Kurs ishi yuzi 1 Mavzu: Musiqa taʼlim tarbiyasining maqsad va vazifalari MUNDARIJA Kirish ......................................................................................................................... 3 I BOB. MUSIQA TAʼLIM-TARBIYASINING UMUMIY ASOSLARI ................. 5 1.1. Musiqa sanʼatining inson hayotidagi oʻrni va uning yosh avlod maʼnaviyatini yuksaltirishdagi ahamiyati......................................................................................... 5 1.2. Musiqa taʼlim-tarbiyasi tushunchasi va uning pedagogik jarayondagi oʻziga xos xususiyatlari. ..................................................................................................... 14 II BOB. MUSIQA TAʼLIM-TARBIYASINING ASOSIY MAQSAD VA VAZIFALARI .......................................................................................................... 18 2.1. Musiqa taʼlim-tarbiyasining bosh maqsadi – barkamol shaxsni shakllantirish va uning tarkibiy maqsadlari ................................................................................... 18 2.2. Musiqa taʼlim-tarbiyasining asosiy vazifalari: musiqiy qobiliyatlarni rivojlantirish (tinglash, ijro etish, ijod qilish) va musiqiy madaniyatni singdirish. 26 XULOSA ................................................................................................................. 33 Foydalanilgan adabiyotlar roʻyhati ......................................................................... 35 2 Kirish Mavzuning dolzarbligi. Yangilanayotgan Oʻzbekiston sharoitida yosh avlodning maʼnaviy-axloqiy tarbiyasiga, ularning har tomonlama barkamol shaxs sifatida voyaga yetishiga alohida eʼtibor qaratilmoqda. Bu jarayonda sanʼatning, xususan, musiqa sanʼatining oʻrni beqiyosdir. Musiqa nafaqat inson hissiyotlariga taʼsir etuvchi kuchli vosita, balki yoshlarning estetik didini, dunyoqarashini, ijodiy qobiliyatlarini shakllantiruvchi, milliy va umuminsoniy qadriyatlarni singdiruvchi muhim omil hisoblanadi. Taʼlim tizimida amalga oshirilayotgan islohotlar musiqa taʼlim-tarbiyasining mazmuni, maqsadi va vazifalarini zamon talablariga mos ravishda qayta koʻrib chiqishni taqozo etmoqda. Shu nuqtayi nazardan, musiqa taʼlim-tarbiyasining maqsad va vazifalarini chuqur oʻrganish va ilmiy asoslab berish bugungi kun pedagogikasining dolzarb masalalaridan biridir. Musiqa nafaqat inson hissiyotlariga bevosita taʼsir etuvchi, uning qalbiga zavq bagʻishlovchi va estetik lazzat beruvchi kuchli vosita, balki undan ham kengroq maʼnoda, yoshlarning estetik didini noziklashtiruvchi, ularning dunyoqarashini kengaytiruvchi, ijodiy qobiliyatlarini yuzaga chiqaruvchi va rivojlantiruvchi, eng muhimi, milliy oʻzlikni anglash tuygʻularini tarbiyalovchi hamda umuminsoniy qadriyatlarni singdiruvchi muhim omil sifatida namoyon boʻladi. Musiqa orqali yoshlar oʻz xalqining boy madaniy merosi, tarixi, anʼanalari bilan yaqindan tanishadilar, shu bilan birga, jahon musiqa madaniyatining eng sara namunalaridan bahramand boʻlib, oʻz maʼnaviy olamlarini boyitadilar. Bu esa oʻz navbatida, ularda bagʻrikenglik, oʻzga madaniyatlarga hurmat va millatlararo totuvlik kabi fazilatlarning shakllanishiga xizmat qiladi. Bugungi kunda mamlakatimiz taʼlim tizimida amalga oshirilayotgan tub islohotlar, oʻquv dasturlari va metodologiyalarining yangilanayotgani musiqa taʼlim-tarbiyasining mazmuni, maqsadi va vazifalarini zamon talablariga mos ravishda qayta koʻrib chiqishni, uni yanada takomillashtirishni taqozo etmoqda. Globallashuv jarayonlari kuchayib borayotgan, axborot oqimi shiddatli tus olayotgan hozirgi davrda yoshlarni turli salbiy taʼsirlardan himoya qilish, ularning maʼnaviy immunitetini kuchaytirishda musiqa taʼlimining roli yanada ortib 3 bormoqda. Shu nuqtayi nazardan, umumtaʼlim maktablarida musiqa taʼlimtarbiyasining maqsad va vazifalarini pedagogika va psixologiya fanlarining soʻnggi yutuqlari asosida chuqur oʻrganish, ularni ilmiy jihatdan asoslab berish hamda amaliyotga tatbiq etishning samarali yoʻllarini izlash bugungi kun pedagogikasining eng dolzarb va muhim masalalaridan biri hisoblanadi. Mazkur masala yechimi nafaqat musiqa pedagogikasi nazariyasini boyitishga, balki umumiy oʻrta taʼlim tizimida maʼnaviy-maʼrifiy ishlarning sifatini oshirishga ham xizmat qiladi. Kurs ishining maqsadi. Musiqa taʼlim-tarbiyasining nazariy asoslarini tahlil qilish, uning zamonaviy jamiyatdagi oʻrni, asosiy maqsad va vazifalarini ilmiy jihatdan yoritib berishdan iborat. Kurs ishining obyekti. Umumiy oʻrta taʼlim maktablarida musiqa taʼlimtarbiyasi jarayoni. Kurs ishining predmeti. Musiqa taʼlim-tarbiyasining maqsadi va vazifalari hamda ularni amalga oshirishning pedagogik asoslari. Kurs ishining nazariy va amaliy ahamiyati. Tadqiqot natijalari musiqa pedagogikasi nazariyasini maʼlum darajada boyitishga xizmat qiladi. Kurs ishidan olingan xulosalar va tavsiyalar umumiy oʻrta taʼlim maktablari musiqa oʻqituvchilari, pedagogika yoʻnalishidagi oliy oʻquv yurtlari talabalari hamda soha mutaxassislari uchun amaliy qoʻllanma sifatida foydalanilishi mumkin. Kurs ishning tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, 4 paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar roʻyxatidan iborat. Birinchi bobda musiqa taʼlimtarbiyasining umumiy asoslari koʻrib chiqilgan boʻlsa, ikkinchi bobda uning asosiy maqsad va vazifalari batafsil tahlil qilingan. 4 I BOB. MUSIQA TAʼLIM-TARBIYASINING UMUMIY ASOSLARI 1.1. Musiqa sanʼatining inson hayotidagi oʻrni va uning yosh avlod maʼnaviyatini yuksaltirishdagi ahamiyati. Insoniyat tamadduni tarixiga nazar tashlar ekanmiz, musiqa sanʼatining odamzod hayotida hamisha muhim oʻrin egallab kelganiga guvoh boʻlamiz. U shunchaki vaqtichogʻlik yoki koʻngilxushlik vositasi emas, balki inson ruhiyatining eng nozik torlariga taʼsir koʻrsatuvchi, uning maʼnaviy olamini boyituvchi, ezgulikka undovchi qudratli kuchdir. Musiqa – til, din, irq tanlamaydigan, qalblarni qalblarga bogʻlaydigan universal til sifatida hamisha qadrlangan. U goh ona allasi misol mehrga toʻyingan, goh dostonlarda mardlik va jasoratga undagan, goh yorqin kuy va qoʻshiqlarda hayotga muhabbatni tarannum etgan. Binobarin, musiqa sanʼatining inson hayotidagi oʻrni va uning, ayniqsa, yosh avlod maʼnaviyatini yuksaltirishdagi ahamiyatini chuqur anglash, bugungi globallashuv davrida yanada muhim ahamiyat kasb etmoqda. Musiqa (yunoncha μουσική — ilhom parilari sanʼati) — tovush sanʼatidir; musiqiy asarga nisbatan ham musiqa atamasi qoʻllanishi mumkin. Musiqaning inson hayotidagi roli, avvalo, uning ruhiy-emotsional taʼsirida namoyon boʻladi. Inson oʻz quvonchini, qaygʻusini, orzu-umidlarini, ichki kechinmalarini soʻz bilan ifodalashga qiynalgan paytlarda musiqa yordamga keladi. Maʼyus kuylar dardga malham boʻlsa, shoʻx navolar ruhni koʻtaradi, ilhom bagʻishlaydi. Musiqa tinglash jarayonida inson miyasida murakkab neyrokimyoviy jarayonlar sodir boʻlib, bu kayfiyatning yaxshilanishiga, stress va charchoqning kamayishiga olib keladi1. Qadimdan tabiblar musiqaning shifobaxsh xususiyatlaridan unumli foydalanganlar. Abu Nasr Forobiy, Abu Ali ibn Sino kabi ulugʻ allomalarimizning asarlarida musiqaning inson salomatligiga, ruhiyatiga ijobiy taʼsiri haqida qimmatli fikrlar bayon etilgan. Forobiy oʻzining “Musiqa haqida katta kitob” asarida kuy va ohanglarning insonning turli hissiy holatlariga mos kelishini, maʼlum bir musiqiy pardalar orqali ruhni tinchlantirish yoki aksincha, 1 G‘ofurov, U. (2020). Musiqa terapiyasining zamonaviy yondashuvlari. Toshkent: Tibbiyot nashriyoti. 