼatiga boʻlgan qiziqishini oshirish vazifasi belgilab qoʻyilgan.
Mazkur farmon asosida yurtimizda raqs sanʼatiga boʻlgan eʼtibor ortib bormoqda,
toʻgaraklar soni koʻpaymoqda, pedagog va murabbiylar uchun zarur sharoitlar
yaratilmoqda.
Kurs ishining vazifalari: Belgilangan maqsadga erishish uchun ish
jarayonida quyidagi vazifalarni amalga oshirish koʻzda tutilgan:

Raqs sanʼatining yoshlar tarbiyasidagi oʻrni va ahamiyatini nazariy jihatdan
tadqiq etish;

Raqs toʻgaraklarini tashkil etishning huquqiy-meʼyoriy asoslarini oʻrganish;

Raqs toʻgaraklari faoliyatini tashkil etishning ilmiy-metodik prinsiplarini
tahlil qilish;

Samarali raqs toʻgaragi faoliyatini yoʻlga qoʻyishning asosiy bosqichlari va
omillarini aniqlash;

Mavjud raqs toʻgaraklari faoliyatini tahlil qilib, ilgʻor tajribalarni oʻrganish;

Raqs toʻgaraklari faoliyatida uchraydigan muammolarni aniqlash va ularni
bartaraf etish yoʻllari boʻyicha takliflar ishlab chiqish.
Kurs ishi obʼekti: Kurs ishining obʼekti – umumtaʼlim maktablari, madaniyat
markazlari yoki boshqa muassasalar negizida faoliyat yurituvchi raqs toʻgaraklarini
tashkil etish va boshqarish jarayonlari hisoblanadi.
4
I BOB.
SINFDAN VA MAKTABDAN TASHQARI RAQS SANʼATI TAʼLIMINI
TASHKIL QILISHNING NAZARIY ASOSLARI
Oʻzbekiston Prezidentining 2020 yil 4 fevraldagi “Raqs sanʼati sohasida
yuqori malakali kadrlar tayyorlash tizimini tubdan takomillashtirish va ilmiy
salohiyatni yanada rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi hamda “Milliy raqs
sanʼatini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarorlari madaniyat va
sanʼat taraqqiyotida oʻziga xos tarixiy voqea boʻldi. Ayni qarorlar asosida Toshkent
davlat milliy raqs va xoreografiya oliy maktabi negizida davlat oliy taʼlim
muassasasi shaklida Madaniyat vazirligi tizimida Oʻzbekiston davlat xoreografiya
akademiyasi tashkil etildi. Ushbu akademiyada oʻqitishning zamonaviy va ilgʻor
uslublaridan keng foydalanish, oʻquvchilar iqtidorini har tomonlama rivojlantirish
taʼlim jarayoniga zamonaviy pedagogik va innovatsion texnologiyalarni, madaniyat
va sanʼat sohasida ilm-fan boʻyicha erishilgan ilgʻor yutuqlarni tatbiq etish hamda
ilmiy tadqiqotlar natijalari boʻyicha maʼnaviy-maʼrifiy va ilmiy-ommabop
adabiyotlarni tayyorlash va nashr qilish bugungi kunning muhim masalalari
sanaladi. Bundan maqsad — raqs taʼlim tizimini takomillashtirish, malakali kadrlar
tayyorlashga boʻlgan ehtiyojni toʻla qamrab olish, yangi avlod darsliklari
yaratishdan iborat. Ayni paytda akademiya rektori SH.Toʻxtasayov rahbarligida ayni
kunlarimizgacha etib kelgan madaniy-maʼrifiy merosni dunyo xalqlariga yaqindan
tanishtirish, oʻzbek milliy raqs sanʼati va madaniyatini keng targʻib qilish borasida
jiddiy tadqiqotlar olib borilmoqda. Ilmiy-uslubiy tadqiqotlar zamonaviy oʻzbek
xoreografiyasining, oʻzbek milliy raqs sanʼatining nazariy masalalari va yechimlari
bayon etilgani bilan qimmatlidir.
Raqs toʻgaraklari Oʻzbekistonda bolalar va yoshlarning estetik tarbiyasida,
milliy madaniyatimizni asrab-avaylash va targʻib qilishda muhim rol oʻynaydi.
Oʻzbek adabiyotida bevosita raqs toʻgaraklarini tashkil etish turlari haqida batafsil
metodik koʻrsatmalar kam uchrasa-da, adabiyotimizdagi sanʼatga, milliy
qadriyatlarga, axloqiy fazilatlarga boʻlgan eʼtibor raqs toʻgaraklarining maqsadi va
mazmuniga singdirilgan holda oʻz aksini topadi.
5
Raqs toʻgaraklarini tashkil etishda Oʻzbekistonning boy madaniy merosi,
milliy qadriyatlari va adabiyotimizda tarannum etilgan insonparvarlik, goʻzallikka
intilish kabi gʻoyalar asos qilib olinadi. Oʻzbek adabiyotining mumtoz namunalari,
xususan, Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur asarlaridagi musiqaga,
raqsga, nafosatga oid lavhalar toʻgarak mashgʻulotlarida ilhom manbai boʻlishi,
raqslarning sahna koʻrinishlarida adabiy syujetlar yoki obrazlardan foydalanilishi
mumkin. Folklor raqslarni oʻrganishda esa xalq ogʻzaki ijodiyoti, doston va
termalardagi raqs bilan bogʻliq tasvirlar metodik asos boʻlib xizmat qilishi mumkin.
Oʻzbekistonda raqs toʻgaraklarini tashkil etish, asosan, quyidagi turlarga
ajratilishi mumkin:
— Milliy raqs toʻgaraklari: Bu toʻgaraklar oʻzbek milliy raqslarining turli
maktablari (Fargʻona, Buxoro, Xorazm kabi) uslublarini oʻrganishga qaratilgan
boʻladi. Dasturda mumtoz va folklor raqslar muhim oʻrin tutadi. Milliy
adabiyotimizdagi qahramonlik, sevgi, Vatanga muhabbat kabi mavzular raqslarning
mazmunida ifodalanishi mumkin.
— Estrada raqs toʻgaraklari: Zamonaviy, sahna raqslarini oʻz ichiga oladi. Bu
toʻgaraklarda klassik balet elementlari, zamonaviy xoreografiya uygʻunlashishi
mumkin.
— Xalqaro raqslar toʻgaraklari: Turli xalqlar raqslarini oʻrganishga
ixtisoslashgan boʻlishi mumkin.
1.1. Raqs sanʼati taʼlimi
Oʻzbekistonning boy madaniy merosi ichida raqs sanʼati alohida oʻrin tutadi.
Bu sanʼat turi nafaqat estetik zavq bagʻishlovchi ijod shakli, balki xalqning tarixi,
urf-odatlari va maʼnaviy qadriyatlarini aks ettiruvchi muhim omil hisoblanadi. Raqs
sanʼati taʼlimi Oʻzbekistonda oʻziga xos anʼanalarga ega boʻlib, u milliy raqs
maktablari, xoreografiya akademiyalari va maxsus taʼlim dasturlari orqali
rivojlanmoqda.
XX asrga kelib, oʻzbek raqs sanʼati Buxoro, Xorazm va Fargʻona maktablari
sifatida uchta asosiy yoʻnalishda shakllandi. Har bir maktab oʻziga xos uslub,
harakatlar va musiqiy hamrohlikka ega boʻlib, milliy raqsning rang-barangligini
6
taʼminladi. Masalan, Xorazm raqslari oʻzining ritmik va jonli harakatlari bilan
ajralib tursa, Fargʻona raqslari nozik va oqim harakatlarga ega. Buxoro raqslari esa
oʻzining nafisligi va murakkab kompozitsiyalari bilan mashhur.
Mamlakatimiz mustaqilligining oʻtayotgan 30 yili davlatimiz va xalqimiz
hayotida keng koʻlamli islohotlar, ulkan yangilanish va bunyodkorlik ishlari amalga
oshirilgan davr sifatida tarix zarvaraqlaridan joy oldi. Xususan, Oʻzbek raqs
sanʼatida ham ulkan oʻzgarishlar amalga oshirildi. Ayniqsa, soʻnggi besh yillikda
madaniyat va sanʼat sohasiga oid qator qaror va farmonlar, olib borilayotgan tub
islohotlar sabab raqs sanʼatimiz yangi taraqqiyot sari yuz tutmoqda. Jumladan,
Mamlakatimiz rahbari tomonidan 2020-yil 4-fevraldagi “Raqs sanʼati sohasida
yuqori malakali kadrlar tayyorlash tizimini tubdan takomillashtirish va ilmiy
salohiyatni yanada rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi hamda “Milliy raqs
sanʼatini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarorlari imzolandi. Bu
albatta, raqs sanʼatiga boʻlayotgan eʼtibor va oʻziga xos tarixiy sana boʻlib
muxirlanib qoladi. Shuningdek, qarorga muvofiq milliy raqs sanʼatida professional
badiiy jamoalar faoliyatini kengaytirish, iqtidorli yoshlarni izlab topish, ijodiy
laboratoriyalarni tashkil etish, shu bilan birga, Oʻzbek raqs sanʼatining “oltin
fondi”ni yaratish maqsadida Mukarrama Turgʻunboyeva nomidagi “Bahor” davlat
raqs ansamblining qayta2 tashkil etilishi chin maʼnoda Oʻzbek raqsiga bahorni
qaytardi. Qolaversa, milliy merosimi3z hisoblanmish “Lazgi”ning YUNESKO
tomonidan insoniyatning nomoddiy madaniy meʼros obyektlari roʻyxatiga kiritilgani
Oʻzbek milliy raqs maktabining jahon miqyosidagi eʼtirofidir. Raqs sanʼatidagi
bunday izchil oʻzgarishlar, yutuqlar Yangi Oʻzbekiston taraqqiyotiga hamohang
tarzda kechayotgani biz uchun ham quvonarli, ham faxrlanarli xoldir. Raqs sanʼati
haqida soʻz yuritadigan boʻlsak, hayoti davomida kamida bir marotaba boʻlsa ham
raqsga tushishni orzu qilmagan inson boʻlmasa kerak nazarimizda. Kimdir bu ishni
sinab koʻrgan, kimdir esa bugungi kunda raqs maktablari va toʻgaraklari orqali
shugʻullanib raqs sanʼatini oʻrganishga harakat qilib kelmoqda. Agar har bir inson
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yildagi “Raqs san'atini tuzatishni malaka chora-tadbirlari
to'g'risida”gi PQ-88-son qarori.
