Kurs ishi yuzi
1
Mavzu: Musiqa taʼlim tarbiyasining maqsad va vazifalari
MUNDARIJA
Kirish ......................................................................................................................... 3
I BOB. MUSIQA TAʼLIM-TARBIYASINING UMUMIY ASOSLARI ................. 5
1.1. Musiqa sanʼatining inson hayotidagi oʻrni va uning yosh avlod maʼnaviyatini
yuksaltirishdagi ahamiyati......................................................................................... 5
1.2. Musiqa taʼlim-tarbiyasi tushunchasi va uning pedagogik jarayondagi oʻziga
xos xususiyatlari. ..................................................................................................... 14
II BOB. MUSIQA TAʼLIM-TARBIYASINING ASOSIY MAQSAD VA
VAZIFALARI .......................................................................................................... 18
2.1. Musiqa taʼlim-tarbiyasining bosh maqsadi – barkamol shaxsni shakllantirish
va uning tarkibiy maqsadlari ................................................................................... 18
2.2. Musiqa taʼlim-tarbiyasining asosiy vazifalari: musiqiy qobiliyatlarni
rivojlantirish (tinglash, ijro etish, ijod qilish) va musiqiy madaniyatni singdirish. 26
XULOSA ................................................................................................................. 33
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyhati ......................................................................... 35
2
Kirish
Mavzuning dolzarbligi. Yangilanayotgan Oʻzbekiston sharoitida yosh
avlodning maʼnaviy-axloqiy tarbiyasiga, ularning har tomonlama barkamol shaxs
sifatida voyaga yetishiga alohida eʼtibor qaratilmoqda. Bu jarayonda sanʼatning,
xususan, musiqa sanʼatining oʻrni beqiyosdir. Musiqa nafaqat inson hissiyotlariga
taʼsir etuvchi kuchli vosita, balki yoshlarning estetik didini, dunyoqarashini, ijodiy
qobiliyatlarini shakllantiruvchi, milliy va umuminsoniy qadriyatlarni singdiruvchi
muhim omil hisoblanadi. Taʼlim tizimida amalga oshirilayotgan islohotlar musiqa
taʼlim-tarbiyasining mazmuni, maqsadi va vazifalarini zamon talablariga mos
ravishda qayta koʻrib chiqishni taqozo etmoqda. Shu nuqtayi nazardan, musiqa
taʼlim-tarbiyasining maqsad va vazifalarini chuqur oʻrganish va ilmiy asoslab berish
bugungi kun pedagogikasining dolzarb masalalaridan biridir.
Musiqa nafaqat inson hissiyotlariga bevosita taʼsir etuvchi, uning qalbiga
zavq bagʻishlovchi va estetik lazzat beruvchi kuchli vosita, balki undan ham kengroq
maʼnoda, yoshlarning estetik didini noziklashtiruvchi, ularning dunyoqarashini
kengaytiruvchi, ijodiy qobiliyatlarini yuzaga chiqaruvchi va rivojlantiruvchi, eng
muhimi, milliy oʻzlikni anglash tuygʻularini tarbiyalovchi hamda umuminsoniy
qadriyatlarni singdiruvchi muhim omil sifatida namoyon boʻladi. Musiqa orqali
yoshlar oʻz xalqining boy madaniy merosi, tarixi, anʼanalari bilan yaqindan
tanishadilar, shu bilan birga, jahon musiqa madaniyatining eng sara namunalaridan
bahramand boʻlib, oʻz maʼnaviy olamlarini boyitadilar. Bu esa oʻz navbatida, ularda
bagʻrikenglik, oʻzga madaniyatlarga hurmat va millatlararo totuvlik kabi
fazilatlarning shakllanishiga xizmat qiladi.
Bugungi kunda mamlakatimiz taʼlim tizimida amalga oshirilayotgan tub
islohotlar, oʻquv dasturlari va metodologiyalarining yangilanayotgani musiqa
taʼlim-tarbiyasining mazmuni, maqsadi va vazifalarini zamon talablariga mos
ravishda qayta koʻrib chiqishni, uni yanada takomillashtirishni taqozo etmoqda.
Globallashuv jarayonlari kuchayib borayotgan, axborot oqimi shiddatli tus
olayotgan hozirgi davrda yoshlarni turli salbiy taʼsirlardan himoya qilish, ularning
maʼnaviy immunitetini kuchaytirishda musiqa taʼlimining roli yanada ortib
3
bormoqda. Shu nuqtayi nazardan, umumtaʼlim maktablarida musiqa taʼlimtarbiyasining maqsad va vazifalarini pedagogika va psixologiya fanlarining soʻnggi
yutuqlari asosida chuqur oʻrganish, ularni ilmiy jihatdan asoslab berish hamda
amaliyotga tatbiq etishning samarali yoʻllarini izlash bugungi kun pedagogikasining
eng dolzarb va muhim masalalaridan biri hisoblanadi. Mazkur masala yechimi
nafaqat musiqa pedagogikasi nazariyasini boyitishga, balki umumiy oʻrta taʼlim
tizimida maʼnaviy-maʼrifiy ishlarning sifatini oshirishga ham xizmat qiladi.
Kurs ishining maqsadi. Musiqa taʼlim-tarbiyasining nazariy asoslarini tahlil
qilish, uning zamonaviy jamiyatdagi oʻrni, asosiy maqsad va vazifalarini ilmiy
jihatdan yoritib berishdan iborat.
Kurs ishining obyekti. Umumiy oʻrta taʼlim maktablarida musiqa taʼlimtarbiyasi jarayoni.
Kurs ishining predmeti. Musiqa taʼlim-tarbiyasining maqsadi va vazifalari
hamda ularni amalga oshirishning pedagogik asoslari.
Kurs ishining nazariy va amaliy ahamiyati. Tadqiqot natijalari musiqa
pedagogikasi nazariyasini maʼlum darajada boyitishga xizmat qiladi. Kurs ishidan
olingan xulosalar va tavsiyalar umumiy oʻrta taʼlim maktablari musiqa
oʻqituvchilari, pedagogika yoʻnalishidagi oliy oʻquv yurtlari talabalari hamda soha
mutaxassislari uchun amaliy qoʻllanma sifatida foydalanilishi mumkin.
Kurs ishning tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, 4 paragraf, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar roʻyxatidan iborat. Birinchi bobda musiqa taʼlimtarbiyasining umumiy asoslari koʻrib chiqilgan boʻlsa, ikkinchi bobda uning asosiy
maqsad va vazifalari batafsil tahlil qilingan.
4
I BOB. MUSIQA TAʼLIM-TARBIYASINING UMUMIY ASOSLARI
1.1. Musiqa sanʼatining inson hayotidagi oʻrni va uning yosh avlod
maʼnaviyatini yuksaltirishdagi ahamiyati.
Insoniyat tamadduni tarixiga nazar tashlar ekanmiz, musiqa sanʼatining
odamzod hayotida hamisha muhim oʻrin egallab kelganiga guvoh boʻlamiz. U
shunchaki vaqtichogʻlik yoki koʻngilxushlik vositasi emas, balki inson ruhiyatining
eng nozik torlariga taʼsir koʻrsatuvchi, uning maʼnaviy olamini boyituvchi,
ezgulikka undovchi qudratli kuchdir. Musiqa – til, din, irq tanlamaydigan, qalblarni
qalblarga bogʻlaydigan universal til sifatida hamisha qadrlangan. U goh ona allasi
misol mehrga toʻyingan, goh dostonlarda mardlik va jasoratga undagan, goh yorqin
kuy va qoʻshiqlarda hayotga muhabbatni tarannum etgan. Binobarin, musiqa
sanʼatining inson hayotidagi oʻrni va uning, ayniqsa, yosh avlod maʼnaviyatini
yuksaltirishdagi ahamiyatini chuqur anglash, bugungi globallashuv davrida yanada
muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Musiqa (yunoncha μουσική — ilhom parilari sanʼati) — tovush sanʼatidir;
musiqiy asarga nisbatan ham musiqa atamasi qoʻllanishi mumkin.
Musiqaning inson hayotidagi roli, avvalo, uning ruhiy-emotsional taʼsirida
namoyon boʻladi. Inson oʻz quvonchini, qaygʻusini, orzu-umidlarini, ichki
kechinmalarini soʻz bilan ifodalashga qiynalgan paytlarda musiqa yordamga keladi.
Maʼyus kuylar dardga malham boʻlsa, shoʻx navolar ruhni koʻtaradi, ilhom
bagʻishlaydi. Musiqa tinglash jarayonida inson miyasida murakkab neyrokimyoviy
jarayonlar sodir boʻlib, bu kayfiyatning yaxshilanishiga, stress va charchoqning
kamayishiga
olib
keladi1.
Qadimdan
tabiblar
musiqaning
shifobaxsh
xususiyatlaridan unumli foydalanganlar. Abu Nasr Forobiy, Abu Ali ibn Sino kabi
ulugʻ allomalarimizning asarlarida musiqaning inson salomatligiga, ruhiyatiga
ijobiy taʼsiri haqida qimmatli fikrlar bayon etilgan. Forobiy oʻzining “Musiqa haqida
katta kitob” asarida kuy va ohanglarning insonning turli hissiy holatlariga mos
kelishini, maʼlum bir musiqiy pardalar orqali ruhni tinchlantirish yoki aksincha,
1
G‘ofurov, U. (2020). Musiqa terapiyasining zamonaviy yondashuvlari. Toshkent: Tibbiyot nashriyoti.
5
joʻshqinlantirish mumkinligini ilmiy asoslab bergan2. Bu ham musiqaning
shunchaki sanʼat turi emas, balki insonning ham jismoniy, ham maʼnaviy
salomatligiga daxldor hodisa ekanligini koʻrsatadi.
Bundan tashqari, musiqa kognitiv qobiliyatlarning rivojlanishiga ham sezilarli
hissa qoʻshadi. Musiqa bilan muntazam shugʻullanish, musiqa asarlarini tinglash va
tahlil qilish xotirani mustahkamlaydi, diqqatni jamlash qobiliyatini oshiradi, ijodiy
va tanqidiy fikrlashni ragʻbatlantiradi. Musiqiy asarlarning murakkab tuzilishi,
ritmik va garmonik uygʻunliklari inson tafakkuridan yuksak darajadagi faollikni
talab etadi. Ayniqsa, yoshlikdan musiqa bilan oshno boʻlish bolalarning intellektual
salohiyatini oshirishda muhim omil boʻlib xizmat qiladi3. Koʻplab tadqiqotlar shuni
koʻrsatadiki, musiqa taʼlimi olgan bolalar boshqa fanlarni oʻzlashtirishda ham
yuqori natijalarga erishadilar. Chunki musiqa nafaqat hissiyotlarni, balki aql-idrokni
ham charxlaydi.
Musiqaning ijtimoiy ahamiyati ham beqiyosdir. U odamlarni birlashtiradi,
ular oʻrtasida hamjihatlik va hamdardlik tuygʻularini mustahkamlaydi. Milliy
bayramlar, tantanali marosimlar, xalq sayillari musiqasiz oʻtmaydi. Birgalikda
qoʻshiq kuylash, musiqiy chiqishlarni tomosha qilish jamoaviylik hissini
kuchaytiradi, ijtimoiy aloqalarni mustahkamlaydi. Musiqa orqali turli madaniyatlar
oʻrtasida muloqot oʻrnatiladi, xalqlar bir-birlarining maʼnaviy boyliklari bilan
tanishadilar. Bu esa oʻz navbatida bagʻrikenglik, oʻzga madaniyatlarga hurmat kabi
fazilatlarning shakllanishiga zamin yaratadi. Oʻzbek xalqining boy musiqiy merosi
– Shashmaqom, Katta ashula, dostonchilik sanʼati kabi noyob durdonalari
YUNESKO tomonidan insoniyatning nomoddiy madaniy merosi sifatida eʼtirof
etilgani ham buning yaqqol dalilidir. Bu sanʼat turlari nafaqat milliy gʻururimiz,
balki jahon hamjamiyatini oʻzbek xalqining boy maʼnaviyati bilan tanishtiruvchi
vositadir.
Endi musiqa sanʼatining yosh avlod maʼnaviyatini yuksaltirishdagi
ahamiyatiga batafsilroq toʻxtaladigan boʻlsak, bu borada uning imkoniyatlari
2
3
Forobiy, A. (1993). Musiqa ilmi haqida katta kitob. Toshkent: Fan.