5 joʻshqinlantirish mumkinligini ilmiy asoslab bergan2. Bu ham musiqaning shunchaki sanʼat turi emas, balki insonning ham jismoniy, ham maʼnaviy salomatligiga daxldor hodisa ekanligini koʻrsatadi. Bundan tashqari, musiqa kognitiv qobiliyatlarning rivojlanishiga ham sezilarli hissa qoʻshadi. Musiqa bilan muntazam shugʻullanish, musiqa asarlarini tinglash va tahlil qilish xotirani mustahkamlaydi, diqqatni jamlash qobiliyatini oshiradi, ijodiy va tanqidiy fikrlashni ragʻbatlantiradi. Musiqiy asarlarning murakkab tuzilishi, ritmik va garmonik uygʻunliklari inson tafakkuridan yuksak darajadagi faollikni talab etadi. Ayniqsa, yoshlikdan musiqa bilan oshno boʻlish bolalarning intellektual salohiyatini oshirishda muhim omil boʻlib xizmat qiladi3. Koʻplab tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, musiqa taʼlimi olgan bolalar boshqa fanlarni oʻzlashtirishda ham yuqori natijalarga erishadilar. Chunki musiqa nafaqat hissiyotlarni, balki aql-idrokni ham charxlaydi. Musiqaning ijtimoiy ahamiyati ham beqiyosdir. U odamlarni birlashtiradi, ular oʻrtasida hamjihatlik va hamdardlik tuygʻularini mustahkamlaydi. Milliy bayramlar, tantanali marosimlar, xalq sayillari musiqasiz oʻtmaydi. Birgalikda qoʻshiq kuylash, musiqiy chiqishlarni tomosha qilish jamoaviylik hissini kuchaytiradi, ijtimoiy aloqalarni mustahkamlaydi. Musiqa orqali turli madaniyatlar oʻrtasida muloqot oʻrnatiladi, xalqlar bir-birlarining maʼnaviy boyliklari bilan tanishadilar. Bu esa oʻz navbatida bagʻrikenglik, oʻzga madaniyatlarga hurmat kabi fazilatlarning shakllanishiga zamin yaratadi. Oʻzbek xalqining boy musiqiy merosi – Shashmaqom, Katta ashula, dostonchilik sanʼati kabi noyob durdonalari YUNESKO tomonidan insoniyatning nomoddiy madaniy merosi sifatida eʼtirof etilgani ham buning yaqqol dalilidir. Bu sanʼat turlari nafaqat milliy gʻururimiz, balki jahon hamjamiyatini oʻzbek xalqining boy maʼnaviyati bilan tanishtiruvchi vositadir. Endi musiqa sanʼatining yosh avlod maʼnaviyatini yuksaltirishdagi ahamiyatiga batafsilroq toʻxtaladigan boʻlsak, bu borada uning imkoniyatlari 2 3 Forobiy, A. (1993). Musiqa ilmi haqida katta kitob. Toshkent: Fan. Roziyev, M. (2019). Bola rivojida musiqaning o‘rni. Samarqand: Ilm ziyo. 6 cheksiz ekanligini alohida taʼkidlash lozim. Maʼnaviyat – bu insonning ichki dunyosi, axloqiy qiyofasi, eʼtiqodi, dunyoqarashi, Vataniga, xalqiga, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga boʻlgan munosabatini oʻzida mujassam etgan murakkab tushunchadir. Yosh avlod maʼnaviyatini yuksaltirish esa jamiyat taraqqiyotining asosiy shartlaridan biridir. Birinchidan, musiqa yoshlarda estetik didni tarbiyalaydi. Goʻzal va mazmunli musiqiy asarlarni tinglash orqali yoshlar nafosat olamiga oshno boʻladilar, goʻzallikni his qilishni, uni qadrlashni oʻrganadilar. Bu esa oʻz navbatida ularning dunyoqarashini kengaytiradi, hayotga ijodiy yondashishga undaydi. Yuksak badiiy saviyadagi musiqa yoshlarni sayoz, maʼnaviyatsiz “ommaviy madaniyat”ning salbiy taʼsiridan himoya qilishda muhim qalqon vazifasini oʻtaydi. Oʻzbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti Islom Karimov taʼkidlaganidek, “Adabiyot va sanʼat, madaniyat sogʻlom avlodni tarbiyalashning, xalq maʼnaviyatini yuksaltirishning qudratli vositasidir”. Bu fikrlar musiqa sanʼatining yoshlar tarbiyasidagi oʻrnini yaqqol koʻrsatib beradi. Ikkinchidan, musiqa axloqiy tarbiyaning muhim vositasidir. Vatanni madh etuvchi qoʻshiqlar, qahramonlikni ulugʻlovchi kuylar, insoniy fazilatlarni tarannum etuvchi musiqiy asarlar yoshlar qalbida vatanparvarlik, mardlik, halollik, mehnatsevarlik, insonparvarlik kabi yuksak axloqiy sifatlarni shakllantirishga xizmat qiladi. Xalq ogʻzaki ijodining bir qismi boʻlgan alla, laparlar, oʻlanlar, yoryorlar va boshqa koʻplab janrlar oʻzida xalqning pand-nasihatlari, hayotiy tajribalari, axloqiy meʼyorlarini mujassam etgan. Ularni oʻrganish va ijro etish yosh avlodning milliy oʻzligini anglashi, xalq anʼanalariga hurmat ruhida tarbiyalanishiga yordam beradi4. Uchinchidan, musiqa intellektual salohiyatni oshiradi. Yuqorida taʼkidlanganidek, musiqa murakkab aqliy faoliyatni talab etadi. Musiqiy asarlarning shakli, janri, uslubi, garmoniyasi, polifoniyasi kabi jihatlarini tushunish, ularni tahlil qila olish yoshlarning intellektual jihatdan oʻsishiga turtki boʻladi. Musiqa tarixi, 4 Xolmatova, D. (2021). O‘zbek xalq musiqasining tarbiyaviy ahamiyati. – Ma’naviyat va Ma’rifat, №6. 7 nazariyasi, turli xalqlar musiqasini oʻrganish esa ularning umumiy madaniy saviyasini oshiradi, dunyoqarashini kengaytiradi. Toʻrtinchidan, musiqa yoshlarda hissiy intellektni, yaʼni oʻz hissiyotlarini anglash, boshqarish va boshqalarning hissiyotlarini tushunish qobiliyatini rivojlantiradi. Turli xarakterdagi musiqiy asarlarni tinglash orqali yoshlar insoniy kechinmalarning keng qamrovini his etadilar, empatiya tuygʻusini oʻzlarida shakllantiradilar. Bu esa ularning ijtimoiy moslashuvini osonlashtiradi, boshqalar bilan samarali muloqot oʻrnatishlariga yordam beradi5. Beshinchidan, musiqa vatanparvarlik tarbiyasida muhim oʻrin tutadi. Davlat madhiyasi, Vatanni, mustaqillikni, tinchlikni ulugʻlovchi qoʻshiqlar yoshlar qalbida oʻz Vataniga muhabbat, uning taqdiriga daxldorlik hissini uygʻotadi. Oʻzbekistonning boy musiqiy merosi – maqomlar, katta ashulalar, xalq qoʻshiqlari va dostonlari yosh avlodni ota-bobolarimizning buyuk madaniyati bilan tanishtiradi, ularda milliy gʻurur va iftixor tuygʻularini shakllantiradi. Bu merosni asrab-avaylash va kelajak avlodlarga yetkazish har bir yosh Oʻzbekiston fuqarosining muqaddas burchi ekanligini anglashiga yordam beradi. Oltinchidan, musiqa yoshlarni milliy ruhda tarbiyalashda, ularning oʻzligini anglashi uchun zamin yaratadi. Har bir xalqning musiqasi uning tarixi, turmush tarzi, urf-odatlari, qadriyatlari bilan chambarchas bogʻliq. Yoshlar oʻz milliy musiqasini oʻrganar ekan, oʻz xalqining maʼnaviy ildizlariga yaqinlashadi. Bu esa ularning boshqa madaniyatlarga hurmat bilan qaragan holda, oʻz milliy qadriyatlarini asrab qolishlariga yordam beradi. Ayniqsa, hozirgi globallashuv sharoitida, turli xil "ommaviy madaniyat" namunalari yoshlar ongiga faol taʼsir koʻrsatayotgan bir paytda, milliy musiqa sanʼatini targʻib qilish, uni yoshlar orasida ommalashtirish oʻta muhim vazifadir. Yettinchidan, musiqa ijodkorlik qobiliyatini rivojlantiradi. Musiqa bilan shugʻullanish, cholgʻu asboblarida kuy ijro etish, qoʻshiq aytish yoki hatto musiqa tinglab, undan ilhomlanib boshqa sanʼat turlari bilan shugʻullanish (rasm chizish, 5 Normurodova, M. (2023). Hissiy intellekt va musiqa psixologiyasi. Toshkent: O‘qituvchi. 8 sheʼr yozish) yoshlarning ijodiy salohiyatini ochishga yordam beradi. Ijodiy fikrlash esa har qanday sohada muvaffaqiyatga erishishning muhim shartidir. Bugungi kunda respublikamizda tashkil etilayotgan musiqa va sanʼat maktablari, turli ijodiy tanlovlar va festivallar aynan shu maqsadga xizmat qilmoqda. Musiqa sanʼati paydo boʻlgandan boshlab bugungi kungacha ikki yoʻnalishda rivojlangan, degan fikr oʻrinli. Birinchi yoʻnalish - xalq musiqiy ijodi. Ikkinchi yoʻnalish - kompozitorlik ijodi. Qadimda xalq orasida xonanda va sozandalar yashagan. Ular kuy va qoʻshiqlar yaratganlar. Bu asarlar nota yozuvi boʻlmaganligi sababli ogʻizdan-ogʻizga oʻtib bizgacha etib kelgan. Kim yaratganligi nomaʼlum boʻlgani sababli bu asarlarni xalq musiqiy ijodining mahsuli deyiladi. Maʼlumki yaratuvchanlik, ijod, insonga xos fazilatdir. Har bir avlod kuy va qoʻshiqlarga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritgani uchun bu asarlar xalqniki degan fikr asoslidir. Kompozitorlik ijodi nota yozuvi paydo boʻlgandan soʻng rivojlangan. Kompozitorlar oʻz asarlarini nota bilan yozadilar. Bu erda muallif aniq boʻlgani sabab ularning asarlari xalq musiqiy ijodi namunalaridan alohida turadi. Har bir sanʼat turining oʻz janrlari boʻlgani kabi musiqa sanʼatining ham oʻz janrlari bor. «Janr» soʻzi fransuzcha boʻlib "sanʼat asarining turi" degan maʼnoni bildiradi. Masalan, rassomchilikda portret, natyurmort, peyzaj kabi janrlar bor. Musiqa sanʼati janrlari ikki xil: 1. Xalq musiqa ijodi janrlari. 