3
G. Sharipova. Musiqa va uni o'qitish metodikasi . – Toshkent, 2006 yil.
2
7
raqs tushishni xohlasa, raqs maktablari va toʻgaraklarga borib oʻrganishi mumkin.
Raqs sirlarini oʻrganishda maʼlum bir chegaralangan yosh yoʻq, faqat xohish boʻlsa
bas, chunki bu sanʼat insondan ishtiyoq va katta mehnat talab etadi. Raqs - bu yorqin,
aql bovar qilmaydigan, jozibali jarayon. Albatta, boshqalarning raqsga tushishini
tomosha qilish juda maroqli va yoqimli. Agar oʻzingiz raqsga tushgudek boʻlsangiz
be ixtiyor butun tanangiz yayraydi. Hamda bu sanʼat turi orqali ehtirosni, sevgini,
gʻazabni, sogʻinchni va quvonchni ifodalashi mumkin. Raqsga tushish orqali biz oʻz
his-tuygʻularimizni idrok etibgina qolmay balki oʻzimizni baxtli his qilamiz. Bu
vaqtda miyamizdan har-xil oʻy-fikrlar chiqib ketib, xayol va orzu qilishga oʻtamiz.
Bularning barchasi birgina raqsda aks etadi. Bu sanʼat turi nafaqat isteʼdod, mahorat
hamda katta mehnat talab etadi. Yana bir jihati shundaki, tomoshabinlarni hayratda
qoldiradigan va inson hayotining nomaʼlum dunyosini oʻziga xos taassurot bilan
toʻldiradigan, sahnada reinkamatsiya haqidagi fikrlar va tuygʻularni harakatda
yetkazish qobiliyatidir. Raqs sanʼati xalq amaliy sanʼatining eng qadimiy
koʻrinishlaridan biri boʻlib, kuchli his-tuygʻularning ifodasi sifatida vujudga kelgan,
bu sanʼatining shakllanish tarixi juda qadimiy davrlarga borib taqaladi. “Raqs insoniyat paydo boʻlgan ilk davrlardayoq tugʻilgan va sanʼatning eng qadimgi, keng
tarqalgan va ommabop turlariga kiradi. Qadimdan inson hayotining muhim
jabhalarida raqs alohida oʻrin tutgan. Ibtidoiy davrda insonlar tomonidan tabiat
hodisalari (quyosh, suv, olov bilan bogʻliq) turli afsonaviy koʻrinishlarda
tushunilgan. Tabiat moʻjizalari insonlarga yaxshilik yoki yomonlik keltiruvchi kuch
sifatida tasavvur qilingan. «Avesto», afsona hamda bitiklarda tabiat moʻjizalari jonli
timsollarda tasvirlangani va ular pantomima raqs shaklida ijro etilgani haqida aytib
oʻtilgan. Insonlarning mehnat jarayonlari, hayvonlarning harakatlari, afsonaviy
xarakterdagi harbiy vatanparvarlik ruhidagi raqslarni ijro etishgan. Bunda tabiat
kuchiga tayanganlar. Ular oʻz fikrlarini bayon eta olmay omadli ov boʻlishini soʻrab
yalinishgan, yomgʻir yogʻishini, farzand ato etishini iltijo etganlar. Hozirgi
davrgacha dunyoning baʼzi bir joylarida, masalan, Afrikada shunday raqslar
saqlanib qolgan. Folklorshunoslar, sayohatchilar yozib qoldirganlari oʻsha davrdagi
xalqning yashash tarzi, urf-odatlari, aqidalari haqida soʻzlaydi.” Yana bir manbada
8
shunday keltirilgan “Markaziy Osiyo, jumladan, Oʻzbekiston hududida topilgan
qoya tosh tasvirlari, arxeologik topilmalar bu yerda raqs juda qadimiy sanʼat
ekanligidan guvohlik beradi. Zardushtiylarning muqaddas kitobi «Avesto»
davridayoq raqs sanʼati shakllanib, xalq va professional raqs – ikki yoʻnalishda
rivojlanishga kirishgani haqida tarixiy maʼlumotlar bor. Shuningdek, turli taraqqiyot
bosqichlarida yurtimizda raqs va oʻyinlar bir-biriga taʼsir koʻrsatishi natijasida
«Beshqarsak», «Katta oʻyin», «Lazgi», «Kema oʻyin», «Ashshadaroz» kabi qadimiy
oʻyinlar vujudga kelgan” .Raqs orqali biz musiqani koʻrishimiz va his qilishimiz
mumkin.
“Oʻzbek milliy raqs sanʼati koʻp asrli tarix va boy anʼanalarga ega. Asrlar
davomida oʻzbek xalqi yaratgan raqslar bebaho nomoddiy madaniy meros boʻlib
qoldi. Oʻzbek raqs sanʼati namoyandalari yaratgan ajoyib raqslar asrlar davomida
xalqimizni vatanga muhabbat, jasorat, fidokorlik, goʻzallik ruhida tarbiyalab
kelmoqda. Barcha xalqlarda boʻlgani kabi, oʻzbek raqslarini qadim zamonlarda
vujudga kelishi haqida arxeologik qazilmalar jarayonida topilgan raqqos va
raqqosalarning haykalchalari, qadimiy gʻorlar va qoyatoshlarga chizilgan tasvirlar,
kitob miniatyuralari dalolat beradi. Jahon sivilizatsiyasi rivojlanishi bilan raqs
sanʼati ham rivojlanib boraverdi. Oʻzbek raqs sanʼatining oʻzida turli maktablar,
yoʻnalishlar vujudga keldi va mahalliy raqslar taraqqiyot tufayli milliy raqs
maqomigacha oʻsib bordi. Raqs sanʼati ayniqsa Sharq Renessansi, yaʼni Amir Temur
va temuriylar davrida ravnaq topdi. Unda ayniqsa xotin – qizlarning oʻrni katta
boʻldi. Raqslarda rang-baranglik tarixiy qatlamlar yaqqol koʻzga tashlanib turdi.
Keyinchalik ham raqs fidoyilari tufayli oʻzbek milliy raqsi rivojlanishda davom etadi
va hozirgacha saqlanib qolgan holda ajoyib raqslar vujudga keldi. Raqslar
turmushdagi va mehnatdagi biror harakat va holatlarga taqlid maʼnosida vujudga
keladi va raqs harakatiga aylanib qoladi. Keyinchalik ularga yanada ishlov berilib
nazokatlilik baxsh etilaverdi. XX asr boshlaridan oʻzbek sahna raqsi alohida
mustaqil sanʼat sifatida rivojlandi. Muhiddin Qoriyoqubov, Yusufjon qiziq
Shakarjonov, Usta Olim Komilov, Tamaraxonim,Isohor Oqilov, Mukarrama
Turgʻunboyeva, Gavxar Raximova kabi koʻplab raqs sanʼati fidoyilari uning
9
muvaffaqiyatli rivojlanishini taʼminladilar. Fidoyi baletmeyster, xoreograf va
pedagoglarning har biri oʻziga xos uslubga ega boʻlganligi tufayli ular tarbiyalagan
sanʼatkorlar raqslari ham rang- baranglik kasb etadi. XX asrning 60-yillariga kelib
nafaqat raqs amaliyotchilari, balki nazariyotchilari ham uning taraqqiyotiga oʻz
hissalarini qoʻshdilar. Ularning mehnati tufayli raqsga bagʻishlangan qoʻllanmalar,
darsliklar, monografiyalar, vujudga keldiki, bu oʻz navbatida raqs taʼlimi va
tarbiyasini rivojlantirishga oʻz hissasini qoʻshmay qolmadi. Ayniqsa, sanʼatshunos
olima Lyubov Avdeyevaning oʻzbek raqs sanʼati tarixiga bagʻishlagan ilmiy
tadqiqotlari, raqs amaliyotchisi va nazariyotchisi Roziya Karimovalarning oʻquv
qoʻllanmalari raqs sohasidagi muhim qoʻllanmalar boʻlib qoldi.”
Raqsga tushish professional raqqoslar uchun juda maroqli boʻlib, chunki bu
sanʼat turi doimo oʻz ustida ishlashni va tinmay mashq qilib raqs harakatlarini
takomillashtirish kerakligini bildiradi. Agar siz ushbu sanʼatning yuqori
choʻqqilariga chiqishni istasangiz, kuniga kamida 4 soat hamda bolalar uchun
haftada 3 marotaba 2 soatdan kam boʻlmagan mashgʻulot oʻtkazish talab etiladi.
Haqiqiy raqqosaning xislatlari esa isteʼdod bilan birga sabr-toqat, istak, mehnat
qobiliyati va qilayotgan ishingni sevish kabi koʻrsatkichlardir. Raqslarning juda
koʻp turlari borki, odamning yoshi va didiga qarab tanlash mumkin. Shunday raqslar
borki, umr boʻyi yashaydi. Biroq 1-2 yil davomida paydo boʻlib keyin yoʻqolib
ketadigan raqs uslublari ham bor. Ammo raqsning tango, vals va klassik balet turlari
oʻlishi mumkinmi? Yoʻq albatta. Sanʼatning qiyin, mukammal darajada yaratilgan
asarlari abadiy yashaydi. “Raqs sanʼati sohasida “ustoz-shogird” anʼanalariga
asoslangan raqs maktablarini yaratish, xalqaro standartlarga muvofiq yuqori
malakali mutaxassislar va kadrlarni tayyorlash, ilmiy salohiyatdan samarali
foydalangan holda ilm-fanni jadal rivojlantirish maqsadida” 4 biz dunyo
xalqlarining turli xil usuldagi raqslarini oʻrgatamiz. Mutaxassislar tomonidan
tasdiqlanganidek: qanchalik koʻp bilsangiz, haqiqatni yaxshiroq tushunasiz. Shuning
uchun, har xil raqs turlarini oʻrganib, siz ufqlaringizni kengaytirasiz va dunyo
xalqlarining madaniyati, anʼanalari hamda qadriyatlarini oʻrganasiz. Shuning uchun
10
biz dunyo xalqlarining raqslarini oʻrgatamiz; loʻli, ispan, yunon, arab, hind va albatta
milliy raqslar shular jumlasidandir.
Raqs sanʼati taʼlimi yosh avlodni tarbiyalashda muhim rol oʻynaydi. Oʻzbek
milliy raqslari orqali xalqning eng muhim qadriyatlar – insoniy fazilatlar, milliy
anʼanalar va estetik did targʻib qilinadi. Raqs taʼlimi orqali yoshlar oʻz millatiga xos
oʻzlikni anglaydi, ajdodlar merosiga hurmat tuygʻusini rivojlantiradi.