Roziyev, M. (2019). Bola rivojida musiqaning o‘rni. Samarqand: Ilm ziyo.
6
cheksiz ekanligini alohida taʼkidlash lozim. Maʼnaviyat – bu insonning ichki
dunyosi, axloqiy qiyofasi, eʼtiqodi, dunyoqarashi, Vataniga, xalqiga, milliy va
umuminsoniy qadriyatlarga boʻlgan munosabatini oʻzida mujassam etgan murakkab
tushunchadir. Yosh avlod maʼnaviyatini yuksaltirish esa jamiyat taraqqiyotining
asosiy shartlaridan biridir.
Birinchidan, musiqa yoshlarda estetik didni tarbiyalaydi. Goʻzal va mazmunli
musiqiy asarlarni tinglash orqali yoshlar nafosat olamiga oshno boʻladilar,
goʻzallikni his qilishni, uni qadrlashni oʻrganadilar. Bu esa oʻz navbatida ularning
dunyoqarashini kengaytiradi, hayotga ijodiy yondashishga undaydi. Yuksak badiiy
saviyadagi musiqa yoshlarni sayoz, maʼnaviyatsiz “ommaviy madaniyat”ning salbiy
taʼsiridan himoya qilishda muhim qalqon vazifasini oʻtaydi. Oʻzbekiston
Respublikasining Birinchi Prezidenti Islom Karimov taʼkidlaganidek, “Adabiyot va
sanʼat,
madaniyat
sogʻlom
avlodni
tarbiyalashning,
xalq
maʼnaviyatini
yuksaltirishning qudratli vositasidir”. Bu fikrlar musiqa sanʼatining yoshlar
tarbiyasidagi oʻrnini yaqqol koʻrsatib beradi.
Ikkinchidan, musiqa axloqiy tarbiyaning muhim vositasidir. Vatanni madh
etuvchi qoʻshiqlar, qahramonlikni ulugʻlovchi kuylar, insoniy fazilatlarni tarannum
etuvchi musiqiy asarlar yoshlar qalbida vatanparvarlik, mardlik, halollik,
mehnatsevarlik, insonparvarlik kabi yuksak axloqiy sifatlarni shakllantirishga
xizmat qiladi. Xalq ogʻzaki ijodining bir qismi boʻlgan alla, laparlar, oʻlanlar, yoryorlar va boshqa koʻplab janrlar oʻzida xalqning pand-nasihatlari, hayotiy tajribalari,
axloqiy meʼyorlarini mujassam etgan. Ularni oʻrganish va ijro etish yosh avlodning
milliy oʻzligini anglashi, xalq anʼanalariga hurmat ruhida tarbiyalanishiga yordam
beradi4.
Uchinchidan,
musiqa
intellektual
salohiyatni
oshiradi.
Yuqorida
taʼkidlanganidek, musiqa murakkab aqliy faoliyatni talab etadi. Musiqiy asarlarning
shakli, janri, uslubi, garmoniyasi, polifoniyasi kabi jihatlarini tushunish, ularni tahlil
qila olish yoshlarning intellektual jihatdan oʻsishiga turtki boʻladi. Musiqa tarixi,
4
Xolmatova, D. (2021). O‘zbek xalq musiqasining tarbiyaviy ahamiyati. – Ma’naviyat va Ma’rifat, №6.
7
nazariyasi, turli xalqlar musiqasini oʻrganish esa ularning umumiy madaniy
saviyasini oshiradi, dunyoqarashini kengaytiradi.
Toʻrtinchidan, musiqa yoshlarda hissiy intellektni, yaʼni oʻz hissiyotlarini
anglash, boshqarish va boshqalarning hissiyotlarini tushunish qobiliyatini
rivojlantiradi. Turli xarakterdagi musiqiy asarlarni tinglash orqali yoshlar insoniy
kechinmalarning keng qamrovini his etadilar, empatiya tuygʻusini oʻzlarida
shakllantiradilar. Bu esa ularning ijtimoiy moslashuvini osonlashtiradi, boshqalar
bilan samarali muloqot oʻrnatishlariga yordam beradi5.
Beshinchidan, musiqa vatanparvarlik tarbiyasida muhim oʻrin tutadi. Davlat
madhiyasi, Vatanni, mustaqillikni, tinchlikni ulugʻlovchi qoʻshiqlar yoshlar qalbida
oʻz
Vataniga
muhabbat,
uning
taqdiriga
daxldorlik
hissini
uygʻotadi.
Oʻzbekistonning boy musiqiy merosi – maqomlar, katta ashulalar, xalq qoʻshiqlari
va dostonlari yosh avlodni ota-bobolarimizning buyuk madaniyati bilan tanishtiradi,
ularda milliy gʻurur va iftixor tuygʻularini shakllantiradi. Bu merosni asrab-avaylash
va kelajak avlodlarga yetkazish har bir yosh Oʻzbekiston fuqarosining muqaddas
burchi ekanligini anglashiga yordam beradi.
Oltinchidan, musiqa yoshlarni milliy ruhda tarbiyalashda, ularning oʻzligini
anglashi uchun zamin yaratadi. Har bir xalqning musiqasi uning tarixi, turmush tarzi,
urf-odatlari, qadriyatlari bilan chambarchas bogʻliq. Yoshlar oʻz milliy musiqasini
oʻrganar ekan, oʻz xalqining maʼnaviy ildizlariga yaqinlashadi. Bu esa ularning
boshqa madaniyatlarga hurmat bilan qaragan holda, oʻz milliy qadriyatlarini asrab
qolishlariga yordam beradi. Ayniqsa, hozirgi globallashuv sharoitida, turli xil
"ommaviy madaniyat" namunalari yoshlar ongiga faol taʼsir koʻrsatayotgan bir
paytda, milliy musiqa sanʼatini targʻib qilish, uni yoshlar orasida ommalashtirish
oʻta muhim vazifadir.
Yettinchidan, musiqa ijodkorlik qobiliyatini rivojlantiradi. Musiqa bilan
shugʻullanish, cholgʻu asboblarida kuy ijro etish, qoʻshiq aytish yoki hatto musiqa
tinglab, undan ilhomlanib boshqa sanʼat turlari bilan shugʻullanish (rasm chizish,
5
Normurodova, M. (2023). Hissiy intellekt va musiqa psixologiyasi. Toshkent: O‘qituvchi.
8
sheʼr yozish) yoshlarning ijodiy salohiyatini ochishga yordam beradi. Ijodiy fikrlash
esa har qanday sohada muvaffaqiyatga erishishning muhim shartidir. Bugungi kunda
respublikamizda tashkil etilayotgan musiqa va sanʼat maktablari, turli ijodiy
tanlovlar va festivallar aynan shu maqsadga xizmat qilmoqda.
Musiqa sanʼati paydo boʻlgandan boshlab bugungi kungacha ikki yoʻnalishda
rivojlangan, degan fikr oʻrinli. Birinchi yoʻnalish - xalq musiqiy ijodi. Ikkinchi
yoʻnalish - kompozitorlik ijodi. Qadimda xalq orasida xonanda va sozandalar
yashagan. Ular kuy va qoʻshiqlar yaratganlar. Bu asarlar nota yozuvi boʻlmaganligi
sababli ogʻizdan-ogʻizga oʻtib bizgacha etib kelgan. Kim yaratganligi nomaʼlum
boʻlgani sababli bu asarlarni xalq musiqiy ijodining mahsuli deyiladi.
Maʼlumki yaratuvchanlik, ijod, insonga xos fazilatdir. Har bir avlod kuy va
qoʻshiqlarga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritgani uchun bu asarlar xalqniki degan
fikr asoslidir. Kompozitorlik ijodi nota yozuvi paydo boʻlgandan soʻng rivojlangan.
Kompozitorlar oʻz asarlarini nota bilan yozadilar. Bu erda muallif aniq boʻlgani
sabab ularning asarlari xalq musiqiy ijodi namunalaridan alohida turadi. Har bir
sanʼat turining oʻz janrlari boʻlgani kabi musiqa sanʼatining ham oʻz janrlari bor.
«Janr» soʻzi fransuzcha boʻlib "sanʼat asarining turi" degan maʼnoni bildiradi.
Masalan, rassomchilikda portret, natyurmort, peyzaj kabi janrlar bor. Musiqa sanʼati
janrlari ikki xil:
1. Xalq musiqa ijodi janrlari.
2. Kompozitorlik ijodi janrlari.
Masalan oʻzbek musiqasida xalq musiqa ijodi janrlari quyidagilardir: qoʻshiq,
maqomlar, dostonlar, katta ashula va boshqalar. Kompozitorlik ijodi janrlariga
quyidagilar kiradi: opera, balet, simfoniya, sonata va boshqalar. Xalq musiqa ijodi
va kompozitorlik ijodini solishtirganda xalq ijodi balandroq turishini eʼtirof etish
zarur. Xalq ijodi doimiy ravishda kompozitorlarga namuna boʻlib kelgan.
Kompozitorlik ijodi xalq musiqiy merosi namunalari taʼsirida rivojlangan. Har bir
xalqning oʻz musiqa sanʼati bor. Boshqa sanʼat turlari bilan bir qatorda musiqa ham
xalq maʼnaviy taraqqiyotining koʻzgusi hisoblanadi. Musiqa sanʼati asarlarida
9
xalqning hayoti, turli davrlardagi ijtimoiy turmushi, urf-odatlari, din-diyonati, axloqi
haqidagi qarashlar oʻz aksini topgan.
Musiqa goʻzallikka intilish, estetik ehtiyoj tugʻma xislat emas. U insonda
mehnat va atrof-tevarakdagi olamning taʼsirida paydo boʻlgan. Tashqi olamni
oʻzgartirish bilan insonning oʻzi ham oʻzgarib bordi, bunda faqat u jismoniy
jihatdangina taraqqiy qilib qolmay, balki maʼnaviy jihatdan ham taraqqiy etdi.
Insonning maʼnaviy qobiliyati va avvalo, estetik hissi asta-sekin taraqqiy etib,
tarbiyalanib bordi. Musiqa sanʼati hayotni bilish va odamlarni tarbiyalashning
qudratli vositasidir. Ammo uning bilish va tarbiyalashdagi xizmat darajasi kishiga
estetik, badiiy jihatdan taʼsir etish kuchiga bogʻliqdir. Musiqa sanʼati kishi
faoliyatining muayyan bir turi boʻlib, uning vazifasi jamiyatga estetik xizmat
koʻrsatishdir. Shu maʼnoda uning oʻrnini hech bir narsa bosa olmaydi.
Musiqa ijtimoiy hayotning hamma sohalarida faol surʼatda oʻrin oladi.
Shunday qilib, voqelikka boʻlgan estetik munosabat bastakorlar tomonidan
yaratilgan musiqa asarlarida ham, mehnatga, maishiy hayotga va odamlar
munosabatiga olib kiriladigan badiiy asoslarda ham ifodalanadi. Har bir sanʼat turi
singari musiqa sanʼati ham juda qadim zamonlarda, odamlar gʻorlarda yashab, tosh
qurollaridan foydalanib, hayvon terilarini yopinib yurgan oʻtmish davrlarida paydo
boʻlgan. U odamlarning maʼnaviy dunyosi cheklangan, tili kambagʻal, atrofdagi
voqea - hodisalar haqidagi tasavvurlari juda noaniq edi. Lekin shunga qaramay
musiqiy asarlarni, garchi u asarlar "yovvoyi" holatda boʻlsa-da, ana shu qadimgi
odamlar yaratgan. Sanʼatning deyarli hamma turlari minglab yillar ilgari vujudga
kelgan.
Sanʼat qandaydir birgina yerdagina emas, balki bir yoʻla bir necha qitʼalarda,
turli kengliklar, iqlim sharoitlarida paydo boʻldi. Qoyalardagi juda qadimgi zamon
tasvirlari Afrikada ham, Ispaniyada ham, Onega koʻli qirgʻoqlarida ham, Xitoyda
ham topildi. Qadimgi Yunonistonda "musiqa bilan davolash ilmi" keng taraqqiy
etgan. Masalan: matematik va faylasuf Pifagor musiqani kishi ruhiga va tanasiga
har tomonlama davo boʻladigan vosita sifatida tavsiya etgan. Aytishlaricha, Iskandar
Zulqarnayn ham koʻp ishlarni musiqa sadolari ostida bajargan. Oʻzbek xalqi
10
yaratgan musiqiy merosning ildizlari juda uzoq asrlarga borib taqaladi.