2. Kompozitorlik ijodi janrlari. Masalan oʻzbek musiqasida xalq musiqa ijodi janrlari quyidagilardir: qoʻshiq, maqomlar, dostonlar, katta ashula va boshqalar. Kompozitorlik ijodi janrlariga quyidagilar kiradi: opera, balet, simfoniya, sonata va boshqalar. Xalq musiqa ijodi va kompozitorlik ijodini solishtirganda xalq ijodi balandroq turishini eʼtirof etish zarur. Xalq ijodi doimiy ravishda kompozitorlarga namuna boʻlib kelgan. Kompozitorlik ijodi xalq musiqiy merosi namunalari taʼsirida rivojlangan. Har bir xalqning oʻz musiqa sanʼati bor. Boshqa sanʼat turlari bilan bir qatorda musiqa ham xalq maʼnaviy taraqqiyotining koʻzgusi hisoblanadi. Musiqa sanʼati asarlarida 9 xalqning hayoti, turli davrlardagi ijtimoiy turmushi, urf-odatlari, din-diyonati, axloqi haqidagi qarashlar oʻz aksini topgan. Musiqa goʻzallikka intilish, estetik ehtiyoj tugʻma xislat emas. U insonda mehnat va atrof-tevarakdagi olamning taʼsirida paydo boʻlgan. Tashqi olamni oʻzgartirish bilan insonning oʻzi ham oʻzgarib bordi, bunda faqat u jismoniy jihatdangina taraqqiy qilib qolmay, balki maʼnaviy jihatdan ham taraqqiy etdi. Insonning maʼnaviy qobiliyati va avvalo, estetik hissi asta-sekin taraqqiy etib, tarbiyalanib bordi. Musiqa sanʼati hayotni bilish va odamlarni tarbiyalashning qudratli vositasidir. Ammo uning bilish va tarbiyalashdagi xizmat darajasi kishiga estetik, badiiy jihatdan taʼsir etish kuchiga bogʻliqdir. Musiqa sanʼati kishi faoliyatining muayyan bir turi boʻlib, uning vazifasi jamiyatga estetik xizmat koʻrsatishdir. Shu maʼnoda uning oʻrnini hech bir narsa bosa olmaydi. Musiqa ijtimoiy hayotning hamma sohalarida faol surʼatda oʻrin oladi. Shunday qilib, voqelikka boʻlgan estetik munosabat bastakorlar tomonidan yaratilgan musiqa asarlarida ham, mehnatga, maishiy hayotga va odamlar munosabatiga olib kiriladigan badiiy asoslarda ham ifodalanadi. Har bir sanʼat turi singari musiqa sanʼati ham juda qadim zamonlarda, odamlar gʻorlarda yashab, tosh qurollaridan foydalanib, hayvon terilarini yopinib yurgan oʻtmish davrlarida paydo boʻlgan. U odamlarning maʼnaviy dunyosi cheklangan, tili kambagʻal, atrofdagi voqea - hodisalar haqidagi tasavvurlari juda noaniq edi. Lekin shunga qaramay musiqiy asarlarni, garchi u asarlar "yovvoyi" holatda boʻlsa-da, ana shu qadimgi odamlar yaratgan. Sanʼatning deyarli hamma turlari minglab yillar ilgari vujudga kelgan. Sanʼat qandaydir birgina yerdagina emas, balki bir yoʻla bir necha qitʼalarda, turli kengliklar, iqlim sharoitlarida paydo boʻldi. Qoyalardagi juda qadimgi zamon tasvirlari Afrikada ham, Ispaniyada ham, Onega koʻli qirgʻoqlarida ham, Xitoyda ham topildi. Qadimgi Yunonistonda "musiqa bilan davolash ilmi" keng taraqqiy etgan. Masalan: matematik va faylasuf Pifagor musiqani kishi ruhiga va tanasiga har tomonlama davo boʻladigan vosita sifatida tavsiya etgan. Aytishlaricha, Iskandar Zulqarnayn ham koʻp ishlarni musiqa sadolari ostida bajargan. Oʻzbek xalqi 10 yaratgan musiqiy merosning ildizlari juda uzoq asrlarga borib taqaladi. Ajdodlarimizning maftunkor tasviriy sanʼati tufayli bizgacha yetib kelgan yodgorliklar oʻzbek cholgʻu musiqasi qadim zamonlardan boshlanganligini koʻrsatadi. Koʻhna Afrosiyobda olib borilgan qazilmalarda qoʻlida surnay ushlagan haykalcha topilgan. Olimlar bu haykalchani eramizdan, yaʼni miloddan avval III-I asarlarda yaratilgan, deb taxmin qilmoqdalar. Ayritosh nomi bilan fanda mashhur boʻlgan nodir yodgorliklar, Sulton Uvays togʻining janubiy tizmalari boshlanadigan tekislikdagi qadimiy Toʻproq qalʼadan arfa chaluvchi ayol tasviri tushirilgan topilmalar, olimlar fikricha III-IV asrlarga mansub ekan. VII-XII asarlarda Sharqshunoslik tarixida "Sharq yoki musulmon Renessansi" davri deb nom olgan davr Sharqda Oʻrta asrlardagi barcha taraqqiyotlarning eng yuksak choʻqqisi hisoblanadi. Abu Yusuf Yoqub ibn Isʼhoq al-Kindiy, Abu Nasr ibn Muhammad alForobiy, Abu Ali ibn Sino va boshqalar shu davrning ajoyib vakillari boʻlganlar. Forobiyning musiqaga bagʻishlangan "Kitob ul-musiqiy al-Kabr" ("Musiqa haqida katta kitob") asarida yozilishicha musiqa haqidagi fan amaliy va nazariy sohalardan iborat. Birinchisi musiqiy asboblar yordamida musiqiy asarlarni ijro etishga oid. Ikkinchisi esa ohanglarning kelib chiqishi va musiqiy asarlarni yaratilish qonunlarini oʻrganadi. Forobiyning taʼbiricha sanʼat, shu jumladan, musiqa ilohiy neʼmat emas, balki inson ijodining mahsulidir. Uning vazifasi insonga oʻz intellektual va axloqiy sifatlarini takomillashtirishda foydali boʻlishidan iborat. Musiqa haqida Ibn Sino oʻzining besh asarida yozgan. Bu "Kitob ash-shifo", ("Shifo kitobi") nomli koʻp jildlik qomusiy asarning musiqa haqidagi boʻlimidir. Ibn Sinoning taʼrificha sanʼat, jumladan, musiqa fandir. Bundan sanʼatning "aql bilan idrok etish" yoki "buyumlarning bilish" mohiyati kelib chiqadi. Ibn Sino musiqaning tarbiyaviy mohiyatini alohida taʼkidlab oʻtgan. Bunda sanʼat vositasi orqali estetik didni tarbiyalashga asosiy eʼtibor qaratilgan. Buyuk olim taʼkidlaydiki, shaxsni har tomonlama kamol toptirish uchun ikki tomonlama-jismoniy barkamollik uchun 11 jismoniy mashqlar, maʼnaviy rivojlanishi uchun musiqa va boshqa sanʼat turlari orqali taʼsir oʻtkazish lozim. Sheʼriyat mulkining sultoni Alisher Navoiy nozik taʼb, yuksak zakovat egasi sifatida musiqani sevib tinglar, dil-dildan zavqlanardi. Shoir talantli sanʼatkorlarga hamisha gʻamxoʻrlik qildi, yoshlarning kamoloti uchun tinmay qaygʻurdi. Insoning kamolotga yetishuvida asosiy rol oʻynovchi vositalardan bin - musiqa sanʼatidan bahramand boʻlish deb bildi. "Musiqani idrok etmagan shoir nim shoirdir",-deydi Navoiy. Bu kalima shoir estetik qarashlarining mohiyatini yaqqol koʻrsatadi. Oʻzbek xalqi hayotidagi murakkab tarixiy sharoitlar madaniyat va turmushning feodal meʼyorlari doirasidan tashqari chiqish imkonini bermagan. Asrlar davomida yigʻilgan oddiy va maʼnaviy boyliklarni bosqinchilar egallab olgan yoki yoʻq qilib tashlashgan. Qilich va zoʻrlik oʻzbek xalqining koʻpgina madaniy boyliklarini yoʻq qilib yubordi. Lekin shunga qaramasdan davrlar osha, tarixiy buhronlar oʻsha xalqning qimmatli madaniy merosi shu kunlarga yetib keldi. Ongli mehnat jarayonida inson tafakkuri takomillashadi va taraqqiy etdi. His-tuygʻularni, kayfiyat, ehtiroslarni ifodalash musiqaning eng kuchli xususiyatiga aylandi. Kishining his va kayfiyati oʻz-oʻzicha namoyon boʻlmaydi. Kishining his va kayfiyatlari manbai real hayotdir. Biz vaziyat taʼsiriga koʻra yo gʻam chekamiz, yoki xursand boʻlamiz, gʻazabimiz oshadi, yoki shodligimiz ichimizga sigʻmaydi, yoki ranju-alam chekamiz. Binobarin, agar musiqa bunday his-tuygʻularni ifodalar ekan, demak, u voqelikni aks ettiradi. Ammo musiqa mazmunini muayyan bir hislar ifodasidan iborat qilib qoʻyish yaramaydi. Musiqa, shuningdek, fikrlarni oʻzida mujassamlantirishga ham qobildir. Musiqiy merosni asrash tushunchasining mohiyati shunchaki oʻtmish gʻoyalarini koʻr-koʻrona takrorlash va saqlash emas, balki uni ongli dunyoqarash va insoniyat manfaatlari nuqtayi nazaridan rivojlantirish, tanqidiy oʻzlashtirish va ijodni qayta koʻrib chiqish zarurligini bildiradi. Kompozitorlarimizning xalq musiqa sanʼatini ijodiy oʻrganishi natijasida oʻzbek madaniyati xazinasiga bebaho dur boʻlib qoʻshilgan sanʼat asarlari vujudga keldi. Goʻzallikka tashnalik sezgan inson qalbidan, yurak toʻridan oʻrin olgan 12 qoʻshiqlar kompozitorlar ijodini shakllanishida fundamental asos sanaladi. Shunday qilib, musiqa voqelikni alohida, faqat unga xos shaklda aks ettiradi, jamiyat va zamonning asosiy gʻoyalarini, kishilar munosabatidagi eng muhim narsalarni ifodalaydi. Musiqa voqelikni falsafiy umumlashtirilgan asosda anglaydi. Har bir kompozitor ijodida u yashayotgan zamonning, davrning qandaydir xususiyati oʻz ifodasini topadi. Musiqaning kishilarga taʼsiri juda kuchlidir, chunki u kishilarni his-tuygʻu oʻziga maftun etadigan, yuksak emotsional sanʼatdir6. Musiqa sanʼati inson hayotining ajralmas qismi boʻlib, uning maʼnaviy-ruhiy kamolotida, intellektual va ijtimoiy rivojlanishida muhim rol oʻynaydi. Yosh avlod maʼnaviyatini yuksaltirishdek masʼuliyatli vazifani amalga oshirishda esa musiqa sanʼatining ahamiyati yanada ortadi. U yoshlar qalbida goʻzallikka intilish, ezgulikka muhabbat, Vatanga sadoqat kabi yuksak tuygʻularni shakllantiradi, ularni milliy va umuminsoniy qadriyatlar ruhida tarbiyalaydi. Shu bois, musiqa taʼlimtarbiyasiga eʼtiborni kuchaytirish, yoshlarni milliy va jahon musiqa sanʼatining eng yaxshi namunalaridan bahramand qilish, ularning ijodiy qobiliyatlarini roʻyobga chiqarish uchun zarur shart-sharoitlarni yaratish – jamiyatimiz oldida turgan eng muhim vazifalardan biridir. Zero, maʼnaviyatli, yuksak didli, ijodkor yoshlar – mamlakatimizning porloq kelajagining kafolatidir. Musiqa esa ana shunday avlodni tarbiyalashda ishonchli va qudratli vosita boʻlib qolaveradi. Bu borada oʻzbek xalqining boy musiqiy merosi, mumtoz va zamonaviy kompozitorlarimizning asarlari bitmas-tuganmas maʼnaviy xazina boʻlib xizmat qiladi. Musiqa doimo bizning xotiralarimiz bilan parallel harakatlanadi, va har bir insonda uning bolaligi bilan bogʻliq qoʻshiqlar bor. Shunga misol qilib, buyuk Ramzesning oʻgʻli Moisey oʻz bolaligidan musiqani eshitib, oʻzining haqiqiy kelib chiqishini esladi. Musiqa - kuchli assotsiativ omildir, chunki qoʻshiqni bir marta eshitgandayoq, uni butun umrga eslab qolish mumkin va uni kelgusi bor eshitishganga, taxminan qanday davom etishini bilamiz. Bunday kuchli taʼsirni hatto suratdan ham ololmaymiz, birorta surat bilan toʻqnash 6 Uzbek musikasi tarixi. 