Bundan tashqari, raqs sanʼati taʼlimi xalqaro miqyosda Oʻzbekiston
madaniyatini targʻib qilishda muhim vositadir. Mukarrama Turgʻunboyeva nomidagi
“Bahor” davlat raqs ansambli oʻzining 30 yillik faoliyati davomida oʻzbek raqs
sanʼatini dunyo miqyosida tanitdi. Hozirgi kunda esa “Raqs sehri” xalqaro festivali
kabi tadbirlar orqali milliy raqslarning noyob namunalari namoyish etilmoqda.
Oʻzbek raqs sanʼati taʼlimi milliy madaniyatning muhim tarkibiy qismi
sifatida davlat tomonidan keng qoʻllab-quvvatlanmoqda. Oʻzbekiston davlat
xoreografiya akademiyasi, ixtisoslashgan darsliklar va xalqaro hamkorlik tufayli bu
soha jadal rivojlanmoqda. E.Y. Saitova, N.E. Abraykulova kabi olimlarning
darsliklari va “Lazgi” haqidagi qoʻllanmalar taʼlim jarayonida muhim manba
sifatida xizmat qilmoqda. Raqs sanʼati taʼlimi nafaqat professional kadrlar
tayyorlash, balki yosh avlodda milliy oʻzlik va estetik didni shakllantirishda ham
muhim ahamiyatga ega. Kelajakda bu sohada ilmiy tadqiqotlar va xalqaro
hamkorlikni yanada kengaytirish orqali oʻzbek raqs sanʼati jahon madaniyatida
yanad4a yuksak oʻrin egallaydi.
Raqs – xalqning tarixi, urf-odatlari, turmush tarzi va ruhiy olamini oʻzida
mujassam etgan jonli merosdir. Oʻzbekistonda Buxoro, Xorazm, Fargʻona kabi
oʻziga xos raqs maktablari mavjud. Raqs taʼlimi orqali oʻquvchilar ushbu
maktablarga xos boʻlgan “Lazgi”, “Tanovar”, “Munojot”, “Andijon polkasi” kabi
mumtoz va xalq raqslarini oʻrganadilar. Bu jarayonda ular nafaqat raqs harakatlarini,
balki ularning mazmun-mohiyatini, yaratilish tarixini, milliy liboslar va musiqaning
oʻziga xosligini ham anglab yetadilar. Masalan, Xorazm “Lazgi”sinioʻrganish
jarayonida oʻquvchi nafaqat uning shiddatli va joʻshqin harakatlarini oʻzlashtiradi,
4
Nurmatov va boshqalar. 1–3-sinf "Musiqa" darsliklari . – Toshkent, 2002 yil.
11
balki qadimiy Xorazm vohasi xalqining mardligi, hayotga chanqoqligi va tarixi
haqida tasavvurga ega boʻladi. Bu esa yoshlarda milliy oʻzlikni anglash, oʻz
madaniyatiga hurmat va faxr tuygʻusini shakllantiradi. Darsliklarda koʻpincha
raqsning aynan mana shu tarbiyaviy jihati alohida taʼkidlanadi.Raqs orqali muayyan
bir kayfiyatni, his-tuygʻuni yoki syujetni ifodalash ijodiy qobiliyatni oʻstiradi.
Masalan, “Tanovar” raqsini ijro etish orqali oʻquvchi nafaqat lirik va mayin
harakatlarni oʻrganadi, balki oʻzbek ayolining ichki kechinmalarini, nafosatini,
goʻzalligini his qilishga va ifodalashga intiladi. Bu esa uning estetik didi va
dunyoqarashini kengaytiradi.
Musiqa ritmiga mos harakatlanish qobiliyati shakllanadi. Misol tariqasida,
klassik raqs darslaridagi mashqlar yoki oʻzbek milliy raqslaridagi qoʻl, oyoq va
gavda harakatlari deyarli barcha mushak guruhlarini ishga soladi va bolaning
jismonan sogʻlom oʻsishiga ijobiy taʼsir koʻrsatadi.
Raqs mashgʻulotlari shaxsning ichki dunyosiga ham kuchli taʼsir koʻrsatadi.
His-tuygʻularni ifodalash imkoniyati mavjud. Raqs insonning ichki kechinmalarini
– shodlik, qaygʻu, hayajon, joʻshqinlikni soʻzsiz ifodalash uchun qulay vosita. Bu,
ayniqsa, oʻsmirlik davrida oʻz his-tuygʻularini tushunish va boshqarishda yordam
beradi.Oʻziga
ishonchni
oshiradi.
Raqs
harakatlarini
oʻzlashtirish,
yangi
elementlarni muvaffaqiyatli bajarish va ayniqsa, sahna chiqishlari oʻquvchida oʻz
kuchiga ishonchni mustahkamlaydi, uyatchanlik va tortinchoqlikni yengishga
koʻmaklashadi. Raqs mashgʻulotlari muntazamlikni, diqqatni jamlashni, murabbiy
koʻrsatmalarini aniq bajarishni talab etadi. Bu esa oʻquvchida intizomlilik, sabrtoqat va masʼuliyat hissini tarbiyalaydi. Guruh boʻlib ijro etiladigan raqslar
(masalan, davra raqslari, ansambl chiqishlari) oʻquvchilarni bir-biri bilan hamnafas
ishlashga, sinxron harakat qilishga, oʻzaro yordam berishga va umumiy maqsad
yoʻlida birlashishga oʻrgatadi. Bu ijtimoiy moslashuv uchun juda muhim. Misol
uchun, ansambl raqsida bir ishtirokchining xatosi butun jamoa ijrosiga taʼsir qilishi
mumkinligini anglash shaxsiy masʼuliyatni oshiradi.
Oʻzbek darsliklari va pedagogik yondashuvlarda raqs sanʼati taʼlimiga shaxsni
har tomonlama – jismonan, aqlan, ruhan, maʼnan va estetik jihatdan rivojlantiruvchi
12
muhim omil sifatida qaraladi. U milliy madaniyatni kelajak avlodlarga yetkazish,
sogʻlom turmush tarzini shakllantirish, goʻzallikka oshno qilish va barkamol shaxsni
tarbiyalashda beqiyos ahamiyatga ega. Shu bois, umumtaʼlim maktablari, sanʼat
maktablari va toʻgaraklarda raqs taʼlimiga eʼtibor qaratish Oʻzbekistonning madaniy
yuksalishi va yosh avlod tarbiyasida muhim vazifalardan biri boʻlib qoladi.
1.2. Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarni tashkil qilishning
nazariy asoslari
Tarbiyaning bosh maqsadi - yosh avlodni maʼnaviy-axloqiy tarbiyalashda
xalqning
boy
milliy,
maʼnaviy-tarixiy
anʼanalariga,
urf-odatlari
hamda
umumbashariy qadriyatlarga asoslangan samarali tashkiliy, pedagogik shakl va
vositalarni ishlab chiqib,amalda joriy etishdir.Tarbiyaning asosiy vazifasi shaxsning aqliy, axloqiy, erkin fikrlovchi va jismoniy rivojlanishi, uning
qobiliyatlarini har tomonlama ochish uchun imkoniyat yaratishdir. Buning uchun: yoshlarni erkin fikrlashga tayyorlash, hayot mazmunini tushunib olishlariga
koʻmaklashish, oʻz-oʻzini idora va nazorat qila bilishni shakllantirish, oʻz shaxsiy
turmushiga maqsadli yondashuv, ularda reja va amal birligi hissini uygʻotish; oʻquvchilarni milliy, umuminsoniy qadriyatlar, Vatanimizning boy maʼnaviy merosi
bilan tanishtirish, madaniy hamda dunyoviy bilimlarni egallashga boʻlgan talablarini
shakllantirish, malaka hosil qildirish, tobora oʻstirib-boyitib borish va estetik
tushunchalarini shakllantirish; - har bir oʻsmirning bilimdonligini va ijodiy
imkoniyatlarini aniqlab, ularni rivojlantirish.
Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarni tashkil qilishning nazariy
asoslari maktabning oʻquvchilar bilan olib boradigan oʻquv mashgʻulotlaridan
tashqari, xilma-xil taʼlim-tarbiya ishlari sinfdan tashqari ishlar nomini olgan.
Sinfdan
tashqari
ishlar
maktabtaʼlim-tarbiya
jarayonining
tarkibiy qismi
oʻquvchilarning boʻsh vaqtlarini yoʻlga qoʻyish shakllaridan biridir. Sinfdan va
maktabdan tashqari ishlar shaxsni har tomonlama kamol toptirish vauni hayotga,
aktiv faoliyatga tayyorlash uchun keng imkoniyatga ega. Bu ishlar bolalarning
qiziqishlariga muvofiq tarzda koʻngillilik asosida tashkil qilinadi. Toʻgaraklar
birnecha xilda boʻlishi mumkin: a) fan toʻgaraklari; b) mohir qoʻllar toʻgaraklari; d)
13
duradgorlik toʻgaraklari; e) sport toʻgaragi; f) badiiy toʻgarak. Bu toʻgaraklarni oʻrta
umumtaʼlim maktablarida sinf rahbariva tarbiyaviy ishlar tashkilotchisi uyushtiradi.
Sinf rahbari toʻgarak rahbarlariga yaqindan yordam beradi. Qiziqishlari, intilishlari
bir xil boʻlgan oʻz oʻquvchilarini biror toʻgarakka aʼzoboʻlishga chorlaydi.Sinfdan
va maktabdan tashqari tashkil qilingan ishlar oʻquvchilar hayotidagi tarbiyaviy
faoliyatni toʻldiradi. Ularning dunyoqarashi toʻgʻri shakllanishiga, axloqiy kamol
topishiga koʻmaklashadi. Nazariy bilimlarni amaliyot, ishlab chiqarish bilan
chambarchas bogʻlanishiga zamin yaratadi. Sinfdan va maktabdan tashqari ishlarga
rahbarlik qiluvchi tashkilotchilarning vazifalari ham koʻp qirralidir.