Ajdodlarimizning maftunkor tasviriy sanʼati tufayli bizgacha yetib kelgan
yodgorliklar oʻzbek cholgʻu musiqasi qadim zamonlardan boshlanganligini
koʻrsatadi.
Koʻhna Afrosiyobda olib borilgan qazilmalarda qoʻlida surnay ushlagan
haykalcha topilgan. Olimlar bu haykalchani eramizdan, yaʼni miloddan avval III-I
asarlarda yaratilgan, deb taxmin qilmoqdalar. Ayritosh nomi bilan fanda mashhur
boʻlgan nodir yodgorliklar, Sulton Uvays togʻining janubiy tizmalari boshlanadigan
tekislikdagi qadimiy Toʻproq qalʼadan arfa chaluvchi ayol tasviri tushirilgan
topilmalar, olimlar fikricha III-IV asrlarga mansub ekan. VII-XII asarlarda
Sharqshunoslik tarixida "Sharq yoki musulmon Renessansi" davri deb nom olgan
davr Sharqda Oʻrta asrlardagi barcha taraqqiyotlarning eng yuksak choʻqqisi
hisoblanadi. Abu Yusuf Yoqub ibn Isʼhoq al-Kindiy, Abu Nasr ibn Muhammad alForobiy, Abu Ali ibn Sino va boshqalar shu davrning ajoyib vakillari boʻlganlar.
Forobiyning musiqaga bagʻishlangan "Kitob ul-musiqiy al-Kabr" ("Musiqa haqida
katta kitob") asarida yozilishicha musiqa haqidagi fan amaliy va nazariy sohalardan
iborat.
Birinchisi musiqiy asboblar yordamida musiqiy asarlarni ijro etishga oid.
Ikkinchisi esa ohanglarning kelib chiqishi va musiqiy asarlarni yaratilish qonunlarini
oʻrganadi. Forobiyning taʼbiricha sanʼat, shu jumladan, musiqa ilohiy neʼmat emas,
balki inson ijodining mahsulidir. Uning vazifasi insonga oʻz intellektual va axloqiy
sifatlarini takomillashtirishda foydali boʻlishidan iborat. Musiqa haqida Ibn Sino
oʻzining besh asarida yozgan. Bu "Kitob ash-shifo", ("Shifo kitobi") nomli koʻp
jildlik qomusiy asarning musiqa haqidagi boʻlimidir. Ibn Sinoning taʼrificha sanʼat,
jumladan, musiqa fandir. Bundan sanʼatning "aql bilan idrok etish" yoki
"buyumlarning bilish" mohiyati kelib chiqadi. Ibn Sino musiqaning tarbiyaviy
mohiyatini alohida taʼkidlab oʻtgan. Bunda sanʼat vositasi orqali estetik didni
tarbiyalashga asosiy eʼtibor qaratilgan. Buyuk olim taʼkidlaydiki, shaxsni har
tomonlama kamol toptirish uchun ikki tomonlama-jismoniy barkamollik uchun
11
jismoniy mashqlar, maʼnaviy rivojlanishi uchun musiqa va boshqa sanʼat turlari
orqali taʼsir oʻtkazish lozim.
Sheʼriyat mulkining sultoni Alisher Navoiy nozik taʼb, yuksak zakovat egasi
sifatida musiqani sevib tinglar, dil-dildan zavqlanardi. Shoir talantli sanʼatkorlarga
hamisha gʻamxoʻrlik qildi, yoshlarning kamoloti uchun tinmay qaygʻurdi. Insoning
kamolotga yetishuvida asosiy rol oʻynovchi vositalardan bin - musiqa sanʼatidan
bahramand boʻlish deb bildi. "Musiqani idrok etmagan shoir nim shoirdir",-deydi
Navoiy. Bu kalima shoir estetik qarashlarining mohiyatini yaqqol koʻrsatadi. Oʻzbek
xalqi hayotidagi murakkab tarixiy sharoitlar madaniyat va turmushning feodal
meʼyorlari doirasidan tashqari chiqish imkonini bermagan. Asrlar davomida
yigʻilgan oddiy va maʼnaviy boyliklarni bosqinchilar egallab olgan yoki yoʻq qilib
tashlashgan. Qilich va zoʻrlik oʻzbek xalqining koʻpgina madaniy boyliklarini yoʻq
qilib yubordi. Lekin shunga qaramasdan davrlar osha, tarixiy buhronlar oʻsha
xalqning qimmatli madaniy merosi shu kunlarga yetib keldi. Ongli mehnat
jarayonida inson tafakkuri takomillashadi va taraqqiy etdi. His-tuygʻularni, kayfiyat,
ehtiroslarni ifodalash musiqaning eng kuchli xususiyatiga aylandi. Kishining his va
kayfiyati oʻz-oʻzicha namoyon boʻlmaydi. Kishining his va kayfiyatlari manbai real
hayotdir. Biz vaziyat taʼsiriga koʻra yo gʻam chekamiz, yoki xursand boʻlamiz,
gʻazabimiz oshadi, yoki shodligimiz ichimizga sigʻmaydi, yoki ranju-alam
chekamiz.
Binobarin, agar musiqa bunday his-tuygʻularni ifodalar ekan, demak, u
voqelikni aks ettiradi. Ammo musiqa mazmunini muayyan bir hislar ifodasidan
iborat
qilib
qoʻyish
yaramaydi.
Musiqa,
shuningdek,
fikrlarni
oʻzida
mujassamlantirishga ham qobildir. Musiqiy merosni asrash tushunchasining
mohiyati shunchaki oʻtmish gʻoyalarini koʻr-koʻrona takrorlash va saqlash emas,
balki uni ongli dunyoqarash va insoniyat manfaatlari nuqtayi nazaridan
rivojlantirish, tanqidiy oʻzlashtirish va ijodni qayta koʻrib chiqish zarurligini
bildiradi. Kompozitorlarimizning xalq musiqa sanʼatini ijodiy oʻrganishi natijasida
oʻzbek madaniyati xazinasiga bebaho dur boʻlib qoʻshilgan sanʼat asarlari vujudga
keldi. Goʻzallikka tashnalik sezgan inson qalbidan, yurak toʻridan oʻrin olgan
12
qoʻshiqlar kompozitorlar ijodini shakllanishida fundamental asos sanaladi. Shunday
qilib, musiqa voqelikni alohida, faqat unga xos shaklda aks ettiradi, jamiyat va
zamonning asosiy gʻoyalarini, kishilar munosabatidagi eng muhim narsalarni
ifodalaydi. Musiqa voqelikni falsafiy umumlashtirilgan asosda anglaydi. Har bir
kompozitor ijodida u yashayotgan zamonning, davrning qandaydir xususiyati oʻz
ifodasini topadi. Musiqaning kishilarga taʼsiri juda kuchlidir, chunki u kishilarni
his-tuygʻu oʻziga maftun etadigan, yuksak emotsional sanʼatdir6.
Musiqa sanʼati inson hayotining ajralmas qismi boʻlib, uning maʼnaviy-ruhiy
kamolotida, intellektual va ijtimoiy rivojlanishida muhim rol oʻynaydi. Yosh avlod
maʼnaviyatini yuksaltirishdek masʼuliyatli vazifani amalga oshirishda esa musiqa
sanʼatining ahamiyati yanada ortadi. U yoshlar qalbida goʻzallikka intilish,
ezgulikka muhabbat, Vatanga sadoqat kabi yuksak tuygʻularni shakllantiradi, ularni
milliy va umuminsoniy qadriyatlar ruhida tarbiyalaydi. Shu bois, musiqa taʼlimtarbiyasiga eʼtiborni kuchaytirish, yoshlarni milliy va jahon musiqa sanʼatining eng
yaxshi namunalaridan bahramand qilish, ularning ijodiy qobiliyatlarini roʻyobga
chiqarish uchun zarur shart-sharoitlarni yaratish – jamiyatimiz oldida turgan eng
muhim vazifalardan biridir. Zero, maʼnaviyatli, yuksak didli, ijodkor yoshlar –
mamlakatimizning porloq kelajagining kafolatidir. Musiqa esa ana shunday avlodni
tarbiyalashda ishonchli va qudratli vosita boʻlib qolaveradi. Bu borada oʻzbek
xalqining boy musiqiy merosi, mumtoz va zamonaviy kompozitorlarimizning
asarlari bitmas-tuganmas maʼnaviy xazina boʻlib xizmat qiladi. Musiqa doimo
bizning xotiralarimiz bilan parallel harakatlanadi, va har bir insonda uning bolaligi
bilan bogʻliq qoʻshiqlar bor.
Shunga misol qilib, buyuk Ramzesning oʻgʻli Moisey oʻz bolaligidan
musiqani eshitib, oʻzining haqiqiy kelib chiqishini esladi. Musiqa - kuchli assotsiativ
omildir, chunki qoʻshiqni bir marta eshitgandayoq, uni butun umrga eslab qolish
mumkin va uni kelgusi bor eshitishganga, taxminan qanday davom etishini bilamiz.
Bunday kuchli taʼsirni hatto suratdan ham ololmaymiz, birorta surat bilan toʻqnash
6
Uzbek musikasi tarixi. 1981 y. Tuzuvchi Solomonova T.Ye. Toshkent, “Ukituvchi” nashriyoti
13
kelganimizda, kelgusi safar u bilan yuzma-yuz kelganda, katta gumon borki, u bizga
boshqacha koʻrinadi. “Komil musiqa qalbni shunaqa larzaga keltiradiki, bu
hissiyotni sevimli mavjudotdan bahra olayotgan kabi holatda boʻlgandek his etasiz,
yaʼni musiqa, soʻzsiz, dunyoda bor boʻlgan eng yorqin baxtni ato etadi.” Stendal
yaxshi musiqaga juda toʻgʻri tasvirni bergan. Kimdir bu bilan rozi boʻlishi, kimdir
esa boʻlmasligi mumkin, ammo bir narsa aniqki: Musiqa insonni yashashga va
harakatlanishga undaydi, va soʻzsiz ning bizga boʻlgan taʼsiri juda juda katta.
1.2. Musiqa taʼlim-tarbiyasi tushunchasi va uning pedagogik jarayondagi
oʻziga xos xususiyatlari.
Musiqa sanʼati insoniyatning azaliy hamrohi boʻlib, uning ruhiy olami, estetik
didi va ijodiy salohiyatini shakllantirishda beqiyos ahamiyatga ega. Shu bois,
musiqa taʼlim-tarbiyasi har qanday jamiyatda muhim pedagogik vazifa sifatida
eʼtirof etiladi. Bu tushuncha shunchaki musiqiy bilimlarni berishdan koʻra kengroq
maʼnoga ega boʻlib, shaxsning har tomonlama kamol topishida musiqaning
tarbiyaviy imkoniyatlaridan foydalanishni nazarda tutadi. Pedagogik jarayonda
musiqa taʼlim-tarbiyasining oʻziga xos xususiyatlari uning boshqa fanlardan farqini
belgilaydi va oʻquvchiga taʼsir etish mexanizmlarini ochib beradi. Musiqa taʼlimtarbiyasi – bu oʻquvchilarda musiqiy qobiliyatlarni rivojlantirish, musiqiy idrokni
shakllantirish, sanʼat asarlarini tushunish va qadrlash koʻnikmalarini hosil qilish,
shuningdek, musiqa orqali axloqiy-estetik tarbiyani amalga oshirishga qaratilgan
uzluksiz pedagogik jarayondir. Oʻzbekiston pedagogikasida bu tushunchaga olimlar
tomonidan katta eʼtibor qaratilgan. Masalan, N. Ochilov oʻzining ilmiy ishlarida
musiqaning bolalar ruhiy rivojlanishidagi oʻrnini alohida taʼkidlaydi va musiqiy
tarbiyaning kompleks xususiyatlariga urgʻu beradi. Musiqa faqatgina ohang va
ritmlar yigʻindisi emas, balki chuqur maʼno, hissiyot va gʻoyalarni oʻzida mujassam
etgan bir olamdir. Shu bois, musiqa taʼlim-tarbiyasi orqali shaxsda ijodiy fikrlash,
erkin tasavvur, qiyosiy tahlil qilish qobiliyatlari rivojlanadi7.