1981 y. Tuzuvchi Solomonova T.Ye. Toshkent, “Ukituvchi” nashriyoti 13 kelganimizda, kelgusi safar u bilan yuzma-yuz kelganda, katta gumon borki, u bizga boshqacha koʻrinadi. “Komil musiqa qalbni shunaqa larzaga keltiradiki, bu hissiyotni sevimli mavjudotdan bahra olayotgan kabi holatda boʻlgandek his etasiz, yaʼni musiqa, soʻzsiz, dunyoda bor boʻlgan eng yorqin baxtni ato etadi.” Stendal yaxshi musiqaga juda toʻgʻri tasvirni bergan. Kimdir bu bilan rozi boʻlishi, kimdir esa boʻlmasligi mumkin, ammo bir narsa aniqki: Musiqa insonni yashashga va harakatlanishga undaydi, va soʻzsiz ning bizga boʻlgan taʼsiri juda juda katta. 1.2. Musiqa taʼlim-tarbiyasi tushunchasi va uning pedagogik jarayondagi oʻziga xos xususiyatlari. Musiqa sanʼati insoniyatning azaliy hamrohi boʻlib, uning ruhiy olami, estetik didi va ijodiy salohiyatini shakllantirishda beqiyos ahamiyatga ega. Shu bois, musiqa taʼlim-tarbiyasi har qanday jamiyatda muhim pedagogik vazifa sifatida eʼtirof etiladi. Bu tushuncha shunchaki musiqiy bilimlarni berishdan koʻra kengroq maʼnoga ega boʻlib, shaxsning har tomonlama kamol topishida musiqaning tarbiyaviy imkoniyatlaridan foydalanishni nazarda tutadi. Pedagogik jarayonda musiqa taʼlim-tarbiyasining oʻziga xos xususiyatlari uning boshqa fanlardan farqini belgilaydi va oʻquvchiga taʼsir etish mexanizmlarini ochib beradi. Musiqa taʼlimtarbiyasi – bu oʻquvchilarda musiqiy qobiliyatlarni rivojlantirish, musiqiy idrokni shakllantirish, sanʼat asarlarini tushunish va qadrlash koʻnikmalarini hosil qilish, shuningdek, musiqa orqali axloqiy-estetik tarbiyani amalga oshirishga qaratilgan uzluksiz pedagogik jarayondir. Oʻzbekiston pedagogikasida bu tushunchaga olimlar tomonidan katta eʼtibor qaratilgan. Masalan, N. Ochilov oʻzining ilmiy ishlarida musiqaning bolalar ruhiy rivojlanishidagi oʻrnini alohida taʼkidlaydi va musiqiy tarbiyaning kompleks xususiyatlariga urgʻu beradi. Musiqa faqatgina ohang va ritmlar yigʻindisi emas, balki chuqur maʼno, hissiyot va gʻoyalarni oʻzida mujassam etgan bir olamdir. Shu bois, musiqa taʼlim-tarbiyasi orqali shaxsda ijodiy fikrlash, erkin tasavvur, qiyosiy tahlil qilish qobiliyatlari rivojlanadi7. 7 N. Ochilov. Musiqa taʼlimi nazariyasi va metodikasi. 14 Musiqa sanʼati insonning yoshligidan kuchli taʼsir oʻtkazib, uning umumiy madaniy rivojida katta oʻrin tutadi. Jamiyat madaniy hayotida yanada kengroq oʻrin tutayotgan musiqa- kishiga butun hayoti davomida uning doimiy hamrohi hisoblanadi. Musiqa sanʼati inson yuragiga juda chuqur kirib borib, ana shu qalb tugʻyonini yorqin ifodalash qudratiga ega. Demak, ajdodlarimizga munosib voris tarbiyalashda musiqaning alohida oʻrni borligi, ayni haqiqat, bolani har tomonlama yetuk inson qilib tarbiyalashdek sharafli ishni toʻgʻri yoʻlga qoʻyish biz pedagoglarga hamda boʻlajak kadrlar zimmasiga katta masʼuliyat yuklaydi. Musiqa inson qalbiga eng tez va bevosita yetib boruvchi sanʼat turlaridan biridir. U insonning emotsional holatiga kuchli taʼsir koʻrsatadi, ruhiy kechinmalarni uygʻotadi, estetik didni shakllantiradi. Shu sababli musiqa taʼlimi va tarbiyasi pedagogik jarayonning muhim va ajralmas tarkibiy qismi sifatida eʼtirof etiladi. Musiqa orqali oʻquvchilarda faqat musiqiy mahorat emas, balki umumiy intellektual, ijtimoiy va axloqiy sifatlar ham rivojlanadi. Ushbu insho musiqa taʼlimtarbiyasining pedagogik jarayondagi asosiy xususiyatlarini tahlil qilishga bagʻishlanadi8. Avvalo, musiqa taʼlimining emotsional taʼsir kuchi alohida ahamiyatga ega. Musiqa soʻzsiz holda obrazlar orqali inson ruhiyatiga taʼsir etadi, kayfiyatni oʻzgartiradi, ichki kechinmalarni uygʻotadi. Oʻquv jarayonida bu xususiyatdan samarali foydalanish oʻquvchining ichki dunyosini boyitadi, uning hissiyintellektual rivojiga xizmat qiladi. Musiqa darslari orqali oʻquvchilar hayotda goʻzallikni anglash, unga intilish, estetik idrok va kechinmalarni tarbiyalash imkoniyatiga ega boʻladilar. Musiqa taʼlim-tarbiyasi kompleks rivojlantiruvchiga egadir. U milliy musiqiy qobiliyat, xotira yoki ritm sezgilarini oʻstiradi, balki eʼtibor, nutq, mantiqiy fikrlash, ijodiy tasavvur kabi kognitiv jarayonlarni ham rivojlantiradi. Notalarni oʻqish, musiqa asarlarini tahlil qilish, musiqa chalish jarayonida oʻquvchining miyasi faol ishlaydi. Bu esa uning aqliy kuchiga foydali xizmat qiladi. Oʻzbekiston Respublikasi 8 Karimova, D. (2021). Musiqa va estetik tarbiya asoslari. Toshkent: Fan nashriyoti. 15 Xalq taʼlimi vazirligi tomonidan ishlab chiqilgan oʻquv dasturlarida ham aynan shu jihat alohida taʼkidlangan. Musiqa taʼlimining yana bir muhim jihati shaxsiy va jamoaviy ijodiy faoliyat uygʻunligidir. Oʻquvchilar yakka oʻrnatilgan musiqada chalish yoki kuylash orqali mustaqillik, masʼuliyat va tashabbuskorlikka oʻrganadilar. Shu bilan birga xorda kuylash, samblda chalish kabi jamoaviy faoliyatlar orqali ular hamkorlik qilish, oʻzaro, bir maqsad sari in hurmattilish kabi ijtimoiy koʻ an yashash, egallaydilar. Bu esa oʻquvchilarning shaxsiy va ijtimoiy kamolotini uygʻunlashtirish imkonini beradi. Musiqa taʼlimi madaniy odamlarni singdirish vositasi sifatida ham muhim rol oʻynaydi. Har bir xalqning musiqasi – uning tarixiy-madaniy merosining bir qismidir. Musiqa darslarida oʻquvchilar oʻz milliy musiqasini, xalq ohanglarini oʻrganish orqali milliy gʻurur, vatanparvarlik tuygʻularini his qiladilar. Boshqa odamlarning musiqiy madaniyati bilan tanishish esa ularning bagʻrikenglik, madaniyatlararo muloqotga ochiq ruhda tarbiyalaydi. Olim P. Mirzayev ham oʻz kashfida yosh avlodga milliy musiqa merosini singdirishning pedagogik ahamiyatini alohida taʼkidlab oʻtadi9. Estetik tarbiya ham ularning musiqasi. Musiqa orqali oʻquvchi goʻzallikni anglashni, badiiy didni rivojlantirishni, hayotga estetik nigoh bilan qarashni oʻrganadi. Bu tarbiya shakli bolalarning jismoniy sanʼatga, balki tabiat, inson, jamiyatdagi har qanday goʻzallikka nisbatan sezgir boʻlishini taʼminlaydi. Bunday qilib, faqat musiqa bilim emas, balki goʻzallikni qadrlash, axloqiy-meʼyoriy narsalarni ushlab turishdir. Musiqa taʼlim-tarbiyasi pedagogik jarayonning serqirra va chuqur mazmunli material qismidir. Uning emotsional taʼsir kuchi, kognitiv rivojlanishini yaratish, ijodiy faoliyatni jismoniy, madaniy odamlarni singdirish va estetik tarbiya yordamida oʻquvchilarda komil inson qobiliyatlarini kuzatish mumkin. Musiqa darslari nafaqat fan emas, balki bolalar qalbiga chiqish taʼsir koʻrsatuvchi, ularning maʼnaviy-ruhiy yuqori yuksaltiruvchi qudratli vosita. 9 Mirzayev, P. (2017). Milliy musiqa merosi va uning yoshlar tarbiyasidagi o'rni . Toshkent: O'qituvchi. 16 Musiqa taʼlimi bugungi kunda jismoniy estetik tarbiyaning, shaxsiy foydaning muhim vositasiga aylanmoqda. Pedagogik jarayonda musiqa faqat madaniy merosni oʻrgatish emas, balki kuch va ijtimoiy resurslarni rivojlantirishga kompleks vosita sifatida qaralmoqda. Yangi metodik taʼsir qilmoqdalar musiqaning pedagogik doirasini yanada mustahkamlaydi. Globalizatsiya taʼlim jarayonida madaniyatlararo muloqotga tayyorlash muhim narsadan biridir. Musiqa bu jarayonni tabiiy va samimiy tarzda amalga oshirish. Turli xalqlarning musiqiy namunalarini oʻrganish orqali oʻquvchilar boshqa millat va madaniyatlarga hurmat, hurmat va bagʻrikenglik ruhida tarbiyalanadi. Masalan, oʻzbek, koreys, yapon yoki gʻarb musiqasining oʻziga xos ohanglari orqali oʻquvchilar boshqa xalqlarning ruhiyati bilan tanishadi. Pedagogik amaliyotda isbotlangan holatdan biri – musiqa bilan faol shugʻullanuvchi bolalarda liderlik, ishonch, tashabbuskorlik kabi qobiliyat kuchli rivojlanadi. natijalar, sahnada ijro etish, yakkaxon chiqishlar orqali bolalarda oʻz fikrini dadil ifodalash, jamoa oldida masʼuliyat his qilish, vaqtni boshqarish va oʻzini boshqarish kabi ijtimoiy muhim koʻrinishda shakllanadi. Musiqaga yoshlikdan uygʻongan qiziqish kishining keyingi rivojida kuchli taʼsir oʻtkazadi, koʻnikma va malakalarni shakllantiradi, yuksak maʼnaviy didni oʻstiradi. Musiqaning bola hissiyoti va shakllanishiga, uning mazmunini tushunish va his etishga katta taʼsirini hisobga olganda haqqoniy va voqelikni toʻgʻri aks