Oʻquvchilarning sinfdan tashqari ishlari oʻz mazmuniga koʻra tafakkur
faoliyati va munosabat vositasi hisoblanadi. Tarbiyaviy ishlar bolalarning kundalik
hayotidan olingananiq dalillar va voqealarni, badiiy adabiyot, vaqtli matbuot,
kinofilmlardan olingan misollarni tahlil etish hamda muhokamaqilish asosida
oʻtkaziladi. Bu ishlarning xususiyati shundaki, bubolalarni oʻzining axloqiy xattiharakatlari haqida mulohaza yuritishga va ularga toʻgʻri baho berishga oʻrgatadi.
Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlar oʻquvchilarning darsdan
boʻshvaqtlaridagi oʻquv tarbiya jarayonini toʻldiradi va kengaytiradi, oʻquvchilarni
mustaqil bilim olishlari, ijobiy qobiliyatlarini, tashabbuskorligini oshirishga
imkoniyat yaratadi. Sinf jamoasi bilan olib boriladigan tarbiyaviy ishlarning hajmi,
asosiy yoʻnalishlari, mazmuni har bir bosqichda oʻquvchilarning psixik rivojlanishi
darajasiga mos kelishi lozim. Tarbiyaviyish pedagogdan butun qobiliyatini ishga
solishni, tinmay izlanishni taqozo etadi. Chunki kelajak avlod tarbiyalangan,
uyushgan, ahil, jonajon Vatanimizning haqiqiy fuqarolari boʻlishi kerak. Maktabda
bashlangʻich sinflarda tarbiyaviy ishlarni olibborish, uni yoʻlga qoʻyish sinf rahbari
yoki tarbiyaviy ishlartashkilotchilari tomonidan uyushtiriladi.
Musiqadan sinfdan va maktabdan tashqari taʼlim va tarbiyasi bevosita
darsdagi oʻqitish tizimiga tayanadi, umumiy maqsad va vazifalar negizida
oʻquvchilarni musiqaga qiziqish va ehtiyojlarini izchillik bilan rivojlantirib boradi.
Maʼlumki, umumiy taʼlim maktablari oʻquvchilarni professional musiqa faoliyatiga
tayyorlashni oʻz oldiga asosiy maqsad qilib qoʻymaydi. Biroq musiqani tushunish,
14
uni idrok qilish, undan emotsional taʼsirlanish har bir oʻquvchiga, u kelajakda
musiqachi sanʼatkor boʻladimi yoʻqmi bundan qatʼiy nazar xos boʻlmogʻi kerak. Shu
narsa yaxshi maʼlumki, musiqadan yaxshi tayyorgarligi boʻlgan kishilarda badiiy did
ancha yuqori boʻladi, idroki boy boʻladi. Maktabda musiqa boʻyicha sinfdan tashqari
ishlarni yaxshi yoʻlga qoʻyilishi musiqiy taʼlim va tarbiya mazmunini har jihatdan
toʻldirish, mukammal va toʻlaqonli boʻlishda katta ahamiyat kasb etadi. Sinfdan
tashqari musiqiy tarbiyaning asosiy maqsadi oʻquvchilarni iloji boricha koʻproq
ommaviy-madaniy va toʻgarak ishlariga jalb etish orqali ularni dunyoqarashlarini,
qiziqish va ehtiyojlarini har tomonlama rivojlantirish, badiiy didini oʻstirish, shu
orqali malakaviy madaniyatini tarbiyalashdan iboratdir. Sinfdan tashqari musiqa
tarbiyasi ommaviy shaklida oʻquvchilar yalpi tarzda ishtirok etilaveradi. Bu shaklda
turli bayramlarga, musiqa boʻyicha koʻrik tanlovlarga, ijodiy uchrashuvlarga teatr va
konsertlarga jamoa boʻlib tushishi, «Alifbe» bayramlari, shoir, bastakor, qoʻshiqchihofizlar bilan uchrashuvlarga tayyorgarlik, qatnashish kabilar kiradi. Ammo
bularning har biriga bolalarni yoshi, qiziqishlariga qarab oldindan tayyorlab berish
kerak
boʻladi.
Toʻgaraklar
esa
maktab
oʻqituvchisining
imkoniyatlariga
(cholgʻuchilik, ijrochilik) qarab tuzilishi mumkin.
Maktablarda tuziladigan toʻgaraklar:
1. Xor.
2. Vokal-cholgʻu.
3. Ashula va raqs ansambli.
4. Vokal ansambli.
5. Cholgʻuchilar ansambllari (rubobchilar,dutorchilar,doirachilar va h.k).
6. Raqs.
Bu ishlarni tashkil etish musiqa oʻqituvchisining kasbiy tayyorgarligi va darajasiga
bogʻliq boʻladi. Har bir ommaviy tadbir va toʻgarak ishlarini yuksak badiiy did bilan
tashkil etish, tizimli asosda olib borish juda maʼsuliyat bilan ishlansa va bu ishga
alohida mehrni talab etadi.
Sinfdan tashqari musiqiy tarbiyaning asosiy maqsadi oʻquvchilarni iloji
boricha koʻproq ommaviy va toʻgarak ishlariga jalb etib, ularni dunyoqarashini har
tomonlama rivojlantirish, badiiy didini oʻstirish, tabiatga, Ona-Vatanga boʻlgan
mehr-muhabbatini oshirishdir. Mazkur maqsadni amalga oshirishda maktablarda
15
musiqa darslaridan tashqari, ommaviy va toʻgarak ishlari olib boriladi. Sinfdan
tashqari musiqa tarbiyasini ikki shakli mavjud.
1) Musiqa tarbiyasining ommaviy shakli.
2) Musiqa tarbiyasining toʻgarak shakli.
Sinfdan tashqari musiqa tarbiyasining ommaviy shaklida bolalarni musiqiy
uquvini tekshiruvdan oʻtkazmay, yalpi tarzda jalb etishni taqazo etadi. Bularga,
qoʻshiq bayramlari, «Musiqa haftaligi», «Oʻzbekiston Vatanimmanim», «Ilhom
chashmali» koʻrik-tanlovlaridan, ijodiy uchrashuvlar, teatr va konsertalarga sayohat,
«Alifbe» bayramlariga, shoir va bastakorlar bilan uchrashuvlar kiradi. Ammo,
bularning har biriga bolalarni yoshi, qiziqishiga qarab, oldindan tayyorlab borilishi
kerak. Bu tadbirlarni har birini yuksak badiiy did bilan tashkil etib, amalgaoshirish,
chinakam badiiy-musiqiy bayram ruhini kasb etish lozim. Musiqa oʻqituvchining
ommaviy ishlar rejasi, maktab maʼmuriyati tomonidan tasdiqlangan boʻlishi lozim.
Ommaviy, musiqiy ishlar rejasi, musiqa oʻqituvchisi va maktab maʼnaviy-maʼrifiy
ishlar mudiri, maktab yetakchisi bilan hamkorlikda, oʻquvchilarning yoshiga,
qiziqishiga qarab, bayramlar, uchrashuvlar, tadbirlarni hisobga olgan holda tuziladi.
Bunda oʻquvchilarning musiqiy uquvi, qobiliyati hisobga olinadi. Ommaviy musiqa
mashgʻulotlarining har biri aniq ishlab chiqilgan reja asosida amalga oshirilmogʻi
lozim. Bunda har bir mashgʻulot turiga qarab, uning asosiy maqsadi, xususiyati,
repertuar mazmuni, maktab imkoniyatlari, taklif etilgan mehmonlar hisobga olinib,
oʻquvchilar jalb etiladi. Toʻgarak ishlarini esa, ish rejasini musiqa oʻqituvchisining
oʻzi, oʻz hohishi va imkoniyatlariga qarab, mustaqil tarzda tuzadi. Oʻqituvchi
toʻgarak ishlariga oʻquvchilarni musiqiy qobiliyati, xohishistagi, qiziqishi, ovoziga
qarab tanlab oladi va turli toʻgaraklar tuzadi. Haftasiga 2- 3 bor toʻgarakni
guruhlarga boʻlib ishlaydi. Toʻgarak ishlarining asosi musiqa darsidir. Toʻgarak
ishlariga qobiliyatli, qiziquvchan, musiqa darslarida aktiv qatnashadigan oʻquvchilar
tanlab olinadi. Darsda har bir bolaning layoqati, qiziqishi hisobga olinib, u yoki bu
musiqa toʻgaragiga jalb etiladi. Toʻgarak faoliyati faollashtiradigan narsa – bu
maktab sahnasidir. Oʻquvchilar tadbirlarda, qoʻshiqlar, raqslar ijro etib, maktab
jamoasi oldida eʼtibor qozonib, tuman, shahar, respublika koʻrik-tanlovlarida
16
qatnashdilar. Bu ularni oʻz mehnatidan zavqlanishi histuygʻularni Ona-Vatanga
muhabbat, musiqa sanʼatiga hurmat, doʻstlari orasida mehr-muhabbat tuygʻusini
os5hirib boradi. Maktabdan tashqari musiqaviy tarbiya shakliga bolalar musiqa
maktablari, bolalar ijodiyot markazlari, oʻquvchilar saroylari, bolalar teatrlari,
muzeylar kiradi. Bolalar musiqa va sanʼat maktabi oʻquvchilarning qiziqishlari va
ehtiyojlariga koʻra, ularning ijodiy imkoniyatlariini yanada rivojlantirishga
yoʻnaltirilgan musiqa (fortepiano, torli cholgʻular, estrada-cholgʻu ijrochiligi, xalq
cholgʻulari, damli va zarbli cholgʻular, anʼanaviy cholgʻu ijrochiligi, anʼanaviy
xonandalik, akademik xonandalik, estrada xonandaligi) va sanʼat (xoreografiya,
teatr sanʼati, tasviriy va amaliy sanʼat) yoʻnalishlarida faoliyatini amalga oshiradi.
Oʻzbekiston taʼlim tizimining bosh maqsadi har tomonlama rivojlangan,
maʼnan boy, intellektual salohiyatli, jismonan sogʻlom va mustaqil fikrga ega
barkamol avlodni voyaga yetkazishdir. Bu ezgu maqsadga erishishda nafaqat dars
jarayonlari, balki oʻquvchilarning boʻsh vaqtini mazmunli tashkil etishga qaratilgan
darsdan tashqari mashgʻulotlar, xususan, raqs toʻgaraklari ham beqiyos ahamiyatga
ega. Raqs toʻgaraklari shaxsning koʻplab qirralarini ochishga va rivojlantirishga
xizmat qiluvchi kompleks yondashuvni taʼminlaydi.