7
N. Ochilov. Musiqa taʼlimi nazariyasi va metodikasi.
14
Musiqa sanʼati insonning yoshligidan kuchli taʼsir oʻtkazib, uning umumiy
madaniy rivojida katta oʻrin tutadi. Jamiyat madaniy hayotida yanada kengroq oʻrin
tutayotgan musiqa- kishiga butun hayoti davomida uning doimiy hamrohi
hisoblanadi. Musiqa sanʼati inson yuragiga juda chuqur kirib borib, ana shu qalb
tugʻyonini yorqin ifodalash qudratiga ega. Demak, ajdodlarimizga munosib voris
tarbiyalashda musiqaning alohida oʻrni borligi, ayni haqiqat, bolani har tomonlama
yetuk inson qilib tarbiyalashdek sharafli ishni toʻgʻri yoʻlga qoʻyish biz
pedagoglarga hamda boʻlajak kadrlar zimmasiga katta masʼuliyat yuklaydi.
Musiqa inson qalbiga eng tez va bevosita yetib boruvchi sanʼat turlaridan
biridir. U insonning emotsional holatiga kuchli taʼsir koʻrsatadi, ruhiy kechinmalarni
uygʻotadi, estetik didni shakllantiradi. Shu sababli musiqa taʼlimi va tarbiyasi
pedagogik jarayonning muhim va ajralmas tarkibiy qismi sifatida eʼtirof etiladi.
Musiqa orqali oʻquvchilarda faqat musiqiy mahorat emas, balki umumiy
intellektual, ijtimoiy va axloqiy sifatlar ham rivojlanadi. Ushbu insho musiqa taʼlimtarbiyasining pedagogik jarayondagi asosiy xususiyatlarini tahlil qilishga
bagʻishlanadi8.
Avvalo, musiqa taʼlimining emotsional taʼsir kuchi alohida ahamiyatga ega.
Musiqa soʻzsiz holda obrazlar orqali inson ruhiyatiga taʼsir etadi, kayfiyatni
oʻzgartiradi, ichki kechinmalarni uygʻotadi. Oʻquv jarayonida bu xususiyatdan
samarali foydalanish oʻquvchining ichki dunyosini boyitadi, uning hissiyintellektual rivojiga xizmat qiladi. Musiqa darslari orqali oʻquvchilar hayotda
goʻzallikni anglash, unga intilish, estetik idrok va kechinmalarni tarbiyalash
imkoniyatiga ega boʻladilar.
Musiqa taʼlim-tarbiyasi kompleks rivojlantiruvchiga egadir. U milliy musiqiy
qobiliyat, xotira yoki ritm sezgilarini oʻstiradi, balki eʼtibor, nutq, mantiqiy fikrlash,
ijodiy tasavvur kabi kognitiv jarayonlarni ham rivojlantiradi. Notalarni oʻqish,
musiqa asarlarini tahlil qilish, musiqa chalish jarayonida oʻquvchining miyasi faol
ishlaydi. Bu esa uning aqliy kuchiga foydali xizmat qiladi. Oʻzbekiston Respublikasi
8
Karimova, D. (2021). Musiqa va estetik tarbiya asoslari. Toshkent: Fan nashriyoti.
15
Xalq taʼlimi vazirligi tomonidan ishlab chiqilgan oʻquv dasturlarida ham aynan shu
jihat alohida taʼkidlangan. Musiqa taʼlimining yana bir muhim jihati shaxsiy va
jamoaviy ijodiy faoliyat uygʻunligidir. Oʻquvchilar yakka oʻrnatilgan musiqada
chalish yoki kuylash orqali mustaqillik, masʼuliyat va tashabbuskorlikka
oʻrganadilar. Shu bilan birga xorda kuylash, samblda chalish kabi jamoaviy
faoliyatlar orqali ular hamkorlik qilish, oʻzaro, bir maqsad sari in hurmattilish kabi
ijtimoiy koʻ an yashash, egallaydilar. Bu esa oʻquvchilarning shaxsiy va ijtimoiy
kamolotini uygʻunlashtirish imkonini beradi.
Musiqa taʼlimi madaniy odamlarni singdirish vositasi sifatida ham muhim rol
oʻynaydi. Har bir xalqning musiqasi – uning tarixiy-madaniy merosining bir
qismidir. Musiqa darslarida oʻquvchilar oʻz milliy musiqasini, xalq ohanglarini
oʻrganish orqali milliy gʻurur, vatanparvarlik tuygʻularini his qiladilar. Boshqa
odamlarning musiqiy madaniyati bilan tanishish esa ularning bagʻrikenglik,
madaniyatlararo muloqotga ochiq ruhda tarbiyalaydi. Olim P. Mirzayev ham oʻz
kashfida yosh avlodga milliy musiqa merosini singdirishning pedagogik ahamiyatini
alohida taʼkidlab oʻtadi9.
Estetik tarbiya ham ularning musiqasi. Musiqa orqali oʻquvchi goʻzallikni
anglashni, badiiy didni rivojlantirishni, hayotga estetik nigoh bilan qarashni
oʻrganadi. Bu tarbiya shakli bolalarning jismoniy sanʼatga, balki tabiat, inson,
jamiyatdagi har qanday goʻzallikka nisbatan sezgir boʻlishini taʼminlaydi. Bunday
qilib, faqat musiqa bilim emas, balki goʻzallikni qadrlash, axloqiy-meʼyoriy
narsalarni ushlab turishdir. Musiqa taʼlim-tarbiyasi pedagogik jarayonning serqirra
va chuqur mazmunli material qismidir. Uning emotsional taʼsir kuchi, kognitiv
rivojlanishini yaratish, ijodiy faoliyatni jismoniy, madaniy odamlarni singdirish va
estetik tarbiya yordamida oʻquvchilarda komil inson qobiliyatlarini kuzatish
mumkin. Musiqa darslari nafaqat fan emas, balki bolalar qalbiga chiqish taʼsir
koʻrsatuvchi, ularning maʼnaviy-ruhiy yuqori yuksaltiruvchi qudratli vosita.
9
Mirzayev, P. (2017). Milliy musiqa merosi va uning yoshlar tarbiyasidagi o'rni . Toshkent: O'qituvchi.
16
Musiqa taʼlimi bugungi kunda jismoniy estetik tarbiyaning, shaxsiy
foydaning muhim vositasiga aylanmoqda. Pedagogik jarayonda musiqa faqat
madaniy merosni oʻrgatish emas, balki kuch va ijtimoiy resurslarni rivojlantirishga
kompleks vosita sifatida qaralmoqda. Yangi metodik taʼsir qilmoqdalar musiqaning
pedagogik doirasini yanada mustahkamlaydi. Globalizatsiya taʼlim jarayonida
madaniyatlararo muloqotga tayyorlash muhim narsadan biridir. Musiqa bu jarayonni
tabiiy va samimiy tarzda amalga oshirish. Turli xalqlarning musiqiy namunalarini
oʻrganish orqali oʻquvchilar boshqa millat va madaniyatlarga hurmat, hurmat va
bagʻrikenglik ruhida tarbiyalanadi. Masalan, oʻzbek, koreys, yapon yoki gʻarb
musiqasining oʻziga xos ohanglari orqali oʻquvchilar boshqa xalqlarning ruhiyati
bilan tanishadi. Pedagogik amaliyotda isbotlangan holatdan biri – musiqa bilan faol
shugʻullanuvchi bolalarda liderlik, ishonch, tashabbuskorlik kabi qobiliyat kuchli
rivojlanadi. natijalar, sahnada ijro etish, yakkaxon chiqishlar orqali bolalarda oʻz
fikrini dadil ifodalash, jamoa oldida masʼuliyat his qilish, vaqtni boshqarish va
oʻzini boshqarish kabi ijtimoiy muhim koʻrinishda shakllanadi. Musiqaga
yoshlikdan uygʻongan qiziqish kishining keyingi rivojida kuchli taʼsir oʻtkazadi,
koʻnikma va malakalarni shakllantiradi, yuksak maʼnaviy didni oʻstiradi.
Musiqaning bola hissiyoti va shakllanishiga, uning mazmunini tushunish va his
etishga katta taʼsirini hisobga olganda haqqoniy va voqelikni toʻgʻri aks ettirgan
musiqali asardan oʻrinli foydalanish alohida oʻrin tutadi. Musiqali obrazlar
shakllanishining asosiy manbayi tabiat va kishi nutqiga mos kelishiga, atrofolamdagi goʻzallikni idrok etishiga bevosita bogʻliqdir.
Bolalarda kichik yoshlik chogʻidan musiqani idrok etish, his etish, turmush va
sanʼatdagi goʻzallikni koʻra olish ishtiyoqi tarbiyalanadi va bu kabi goʻzallikni
yaratishga intilish kuchayadi. Bolaning badiiy faoliyatga boʻlgan qiziqishi ortadi.
Unda badiiy-ijodkorlik qobiliyati rivojlanadi. Musiqiy-estetik tarbiya demokratik
jamiyat kishisini garmonik tarbiyalash yoʻlida olib borilayotgan ulkan ishning
tarkibiy qismiga aylanmogʻi kerak. Maʼlumki, bunday vazifalar bolalarni musiqa
sohasidagi faoliyatlarga jalb etish, musiqaga nisbatan estetik idrok etishni va
emotsional
oʻzlashtirishni
rivojlantirish,
17
muhabbatni
tarbiyalash,
musiqiy
qobiliyatlarini oʻstirish, musiqiy didni shakllantirish, bolalarning badiiy ijodkorligi
hamda iqtidorini rivojlantirish kerak. Musiqa — sanʼatning bir turi. U sanʼatning
yana boshqa turlari bilan musiqa chambarchas bogʻliqdir. Masalan: musiqa
mashgʻulotlarini vokal, raqs, sheʼriyat (adabiyot), badiiy sanʼat, tasviriy sanʼat, va
boshqalar bilan bogʻlangan xolda olib borish nazarda tutilgan. Bolalar ijrochiligi —
tinglash, kuylash, musiqiy ritmik harakatlar, musiqa cholgʻularida ijroga oʻrgatish
va boshqa faoliyatlari hozirgi kunda oʻzining dolzarbligi bilan koʻpgina pedagogolimlarning diqqat markazidadir10.
II BOB. MUSIQA TAʼLIM-TARBIYASINING ASOSIY MAQSAD VA
VAZIFALARI
2.1. Musiqa taʼlim-tarbiyasining bosh maqsadi – barkamol shaxsni
shakllantirish va uning tarkibiy maqsadlari
Insoniyat tarixida sanʼat, xususan musiqa, har doim jamiyatning maʼnaviymadaniy rivojlanishida muhim rol oʻynagan. Musiqa nafaqat quloqqa yoqimli
ohanglar majmuasi, balki insonning ruhiy olamini boyituvchi, uning ichki
kechinmalarini aks ettiruvchi, his-tuygʻularini tarbiyalovchi qudratli vositadir. Shu
bois, musiqa taʼlim-tarbiyasi har bir shaxsning barkamol ulgʻayishida, uning
jamiyatda oʻz oʻrnini topishida, ijodiy va bunyodkor inson boʻlib yetishishida
fundamental ahamiyat kasb etadi. Oʻzbekiston pedagogikasida musiqa taʼlimtarbiyasining bosh maqsadi aynan barkamol shaxsni shakllantirish deb belgilangan
boʻlib, bu maqsadga erishish bir qator tarkibiy maqsadlar, xususan, estetik,
intellektual va axloqiy tarbiya orqali amalga oshiriladi.
Barkamol shaxs – bu nafaqat chuqur bilimlarga ega, balki maʼnaviy boy,
yuksak axloqli, estetik didli, ijodiy fikrlovchi, vatanparvar va insonparvar insonni
anglatadi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev taʼkidlaganidek, "Bizning eng asosiy
vazifamiz – yoshlarimizni jismonan sogʻlom, maʼnan yetuk, har tomonlama
barkamol insonlar etib tarbiyalashdan iborat." Bu jarayonda musiqa taʼlim-
10
. G.Sharipova.G`.Najmekdinov Musiqa o`qitish metodikasi praktikumi
18
tarbiyasining oʻrni beqiyosdir. Musiqa orqali shaxsda hissiyotlar uygʻonadi,
goʻzallikni his etish qobiliyati rivojlanadi, dunyoni teran idrok etishga zamin
yaratiladi. Musiqiy asarlar insonga hayotning murakkabliklarini, insoniy
munosabatlarni, qahramonlik va jasorat, muhabbat va sadoqat kabi yuksak
tuygʻularni yetkazadi. Shu sababli, musiqa taʼlim-tarbiyasi shaxsning nafaqat
musiqiy qobiliyatlarini, balki uning umumiy madaniy saviyasini, dunyoqarashini va
qadriyatlar tizimini shakllantirishga xizmat qiladi. Barkamol shaxsni shakllantirish
jarayoni uzluksiz boʻlib, u bolalikdan boshlab butun umr davomida davom etadi.