ettirgan musiqali asardan oʻrinli foydalanish alohida oʻrin tutadi. Musiqali obrazlar shakllanishining asosiy manbayi tabiat va kishi nutqiga mos kelishiga, atrofolamdagi goʻzallikni idrok etishiga bevosita bogʻliqdir. Bolalarda kichik yoshlik chogʻidan musiqani idrok etish, his etish, turmush va sanʼatdagi goʻzallikni koʻra olish ishtiyoqi tarbiyalanadi va bu kabi goʻzallikni yaratishga intilish kuchayadi. Bolaning badiiy faoliyatga boʻlgan qiziqishi ortadi. Unda badiiy-ijodkorlik qobiliyati rivojlanadi. Musiqiy-estetik tarbiya demokratik jamiyat kishisini garmonik tarbiyalash yoʻlida olib borilayotgan ulkan ishning tarkibiy qismiga aylanmogʻi kerak. Maʼlumki, bunday vazifalar bolalarni musiqa sohasidagi faoliyatlarga jalb etish, musiqaga nisbatan estetik idrok etishni va emotsional oʻzlashtirishni rivojlantirish, 17 muhabbatni tarbiyalash, musiqiy qobiliyatlarini oʻstirish, musiqiy didni shakllantirish, bolalarning badiiy ijodkorligi hamda iqtidorini rivojlantirish kerak. Musiqa — sanʼatning bir turi. U sanʼatning yana boshqa turlari bilan musiqa chambarchas bogʻliqdir. Masalan: musiqa mashgʻulotlarini vokal, raqs, sheʼriyat (adabiyot), badiiy sanʼat, tasviriy sanʼat, va boshqalar bilan bogʻlangan xolda olib borish nazarda tutilgan. Bolalar ijrochiligi — tinglash, kuylash, musiqiy ritmik harakatlar, musiqa cholgʻularida ijroga oʻrgatish va boshqa faoliyatlari hozirgi kunda oʻzining dolzarbligi bilan koʻpgina pedagogolimlarning diqqat markazidadir10. II BOB. MUSIQA TAʼLIM-TARBIYASINING ASOSIY MAQSAD VA VAZIFALARI 2.1. Musiqa taʼlim-tarbiyasining bosh maqsadi – barkamol shaxsni shakllantirish va uning tarkibiy maqsadlari Insoniyat tarixida sanʼat, xususan musiqa, har doim jamiyatning maʼnaviymadaniy rivojlanishida muhim rol oʻynagan. Musiqa nafaqat quloqqa yoqimli ohanglar majmuasi, balki insonning ruhiy olamini boyituvchi, uning ichki kechinmalarini aks ettiruvchi, his-tuygʻularini tarbiyalovchi qudratli vositadir. Shu bois, musiqa taʼlim-tarbiyasi har bir shaxsning barkamol ulgʻayishida, uning jamiyatda oʻz oʻrnini topishida, ijodiy va bunyodkor inson boʻlib yetishishida fundamental ahamiyat kasb etadi. Oʻzbekiston pedagogikasida musiqa taʼlimtarbiyasining bosh maqsadi aynan barkamol shaxsni shakllantirish deb belgilangan boʻlib, bu maqsadga erishish bir qator tarkibiy maqsadlar, xususan, estetik, intellektual va axloqiy tarbiya orqali amalga oshiriladi. Barkamol shaxs – bu nafaqat chuqur bilimlarga ega, balki maʼnaviy boy, yuksak axloqli, estetik didli, ijodiy fikrlovchi, vatanparvar va insonparvar insonni anglatadi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev taʼkidlaganidek, "Bizning eng asosiy vazifamiz – yoshlarimizni jismonan sogʻlom, maʼnan yetuk, har tomonlama barkamol insonlar etib tarbiyalashdan iborat." Bu jarayonda musiqa taʼlim- 10 . G.Sharipova.G`.Najmekdinov Musiqa o`qitish metodikasi praktikumi 18 tarbiyasining oʻrni beqiyosdir. Musiqa orqali shaxsda hissiyotlar uygʻonadi, goʻzallikni his etish qobiliyati rivojlanadi, dunyoni teran idrok etishga zamin yaratiladi. Musiqiy asarlar insonga hayotning murakkabliklarini, insoniy munosabatlarni, qahramonlik va jasorat, muhabbat va sadoqat kabi yuksak tuygʻularni yetkazadi. Shu sababli, musiqa taʼlim-tarbiyasi shaxsning nafaqat musiqiy qobiliyatlarini, balki uning umumiy madaniy saviyasini, dunyoqarashini va qadriyatlar tizimini shakllantirishga xizmat qiladi. Barkamol shaxsni shakllantirish jarayoni uzluksiz boʻlib, u bolalikdan boshlab butun umr davomida davom etadi. Musiqa esa bu jarayonda ayniqsa bolalik davrida muhim ahamiyat kasb etadi, chunki bu davrda bolaning hissiy va ruhiy dunyosi eng taʼsirchan boʻladi. Musiqa orqali bolada goʻzallikka intilish, ezgulikni qadrlash, atrofdagi dunyoni tushunishga boʻlgan intilish kuchayadi. Barkamol shaxsni shakllantirishdek ulkan maqsadga erishish uchun musiqa taʼlim-tarbiyasi bir qator tarkibiy maqsadlarni oʻz ichiga oladi. Bu maqsadlar bir-biri bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, shaxsning har tomonlama rivojlanishiga xizmat qiladi. Estetik tarbiya – musiqa taʼlim-tarbiyasining eng asosiy va koʻzga tashlanadigan maqsadlaridan biridir. U shaxsda goʻzallikni idrok etish, his etish, tushunish va yaratish qobiliyatini shakllantirishga qaratilgan. Bu jarayonda quyidagi jihatlar muhimdir: • Musiqiy Idrok va Tuygʻuni Rivojlantirish: Musiqa asarlarini tinglash orqali oʻquvchilarda musiqiy obrazlarni, ohanglar uygʻunligini, ritmik jilolarni his etish qobiliyati rivojlanadi. Ular musiqaning har bir tovushida, har bir akkordida maʼno va hissiyot borligini tushunishga oʻrganadilar. Bu esa ularning atrofdagi dunyoga estetik nuqtai nazardan qarashiga, tabiat goʻzalligini, insoniy munosabatlardagi nozikliklarni his etishiga yordam beradi. Professor B. Mahmudovning taʼkidlashicha, "Musiqiy idrok estetik didning poydevori hisoblanadi." • Estetik Didni Shakllantirish: Musiqa darslari davomida oʻquvchilar turli janrlar, uslublar va davrlarga mansub musiqiy asarlar bilan tanishadilar. Bu ularning musiqiy taʼmini shakllantirishga, chinakam sanʼatni shou-biznesning 19 sayoz mahsulotlaridan ajrata bilishga oʻrgatadi. Oʻqituvchining vazifasi oʻquvchilarga nafaqat mashhur asarlarni tanishtirish, balki ularni oʻziga xos va noyob musiqiy meros bilan tanishtirish orqali ularning estetik didini yuksaltirishdan iborat. Bu jarayonda milliy musiqa merosining oʻrni beqiyosdir. Oʻzbek xalq qoʻshiqlari, maqomlari, mumtoz kuy-navolari oʻzining teran falsafasi, oʻziga xos ohanglari bilan yoshlarda yuksak estetik tuygʻularni shakllantiradi. • Ijodiy Faoliyat Orqali Estetik Tajriba Ortirish: Estetik tarbiya faqatgina idrok bilan cheklanmaydi, balki ijodiy faoliyatni ham oʻz ichiga oladi. Musiqiy asbobda chalish, qoʻshiq aytish, musiqiy kompozitsiyalarni yaratishga harakat qilish oʻquvchiga sanʼatni ichdan his etish imkonini beradi. Bu jarayonda ular oʻz his-tuygʻularini musiqa orqali ifodalashni oʻrganadilar, bu esa ularning ijodiy salohiyatini va estetik ifodalash qobiliyatini rivojlantiradi. Oʻz ijodi orqali bola oʻzining goʻzallik haqidagi tasavvurlarini amalda tatbiq etish imkoniga ega boʻladi. • Sanʼat Asarlarining Estetik Qimmatini Tushunish: Musiqa oʻquvchining boshqa sanʼat turlariga (rassomchilik, adabiyot, teatr, raqs) boʻlgan qiziqishini ham oshiradi. Koʻpincha musiqa boshqa sanʼat turlari bilan chambarchas bogʻliq boʻladi. Masalan, opera, balet, kinofilm musiqasi kabi. Ularning oʻzaro bogʻliqligini tushunish oʻquvchining sanʼatga boʻlgan kompleks estetik munosabatini shakllantiradi. Garchi musiqa hissiyotlarga taʼsir etuvchi sanʼat boʻlsa-da, uning intellektual rivojlanishdagi ahamiyati ham kam emas. Musiqa taʼlim-tarbiyasining intellektual maqsadi oʻquvchilarda quyidagi jihatlarni rivojlantirishga qaratilgan: • Diqqat va Xotirani Rivojlantirish: Musiqiy asarlarni tinglash, notalarni oʻqish, kuylarni yod olish jarayoni diqqatni jamlashni va xotirani faollashtirishni talab qiladi. Ayniqsa, musiqiy asbobda chalishda miyaning bir nechta qismi bir vaqtning oʻzida faoliyat koʻrsatadi, bu esa kognitiv qobiliyatlarning rivojlanishiga yordam beradi. Ilmiy tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, musiqa 20 bilan shugʻullangan bolalarning oʻquv jarayonidagi oʻzlashtirish koʻrsatkichlari yuqori boʻladi. • Mantiqiy Fikrlash va Tahlil Qilish Qobiliyatini Shakllantirish: Musiqa asarlarining strukturasi, shakli, garmoniyasi, melodiyasi kabi komponentlarini tahlil qilish mantiqiy fikrlashni talab qiladi. Masalan, asarning rivojlanishini kuzatish, mavzularning oʻzgarishini, garmonik ketmaketliklarni tushunish oʻquvchining analitik qobiliyatini oshiradi. Musiqiy asarlardagi ichki aloqalarni topish, ularni umumlashtirish va xulosa chiqarish intellektual jarayonlarning faollashuviga olib keladi. • Tasavvur va Fantaziyani Boyitish: Musiqa – bu obrazli sanʼat. U tinglovchida turli tasavvurlarni, assotsiatsiyalarni uygʻotadi. Musiqa tinglash jarayonida oʻquvchi oʻzining ichki dunyosida turli manzaralarni, voqealarni, qahramonlarni yaratadi. Bu esa uning tasavvur va fantaziyasini rivojlantiradi, ijodiy fikrlashiga turtki beradi. Bola musiqa orqali oʻz his-tuygʻularini ifodalashning yangi yoʻllarini topadi. • Til va Nutqni Rivojlantirish: Musiqa va nutq oʻrtasida chuqur bogʻliqlik bor. Qoʻshiq aytish, musiqiy atamalarni oʻrganish, musiqa