Raqs – bu shunchaki harakat emas, balki organizm uchun juda foydali
jismoniy faoliyatdir. Raqs elementlarini bajarish davomida harakatlar uygʻunligi
(koordinatsiya), muvozanat saqlash qobiliyati rivojlanadi. Bu esa oʻquvchining
nafaqat sahnada, balki hayotda ham oʻzini erkin va ishonchli his qilishiga yordam
beradi. Raqs mashqlari mushaklar va boʻgʻimlarning egiluvchanligini oshiradi.
Murakkab va davomiy raqslarni ijro etish esa jismoniy chidamlilikni tarbiyalaydi.
Darsdan tashqari raqs toʻgaraklari – bu shunchaki vaqtichogʻlik emas, balki
Oʻzbekistonning kelajagi boʻlgan yosh avlodni jismonan baquvvat, maʼnan yetuk,
estetik didi nozik, ijodkor, oʻz milliy madaniyatini qadrlaydigan va jamiyatda faol
ishtirok eta oladigan barkamol shaxslar etib tarbiyalashning muhim va ajralmas
qismidir. Bunday toʻgaraklarni har tomonlama qoʻllab-quvvatlash va rivojlantirish
farzandlarimizning yorqin kelajagiga qoʻshilgan hissadir.
5
Sh. Jalilova. O'zbek raqsini o'qitish uslubiyoti .O'quv qo'llanma. – Toshkent, 2020. – 83–84-betlar.
17
II BOB.
MAKTABDAN VA DARSDAN TASHQARI TAʼLIM
Oʻzbek maʼrifatparvarlari, xususan, jadid bobolarimiz Abdulla Avloniy,
Mahmudxoʻja Behbudiy, Munavvarqori Abdurashidxonov kabi siymolar oʻz
davridayoq yoshlarga faqat kitobiy bilim berish emas, balki ularni axloqan pok,
hunarli, jismonan chiniqqan, oʻz millati va Vataniga sodiq insonlar etib tarbiyalash
gʻoyasini ilgari surganlar. Abdulla Avloniyning “Turkiy Guliston yoxud Axloq”
asarida taʼkidlanganidek, “Tarbiya biz uchun yo hayot – yo mamot, yo najot – yo
halokat, yo saodat – yo falokat masalasidir”. Bu fikrlar bugungi kunda ham oʻz
ahamiyatini yoʻqotmagan va zamonaviy taʼlim tizimida, ayniqsa, darsdan va
maktabdan tashqari faoliyatlarda oʻz aksini topmoqda.
Darsdan tashqari taʼlim – bu umumtaʼlim maktablari negizida, asosiy
darslardan soʻng oʻquvchilarning boʻsh vaqtini mazmunli tashkil etish, ularning turli
yoʻnalishlardagi qiziqish va isteʼdodlarini rivojlantirish maqsadida yoʻlga qoʻyilgan
pedagogik jarayondir. U majburiy dasturdan tashqarida, ixtiyoriylik asosida amalga
oshiriladi.Dars jarayonida oʻtilgan mavzularni mustahkamlash, ayrim fanlarga
chuqurroq qiziqish bildirgan oʻquvchilar uchun qoʻshimcha bilim olish imkoniyatini
yaratadi (masalan, matematika, fizika, chet tili, tarix fan toʻgaraklari). Bu
oʻquvchilarning ilmiy tafakkurini rivojlantiradi, ularni fan olimpiadalariga
tayyorlaydi.Darsda barcha oʻquvchilarga bir xil yondashish talab etilsa, toʻgarak
mashgʻulotlarida har bir bolaning individual qobiliyati, oʻzlashtirish darajasi va
qiziqishiga koʻproq eʼtibor qaratish mumkin boʻladi.Koʻplab toʻgaraklar (masalan,
texnik ijodkorlik, robototexnika, hunarmandchilik) nazariy bilimlarni amaliyot bilan
bogʻlashga, oʻquvchilarda hayotiy koʻnikmalarni shakllantirishga yordam beradi.
Maktabdagi turli klublar, oʻzini oʻzi boshqarish tizimlari, koʻrik-tanlovlar
oʻquvchilarda
yetakchilik
qobiliyatlarini,
jamoada
ishlash
malakasini,
tashabbuskorlikni rivojlantiradi.
Maktabdan tashqari taʼlim – bu taʼlim tizimining alohida boʻgʻini boʻlib, u
umumtaʼlim maktablaridan tashqarida faoliyat koʻrsatuvchi maxsus muassasalarda
amalga oshiriladi. Oʻzbekistonda bunday muassasalarning keng tarmogʻi yaratilgan:
18
"Barkamol Avlod" Bolalar maktablari - bu markazlar yoshlarning intellektual,
ijodiy va jismoniy salohiyatini rivojlantirishga qaratilgan koʻp tarmoqli
muassasalardir. Ular texnik ijodkorlik (robototexnika, aviamodelchilik, dasturlash),
badiiy ijodiyot (tasviriy sanʼat, kulolchilik, zardoʻzlik, musiqa, raqs), ekologiya va
oʻlkashunoslik, ijtimoiy-gumanitar yoʻnalishlarda keng qamrovli toʻgaraklarni taklif
etadi. Bu markazlar oʻquvchilarni kasbga yoʻnaltirishda ham muhim rol oʻynaydi.
Bolalar Musiqa va Sanʼat Maktablari - bu yerda bolalar musiqa (turli cholgʻu
asboblari, vokal, xor), tasviriy sanʼat, xoreografiya, teatr sanʼati boʻyicha
chuqurlashtirilgan bilim va koʻnikmalarga ega boʻladilar. Bu maktablar milliy
sanʼatimiz anʼanalarini saqlash va kelajak avlodga yetkazishda muhim vazifani
bajaradi. Oʻzbek adabiyoti va sanʼatida madaniyatga, musiqaga boʻlgan yuksak
ehtirom koʻplab asarlarda (masalan, Gʻafur Gʻulom, Oybek, Zulfiya sheʼriyatida)
oʻz ifodasini topgan boʻlib, bu maktablar ana shu qadriyatlarni yoshlar ongiga
singdirishga xizmat qiladi.Milliy raqs, musiqa, hunarmandchilik, tarix toʻgaraklari
orqali yoshlar ongiga milliy gʻurur, vatanparvarlik, ajdodlar merosiga hurmat
tuygʻulari singdiriladi. Jamoaviy faoliyat esa doʻstlik, oʻzaro yordam, halollik kabi
axloqiy sifatlarni tarbiyalaydi.
Oʻzbekistonda darsdan va maktabdan tashqari taʼlim tizimi yosh avlodni har
tomonlama rivojlantirish, ularning intellektual, ijodiy, jismoniy va maʼnaviy
salohiyatini yuzaga chiqarishning uzviy va ajralmas qismidir. Bu tizim nafaqat
bolaning shaxsiy kamoloti, balki butun jamiyat taraqqiyoti uchun xizmat qiladi.
Chunki bugungi kunda toʻgaraklarda bilim va hunar oʻrganayotgan, sport bilan
shugʻullanayotgan, sanʼat asarlaridan zavqlanayotgan yoshlar – ertangi kunning
bunyodkorlari, olimlari, sportchilari, sanʼatkorlari va Vatan himoyachilaridir. Shu
bois, bu tizimni yanada takomillashtirish, uning qamrovini kengaytirish, moddiytexnik bazasini mustahkamlash va malakali pedagog kadrlar bilan taʼminlash davlat
siyosatining ustuvor yoʻnalishlaridan biri boʻlib qolishi zarur. Zero, barkamol avlod
– Oʻzbekistonning buyuk kelajagining mustahkam poydevoridir.
19
2.1. Raqs toʻgaraklari tashkil qilish
Mamlakatimizda milliy va umumbashariy ahamiyatga molik milliy raqs
sanʼatini yanada yuksak mavqega koʻtarishga xizmat qiladigan, tarixiy ahamiyatga
ega islohotlar amalga oshirilmoqda. Milliy raqsimiz millat tarixini, ruhiyati, orzuumidlari va armonlarini aks ettiradigan sanʼat namunasi hisoblanadi. Uning tarixini
oʻrganish xalqning urf-odatlari, anʼanalarini, buguni va kelajagini oʻrganish, tadqiq
qilish demakdir. Akademiya ilmiy jamoasi saʼy-harakati milliy raqs millatning
oʻzligini, qadim orzu-umidlarini aks ettirishini yoshlarga tushuntirish milliy
raqslarimizni bebaho madaniy merosimiz, mamlakatimizning tashrif qogʻozlaridan
biri sifatida asrab-avaylashga qaratilgan. SHuningdek, oʻzbek raqs sanʼatini targʻib
qilishga, isteʼdodli talabalarning xorijdagi nufuzli oliy dargohlarda tahsil olishlariga,
bu borada xalqaro aloqalarni kuchaytirishga alohida eʼtibor berilmoqda. Ayni
kunlarda Oʻzbekiston davlat xoreografiya akademiyasida -Moskva davlat lingvistika
universiteti bilan oʻzaro hamkorlik haqida shartnoma tayyorlanmoqda. Zero, milliy
raqs sanʼatining madaniy hayotimizdagi oʻrnini belgilash, uning yoʻqolib
borayotgan turlarini tiklash va noyob namunalarini asrab-avaylash, yanada
rivojlantirish, dunyo miqyosida tanitish va targʻib qilish eng ustuvor vazifalardan
biridir.
Musiqa oʻqituvchisining ommaviy ishlar rejasi maktab maʼnaviy-maʼrifiy
ishlar mudiri, maktab yetakchisi bilan tanish boʻlgan holda turli bayram,
uchrashuvlar, tadbirlarni hisobga olgan holda tuziladi. Ommaviy musiqa
mashgʻulotlarining har biri aniq maqsad, aniq ishlab chiqilgan reja asosida amalga
oshirilmogʻi lozim. Bunda har tadbirni oʻz xususiyatlaridan kelib chiqib, ularga
oʻquvchilarni jalb qilish muhim payt hisoblanadi. Mashgʻulot turli xususiyati,
repertuar mazmuni, maktabning imkoniyatlari, taklif etiladigan mehmonlar hisobga
olinadi. Toʻgaraklar ish rejalar koʻproq musiqa oʻqituvchisi yoki toʻgarak
rahbarining imkoniyatlariga qarab tuziladi. Toʻgarak ishlariga jalb qilishda birinchi
galda oʻquvchilarni qiziqishi, cholgʻuchilik va ashulachilikka mos imkoniyatlari
(ovozi, diapozoni) eʼtiborga olinadi va ular guruhlarga boʻlinib, haftasiga 2-3 bor
mashgʻulotlar olib boradi. Toʻgarak faoliyatini koʻzga koʻrsatadigan, uni
20
samaradorligini belgilovchi narsa bu maktab sahnasidir. Oʻquvchilar tadbirlarda
qoʻshiqlar, raqslar, rollar ijro etib, maktab jamoasi oldida eʼtibor qozonadi, shahar,
tuman, viloyat, respublika koʻriktanlovlarida qatnashadilar. Bularning barchasi
ularning oʻz mehnatidan, zavqlanish, vatanga, tabiatga, hayotga, musiqa sanʼatiga
hurmat ruhida tarbiyalashga xizmat qiladi.