Musiqa esa bu jarayonda ayniqsa bolalik davrida muhim ahamiyat kasb etadi, chunki
bu davrda bolaning hissiy va ruhiy dunyosi eng taʼsirchan boʻladi. Musiqa orqali
bolada goʻzallikka intilish, ezgulikni qadrlash, atrofdagi dunyoni tushunishga
boʻlgan intilish kuchayadi. Barkamol shaxsni shakllantirishdek ulkan maqsadga
erishish uchun musiqa taʼlim-tarbiyasi bir qator tarkibiy maqsadlarni oʻz ichiga
oladi. Bu maqsadlar bir-biri bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, shaxsning har
tomonlama rivojlanishiga xizmat qiladi.
Estetik tarbiya – musiqa taʼlim-tarbiyasining eng asosiy va koʻzga
tashlanadigan maqsadlaridan biridir. U shaxsda goʻzallikni idrok etish, his etish,
tushunish va yaratish qobiliyatini shakllantirishga qaratilgan. Bu jarayonda quyidagi
jihatlar muhimdir:
•
Musiqiy Idrok va Tuygʻuni Rivojlantirish: Musiqa asarlarini tinglash orqali
oʻquvchilarda musiqiy obrazlarni, ohanglar uygʻunligini, ritmik jilolarni his
etish qobiliyati rivojlanadi. Ular musiqaning har bir tovushida, har bir
akkordida maʼno va hissiyot borligini tushunishga oʻrganadilar. Bu esa
ularning atrofdagi dunyoga estetik nuqtai nazardan qarashiga, tabiat
goʻzalligini, insoniy munosabatlardagi nozikliklarni his etishiga yordam
beradi. Professor B. Mahmudovning taʼkidlashicha, "Musiqiy idrok estetik
didning poydevori hisoblanadi."
•
Estetik Didni Shakllantirish: Musiqa darslari davomida oʻquvchilar turli
janrlar, uslublar va davrlarga mansub musiqiy asarlar bilan tanishadilar. Bu
ularning musiqiy taʼmini shakllantirishga, chinakam sanʼatni shou-biznesning
19
sayoz mahsulotlaridan ajrata bilishga oʻrgatadi. Oʻqituvchining vazifasi
oʻquvchilarga nafaqat mashhur asarlarni tanishtirish, balki ularni oʻziga xos
va noyob musiqiy meros bilan tanishtirish orqali ularning estetik didini
yuksaltirishdan iborat. Bu jarayonda milliy musiqa merosining oʻrni
beqiyosdir. Oʻzbek xalq qoʻshiqlari, maqomlari, mumtoz kuy-navolari
oʻzining teran falsafasi, oʻziga xos ohanglari bilan yoshlarda yuksak estetik
tuygʻularni shakllantiradi.
•
Ijodiy Faoliyat Orqali Estetik Tajriba Ortirish: Estetik tarbiya faqatgina idrok
bilan cheklanmaydi, balki ijodiy faoliyatni ham oʻz ichiga oladi. Musiqiy
asbobda chalish, qoʻshiq aytish, musiqiy kompozitsiyalarni yaratishga harakat
qilish oʻquvchiga sanʼatni ichdan his etish imkonini beradi. Bu jarayonda ular
oʻz his-tuygʻularini musiqa orqali ifodalashni oʻrganadilar, bu esa ularning
ijodiy salohiyatini va estetik ifodalash qobiliyatini rivojlantiradi. Oʻz ijodi
orqali bola oʻzining goʻzallik haqidagi tasavvurlarini amalda tatbiq etish
imkoniga ega boʻladi.
•
Sanʼat Asarlarining Estetik Qimmatini Tushunish: Musiqa oʻquvchining
boshqa sanʼat turlariga (rassomchilik, adabiyot, teatr, raqs) boʻlgan qiziqishini
ham oshiradi. Koʻpincha musiqa boshqa sanʼat turlari bilan chambarchas
bogʻliq boʻladi. Masalan, opera, balet, kinofilm musiqasi kabi. Ularning
oʻzaro bogʻliqligini tushunish oʻquvchining sanʼatga boʻlgan kompleks
estetik munosabatini shakllantiradi.
Garchi musiqa hissiyotlarga taʼsir etuvchi sanʼat boʻlsa-da, uning intellektual
rivojlanishdagi ahamiyati ham kam emas. Musiqa taʼlim-tarbiyasining intellektual
maqsadi oʻquvchilarda quyidagi jihatlarni rivojlantirishga qaratilgan:
•
Diqqat va Xotirani Rivojlantirish: Musiqiy asarlarni tinglash, notalarni oʻqish,
kuylarni yod olish jarayoni diqqatni jamlashni va xotirani faollashtirishni
talab qiladi. Ayniqsa, musiqiy asbobda chalishda miyaning bir nechta qismi
bir vaqtning oʻzida faoliyat koʻrsatadi, bu esa kognitiv qobiliyatlarning
rivojlanishiga yordam beradi. Ilmiy tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, musiqa
20
bilan
shugʻullangan
bolalarning
oʻquv
jarayonidagi
oʻzlashtirish
koʻrsatkichlari yuqori boʻladi.
•
Mantiqiy Fikrlash va Tahlil Qilish Qobiliyatini Shakllantirish: Musiqa
asarlarining
strukturasi,
shakli,
garmoniyasi,
melodiyasi
kabi
komponentlarini tahlil qilish mantiqiy fikrlashni talab qiladi. Masalan,
asarning rivojlanishini kuzatish, mavzularning oʻzgarishini, garmonik ketmaketliklarni tushunish oʻquvchining analitik qobiliyatini oshiradi. Musiqiy
asarlardagi ichki aloqalarni topish, ularni umumlashtirish va xulosa chiqarish
intellektual jarayonlarning faollashuviga olib keladi.
•
Tasavvur va Fantaziyani Boyitish: Musiqa – bu obrazli sanʼat. U tinglovchida
turli tasavvurlarni, assotsiatsiyalarni uygʻotadi. Musiqa tinglash jarayonida
oʻquvchi
oʻzining
ichki
dunyosida
turli
manzaralarni,
voqealarni,
qahramonlarni yaratadi. Bu esa uning tasavvur va fantaziyasini rivojlantiradi,
ijodiy fikrlashiga turtki beradi. Bola musiqa orqali oʻz his-tuygʻularini
ifodalashning yangi yoʻllarini topadi.
•
Til va Nutqni Rivojlantirish: Musiqa va nutq oʻrtasida chuqur bogʻliqlik bor.
Qoʻshiq aytish, musiqiy atamalarni oʻrganish, musiqa haqida gapirish
oʻquvchining nutq madaniyatini oshiradi, lugʻat boyligini kengaytiradi.
Ayniqsa, ritm tuygʻusi nutqning ravonligi va intonatsion boyligini oshirishga
yordam beradi.
•
Umumiy Dunyoqarashni Kengaytirish: Musiqa orqali oʻquvchilar turli xalqlar
madaniyati, tarixi, anʼanalari bilan tanishadilar. Dunyo xalqlarining musiqasi
ularning hayoti, qadriyatlari haqida maʼlumot beradi. Bu esa oʻquvchining
umumiy dunyoqarashini kengaytiradi, uning koʻp madaniyatli jamiyatda
yashash va ishlashga tayyorligini oshiradi.
Musiqa taʼlim-tarbiyasining axloqiy maqsadi shaxsda insoniy fazilatlarni,
yuksak axloqiy qadriyatlarni shakllantirishga qaratilgan boʻlib, bu jarayon juda
nozik va chuqurdir.
•
Hissiy Empatiyani Rivojlantirish: Musiqa insonning ichki kechinmalarini
ifodalaydi. Qaygʻu, quvonch, gʻazab, muhabbat kabi his-tuygʻular musiqada
21
aks etadi. Musiqiy asarlarni tinglash orqali oʻquvchilar bu hissiyotlarni his
etishni, boshqalarning tuygʻularini tushunishni oʻrganadilar. Bu esa ularda
empatiya – boshqalarning his-tuygʻularini his etish qobiliyatini rivojlantiradi,
ijtimoiy munosabatlarda muhim boʻlgan rahm-shafqat, hamdardlik kabi
fazilatlarni shakllantiradi.
•
Axloqiy Normalarni Singdirish: Koʻplab musiqiy asarlar, ayniqsa qoʻshiqlar
matnlarida axloqiy meʼyorlar, adolat, mehnatsevarlik, halollik, doʻstlik kabi
gʻoyalar targʻib qilinadi. Bunday asarlarni tinglash va tahlil qilish orqali
oʻquvchilar yuksak axloqiy qadriyatlarni oʻzlashtiradilar, yaxshilik va
yomonlikni ajrata bilishni oʻrganadilar. Klassik musiqaning oʻzi ham oʻzining
uygʻunligi va mukammalligi bilan insonni tartib va intizomga, goʻzallik va
uygʻunlikka intilishga undaydi.
•
Vatanparvarlik va Insonparvarlikni Tarbiyalash: Milliy musiqa xalqning ruhi,
uning tarixi va qadriyatlarining ifodasidir. Oʻzbek xalqining boy musiqiy
merosini oʻrganish yoshlarda Vataniga boʻlgan muhabbatni, milliy gʻurur
tuygʻusini mustahkamlaydi. Shu bilan birga, dunyo xalqlarining musiqasi
bilan tanishish insonparvarlik, turli madaniyatlar orasidagi oʻzaro hurmat va
doʻstlik gʻoyalarini singdiradi. Mustaqillik yillarida yaratilgan vatanparvarlik
ruhidagi qoʻshiqlar, marosim qoʻshiqlari yoshlarda Vatanga sadoqat, uni
ardoqlash hissini kuchaytiradi.
•
Tartib va Intizomga Oʻrgatish: Musiqiy asbobda chalish, xorda kuylash kabi
faoliyatlar tartib, intizom va tirishqoqlikni talab qiladi. Notalarni oʻqish,
ritmga amal qilish, jamoada oʻz oʻrnini bilish kabi jarayonlar oʻquvchida
masʼuliyat hissini shakllantiradi. Bu fazilatlar nafaqat musiqa darslarida, balki
kundalik hayotda va kelajakdagi kasbiy faoliyatda ham juda muhimdir.
•
Oʻz-oʻzini Anglash va Oʻz-oʻzini Rivojlantirish: Musiqa orqali inson oʻzining ichki
dunyosiga sayohat qiladi, oʻzining his-tuygʻularini, istaklarini tushunishga harakat
qiladi. Musiqa ijro etish jarayonida oʻquvchi oʻz kamchiliklarini koʻradi, ularni
tuzatishga intiladi, bu esa oʻz-oʻzini anglash va doimiy ravishda oʻz-oʻzini
takomillashtirishga undaydi.
22
Musiqa taʼlim-tarbiyasining bosh maqsadi boʻlgan barkamol shaxsni
shakllantirish – bu faqatgina soʻzda qolmasligi kerak boʻlgan, balki amaliy
faoliyatda doimiy ravishda tatbiq etilishi lozim boʻlgan fundamental vazifadir.
Estetik, intellektual va axloqiy tarkibiy maqsadlar bir-biri bilan uzviy bogʻliq holda,
bir-birini toʻldirib, oʻquvchining har tomonlama rivojlanishini taʼminlaydi. Bugungi
tez oʻzgaruvchan dunyoda yosh avlodni nafaqat bilimli, balki yuksak maʼnaviyatli,
axloqli, estetik didli, ijodiy va bunyodkor insonlar etib tarbiyalash har qachongidan
ham muhimdir. Musiqa esa bu ulkan vazifani amalga oshirishda bebaho vosita boʻlib
xizmat qiladi.