haqida gapirish oʻquvchining nutq madaniyatini oshiradi, lugʻat boyligini kengaytiradi. Ayniqsa, ritm tuygʻusi nutqning ravonligi va intonatsion boyligini oshirishga yordam beradi. • Umumiy Dunyoqarashni Kengaytirish: Musiqa orqali oʻquvchilar turli xalqlar madaniyati, tarixi, anʼanalari bilan tanishadilar. Dunyo xalqlarining musiqasi ularning hayoti, qadriyatlari haqida maʼlumot beradi. Bu esa oʻquvchining umumiy dunyoqarashini kengaytiradi, uning koʻp madaniyatli jamiyatda yashash va ishlashga tayyorligini oshiradi. Musiqa taʼlim-tarbiyasining axloqiy maqsadi shaxsda insoniy fazilatlarni, yuksak axloqiy qadriyatlarni shakllantirishga qaratilgan boʻlib, bu jarayon juda nozik va chuqurdir. • Hissiy Empatiyani Rivojlantirish: Musiqa insonning ichki kechinmalarini ifodalaydi. Qaygʻu, quvonch, gʻazab, muhabbat kabi his-tuygʻular musiqada 21 aks etadi. Musiqiy asarlarni tinglash orqali oʻquvchilar bu hissiyotlarni his etishni, boshqalarning tuygʻularini tushunishni oʻrganadilar. Bu esa ularda empatiya – boshqalarning his-tuygʻularini his etish qobiliyatini rivojlantiradi, ijtimoiy munosabatlarda muhim boʻlgan rahm-shafqat, hamdardlik kabi fazilatlarni shakllantiradi. • Axloqiy Normalarni Singdirish: Koʻplab musiqiy asarlar, ayniqsa qoʻshiqlar matnlarida axloqiy meʼyorlar, adolat, mehnatsevarlik, halollik, doʻstlik kabi gʻoyalar targʻib qilinadi. Bunday asarlarni tinglash va tahlil qilish orqali oʻquvchilar yuksak axloqiy qadriyatlarni oʻzlashtiradilar, yaxshilik va yomonlikni ajrata bilishni oʻrganadilar. Klassik musiqaning oʻzi ham oʻzining uygʻunligi va mukammalligi bilan insonni tartib va intizomga, goʻzallik va uygʻunlikka intilishga undaydi. • Vatanparvarlik va Insonparvarlikni Tarbiyalash: Milliy musiqa xalqning ruhi, uning tarixi va qadriyatlarining ifodasidir. Oʻzbek xalqining boy musiqiy merosini oʻrganish yoshlarda Vataniga boʻlgan muhabbatni, milliy gʻurur tuygʻusini mustahkamlaydi. Shu bilan birga, dunyo xalqlarining musiqasi bilan tanishish insonparvarlik, turli madaniyatlar orasidagi oʻzaro hurmat va doʻstlik gʻoyalarini singdiradi. Mustaqillik yillarida yaratilgan vatanparvarlik ruhidagi qoʻshiqlar, marosim qoʻshiqlari yoshlarda Vatanga sadoqat, uni ardoqlash hissini kuchaytiradi. • Tartib va Intizomga Oʻrgatish: Musiqiy asbobda chalish, xorda kuylash kabi faoliyatlar tartib, intizom va tirishqoqlikni talab qiladi. Notalarni oʻqish, ritmga amal qilish, jamoada oʻz oʻrnini bilish kabi jarayonlar oʻquvchida masʼuliyat hissini shakllantiradi. Bu fazilatlar nafaqat musiqa darslarida, balki kundalik hayotda va kelajakdagi kasbiy faoliyatda ham juda muhimdir. • Oʻz-oʻzini Anglash va Oʻz-oʻzini Rivojlantirish: Musiqa orqali inson oʻzining ichki dunyosiga sayohat qiladi, oʻzining his-tuygʻularini, istaklarini tushunishga harakat qiladi. Musiqa ijro etish jarayonida oʻquvchi oʻz kamchiliklarini koʻradi, ularni tuzatishga intiladi, bu esa oʻz-oʻzini anglash va doimiy ravishda oʻz-oʻzini takomillashtirishga undaydi. 22 Musiqa taʼlim-tarbiyasining bosh maqsadi boʻlgan barkamol shaxsni shakllantirish – bu faqatgina soʻzda qolmasligi kerak boʻlgan, balki amaliy faoliyatda doimiy ravishda tatbiq etilishi lozim boʻlgan fundamental vazifadir. Estetik, intellektual va axloqiy tarkibiy maqsadlar bir-biri bilan uzviy bogʻliq holda, bir-birini toʻldirib, oʻquvchining har tomonlama rivojlanishini taʼminlaydi. Bugungi tez oʻzgaruvchan dunyoda yosh avlodni nafaqat bilimli, balki yuksak maʼnaviyatli, axloqli, estetik didli, ijodiy va bunyodkor insonlar etib tarbiyalash har qachongidan ham muhimdir. Musiqa esa bu ulkan vazifani amalga oshirishda bebaho vosita boʻlib xizmat qiladi. Musiqa darslarini faqatgina "oʻzlashtirish" va "baholar" doirasida emas, balki shaxs rivojlanishining muhim qismi sifatida koʻrish lozim. Har bir musiqa darsi yoshlarning qalbiga goʻzallik urugʻini sepishi, ularning qalbida ezgulik, insonparvarlik, vatanparvarlik tuygʻularini uygʻotishi kerak. Faqat shundagina biz chindan ham oʻz oldimizga qoʻygan – barkamol shaxsni shakllantirishdek oliy maqsadga erisha olamiz. Musiqa, shubhasiz, inson qalbini yuksaltiruvchi, uni ezgulikka chorlovchi, jamiyatning maʼnaviy asoslarini mustahkamlovchi qudratli kuchdir11. Eng birinchi eshitgan musiqamiz bu - alla. Bolalikdan hamma voqealar ham yodimizda qolavermaydi. Lekin onamizning allasi, uning ohangi, onamizning ovozi mayinligi barchamizning hali hanuz esimizda. Bu kuy shu qadar quloqqa yoqadiki, shu sabab koʻzlar uyquga ketadi. Katta ukam bilan oramiz 2 yoshgina, shuning uchun unga aytilgan allalarni eslay olmayman, ammo kichik ukamga oʻzim alla aytardim: esimda u juda harakatchan, hammaga ham koʻnmaydigan chaqaloq edi. Bejizga, buyuk mutaffakkir shoir Alisher Navoiy oʻz asarlarida musiqa tarbiyasining qirralarini chuqur oʻrganib, shunday demagan: “Musiqa jamiyat hayotining muhim negizidir. Faqat musiqagina odamning qalbiga tiniqlik, mutanosiblik va oʻz-oʻzidan qanot tuygʻusini olib kiradi va uni baxtiyor qiladi”. Musiqiy taʼlim nafaqat, bola tarbiyasida, balki butun jamiyat, xalq tarixi oynasida muhim ahamiyat kasb etadi. 11 Z. Gʻofurov. Musiqa oʻqitish metodikasi. – Toshkent: Oʻqituvchi 23 Bunday tarixga ega boʻlgan xalq, albatta, madaniyati kuchli xalq sanaladi. Har bir inson qalbining tub-tubida boʻlsa ham musiqaga oshno boʻladi. Ammo uni eshita olganlargina buyuk sanʼatkor boʻla oladi. Musiqaga sevgi, unga oʻzgacha muhabbatni uygʻota olish - ustozning ham harakatlari tufayli boʻladi, albatta. Oʻqituvchilik kasbi sharafli, lekin juda murakkab kasbdir, oʻqituvchi musiqa nazariyasini egallashi bilan birga, bolalarni sevishi, pedagogik amaliyotni ham oʻtgan boʻlishi kerak. Chunki, maktab hayotidagi pedagogik jarayon juda xilmaxildir. Bu esa musiqa oʻqituvchisidan puxta bilim, amaliy tayyorgarlikni, yuksak pedagogik mahorat va ijodkorlikni talab etadi. Boʻlajak musiqa oʻqituvchisi kiyinish madaniyati va nutq madaniyatiga ega boʻlishi kerak. U oʻqituvchilik kasbini va bolalarni yaxshi koʻrishi hamda ularni barkamol inson sifatida kamol topishiga koʻmaklashishi, har bir darsni oʻquvchilarni hayot tajribasiga bogʻlagan holda olib borishi, xilma-xil metodlar, innovatsion texnologiyalar, koʻrgazmali qurollar, kompyuter slayd, tarqatma materiallaridan foydalanishi kerak. Oʻz kasbiy mutaxassisligini puxta egallagan boʻlishi, bolalar ovoziga oʻzining ovozini moslab kuylay olishi, ijrochilik mahoratiga ega boʻlishi, sinfdan tashqari toʻgʻaraklarga oʻquvchilarni jalb etish bilan turli tanlovlarda, tadbirlarda oʻquvchilar faol ishtirok etishi kerak. Oʻzbek xalqi oʻz ildizlari bilan qadim-qadim zamonlarga borib taqaladigan musiqa merosi, xilma-xil musiqa janrlari hamda boy tasvir vositalari bilan bizning davrimizgacha yetib kelgan. Bundan tarixiy manbalar, boy va betakror qadimiy obidalar xabar beradi. Oʻzbek xalq musiqasi yillar davomida oʻrganilib kelinmoqda. Masalan, oʻzbek musiqa merosini toʻplash va nota vositasida nashr etilishida V.M.Uspenskiy, Yunus Rajabiy, Ilyos Akbarov, M.Yusupovlaming mehnatlari beqiyosdir. Haqiqatdan ham, oxirgi yillarda bu borada aytarli juda koʻp malasalar oʻz yechimini topdi, desak mubolagʻa boʻlmaydi. Bugungi kunda Madaniyat vazirligi tizimida 323 ta bolalar musiqa va sanʼat maktablari faoliyat yuritadilar. Ularda jami 14 ta yoʻnalish boʻyicha 86015 nafar oʻquvchi taʼlim oladilar. Yoshlikda berilgan ilm - toshga oʻyilgan naqsh. Shuning uchun bola nimaga qiziqsa, nimaga oʻzgacha mehr bersa, xoh rassomlik xoh biror musiqa asbobini 24 chalish boʻlsin, uning orzulariga qarshi chiqmaslik, qaytaga uni qoʻllab - quvvatlash, farzandiga tayanch boʻlish - ota-onaning vazifasidir. Hozirgi kunda juda koʻpchilik bolalar musiqa taʼlimiga qiziqadilar. Ularni hech boʻlmasa, taʼtil paytlari shunday foydali toʻgaraklarga jalb qilish zarur. Buning ikkita foydali tarafi mavjud: biri boʻsh vaqti bor bola keraksiz oʻyin va telefonga berilib ketmasligi: ikkinchisi oʻrganadigan yangi mashgʻuloti, balki kelajakdagi sevimli kasbi. Buyuk kompozitor Volfgan Amadey Motsart oʻzining qisqa, ammo ajoyib hayoti davomida turli janrlarda 600 ga yaqin musiqa asarlari yaratdi. Hayotimizda deyarli har kuni Motsart yaratgan asarlar bilan toʻqnash kelamiz. Bu musiqa radio orqali jaranglaydi, uni televideniye orqali namoyish qilishadi. Yengil, quvnoq, xushchaqchaq musiqa kayfiyatni koʻtaradi, atrof