Soʻnggi yillarda milliy musiqiy boyliklarni tiklash, toʻplash, nashr qilish
hamda taʼlim-tarbiya maqsadlarida foydalanishning ilmiy-pedagogik asoslarini
oʻrganish boʻyicha eʼtiborga molik ishlar amalga oshirilmoqda. Qudratli tarbiyaviy
taʼsirchanlikka ega boʻlgan xalq musiqa ijodiyotidan taʼlim tizimida, xususan,
umumtaʼlim maktablarida dars va darsdan tashqari (turli madaniyommaviy tadbirlar,
badiiy havaskorlik toʻgaraklari, koʻrik-tanlovlarga tayyorgarlik va hokazo)
faoliyatlarda keng foydalanishni yanada kuchaytirish, birinchidan, taʼlim
mazmunini boyitsa, ikkinchidan, taʼlimning milliy negizini mustahkamlaydi.
Musiqa fanidan sinfdan tashqari ishlar, toʻgaraklarni tashkil etish insоn
shахsini хаr tоmоnlаmа uygʻun kamolotini tаʼminlаshdа sаnʼаtning jumlаdаn
musiqаning аhаmiyati kаttа. Zеrо sаnʼаt аsаrlаri vоsitаsidа kishining bаdiiy dunyo
kеngаyib mаʼnаviyati shаkillаnаdi. Maʼnaviyatni shаkillаntirishesа, dаvrning
muхim vаzifаsi bulib, uni хаl etish niхоyatdа dolzarb. Yurtbоshimiz tаʼkidlаgаnidеk,
«Mаʼnаviyat insonning, хаlqning, jаmiyatning, kuch qudrаtidir. U yoʻq jоydахеch
qаchоn bах-tu sаоdаt tаrаqqiyot boʻlmаydi. Sanʼat vоsitаsidа musiqа mаdаniyati,
bоlа shахsining maʼnaviyatini shаkllаntirishni izchil аmаlgа оshirishdа umumtаʼlim
maktablarning ayniqsa rоli juda kаttа.
Xoʻsh, umumtaʼlim maktablarida xalq musiqa ijodiyotini oʻrganishda
nimalarga eʼtibor berish, taʼlimiy va tarbiyaviy faoliyatni qanday tashkil qilish
maqsadga muvofiq boʻladi? Ushbu yoʻnalishdagi tadqiqiy izlanishlar quyidagi
pedagogik talab va mezonlar asosida ish tutish ijobiy natijalarga erishish imkonini
berishni koʻrsatdi:
1. Umumtaʼlim maktablarida darsdan tashqari faoliyatda xalq musiqa
ijodiyoti namunalaridan foydalanishda ularni maʼlum mezon va talablarga koʻra
tanlash muhim ahamiyatga ega. Bu oʻrinda:
21
a) xalq musiqa ijodiga mansub asarlarning har bir sinfning musiqiy mavzulari
(yil, chorak)ga va dastur talablariga mosligi;
b) asarlarning oʻquvchilarning musiqiy qiziqishi, qobiliyati va ijrochilik
imkoniyatlariga toʻgʻri kelishi;
d) tanlangan asarlar oʻquvchilarning musiqiy dunyoqarashi va tafakkurini,
pirovard natijada milliy madaniyatini shakllantirish nuqtayi nazaridan tarbiyaviy
taʼsirchanlikka ega boʻlishi;
e) oʻquvchilarda oʻqishga, mehnatga, ijodiy izlanish, ijtimoiy foydali ishlarga
ragʻbat uygʻotishi;
f) xalq musiqa ijodiyoti namunalarining hozirgi kunda ham ahamiyatini
yoʻqotmagan umumxalq bayramlari, madaniy-maʼrifiy va ommaviy tadbirlar
mavzulariga mosligi;
g) asarlarni oʻrganishda taʼlimning boshqa tarkibiy qismlarini (musiqa savodi,
musiqa adabiyoti, musiqa ijodkorligi) oʻzlashtirish uchun ahamiyatliligi yoki ijobiy
taʼsir koʻrsatish xususiyatiga egaligiga eʼtibor qaratilishi muhimdir.
2. Xalq musiqa ijodiyoti namunalaridan taʼlimiy va tarbiyaviy maqsadlarda
foydalanishda sinfda oʻrganilgan mavzularni mustahkamlash nuqtayi nazaridan
yondashish. Dars va darsdan tashqari jarayonda xalq musiqasi namunalarini
oʻrganish, ijro etish ishlari ular haqidagi tarixiy, adabiy, nazariy manbalardan imkon
qadar koʻproq foydalanish orqali amalga oshirilishi lozim. Bu pedagogik talab
musiqa darslarining asosiy faoliyat turlari mazmuni va mohiyatiga muvofiq holda
ish yuritishni nazarda tutadi. Yaʼni erkin tanlov asosida oʻrganilgan asar ayni
vaqtdagi asosiy maqsad va hal etilayotgan vazifalarga ijodiy yondashish xarakterida
boʻlishi lozim.
3. Darsdan tashqari faoliyatda oʻrganish uchun tanlab olingan namunalar
oʻquvchilarning anʼanaviy mumtoz va folklor yoʻnalishida mustaqil bilim olishga
boʻlgan talab va istaklariga mos kelishi va oʻqituvchi tomonidan mashgʻulotlarni
tashkil etishda eʼtiborda tutilishi lozim. Bu pedagogik sharoit oʻz mazmunida
oʻquvchilarning musiqiy iqtidor va qobiliyatlarini yuzagachiqarish uchun izchil va
maqsadli mashgʻulotlar olib borishni nazarda tutadi. Shuningdek, umumtaʼlim
22
maktablarida oʻquvchilarni dars va darsdan tashqari mashgʻulotlarga imkon qadar
keng va ommaviy jalb qilishni, sinfdan tashqari ishlarda oʻzaro aloqadorlikni
kuchaytirishni uqtiradi.
4. Xalq musiqa ijodiyotiga murojaat qilganda, ularning qaysi mahalliy
uslubga xosligi, janri, ijrodagi cholgʻular ishtiroki, raqs joʻrligi kabilarga eʼtibor
berish eng muhim shartlardan hisoblanmogʻi lozim. Chunki bu jihatlar xalq
musiqasining eng muhim xususiyatlarini aks ettiradi va oʻquvchilarning
umu6mmusiqiy biluv darajasining takomillashuviga, milliy musiqaning oʻziga xos
uslublarini, ijrochilik anʼanalarini chuqur oʻzlashtirishlariga ijobiy taʼsir etadi,
taʼkidlab oʻtilgan taʼlimiy va tarbiyaviy maqsadlarga erishishni kafolatlaydi.
5. Umumtaʼlim maktablarida musiqa oʻqituvchisi darsdan tashqari faoliyatda
oʻquvchilarni xalq musiqa ijodiyoti bilan tanishtirib borishga nazariy, amaliy va
uslubiy jihatdan doimiy ravishda tayyorgarlik koʻrib, oʻz bilim va malakalarini
oshirib
borishi
lozim.
Chunki
oʻqituvchi-murabbiyning
bu
faoliyatdagi
muvaffaqiyati uning xalq tarixi, madaniyati, urf-odatlari va anʼanalari, shuningdek,
musiqa sanʼati sohasida qanchalik keng bilim va malakaga ega ekanligiga hamda
shaxsiy namunasiga koʻp jihatdan bogʻliq boʻladi.Toʻgarak dasturlarining rangbarangligi, ular mazmunidagi yangiliklar oʻsmir yigit va qizlarning shaxs sifatida
shakllanishlari uchun yangi imkoniyatlar tugʻdiradi.
2.2.Milliy xalq raqslari
Milliy xalq raqslari har bir millatning oʻziga xos madaniyati, tarixi, ruhiyati va
turmush tarzini aks ettiruvchi bebaho xazinadir. Ular shunchaki koʻngilochar
mashgʻulot emas, balki xalqning quvonch-u tashvishlari, orzu umidlari, mehnat
jarayonlari va marosimlarini oʻzida mujassam etgan jonli sanʼat turidir. Dunyoning
har bir burchagida oʻziga xos milliy raqslar mavjud boʻlib, ularning har biri oʻsha
xalqning feʼl atvori, yashash sharoiti va estetik qarashlaridan darak beradi.
Ispaniyaning ehtirosli flamingosi, Irlandiyaning joʻshqin jigasi, Shotlandiyaning
G. Darxonova. To'garak mashg'ulotlarini tashkil etish . Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o'zbek
tili va adabiyoti universiteti maqolasi.
66
23
gʻururli togʻlik raqslari yoki Hindistonning murakkab mudralarga boy klassik
raqslari shular jumlasidandir.
Xalq raqslari odatda xalqning kundalik hayoti, diniy eʼtiqodlari, tabiat bilan
aloqasi va ijtimoiy anʼanalari bilan chambarchas bogʻliqdir. Ular koʻpincha toʻy,
bayram, diniy marosimlar yoki mavsumiy tadbirlar kabi muhim voqealar bilan birga
ijro etiladi. Xalq raqslari musiqiy hamrohliksiz yoki milliy cholgʻu asboblari
sadolari ostida ijro etilishi mumkin. Har bir xalqning raqslari oʻziga xos ritm, harakat
va estetikaga ega boʻlib, ular xalqning ruhiy dunyosini ochib beradi.
Yevropa xalq raqslari oʻzining joʻshqin ritmlari va guruh raqslari bilan
mashhur. Bu raqslar koʻpincha qishloq hayoti, sevgi hikoyalari yoki tarixiy voqealar
bilan bogʻliq.
Bugungi kunda dunyo xalq raqslari nafaqat oʻz xalqlari orasida, balki xalqaro
miqyosda ham muhim oʻrin tutadi. Koʻplab raqslar UNESCOning nomoddiy
madaniy meros roʻyxatiga kiritilgan, masalan, Argentina tango va Oʻzbekistonning
“Lazgi” raqsi. Xalq raqslari turli festivallar, shoular va madaniy tadbirlarda
namoyish etilib, xalqlar oʻrtasidagi doʻstlik va oʻzaro hurmatni mustahkamlaydi.