Musiqa darslarini faqatgina "oʻzlashtirish" va "baholar" doirasida emas, balki
shaxs rivojlanishining muhim qismi sifatida koʻrish lozim. Har bir musiqa darsi
yoshlarning qalbiga goʻzallik urugʻini sepishi, ularning qalbida ezgulik,
insonparvarlik, vatanparvarlik tuygʻularini uygʻotishi kerak. Faqat shundagina biz
chindan ham oʻz oldimizga qoʻygan – barkamol shaxsni shakllantirishdek oliy
maqsadga erisha olamiz. Musiqa, shubhasiz, inson qalbini yuksaltiruvchi, uni
ezgulikka chorlovchi, jamiyatning maʼnaviy asoslarini mustahkamlovchi qudratli
kuchdir11.
Eng birinchi eshitgan musiqamiz bu - alla. Bolalikdan hamma voqealar ham
yodimizda qolavermaydi. Lekin onamizning allasi, uning ohangi, onamizning ovozi
mayinligi barchamizning hali hanuz esimizda. Bu kuy shu qadar quloqqa yoqadiki,
shu sabab koʻzlar uyquga ketadi. Katta ukam bilan oramiz 2 yoshgina, shuning
uchun unga aytilgan allalarni eslay olmayman, ammo kichik ukamga oʻzim alla
aytardim: esimda u juda harakatchan, hammaga ham koʻnmaydigan chaqaloq edi.
Bejizga, buyuk mutaffakkir shoir Alisher Navoiy oʻz asarlarida musiqa tarbiyasining
qirralarini chuqur oʻrganib, shunday demagan: “Musiqa jamiyat hayotining muhim
negizidir. Faqat musiqagina odamning qalbiga tiniqlik, mutanosiblik va oʻz-oʻzidan
qanot tuygʻusini olib kiradi va uni baxtiyor qiladi”. Musiqiy taʼlim nafaqat, bola
tarbiyasida, balki butun jamiyat, xalq tarixi oynasida muhim ahamiyat kasb etadi.
11
Z. Gʻofurov. Musiqa oʻqitish metodikasi. – Toshkent: Oʻqituvchi
23
Bunday tarixga ega boʻlgan xalq, albatta, madaniyati kuchli xalq sanaladi. Har bir
inson qalbining tub-tubida boʻlsa ham musiqaga oshno boʻladi. Ammo uni eshita
olganlargina buyuk sanʼatkor boʻla oladi. Musiqaga sevgi, unga oʻzgacha
muhabbatni uygʻota olish - ustozning ham harakatlari tufayli boʻladi, albatta.
Oʻqituvchilik kasbi sharafli, lekin juda murakkab kasbdir, oʻqituvchi musiqa
nazariyasini egallashi bilan birga, bolalarni sevishi, pedagogik amaliyotni ham
oʻtgan boʻlishi kerak. Chunki, maktab hayotidagi pedagogik jarayon juda xilmaxildir. Bu esa musiqa oʻqituvchisidan puxta bilim, amaliy tayyorgarlikni, yuksak
pedagogik mahorat va ijodkorlikni talab etadi. Boʻlajak musiqa oʻqituvchisi kiyinish
madaniyati va nutq madaniyatiga ega boʻlishi kerak.
U oʻqituvchilik kasbini va bolalarni yaxshi koʻrishi hamda ularni barkamol
inson sifatida kamol topishiga koʻmaklashishi, har bir darsni oʻquvchilarni hayot
tajribasiga bogʻlagan holda olib borishi, xilma-xil metodlar, innovatsion
texnologiyalar, koʻrgazmali qurollar, kompyuter slayd, tarqatma materiallaridan
foydalanishi kerak. Oʻz kasbiy mutaxassisligini puxta egallagan boʻlishi, bolalar
ovoziga oʻzining ovozini moslab kuylay olishi, ijrochilik mahoratiga ega boʻlishi,
sinfdan tashqari toʻgʻaraklarga oʻquvchilarni jalb etish bilan turli tanlovlarda,
tadbirlarda oʻquvchilar faol ishtirok etishi kerak. Oʻzbek xalqi oʻz ildizlari bilan
qadim-qadim zamonlarga borib taqaladigan musiqa merosi, xilma-xil musiqa
janrlari hamda boy tasvir vositalari bilan bizning davrimizgacha yetib kelgan.
Bundan tarixiy manbalar, boy va betakror qadimiy obidalar xabar beradi.
Oʻzbek xalq musiqasi yillar davomida oʻrganilib kelinmoqda. Masalan,
oʻzbek musiqa merosini toʻplash va nota vositasida nashr etilishida V.M.Uspenskiy,
Yunus Rajabiy, Ilyos Akbarov, M.Yusupovlaming mehnatlari beqiyosdir.
Haqiqatdan ham, oxirgi yillarda bu borada aytarli juda koʻp malasalar oʻz yechimini
topdi, desak mubolagʻa boʻlmaydi. Bugungi kunda Madaniyat vazirligi tizimida 323
ta bolalar musiqa va sanʼat maktablari faoliyat yuritadilar. Ularda jami 14 ta
yoʻnalish boʻyicha 86015 nafar oʻquvchi taʼlim oladilar.
Yoshlikda berilgan ilm - toshga oʻyilgan naqsh. Shuning uchun bola nimaga
qiziqsa, nimaga oʻzgacha mehr bersa, xoh rassomlik xoh biror musiqa asbobini
24
chalish boʻlsin, uning orzulariga qarshi chiqmaslik, qaytaga uni qoʻllab - quvvatlash,
farzandiga tayanch boʻlish - ota-onaning vazifasidir. Hozirgi kunda juda koʻpchilik
bolalar musiqa taʼlimiga qiziqadilar. Ularni hech boʻlmasa, taʼtil paytlari shunday
foydali toʻgaraklarga jalb qilish zarur. Buning ikkita foydali tarafi mavjud: biri boʻsh
vaqti bor bola keraksiz oʻyin va telefonga berilib ketmasligi: ikkinchisi oʻrganadigan
yangi mashgʻuloti, balki kelajakdagi sevimli kasbi. Buyuk kompozitor Volfgan
Amadey Motsart oʻzining qisqa, ammo ajoyib hayoti davomida turli janrlarda 600
ga yaqin musiqa asarlari yaratdi. Hayotimizda deyarli har kuni Motsart yaratgan
asarlar bilan toʻqnash kelamiz. Bu musiqa radio orqali jaranglaydi, uni televideniye
orqali namoyish qilishadi. Yengil, quvnoq, xushchaqchaq musiqa kayfiyatni
koʻtaradi, atrof dunyoni boshqacha koʻz bilan koʻrishga yordam beradi.
Motsart haqida koʻpimiz bilamiz, u 4 yoshida oʻzining birinchi musiqa
notalarini yaratgan. Umrini ana shu musiqaga sarf etgan, undagi isteʼdod, musiqaga
boʻlgan sevgi shu qadar kuchli edi. Agar soʻz yoshlarga keladigan boʻlsa, ozroq
oʻylanib qolishimiz mumkin. Toʻgʻri, ular milliy maqom sanʼatiga qiziqmasligi
mumkin, lekin bu degani, ular sanʼatdan uzoq degani emas. Ayni damda har bir
yoshda telefoni va unda oʻzlari sevib tinglaydigan musiqalari ham mavjud, albatta.
Koʻp hollarda odamlarni kuzatishni yoqtiraman, bu menga ancha narsa oʻrgatadi.
Uzoq yoʻlga yurganda musiqa bilan doʻst tutinadilar baʼzilari, quloqchinlarini
taqadilar-da goʻyo boshqa bir olamga, oʻzlari yaratgan olamiga, shoʻngʻib ketadilar.
Hatto, ovozlarini baland qoʻyib ham musiqa soʻzlarini aytib yuborganlarini oʻzlari
sezmay qoladilar.
Boshqa tildagi musiqa sevuvchilarga ham topiladi. Nega aynan bunday
qoʻshiq, deya bir nechtasidan soʻrab ham koʻrganman. Ularning javobi - bir xil:
qandaydir dardni, qalbni oʻziga rom qilar ekan... Koʻrdingizmi musiqaning sehrli
kuchini?! Musiqaning yoshlar tarbiyasidagi ahamiyatiga keladigan boʻlsak, toʻgʻri,
hamma narsalarni ham oʻz qonun-qoidasi bor: jamoat joylarida baland qilib musiqa
eshitmaslik kabi. Fikrimcha, bu tarbiyani har kim oʻzi shakllantiradi, u ota-ona yoki
kattalar tomonidan singdirilishi shart emas. Inson oʻz ichki dunyosini qurishida
musiqa ham bir darajada rol bajaradi. Aynan shu daraja qanday yuksakligiga hech
25
kim daxl oʻtkaza olmaydi. Uni bu musiqani sev bunisini sevma deya, buyruq ham
bera olmaydi. Yana har kimning oʻzi yoqtiradigan yoʻnalishlari, sozanda,
xonandalari ham bor.
2.2. Musiqa taʼlim-tarbiyasining asosiy vazifalari: musiqiy qobiliyatlarni
rivojlantirish (tinglash, ijro etish, ijod qilish) va musiqiy madaniyatni
singdirish.
Inson shaxsiy hayotida musiqaning ham oʻziga xos muhim oʻrni bor. U
insonlarni ezgulikka, mehr-oqibatga daʼvat etuvchi, taʼbir joiz boʻlsa insoniylikka
undovchi vositadir. Musiqaga sidqi-dildan oshno koʻngil har doim ezgulikka moyil
boʻladi.U jaholatga qarshi quroldir. Inson tugʻilgandan to umrining soʻngi
kunlarigacha shodlik qaygʻusida, xursandchilik va anduhlarida, xullas yaxshi-yu
yomon kunlarida u bilan hamnafas va hamdarddir. Inson tugʻilgandayoq ona allasi
bilan u inson qalbidan joy oladi. Mehnat jarayonida, toʻy-hasham va boshqa
marosimlarda u insonga koʻtarinki kayfiyat, ruhiga orom bagʻishlaydi.
Bundan tashqari musiqa tarbiya vositasi boʻlib, avvalo u insonlarni nafosat,
goʻzallikni his qilishga oʻrgatadi. Shuning uchun musiqa estetik tarbiya turi
hisoblanadi. Estetik tarbiya esa shaxsning barkamol rivojlanishi uchun zaruriy
shartlaridan biridir. Shuningdek, musiqa ahloqiy tarbiya bilan ham bevosita
mustahkam bogʻliq boʻlib, axloq-odob ezgulikning koʻrinishlari hisoblanadi va
musiqa insonni ezgulikka chorlash bilan birga axloq-odobga ham chorlaydi.
Bayt:
Ey oʻgʻil haddingda tur
Otang seni sotganda ham
Mehribon, mushfiq onangning
Soʻzlari botganda ham
Chunki yaxshi qoʻshiq inson qalbidan tezda joy oladi va inson uni beihtiyor
koʻnglida takrorlaydi, yoki hirgoyi qiladi. Shunda u soʻzlar maʼnosini chaqa
boshlaydi, yaʼni fikrlaydi. Shu orqali u ezgulik sari qadam tashlaydi. Insonlarni
axloq-odobga chaqiruvchi, nasihatomuz qoʻshiqlar barcha xalqlar, barcha millatlar
26
musiqa madaniyatida mavjuddir. Musiqaning inson xayotidagi oʻrni toʻgʻrisida juda
koʻp va xoʻp gapirish mumkin. U jins tanlamaydi, irq tanlamaydi, yosh tanlamaydi.
Yaxshi musiqa, yaxshi qoʻshiq , yaxshi raqs, yaxshi dramatik asarni har qanday
yoshdagi, jinsdagi, yoki irqdagi kishi berilib tinglaydi va tomosha qiladi.
Shuningdek, musiqaning jamiyat ijtimoiy xayotidan roli ham beqiyos kattadir.U
jamiyat miqyosidagi bayram tadbirlari, siyosiy va ijtimoiy tadbirlar hamda sport
tadbirlari oʻtkazishda oʻzining muxim hissasini qoʻshadi. Insonlarni jamiyatning
chaqiriqlariga javob berishga daʼvat etadi (A.Aleksandrovning “Svyashennaya
voyna” qoʻshigʻi II jaxon urushi davrida xar bir fuqaro qalbini larzaga solgan va
fashist bosqinchilariga qarshi kurashga daʼvat etgan edi).