dunyoni boshqacha koʻz bilan koʻrishga yordam beradi. Motsart haqida koʻpimiz bilamiz, u 4 yoshida oʻzining birinchi musiqa notalarini yaratgan. Umrini ana shu musiqaga sarf etgan, undagi isteʼdod, musiqaga boʻlgan sevgi shu qadar kuchli edi. Agar soʻz yoshlarga keladigan boʻlsa, ozroq oʻylanib qolishimiz mumkin. Toʻgʻri, ular milliy maqom sanʼatiga qiziqmasligi mumkin, lekin bu degani, ular sanʼatdan uzoq degani emas. Ayni damda har bir yoshda telefoni va unda oʻzlari sevib tinglaydigan musiqalari ham mavjud, albatta. Koʻp hollarda odamlarni kuzatishni yoqtiraman, bu menga ancha narsa oʻrgatadi. Uzoq yoʻlga yurganda musiqa bilan doʻst tutinadilar baʼzilari, quloqchinlarini taqadilar-da goʻyo boshqa bir olamga, oʻzlari yaratgan olamiga, shoʻngʻib ketadilar. Hatto, ovozlarini baland qoʻyib ham musiqa soʻzlarini aytib yuborganlarini oʻzlari sezmay qoladilar. Boshqa tildagi musiqa sevuvchilarga ham topiladi. Nega aynan bunday qoʻshiq, deya bir nechtasidan soʻrab ham koʻrganman. Ularning javobi - bir xil: qandaydir dardni, qalbni oʻziga rom qilar ekan... Koʻrdingizmi musiqaning sehrli kuchini?! Musiqaning yoshlar tarbiyasidagi ahamiyatiga keladigan boʻlsak, toʻgʻri, hamma narsalarni ham oʻz qonun-qoidasi bor: jamoat joylarida baland qilib musiqa eshitmaslik kabi. Fikrimcha, bu tarbiyani har kim oʻzi shakllantiradi, u ota-ona yoki kattalar tomonidan singdirilishi shart emas. Inson oʻz ichki dunyosini qurishida musiqa ham bir darajada rol bajaradi. Aynan shu daraja qanday yuksakligiga hech 25 kim daxl oʻtkaza olmaydi. Uni bu musiqani sev bunisini sevma deya, buyruq ham bera olmaydi. Yana har kimning oʻzi yoqtiradigan yoʻnalishlari, sozanda, xonandalari ham bor. 2.2. Musiqa taʼlim-tarbiyasining asosiy vazifalari: musiqiy qobiliyatlarni rivojlantirish (tinglash, ijro etish, ijod qilish) va musiqiy madaniyatni singdirish. Inson shaxsiy hayotida musiqaning ham oʻziga xos muhim oʻrni bor. U insonlarni ezgulikka, mehr-oqibatga daʼvat etuvchi, taʼbir joiz boʻlsa insoniylikka undovchi vositadir. Musiqaga sidqi-dildan oshno koʻngil har doim ezgulikka moyil boʻladi.U jaholatga qarshi quroldir. Inson tugʻilgandan to umrining soʻngi kunlarigacha shodlik qaygʻusida, xursandchilik va anduhlarida, xullas yaxshi-yu yomon kunlarida u bilan hamnafas va hamdarddir. Inson tugʻilgandayoq ona allasi bilan u inson qalbidan joy oladi. Mehnat jarayonida, toʻy-hasham va boshqa marosimlarda u insonga koʻtarinki kayfiyat, ruhiga orom bagʻishlaydi. Bundan tashqari musiqa tarbiya vositasi boʻlib, avvalo u insonlarni nafosat, goʻzallikni his qilishga oʻrgatadi. Shuning uchun musiqa estetik tarbiya turi hisoblanadi. Estetik tarbiya esa shaxsning barkamol rivojlanishi uchun zaruriy shartlaridan biridir. Shuningdek, musiqa ahloqiy tarbiya bilan ham bevosita mustahkam bogʻliq boʻlib, axloq-odob ezgulikning koʻrinishlari hisoblanadi va musiqa insonni ezgulikka chorlash bilan birga axloq-odobga ham chorlaydi. Bayt: Ey oʻgʻil haddingda tur Otang seni sotganda ham Mehribon, mushfiq onangning Soʻzlari botganda ham Chunki yaxshi qoʻshiq inson qalbidan tezda joy oladi va inson uni beihtiyor koʻnglida takrorlaydi, yoki hirgoyi qiladi. Shunda u soʻzlar maʼnosini chaqa boshlaydi, yaʼni fikrlaydi. Shu orqali u ezgulik sari qadam tashlaydi. Insonlarni axloq-odobga chaqiruvchi, nasihatomuz qoʻshiqlar barcha xalqlar, barcha millatlar 26 musiqa madaniyatida mavjuddir. Musiqaning inson xayotidagi oʻrni toʻgʻrisida juda koʻp va xoʻp gapirish mumkin. U jins tanlamaydi, irq tanlamaydi, yosh tanlamaydi. Yaxshi musiqa, yaxshi qoʻshiq , yaxshi raqs, yaxshi dramatik asarni har qanday yoshdagi, jinsdagi, yoki irqdagi kishi berilib tinglaydi va tomosha qiladi. Shuningdek, musiqaning jamiyat ijtimoiy xayotidan roli ham beqiyos kattadir.U jamiyat miqyosidagi bayram tadbirlari, siyosiy va ijtimoiy tadbirlar hamda sport tadbirlari oʻtkazishda oʻzining muxim hissasini qoʻshadi. Insonlarni jamiyatning chaqiriqlariga javob berishga daʼvat etadi (A.Aleksandrovning “Svyashennaya voyna” qoʻshigʻi II jaxon urushi davrida xar bir fuqaro qalbini larzaga solgan va fashist bosqinchilariga qarshi kurashga daʼvat etgan edi). Bundan tashqari musiqa insonlarni jamiyat ijtimoiy axloq normalariga rioya qilishga chaqiradi. Jamiyat axloq normalari ichida kishi-kishiga doʻst, oʻrtoq va birodar boʻlishi lozim. Musiqa esa avvalo insonlar oʻrtasidagi, qolaversa elatlar, millatlar oʻrtasida doʻstlik va birodarlikka chorlaydi. Bunga xayotdan juda koʻp misollar keltirishimiz mumkin. Bu ishda asosiy rolni davlat radio va televideniyasi, qolaversa oʻtkazilayotgan ijtimoiy-siyosiy va musiqiy tadbirlar teatr va kino sanʼati oʻynaydi. Shuni aytish kerakki, yaratilayotgan musiqiy asarlar va ommalashib ketgan kuy-qoʻshiqlar xarakteri koʻproq xalqning turmish tarziga bogʻliqdir, yaʼni xalqning turmish - tarzi qanchalik farovon boʻlsa koʻproq shoʻx va oʻynoqi kuyqoʻshiqlar ommalasha boradi. Aksincha xalqning turmushi qanchalik qashshoq boʻlsa koʻproq vazmin, mungli kuy-qoʻshiqlar ommalasha boradi. Bunga xalqimiz tarixi davomida yaratilgan maqomlar,mumtoz kuyqoʻshiqlarimiz misol boʻla oladi. Demak, u maʼlum maʼnoda xalq hayotini ham ifodalaydi. Boshiga tashvish tushgan inson shoʻx - shodon kuy-qoʻshiqlarni tinglashni xohlamay qoladi. Biz mana shu texnik jihozlarni saqlab qolgan holda XXI - asrga qadam qoʻydik. Endilikda oʻquv dargohlari kompyuter texnikasi bilan taʼminlanmoqda. Ilgʻor oʻquv dargohlari kompyuter orqali toʻgʻridan - toʻgʻri internet, Ziyonet kabi axborot tarmoqlariga ulangan va kerakli maʼlumotlarni xohlagan paytda olish imkoniyatiga ega. Bu esa taʼlim samaradorligini oshirishning muhim omili hisoblanadi. Bunday elektron vositalar musiqiy taʼlimga ham oʻz 27 ijobiy taʼsirini koʻrsatib, uning samarasini oshirishga, yosh avlod musiqiy dunyoqarashlarining xar tomonlama rivojlanishiga sabab boʻlmoqda. Musiqiy fanlarni oʻqitish ham boshqa fanlar qatori ilgʻor pedagogik texnologiyalarga, dars oʻtishning noanʼanaviy uslublari, axborot texnologiyalaridan foydalanishga asoslanmoqda. Pedagogik texnologiya - muayyan loyiha asosida tashkil etiladigan, aniq maqsadga yoʻnaltirilgan hamda ushbu maqsadning natijalarini kafolatlovchi pedagogik faoliyatning mazmuni boʻlib, uning asosiy muammosi shaxsni rivojlantirish orqali taʼlim maqsadiga erishishdan iboratdir. Musiqa sanʼati insoniyatning eng qadimiy va universal ifoda shakllaridan biridir. U nafaqat hissiy olamimizni boyitadi, balki intellektual salohiyatimizni charxlaydi, axloqiy qadriyatlarimizni mustahkamlaydi va jamiyatda oʻzaro munosabatlarni uygʻunlashtirishga yordam beradi. Shu sababli, musiqa taʼlimtarbiyasi har qanday taʼlim tizimining ajralmas qismi hisoblanadi. Uning bosh maqsadi barkamol shaxsni shakllantirish boʻlsa, bu ulkan maqsadga erishish bir qator asosiy vazifalarni amalga oshirish orqali kechadi. Ushbu vazifalar asosan ikki yirik yoʻnalishga boʻlinadi: musiqiy qobiliyatlarni rivojlantirish (tinglash, ijro etish, ijod qilish) va musiqiy madaniyatni singdirish. Bu ikki yoʻnalish bir-biri bilan uzviy bogʻliq boʻlib, shaxsning musiqiy rivojlanishini taʼminlaydi. Musiqiy qobiliyatlar – bu insonning musiqani idrok etishi, uni ijro etishi va yaratishi uchun zarur boʻlgan individual-psixologik xususiyatlar majmuidir. Ularni rivojlantirish musiqa taʼlimtarbiyasining eng muhim vazifalaridan biridir, chunki aynan shu qobiliyatlar orqali shaxs musiqiy faoliyatga jalb etiladi va oʻzining musiqiy salohiyatini roʻyobga chiqaradi. Musiqiy pedagogikada uchta asosiy qobiliyat turi ajratiladi: tinglash, ijro etish va ijod qilish. Musiqa tinglash – bu musiqiy madaniyatning eng muhim komponentlaridan biri boʻlib, u musiqiy asarni idrok etish, uning mazmunini tushunish va unga emotsional munosabat bildirish qobiliyatini oʻz ichiga oladi. Tinglash qobiliyatini rivojlantirish musiqa taʼlim-tarbiyasining ilk bosqichlaridan boshlanadi va butun umr davomida takomillashib boradi. Bu jarayonda quyidagi jihatlarga eʼtibor qaratiladi: Tinglash Madaniyatini Shakllantirish: Musiqa darslarida oʻquvchilarga 28 musiqani diqqat bilan tinglash, uning ohangdorligi, ritmi, tempi, dinamikasi va garmoniyasini his etishga oʻrgatiladi. Tinglash madaniyati shunchaki tovushlarni eshitish emas, balki ularning maʼnosini anglash, musiqiy obrazlarni tasavvur qilish, kompozitorning niyatini tushunishni oʻz ichiga