Xalq raqslari koʻpincha guruh boʻlib ijro etiladi, bu esa ijtimoiy birdamlik va
birlikni ifodalaydi. Baʼzi raqslarda erkaklar va ayollar alohida raqsga tushsa,
boshqalarida ular birgalikda ishtirok etadi. Liboslar ham raqsning muhim qismidir –
ular xalqning milliy kiyimlarini, ranglarini va naqshlarini aks ettiradi. Masalan,
ispaniyalik flamenko raqqosalari yorqin liboslar kiyadi, hind raqqosalari esa sari va
zargarlik buyumlari bilan bezanadi.
Bu raqslar avloddan avlodga oʻtib, sayqallanib, milliy oʻzlikni anglashning
muhim vositasiga aylanib kelgan. Ana shunday boy va rang-barang raqs merosiga
ega yurtlardan biri bu Oʻzbekistondir. Oʻzbek xalq raqslari oʻzining qadimiyligi,
janrlar xilma-xilligi, ijro uslublarining betakrorligi bilan ajralib turadi va Markaziy
Osiyo raqs sanʼatida muhim oʻrin egallaydi.
Oʻzbek xalq raqslarining ildizlari asrlar qaʼriga borib taqaladi. Ular xalqning
kundalik hayoti, mehnat faoliyati, mavsumiy oʻzgarishlar, diniy eʼtiqodlar va tarixiy
voqealar bilan chambarchas bogʻliq holda rivojlangan. Qadimgi devoriy suratlar,
24
arxeologik topilmalar va yozma manbalar Oʻzbekiston hududida raqs sanʼatining
qadimdan mavjud boʻlganligini tasdiqlaydi. Xalq sayillari, Navroʻz bayrami, hosil
yigʻim terimi, toʻy marosimlari, sumalak pishirish kabi anʼanaviy tadbirlar hech
qachon raqssiz oʻtmagan. Raqs odamlarni birlashtiruvchi, ularga ruhiy quvvat
bagʻishlovchi, jamoaviy kayfiyatni koʻtaruvchi vosita boʻlib xizmat qilgan. Oʻzbek
xalqining mehmondoʻstligi, kattalarga hurmat, samimiylik, hazil mutoyibaga
moyillik kabi xususiyatlari ham raqs harakatlarida oʻz ifodasini topgan7.
Oʻzbek xalq raqslari oʻzining musiqiy joʻrligi bilan ham ajralib turadi. Raqslar
odatda doira, nogʻora, surnay, karnay, nay, gʻijjak, rubob, dutor, tanbur kabi milliy
cholgʻu asboblari sadolari ostida ijro etiladi. Musiqa va raqs bir butunlikni tashkil
etib, bir birini toʻldiradi. Musiqa raqsning ritmini, surʼatini, kayfiyatini belgilab
bersa, raqs harakatlari musiqa ohanglarini gavdalantiradi. Ayniqsa, doiraning aniq
va joʻshqin zarblari oʻzbek raqslarining oʻzagini tashkil etadi desak mubolagʻa
boʻlmaydi.Oʻzbekistonda hududiy joylashuv, tarixiy rivojlanish va mahalliy
anʼanalarga koʻra bir biridan farq qiluvchi uchta yirik raqs maktabi shakllanganligi
ilmiy adabiyotlarda keng eʼtirof etiladi. Bular Fargʻona, Buxoro va Xorazm raqs
maktablaridir. Har bir maktab oʻzining ijro uslubi, harakatlar plastikasi, raqs
leksikasi, musiqa va liboslari bilan ajralib turadi.
Fargʻona raqs maktabi oʻzining nafisligi, mayinligi, lirikaga boyligi va
harakatlarning ravonligi bilan tavsiflanadi. Bu maktab raqslarida qoʻl harakatlariga
alohida
eʼtibor
beriladi.
Barmoqlarning
nozik
harakatlari,
bilaklarning
egiluvchanligi, "qayrilma qoʻl" deb ataluvchi oʻziga xos uslub Fargʻona raqslarining
jozibasini oshiradi. Yuz ifodalari, koʻz qarashlar orqali ichki kechinmalar, nozik his
tuygʻular mahorat bilan ifodalanadi. Yelkalar va gavda harakatlari odatda bosiq,
ammo maʼnodor boʻladi. Fargʻona vodiysining goʻzal tabiati, unumdor yerlari,
odamlarining muloyim tabiati bu raqslarda oʻz aksini topgandek. Bu maktabga
mansub eng mashhur raqslardan biri "Tanovar"dir. "Tanovar"ning bir nechta turi
mavjud boʻlib, ularning har biri oʻziga xos musiqa va kayfiyatga ega. Ular goh lirik
mahzunlikni, goh shodiyonalikni, goh mulohazakorlikni ifodalaydi. Shuningdek,
7
Saitova EY, Abrayqulova NE Xoreografiya va raqs san'ati asoslari . – Toshkent: Fan va texnologiya, 2015.
25
"Katta oʻyin" deb nomlangan, dastlab erkaklar tomonidan ijro etilgan salobatli va
viqorli raqs ham Fargʻona maktabining yorqin namunalaridandir. "Rohat",
"Dilxiroj", "Andijon polkasi" kabi shoʻx va joʻshqin raqslar ham Fargʻona vodiysida
keng tarqalgan. "Andijon polkasi" oʻzining tez surʼati, aniq harakatlari va koʻtarinki
ruh bilan ajralib turadi.
Buxoro raqs maktabi esa oʻzining keskin harakatlari, aniq nuqtalarda qotib
turishlari, murakkab oyoq harakatlari va ayniqsa, yelkalarning titratilishi yaʼni
"larzon" uslubi bilan farqlanadi. Bu raqslarda koʻproq ritmik aniqlik, baʼzan esa
hazilomuz yoki tantanavor kayfiyat ustunlik qiladi. Buxoro qadimdan yirik savdo va
madaniyat markazi boʻlganligi, amirlik saroylarida sanʼat rivojlanganligi raqs
uslubiga ham oʻz taʼsirini koʻrsatgan. Raqslarda ulugʻvorlik, baʼzan esa nozik did
bilan qilingan hazil elementlari uchraydi. Buxoro raqslari koʻpincha zardoʻzi
liboslar bilan ijro etiladi, bu esa ularga alohida hashamat bagʻishlaydi. "Buxorocha"
umumiy nomi ostida turli xil raqslar ijro etiladi. "Zang" raqsida qoʻngʻiroqchalar
taqilgan bilaguzuklar yordamida ritm yaratiladi. "Larzon" raqsi esa Buxoro
maktabining eng xarakterli belgisi boʻlgan yelka titratish mahoratini namoyish etadi.
Buxoro raqslari orasida ham lirik, ham shoʻx, ham marosimiy turlari mavjud.
Xorazm raqs maktabi oʻzining nihoyatda joʻshqinligi, shiddatli surʼati,
energiyaga toʻlaligi, keskin va chaqqon harakatlari bilan boshqa maktablardan
ajralib turadi. Xorazm raqslarida butun tana harakatga keladi. Oyoq harakatlari
murakkab va tez, sakrashlar, aylanishlar koʻp qoʻllaniladi. Qoʻl harakatlari ham
oʻziga xos boʻlib, baʼzan keskin, baʼzan esa titroq holatda boʻladi. Raqqos yoki
raqqosaning yuz ifodalari, nigohlari ham kuchli hissiyotni ifodalaydi. Bu
maktabning eng mashhur va dunyoga tanilgan raqsi bu "Lazgi"dir. "Lazgi" qadimiy
ildizlarga ega boʻlib, Xorazm xalqining ruhiyatini, kurashchanligini, hayotga
muhabbatini oʻzida mujassam etgan. Raqs odatda sekin va vazmin boshlanib, asta
sekin surʼati tezlashib boradi va eng yuqori choʻqqida joʻshqinlik va shiddat bilan
yakunlanadi. "Lazgi"ning turli xil variantlari mavjud boʻlib, ular musiqa, harakatlar
va hatto ijro etilish sabablariga koʻra farqlanishi mumkin. 2019 yilda "Xorazm raqsi
Lazgi" UNESCOning Insoniyat nomoddiy madaniy merosi reprezentativ roʻyxatiga
26
kiritilishi uning jahon miqyosidagi ahamiyatini koʻrsatadi. Xorazmda "Lazgi"dan
tashqari "Norim Norim", "Gala Gala", "Omon Yor" kabi boshqa koʻplab xalq
raqslari ham mavjud.
Oʻzbek xalq raqslari nafaqat uslubiy jihatdan, balki mavzu va mazmun
jihatid8an ham rang barangdir. Ular orasida mehnat jarayonlarini aks ettiruvchi
raqslar bor. Masalan, paxta terimini, ipak qurtini boqishni, gilam toʻqishni
ifodalovchi raqs harakatlari mavjud. Shuningdek, sevgi muhabbatni, tabiat
goʻzalligini madh etuvchi lirik raqslar keng tarqalgan. Toʻy marosimlari bilan
bogʻliq raqslar, masalan, kelin salom, yor yor aytish bilan bogʻliq raqs elementlari
ham uchraydi. Baʼzi raqslar tarixiy voqealarni yoki qahramonliklarni aks ettirsa,
boshqalari hazil mutoyiba, kulgili sahnalar asosiga qurilgan boʻladi.
Raqslarning vizual taʼsirchanligini oshirishda milliy liboslarning oʻrni
beqiyosdir. Har bir hududning oʻziga xos bichimdagi, rangdagi va bezakdagi
liboslari mavjud. Fargʻona vodiysida xon atlas va adrasdan tikilgan yorqin rangli
koʻylaklar, Buxoroda zardoʻzi choponlar va peshonabandlar, Xorazmda oʻziga xos
bosh kiyimlar va keng yubkalar raqsning muhim tarkibiy qismidir. Liboslar raqs
harakatlarini toʻldiradi, uning milliy koloritini kuchaytiradi va tomoshabinga estetik
zavq bagʻishlaydi.