Bundan tashqari musiqa insonlarni jamiyat ijtimoiy axloq normalariga rioya
qilishga chaqiradi. Jamiyat axloq normalari ichida kishi-kishiga doʻst, oʻrtoq va
birodar boʻlishi lozim. Musiqa esa avvalo insonlar oʻrtasidagi, qolaversa elatlar,
millatlar oʻrtasida doʻstlik va birodarlikka chorlaydi. Bunga xayotdan juda koʻp
misollar keltirishimiz mumkin. Bu ishda asosiy rolni davlat radio va televideniyasi,
qolaversa oʻtkazilayotgan ijtimoiy-siyosiy va musiqiy tadbirlar teatr va kino sanʼati
oʻynaydi. Shuni aytish kerakki, yaratilayotgan musiqiy asarlar va ommalashib
ketgan kuy-qoʻshiqlar xarakteri koʻproq xalqning turmish tarziga bogʻliqdir, yaʼni
xalqning turmish - tarzi qanchalik farovon boʻlsa koʻproq shoʻx va oʻynoqi
kuyqoʻshiqlar ommalasha boradi. Aksincha xalqning turmushi qanchalik qashshoq
boʻlsa koʻproq vazmin, mungli kuy-qoʻshiqlar ommalasha boradi.
Bunga xalqimiz tarixi davomida yaratilgan maqomlar,mumtoz kuyqoʻshiqlarimiz misol boʻla oladi. Demak, u maʼlum maʼnoda xalq hayotini ham
ifodalaydi. Boshiga tashvish tushgan inson shoʻx - shodon kuy-qoʻshiqlarni
tinglashni xohlamay qoladi. Biz mana shu texnik jihozlarni saqlab qolgan holda XXI
- asrga qadam qoʻydik. Endilikda oʻquv dargohlari kompyuter texnikasi bilan
taʼminlanmoqda. Ilgʻor oʻquv dargohlari kompyuter orqali toʻgʻridan - toʻgʻri
internet, Ziyonet kabi axborot tarmoqlariga ulangan va kerakli maʼlumotlarni
xohlagan paytda olish imkoniyatiga ega. Bu esa taʼlim samaradorligini oshirishning
muhim omili hisoblanadi. Bunday elektron vositalar musiqiy taʼlimga ham oʻz
27
ijobiy taʼsirini koʻrsatib, uning samarasini oshirishga, yosh avlod musiqiy
dunyoqarashlarining xar tomonlama rivojlanishiga sabab boʻlmoqda. Musiqiy
fanlarni oʻqitish ham boshqa fanlar qatori ilgʻor pedagogik texnologiyalarga, dars
oʻtishning noanʼanaviy uslublari, axborot texnologiyalaridan foydalanishga
asoslanmoqda. Pedagogik texnologiya - muayyan loyiha asosida tashkil etiladigan,
aniq maqsadga yoʻnaltirilgan hamda ushbu maqsadning natijalarini kafolatlovchi
pedagogik faoliyatning mazmuni boʻlib, uning asosiy muammosi shaxsni
rivojlantirish orqali taʼlim maqsadiga erishishdan iboratdir.
Musiqa sanʼati insoniyatning eng qadimiy va universal ifoda shakllaridan
biridir. U nafaqat hissiy olamimizni boyitadi, balki intellektual salohiyatimizni
charxlaydi, axloqiy qadriyatlarimizni mustahkamlaydi va jamiyatda oʻzaro
munosabatlarni uygʻunlashtirishga yordam beradi. Shu sababli, musiqa taʼlimtarbiyasi har qanday taʼlim tizimining ajralmas qismi hisoblanadi. Uning bosh
maqsadi barkamol shaxsni shakllantirish boʻlsa, bu ulkan maqsadga erishish bir
qator asosiy vazifalarni amalga oshirish orqali kechadi. Ushbu vazifalar asosan ikki
yirik yoʻnalishga boʻlinadi: musiqiy qobiliyatlarni rivojlantirish (tinglash, ijro etish,
ijod qilish) va musiqiy madaniyatni singdirish. Bu ikki yoʻnalish bir-biri bilan uzviy
bogʻliq boʻlib, shaxsning musiqiy rivojlanishini taʼminlaydi. Musiqiy qobiliyatlar –
bu insonning musiqani idrok etishi, uni ijro etishi va yaratishi uchun zarur boʻlgan
individual-psixologik xususiyatlar majmuidir. Ularni rivojlantirish musiqa taʼlimtarbiyasining eng muhim vazifalaridan biridir, chunki aynan shu qobiliyatlar orqali
shaxs musiqiy faoliyatga jalb etiladi va oʻzining musiqiy salohiyatini roʻyobga
chiqaradi. Musiqiy pedagogikada uchta asosiy qobiliyat turi ajratiladi: tinglash, ijro
etish va ijod qilish.
Musiqa tinglash – bu musiqiy madaniyatning eng muhim komponentlaridan
biri boʻlib, u musiqiy asarni idrok etish, uning mazmunini tushunish va unga
emotsional munosabat bildirish qobiliyatini oʻz ichiga oladi. Tinglash qobiliyatini
rivojlantirish musiqa taʼlim-tarbiyasining ilk bosqichlaridan boshlanadi va butun
umr davomida takomillashib boradi. Bu jarayonda quyidagi jihatlarga eʼtibor
qaratiladi: Tinglash Madaniyatini Shakllantirish: Musiqa darslarida oʻquvchilarga
28
musiqani diqqat bilan tinglash, uning ohangdorligi, ritmi, tempi, dinamikasi va
garmoniyasini his etishga oʻrgatiladi. Tinglash madaniyati shunchaki tovushlarni
eshitish emas, balki ularning maʼnosini anglash, musiqiy obrazlarni tasavvur qilish,
kompozitorning niyatini tushunishni oʻz ichiga oladi. Oʻqituvchi musiqani
tinglashdan oldin uning yaratilish tarixi, kompozitor haqida qiziqarli maʼlumotlar
berib, oʻquvchilarning diqqatini tortishi va ularni asarni chuqurroq idrok etishga
tayyorlashi lozim12.
Musiqiy Eshitish Qobiliyatini Rivojlantirish: Bu melodiya, garmoniya, ritm,
tembr kabi musiqiy elementlarni aniq idrok etish qobiliyatidir. Mutlaq eshitish,
nisbiy eshitish, ichki eshitish kabi turlar mavjud. Darslarda turli tinglash mashqlari,
masalan, notalarni farqlash, interval va akkordlarni aniqlash, tovushlarning
balandligini belgilash orqali oʻquvchilarning eshitish qobiliyati rivojlantiriladi.
Ayniqsa, bolalar bogʻchasi va boshlangʻich sinflarda musiqiy-didaktik oʻyinlar
orqali bu qobiliyatlar samarali shakllantiriladi.
Musiqiy xotirani mustahkamlash: Musiqiy xotira – bu tinglangan musiqiy
materialni eslab qolish va uni qayta tiklash qobiliyatidir. Qoʻshiqlarni yod olish,
kuy-navolarni tinglab ularni qayta eshitish, musiqa asarlarining mavzularini eslab
qolish kabi mashqlar musiqiy xotirani rivojlantiradi. Kuchli musiqiy xotira ijro etish
va ijod qilish uchun ham muhim asos hisoblanadi.
Musiqiy Tasavvur va Fantaziyani Boyitish: Musiqa tinglash jarayoni
shaxsning tasavvur va fantaziyasini faollashtiradi. Har bir tinglovchi musiqiy asarni
oʻzicha idrok etadi, oʻzining ichki dunyosida turli obrazlar, voqealar va manzaralarni
yaratadi. Oʻqituvchi oʻquvchilarni tinglangan musiqa asosida oʻz tasavvurlarini
soʻzlar, rasmlar yoki harakatlar orqali ifodalashga undashi lozim. Bu musiqaning
estetik taʼsirini chuqurlashtiradi va ijodiy fikrlashni ragʻbatlantiradi.
Musiqiy ijro etish – bu musiqani ovoz (qoʻshiq aytish) yoki asbob (cholgʻu
chalish) yordamida qayta yaratish jarayonidir. Ijro etish qobiliyatini rivojlantirish
musiqa taʼlim-tarbiyasining eng faol komponentlaridan biri boʻlib, u nafaqat
12
Qodirov M. Musiqa pedagogikasi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2010. – B. 87-92.
29
musiqiy mahoratni, balki shaxsning oʻzini namoyon qilish imkoniyatini ham beradi.
Qoʻshiq aytish – musiqa taʼlimining eng ommaviy va samarali shakllaridan biridir.
Bolalar bogʻchasidan boshlab oʻquvchilar turli qoʻshiqlarni, jumladan, bolalar
qoʻshiqlarini, milliy qoʻshiqlarni va klassik asarlardan parchalarni ijro etishga
oʻrganadilar. Xor – bu jamoaviy ijrochilikning eng yorqin namunasidir. Xorda
kuylash oʻquvchilarda jamoaviy ish koʻnikmalarini, intizomni, bir-birini tinglash va
moslashish qobiliyatini shakllantiradi. Bu musiqa ijro etishning muhim ijtimoiy
jihatidir. Xor ijrochiligida Oʻzbekistonning boy anʼanalari mavjud boʻlib, koʻplab
pedagoglar, jumladan, G. Hasanova oʻz tadqiqotlarida xor bilan ishlash metodikasini
ishlab chiqqan13.
Musiqiy ijod – bu yangi musiqiy asarlar yaratish, mavjud musiqiy materialni
oʻzgartirish yoki musiqiy obrazlarni oʻziga xos tarzda talqin qilish qobiliyatidir. Ijod
qilish musiqa taʼlim-tarbiyasining eng yuqori darajasi boʻlib, u shaxsning oʻzini
toʻliq namoyon etishiga imkon beradi.
Improvizatsiya – bu tayyor notalarsiz, oʻz-oʻzidan musiqa yaratishdir. Bu
ijodiy jarayon bolalarning erkin fikrlashini, musiqiy fantaziyasini rivojlantiradi.
Oddiy ritmik naqshlarni chalishdan tortib, mavjud kuylarga oʻzgarishlar kiritish yoki
yangi melodiyalar yaratishgacha boʻlgan mashqlar orqali improvizatsiya qobiliyati
shakllantiriladi. Milliy musiqa maktablarida doira joʻrligida ijro etiladigan
raqslardagi
improvizatsiya
elementlari
bolalarda
ijodiy
qobiliyatlarni
rivojlantirishga xizmat qiladi. Bolalarga sodda musiqa asarlarini, masalan, kichik
qoʻshiqlarni, kuylarni, raqslarni yaratishga oʻrgatish orqali kompozitsiya
qobiliyatlari rivojlantiriladi. Bu jarayonda ular melodiyani shakllantirish, ritmik
naqshlarni tuzish, garmonik ketma-ketliklarni tanlash kabi musiqiy tilning asosiy
elementlari bilan tanishadilar. Shu bilan birga, kompozitorlik faoliyati bolada
mantiqiy fikrlash, rejalashtirish va tizimli yondashuvni shakllantiradi.
Musiqiy madaniyat – bu shaxsning musiqani idrok etishi, baholashi va unga
munosabat bildirish darajasi, shuningdek, uning musiqiy bilimlar, koʻnikmalar va
13
Hasanova G. Xor dirijyorligi. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2018. – B. 45-50
30
qadriyatlar majmuidir. Musiqiy madaniyatni singdirish musiqa taʼlim-tarbiyasining
asosiy vazifalaridan biri boʻlib, u oʻquvchining musiqiy saviyasini oshirish, estetik
didini shakllantirish va uni maʼnaviy boyitishga qaratilgan. Oʻquvchilar turli davrlar
va xalqlarning musiqiy sanʼati, mashhur kompozitorlar va ularning asarlari, musiqa
janrlari va uslublari bilan tanishadilar. Bu ularning umumiy madaniy saviyasini
oshiradi, musiqiy asarlarni tarixiy va madaniy kontekstda tushunishga yordam
beradi. Oʻzbekiston musiqa tarixi, mumtoz va zamonaviy kompozitorlar ijodi, xalq
musiqasi anʼanalari alohida oʻrganiladi14.
Musiqiy madaniyatni singdirishning muhim jihati – bu musiqiy asarlarning
estetik qimmatini, ularning badiiy ahamiyatini tushunishga oʻrgatishdir. Oʻquvchilar
chinakam sanʼat asarlarini oddiy koʻngilochar musiqadan ajrata bilishlari kerak.
Pedagog ularni turli janrlar va uslublar orasidagi farqlarni koʻrsatib, yuksak badiiy
namunalarga boʻlgan qiziqishlarini uygʻotadi. Musiqa tinglash va oʻrganish orqali
oʻquvchilarning goʻzallikka boʻlgan estetik munosabati rivojlanadi. Ular nafaqat
musiqiy goʻzallikni, balki hayotdagi, tabiatdagi, sanʼatdagi goʻzallikni ham his
etishni oʻrganadilar. Bu ularning umumiy estetik didini yuksaltiradi. Musiqiy
madaniyat shunchaki bilimlar yigʻindisi emas, balki musiqiy hodisalarga tanqidiy
yondashish, oʻz fikrini asoslash qobiliyatidir. Oʻquvchilar tinglangan asarlar haqida
oʻz mulohazalarini bildirishga, ularning afzalliklari va kamchiliklari haqida
bahslashishga oʻrganadilar. Bu ularning mustaqil fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi.
Oʻzbekistonning boy musiqiy merosi – maqomlar, xalq qoʻshiqlari, dostonlar,
mumtoz kuy-navolar, zamonaviy kompozitorlik asarlari – yosh avlodning musiqiy
madaniyatining asosidir. Milliy musiqani oʻrganish ularda Vataniga muhabbat,
milliy gʻurur tuygʻularini shakllantiradi va oʻz xalqining oʻziga xos qadriyatlarini
anglashga yordam beradi15. Musiqa chegaralarni bilmaydigan sanʼatdir. Dunyo
xalqlarining musiqasi bilan tanishish oʻquvchilarning dunyoqarashini kengaytiradi,
ularda boshqa madaniyatlarga nisbatan hurmat va bagʻrikenglik tuygʻularini
uygʻotadi. Bu global dunyoda yashash va turli madaniyatlar vakillari bilan muloqot
14
15
Abdullayev R. Oʻzbek musiqa tarixi. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2015. – B. 20-30
Ibragimov O. Musiqa taʼlimi nazariyasi va metodikasi. – Toshkent: Sharq, 2012. – B. 110-115
31
qilish uchun muhim ahamiyatga ega. Musiqaning jamiyat hayotidagi oʻrni, uning
ijtimoiy funksiyalari (marosimlar, bayramlar, diniy amallar, ijtimoiy harakatlar)
haqidagi bilimlarni singdirish musiqiy madaniyatning ajralmas qismidir.
Oʻquvchilar musiqaning nafaqat koʻngilochar, balki jiddiy ijtimoiy va maʼnaviy
vazifalarni bajarishini ham tushunishlari kerak.
Musiqa taʼlim-tarbiyasining asosiy vazifalari – musiqiy qobiliyatlarni
(tinglash, ijro etish, ijod qilish) rivojlantirish va musiqiy madaniyatni singdirish –
bir-biri bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan va bir-birini toʻldiruvchi jarayonlardir.
Ushbu vazifalarni samarali amalga oshirish oʻqituvchidan yuqori darajada kasbiy
mahorat, pedagogik mahorat, ijodkorlik va oʻquvchiga individual yondashuvni talab
qiladi. Musiqa darslari shunchaki nazariy bilimlarni berishdan iborat boʻlmasligi,
balki amaliy faoliyat, ijodiy jarayonlar va emotsional kechinmalar bilan boyitilishi
kerak.
Natijada, musiqa taʼlim-tarbiyasi orqali yosh avlod nafaqat musiqani sevuvchi
va tushunuvchi, balki oʻz his-tuygʻularini erkin ifodalay oladigan, ijodiy fikrlovchi,
yuksak axloqiy qadriyatlarga ega boʻlgan, milliy va umuminsoniy madaniyatni
qadrlaydigan barkamol shaxs boʻlib yetishadi. Bu esa mustaqil Oʻzbekistonning
kelajagi uchun muhim poydevor hisoblanadi. Musiqa – bu insonning ruhiga ozuqa
beruvchi, uni ezgulikka chorlovchi, hayotiga goʻzallik va uygʻunlik baxsh etuvchi
bebaho sanʼatdir. Uni taʼlim tizimiga chuqur integratsiya qilish orqali biz yosh
avlodni nafaqat sanʼatni biluvchi, balki uni yaratuvchi va uning ruhini oʻzida
mujassam etuvchi shaxslar etib tarbiyalay olamiz.
32
XULOSA
Musiqa taʼlim-tarbiyasi – bu shunchaki notalarni oʻrganish yoki asbob
chalishdan iborat boʻlmagan, balki shaxsning maʼnaviy-axloqiy, estetik va
intellektual rivojlanishiga qaratilgan kompleks pedagogik jarayondir. Uning
pirovard maqsadi barkamol shaxsni shakllantirish boʻlib, bu oliy maqsadga erishish
uzviy bogʻliq boʻlgan qator tarkibiy maqsadlar va asosiy vazifalar orqali amalga
oshiriladi.
Musiqa taʼlim-tarbiyasining bosh maqsadi — yuksak maʼnaviyatli, estetik
didli, ijodiy fikrlovchi, vatanparvar va insonparvar, yaʼni har tomonlama barkamol
shaxsni tarbiyalashdan iborat. Bu maqsadga erishishda musiqaning inson ruhiyatiga
bevosita taʼsir etish xususiyati, uning emotsional qudrati muhim ahamiyat kasb
etadi. Musiqa darslari orqali bolaning his-tuygʻulari uygʻonadi, goʻzallikka intilishi,
dunyoni chuqur idrok etishi uchun zamin yaratiladi. Musiqa insoniy fazilatlarni,
yuksak axloqiy qadriyatlarni singdirishning kuchli vositasidir. Empatiya, rahmshafqat, mehnatsevarlik, halollik, vatanparvarlik va insonparvarlik kabi tuygʻular
musiqiy asarlar orqali shakllantiriladi. Jamoaviy ijrochilik esa tartib, intizom va
masʼuliyat hissini mustahkamlaydi. Musiqa taʼlimi orqali diqqat, xotira, mantiqiy
fikrlash, tahlil qilish qobiliyatlari, tasavvur va fantaziya rivojlantiriladi. Notalarni
oʻqish, musiqiy asarlarni tahlil qilish, ritmlarni his etish kabi jarayonlar bolaning
kognitiv salohiyatini oshiradi, uning umumiy oʻzlashtirishiga ijobiy taʼsir koʻrsatadi.
Musiqa taʼlimi orqali diqqat, xotira, mantiqiy fikrlash, tahlil qilish
qobiliyatlari, tasavvur va fantaziya rivojlantiriladi. Notalarni oʻqish, musiqiy
asarlarni tahlil qilish, ritmlarni his etish kabi jarayonlar bolaning kognitiv
salohiyatini oshiradi, uning umumiy oʻzlashtirishiga ijobiy taʼsir koʻrsatadi.
Musiqani eshitish va tahlil qilish orqali bolalar nafaqat ohang va ritm qonuniyatlarini
tushunishni oʻrganadilar, balki murakkab musiqiy strukturalarni ajratish, asarning
gʻoyaviy mazmunini anglash kabi koʻnikmalarni ham egallaydilar. Bu esa ularning
analitik fikrlash qobiliyatini sezilarli darajada kuchaytiradi. Shuningdek, musiqa ijro
etishda motorika qobiliyatlari, qoʻl-koʻz koordinatsiyasi rivojlanadi, bu esa bolaning
umumiy jismoniy va aqliy rivojlanishiga ijobiy taʼsir koʻrsatadi.
33
Musiqa taʼlimi bolalarga oʻz ijodiy salohiyatlarini roʻyobga chiqarish va
oʻzliklarini ifodalash uchun keng imkoniyatlar yaratadi. Musiqiy improvizatsiya, oʻz
qoʻshiqlarini yaratish yoki mavjud asarlarga yangicha talqin berish kabi
mashgʻulotlar bolaning fantaziyasini ragʻbatlantiradi va ularga oʻziga xos fikrlarini,
his-tuygʻularini musiqa orqali ifodalashga yordam beradi. Bu esa ularning oʻziga
ishonchini oshiradi va ijodiy jarayondan zavq olishga oʻrgatadi. Musiqa sanʼati
orqali bolalar turli madaniyatlarning musiqiy merosini oʻrganadilar, bu esa ularning
dunyoqarashini
kengaytiradi
va
madaniyatlararo
muloqot
koʻnikmalarini
rivojlantiradi. Turli xalqlar musiqasini tinglash va oʻrganish orqali bolalar boshqa
madaniyatlarga hurmat va bagʻrikenglik ruhida tarbiyalanadi.
Bugungi kunda, texnologiya rivojlangan globallashuv davrida musiqa
taʼlimining ahamiyati yanada ortib bormoqda. Raqamli dunyoda bolalar axborot
oqimi bilan toʻlib-toshgan bir sharoitda oʻsib ulgʻaymoqdalar. Musiqa ularga hissiy
muvozanatni saqlash, stressni kamaytirish va ijodiy fikrlashni rivojlantirishda
yordam beradi. Musiqa, shuningdek, bolalarni media savodxonligiga oʻrgatadi,
ularni musiqa industriyasining turli jihatlari bilan tanishtiradi, bu esa ularning
kelajakdagi kasb tanlashida ham muhim rol oʻynashi mumkin.
Xulosa qilib aytish mumkinki, musiqa taʼlim-tarbiyasi nafaqat sanʼatning bir
boʻlagi, balki shaxsning umumiy rivojlanishida muhim katalizator vazifasini
bajaradi. Uning yordamida yosh avlod nafaqat musiqani sevuvchi va tushunuvchi,
balki hayotda faol ishtirok etuvchi, yaratuvchan, maʼnaviy yetuk va barkamol
insonlar boʻlib voyaga yetadi. Shu sababli, musiqa taʼlimiga boʻlgan eʼtibor har bir
mamlakatning kelajak avlodi uchun qilingan muhim sarmoyadir.
34
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyhati
1. Forobiy, A. (1993). Musiqa ilmi haqida katta kitob. Toshkent: Fan.
2. Ibn Sino, A. (1990). Tib qonunlari. Toshkent: OʻzME.
3. Karimov, I. (1997). Yuksak maʼnaviyat – yengilmas kuch. Toshkent:
Oʻzbekiston.
4. Nazarov, B. (2022). Musiqa va miya faoliyati oʻrtasidagi bogʻliqlik.
Pedagogika jurnali, №3.
5. Normurodova, M. (2023). Hissiy intellekt va musiqa psixologiyasi. Toshkent:
Oʻqituvchi.
6. Roziyev, M. (2019). Bola rivojida musiqaning oʻrni. Samarqand: Ilm ziyo.
7. Sayidov, H. (2018). Musiqa madaniyati va yoshlar. Buxoro: Maʼnaviyat.
8. Xolmatova, D. (2021). Oʻzbek xalq musiqasining tarbiyaviy ahamiyati.
Maʼnaviyat va Maʼrifat, №6.
9. Sharipova, G., Najmekdinov, Gʻ. Musiqa oʻqitish metodikasi praktikumi.
10. Soipova, D. Musiqadan oʻqitish nazariyasi va metodikasi.
11. Mahkamova, S. R., & Shahzod, G. (2021). Oʻquvchilar tarbiyasida musiqa
fanining tutgan oʻrni. Scientific Progress, 1(5).
12. Mahkamova, S. R., & Obidova, S. P. (2021). Maktabgacha taʼlim
muassasalarida bolalarni musiqiy tarbiyalash va taʼlim berish. Scientific
Progress, 1(3).
13. Asadullaeva, M. A. (2020). Yoshlarni maʼnaviy tarbiyalashda qoʻshiqchilik
sanʼatining tutgan oʻrni.
14. Sharipova, G. M. Musiqa oʻqitish metodikasi.
15. Qodirov, M. (2010). Musiqa pedagogikasi. Toshkent: Fan va texnologiya.
16. Ibragimov, O. (2012). Musiqa taʼlimi nazariyasi va metodikasi. Toshkent:
Sharq.
17. Abdullayev, R. (2015). Oʻzbek musiqa tarixi. Toshkent: Yangi asr avlodi.
18.Hasanova G. Xor dirijyorligi. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2018. – B. 45-50
35
36