Oʻzbek milliy xalq raqslari xalqimizning boy madaniy merosi, uning tarixiy
xotirasi va maʼnaviy qadriyatlarining yorqin ifodasidir. Fargʻona, Buxoro va
Xorazm kabi oʻziga xos raqs maktablarining mavjudligi, janr va mavzularning rang
barangligi, musiqa va liboslar bilan uygʻunligi oʻzbek raqs sanʼatining betakrorligini
taʼminlaydi. Bugungi kunda ham bu raqslar nafaqat sahnalarda professional
ijrochilar tomonidan namoyish etilmoqda, balki xalq orasida, toʻy va bayramlarda
sevib ijro etiladi. Yosh avlodga raqs sanʼatini oʻrgatish, uni asrab avaylash va kelajak
avlodlarga yetkazish
mustaqil
Oʻzbekiston
madaniy siyosatining
muhim
yoʻnalishlaridan biridir. Oʻzbek xalq raqslari milliy gʻururimiz, oʻzligimiz timsoli
boʻlib, jahon madaniyati xazinasiga qoʻshilgan munosib hissadir.
8
Lazgi: Xorazm raqs san'ati . – Toshkent: O‘zbekiston davlat xoreografiya akademiyasi nashriyoti, 2020.
27
Mamlakatimizda milliy va umumbashariy ahamiyatga molik milliy raqs
sanʼatini yanada yuksak mavqega koʻtarishga xizmat qiladigan, tarixiy ahamiyatga
ega islohotlar amalga oshirilmoqda. Milliy raqsimiz millat tarixini, ruhiyati, orzuumidlari va armonlarini aks ettiradigan sanʼat namunasi hisoblanadi. Uning tarixini
oʻrganish xalqning urf-odatlari, anʼanalarini, buguni va kelajagini oʻrganish, tadqiq
qilish demakdir. Akademiya ilmiy jamoasi saʼy-harakati milliy raqs millatning
oʻzligini, qadim orzu-umidlarini aks ettirishini yoshlarga tushuntirish milliy
raqslarimizni bebaho madaniy merosimiz, mamlakatimizning tashrif qogʻozlaridan
biri sifatida asrab-avaylashga qaratilgan. SHuningdek, oʻzbek raqs sanʼatini targʻib
qilishga, isteʼdodli talabalarning xorijdagi nufuzli oliy dargohlarda tahsil olishlariga,
bu borada xalqaro aloqalarni kuchaytirishga alohida eʼtibor berilmoqda. Ayni
kunlarda Oʻzbekiston davlat xoreografiya akademiyasida Moskva davlat lingvistika
universiteti bilan oʻzaro hamkorlik haqida shartnoma tayyorlanmoqda. Zero, milliy
raqs sanʼatining madaniy hayotimizdagi oʻrnini belgilash, uning yoʻqolib
borayotgan turlarini tiklash va noyob namunalarini asrab-avaylash, yanada
rivojlantirish, dunyo miqyosida tanitish va targʻib qilish eng ustuvor vazifalardan
biridir.
28
Xulosa
Raqs toʻgaraklarini tashkil etish yosh avlodni har tomonlama barkamol etib
tarbiyalashning eng samarali yoʻllaridan biridir. Ushbu toʻgaraklar oʻquvchilarda
nafaqat jismoniy chiniqish va tana harakatlarini boshqarish koʻnikmalarini
shakllantiradi, balki ularning estetik didini yuksaltirish, sanʼatga boʻlgan
muhabbatini uygʻotish hamda ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishda muhim oʻrin
tutadi. Raqs mashgʻulotlari bolalarning ritm tuygʻusini, musiqani his etish
qobiliyatini oshiradi, shuningdek, ularda oʻziga ishonch, sahna madaniyati va oʻzini
ifodalash koʻnikmalarini shakllantiradi.
Raqs toʻgaraklari maktab taʼlimi tizimida darsdan tashqari mashgʻulotlar sifatida
yoki maxsus ixtisoslashgan markazlarda tashkil etilishi mumkin. Darsdan tashqari
toʻgaraklar oʻquvchilarning boʻsh vaqtini unumli va mazmunli oʻtkazish, ularni turli
salbiy illatlardan himoya qilish va ijtimoiy moslashuvini kuchaytirishga xizmat
qiladi. Maktabdan tashqari ixtisoslashgan toʻgaraklar esa raqs sanʼatining muayyan
yoʻnalishlarini chuqur oʻrganish, professional mahoratni oshirish uchun keng
imkoniyatlar yaratadi.
Milliy xalq raqslarini oʻrganish esa raqs toʻgaraklarining madaniy jihatdan
eng qimmatli yoʻnalishlaridan biridir. Oʻzbek xalqining boy madaniy merosini,
tarixini va anʼanalarini yosh avlodga yetkazishda milliy raqslarning oʻrni beqiyos.
Fargʻona, Xorazm, Buxoro raqs maktablarining oʻziga xos uslublari, nafis
harakatlari va maʼnolari orqali yoshlarda milliy gʻurur, vatanparvarlik tuygʻusi
shakllanadi va ularning milliy oʻzlikni anglash jarayoni kuchayadi. Milliy
raqslarimiz xalqimizning oʻziga xos ruhiyati va oʻtmishini aks ettiradi. Raqs
toʻgaraklarini samarali tashkil etish uchun bir qator shartlarga rioya qilish lozim.
Xulosa qilib aytganda, raqs toʻgaraklari yoshlar tarbiyasida, ularning ijodiy
salohiyatini yuzaga chiqarishda va milliy madaniyatimizni asrab-avaylashda asosiy
ustunlardan biri boʻlib qolmoqda. Ularning faoliyatini doimiy qoʻllab-quvvatlash va
rivojlantirish jamiyatimizning muhim vazifasidir.
Raqs bolalarning hissiy dunyosini boyitishga xizmat qiladi. Musiqa ohangiga
moslashish orqali ular o‘z ichki kechinmalarini — xursandchilik, hayajon yoki
29
g‘am-alam kabi tuyg‘ularni ifoda etishni o‘rganadilar. Bu esa hissiy intellektning
rivojlanishiga yordam beradi. Raqs mashg‘ulotlari stressni yengillashtirishga,
ortiqcha energiyani sarflashga va ijobiy quvvat (yoki kuch) baxsh etishga yordam
beradi. Yangi harakatlarni (yoki raqsni) o‘rganish, sahna ko‘rinishlarida qatnashish
bolaning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi. U o‘z tanasini boshqarishni o‘rganadi,
bu jarayon (yoki muntazam mashg‘ulotlar) esa sabr-toqat va intizomni
shakllantiradi. Bu esa hayotda aniq maqsad sari intilish ko‘nikmasini rivojlantirishga
xizmat qiladi.
Raqs to'garaklari, ayniqsa guruhli mashg'ulotlar orqali, bolalarda jamoada
ishlash, bir-birini tinglash va qo'llab-quvvatlash kabi muhim ijtimoiy ko'nikmalarni
to'g'ri shakllantiradi. Harakatlar orqali olib boriladigan so'zsiz muloqot va
tengdoshlar bilan bevosita aloqalar ijtimoiy moslashuv jarayonini osonlashtiradi.
Bunda bolalar hurmat, empatiya va hamdardlik kabi insoniy fazilatlarni ham o'z
jamoasi (ichida) o'rganadilar (yoki rivojlantiradilar).
Bolalarning raqs san'ati bilan shug'ullanishi har bir mamlakat madaniyatiga
xos xususiyatlarga ega bo'lib, bu borada chet el (xususan, G'arb mamlakatlari) va
O'zbekiston yoshlari o'rtasida ba'zi yondashuv farqlari kuzatiladi. G'arb
mamlakatlarida bolalar ko'pincha erta yoshdan klassik balet, zamonaviy raqs yoki
xip-xop kabi turli raqs yo'nalishlarida shug'ullanadilar. Bunda shaxsiy erkinlik va
individuallikka ko'proq urg'u beriladi hamda raqs ijodiy o'zini ifoda etishning muhim
vositasi sifatida qaraladi.
O'zbekistonda esa raqs san'ati xalq madaniyatining azaliy va ajralmas
qismidir. Bolalar dastavval milliy raqslar bilan tanishib, boy madaniy merosni
o'zlashtiradilar. Bu jarayonda ustoz-shogird an'analari muhim o'rin tutadi va kuchli
saqlanib qolgan. Shu bilan birga, so'nggi yillarda bolalar va o'smirlar o'rtasida
zamonaviy raqs turlari ham jadal ommalashib bormoqda. Bu holat yosh avlodning
ijodiy imkoniyatlarini yanada kengaytirib, o'zbek raqs san'atiga yangicha ohanglar,
uslublar va yondashuvlar olib kirmoqda.
30
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 4-noyabrdagi PF-5863sonli
“Sanʼat
va
madaniyatni
rivojlantirishga
doir
chora-tadbirlar
toʻgʻrisida”gi Farmoni.
2. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 4-fevraldagi PQ-4584-son
qarori.
3. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yildagi “Raqs sanʼatini
tuzatishni malaka chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi PQ-88-son qarori.
4. Sh. Jalilova. Oʻzbek raqsini oʻqitish uslubiyoti .Oʻquv qoʻllanma. – Toshkent,
2020. – 83–84-betlar.
5. Sharipova G. 2006. Musiqa va uni oʻqitish metodikasi. – Toshkent.
6. Nurmatov va boshqalar. 2002. 1–3-sinf "Musiqa" darsliklari. – Toshkent.
7. Saitova E.Y., Abrayqulova N.E. 2015. Xoreografiya va raqs sanʼati asoslari.
– Toshkent: Fan va texnologiya.
8. Oʻzbekiston davlat xoreografiya akademiyasi. 2020. Lazgi: Xorazm raqs
sanʼati. – Toshkent: Oʻzbekiston davlat xoreografiya akademiyasi nashriyoti.
9. Ismoilov T.X. 2021. Musiqiy oqimlar va rus klassik musiqasining
shakllanishi. // Vestnik magistratura, №5 (116).
10.Darxonova G. (sanasi ko‘rsatilmagan). Toʻgarak mashgʻulotlarini tashkil
etish. – Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat oʻzbek tili va adabiyoti
universiteti maqolasi.
11.Oʻzbekiston davlat xoreografiya akademiyasi. (sanasi ko‘rsatilmagan).
Xoreografiya boʻyicha ilmiy tadqiqot, darsliklar va uslubiy qoʻllanmalar.
Sayt: http://xoreografiya.uz
12.Oʻzbek raqs va madaniyati portali. (sanasi ko‘rsatilmagan). Raqs va
madaniyatni rivojlantirishga bagʻishlangan resurslar, yangiliklar va
tadbirlar. Sayt: http://raqs.uz
31