oladi. Oʻqituvchi musiqani tinglashdan oldin uning yaratilish tarixi, kompozitor haqida qiziqarli maʼlumotlar berib, oʻquvchilarning diqqatini tortishi va ularni asarni chuqurroq idrok etishga tayyorlashi lozim12. Musiqiy Eshitish Qobiliyatini Rivojlantirish: Bu melodiya, garmoniya, ritm, tembr kabi musiqiy elementlarni aniq idrok etish qobiliyatidir. Mutlaq eshitish, nisbiy eshitish, ichki eshitish kabi turlar mavjud. Darslarda turli tinglash mashqlari, masalan, notalarni farqlash, interval va akkordlarni aniqlash, tovushlarning balandligini belgilash orqali oʻquvchilarning eshitish qobiliyati rivojlantiriladi. Ayniqsa, bolalar bogʻchasi va boshlangʻich sinflarda musiqiy-didaktik oʻyinlar orqali bu qobiliyatlar samarali shakllantiriladi. Musiqiy xotirani mustahkamlash: Musiqiy xotira – bu tinglangan musiqiy materialni eslab qolish va uni qayta tiklash qobiliyatidir. Qoʻshiqlarni yod olish, kuy-navolarni tinglab ularni qayta eshitish, musiqa asarlarining mavzularini eslab qolish kabi mashqlar musiqiy xotirani rivojlantiradi. Kuchli musiqiy xotira ijro etish va ijod qilish uchun ham muhim asos hisoblanadi. Musiqiy Tasavvur va Fantaziyani Boyitish: Musiqa tinglash jarayoni shaxsning tasavvur va fantaziyasini faollashtiradi. Har bir tinglovchi musiqiy asarni oʻzicha idrok etadi, oʻzining ichki dunyosida turli obrazlar, voqealar va manzaralarni yaratadi. Oʻqituvchi oʻquvchilarni tinglangan musiqa asosida oʻz tasavvurlarini soʻzlar, rasmlar yoki harakatlar orqali ifodalashga undashi lozim. Bu musiqaning estetik taʼsirini chuqurlashtiradi va ijodiy fikrlashni ragʻbatlantiradi. Musiqiy ijro etish – bu musiqani ovoz (qoʻshiq aytish) yoki asbob (cholgʻu chalish) yordamida qayta yaratish jarayonidir. Ijro etish qobiliyatini rivojlantirish musiqa taʼlim-tarbiyasining eng faol komponentlaridan biri boʻlib, u nafaqat 12 Qodirov M. Musiqa pedagogikasi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2010. – B. 87-92. 29 musiqiy mahoratni, balki shaxsning oʻzini namoyon qilish imkoniyatini ham beradi. Qoʻshiq aytish – musiqa taʼlimining eng ommaviy va samarali shakllaridan biridir. Bolalar bogʻchasidan boshlab oʻquvchilar turli qoʻshiqlarni, jumladan, bolalar qoʻshiqlarini, milliy qoʻshiqlarni va klassik asarlardan parchalarni ijro etishga oʻrganadilar. Xor – bu jamoaviy ijrochilikning eng yorqin namunasidir. Xorda kuylash oʻquvchilarda jamoaviy ish koʻnikmalarini, intizomni, bir-birini tinglash va moslashish qobiliyatini shakllantiradi. Bu musiqa ijro etishning muhim ijtimoiy jihatidir. Xor ijrochiligida Oʻzbekistonning boy anʼanalari mavjud boʻlib, koʻplab pedagoglar, jumladan, G. Hasanova oʻz tadqiqotlarida xor bilan ishlash metodikasini ishlab chiqqan13. Musiqiy ijod – bu yangi musiqiy asarlar yaratish, mavjud musiqiy materialni oʻzgartirish yoki musiqiy obrazlarni oʻziga xos tarzda talqin qilish qobiliyatidir. Ijod qilish musiqa taʼlim-tarbiyasining eng yuqori darajasi boʻlib, u shaxsning oʻzini toʻliq namoyon etishiga imkon beradi. Improvizatsiya – bu tayyor notalarsiz, oʻz-oʻzidan musiqa yaratishdir. Bu ijodiy jarayon bolalarning erkin fikrlashini, musiqiy fantaziyasini rivojlantiradi. Oddiy ritmik naqshlarni chalishdan tortib, mavjud kuylarga oʻzgarishlar kiritish yoki yangi melodiyalar yaratishgacha boʻlgan mashqlar orqali improvizatsiya qobiliyati shakllantiriladi. Milliy musiqa maktablarida doira joʻrligida ijro etiladigan raqslardagi improvizatsiya elementlari bolalarda ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirishga xizmat qiladi. Bolalarga sodda musiqa asarlarini, masalan, kichik qoʻshiqlarni, kuylarni, raqslarni yaratishga oʻrgatish orqali kompozitsiya qobiliyatlari rivojlantiriladi. Bu jarayonda ular melodiyani shakllantirish, ritmik naqshlarni tuzish, garmonik ketma-ketliklarni tanlash kabi musiqiy tilning asosiy elementlari bilan tanishadilar. Shu bilan birga, kompozitorlik faoliyati bolada mantiqiy fikrlash, rejalashtirish va tizimli yondashuvni shakllantiradi. Musiqiy madaniyat – bu shaxsning musiqani idrok etishi, baholashi va unga munosabat bildirish darajasi, shuningdek, uning musiqiy bilimlar, koʻnikmalar va 13 Hasanova G. Xor dirijyorligi. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2018. – B. 45-50 30 qadriyatlar majmuidir. Musiqiy madaniyatni singdirish musiqa taʼlim-tarbiyasining asosiy vazifalaridan biri boʻlib, u oʻquvchining musiqiy saviyasini oshirish, estetik didini shakllantirish va uni maʼnaviy boyitishga qaratilgan. Oʻquvchilar turli davrlar va xalqlarning musiqiy sanʼati, mashhur kompozitorlar va ularning asarlari, musiqa janrlari va uslublari bilan tanishadilar. Bu ularning umumiy madaniy saviyasini oshiradi, musiqiy asarlarni tarixiy va madaniy kontekstda tushunishga yordam beradi. Oʻzbekiston musiqa tarixi, mumtoz va zamonaviy kompozitorlar ijodi, xalq musiqasi anʼanalari alohida oʻrganiladi14. Musiqiy madaniyatni singdirishning muhim jihati – bu musiqiy asarlarning estetik qimmatini, ularning badiiy ahamiyatini tushunishga oʻrgatishdir. Oʻquvchilar chinakam sanʼat asarlarini oddiy koʻngilochar musiqadan ajrata bilishlari kerak. Pedagog ularni turli janrlar va uslublar orasidagi farqlarni koʻrsatib, yuksak badiiy namunalarga boʻlgan qiziqishlarini uygʻotadi. Musiqa tinglash va oʻrganish orqali oʻquvchilarning goʻzallikka boʻlgan estetik munosabati rivojlanadi. Ular nafaqat musiqiy goʻzallikni, balki hayotdagi, tabiatdagi, sanʼatdagi goʻzallikni ham his etishni oʻrganadilar. Bu ularning umumiy estetik didini yuksaltiradi. Musiqiy madaniyat shunchaki bilimlar yigʻindisi emas, balki musiqiy hodisalarga tanqidiy yondashish, oʻz fikrini asoslash qobiliyatidir. Oʻquvchilar tinglangan asarlar haqida oʻz mulohazalarini bildirishga, ularning afzalliklari va kamchiliklari haqida bahslashishga oʻrganadilar. Bu ularning mustaqil fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi. Oʻzbekistonning boy musiqiy merosi – maqomlar, xalq qoʻshiqlari, dostonlar, mumtoz kuy-navolar, zamonaviy kompozitorlik asarlari – yosh avlodning musiqiy madaniyatining asosidir. Milliy musiqani oʻrganish ularda Vataniga muhabbat, milliy gʻurur tuygʻularini shakllantiradi va oʻz xalqining oʻziga xos qadriyatlarini anglashga yordam beradi15. Musiqa chegaralarni bilmaydigan sanʼatdir. Dunyo xalqlarining musiqasi bilan tanishish oʻquvchilarning dunyoqarashini kengaytiradi, ularda boshqa madaniyatlarga nisbatan hurmat va bagʻrikenglik tuygʻularini uygʻotadi. Bu global dunyoda yashash va turli madaniyatlar vakillari bilan muloqot 14 15 Abdullayev R. Oʻzbek musiqa tarixi. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2015. – B. 20-30 Ibragimov O. Musiqa taʼlimi nazariyasi va metodikasi. – Toshkent: Sharq, 2012. – B. 110-115 31 qilish uchun muhim ahamiyatga ega. Musiqaning jamiyat hayotidagi oʻrni, uning ijtimoiy funksiyalari (marosimlar, bayramlar, diniy amallar, ijtimoiy harakatlar) haqidagi bilimlarni singdirish musiqiy madaniyatning ajralmas qismidir. Oʻquvchilar musiqaning nafaqat koʻngilochar, balki jiddiy ijtimoiy va maʼnaviy vazifalarni bajarishini ham tushunishlari kerak. Musiqa taʼlim-tarbiyasining asosiy vazifalari – musiqiy qobiliyatlarni (tinglash, ijro etish, ijod qilish) rivojlantirish va musiqiy madaniyatni singdirish – bir-biri bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan va bir-birini toʻldiruvchi jarayonlardir. Ushbu vazifalarni samarali amalga oshirish oʻqituvchidan yuqori darajada kasbiy mahorat, pedagogik mahorat, ijodkorlik va oʻquvchiga individual yondashuvni talab qiladi. Musiqa darslari shunchaki nazariy bilimlarni berishdan iborat boʻlmasligi, balki amaliy faoliyat, ijodiy jarayonlar va emotsional kechinmalar bilan boyitilishi kerak. Natijada, musiqa taʼlim-tarbiyasi orqali yosh avlod nafaqat musiqani sevuvchi va tushunuvchi, balki oʻz his-tuygʻularini erkin ifodalay oladigan, ijodiy fikrlovchi, yuksak axloqiy qadriyatlarga ega boʻlgan, milliy va umuminsoniy madaniyatni qadrlaydigan barkamol shaxs boʻlib yetishadi. Bu esa mustaqil Oʻzbekistonning kelajagi uchun muhim poydevor hisoblanadi. Musiqa – bu insonning ruhiga ozuqa beruvchi, uni ezgulikka chorlovchi, hayotiga goʻzallik va uygʻunlik baxsh etuvchi bebaho sanʼatdir. Uni taʼlim tizimiga chuqur integratsiya qilish orqali biz yosh avlodni nafaqat sanʼatni biluvchi, balki uni yaratuvchi va uning ruhini oʻzida mujassam etuvchi shaxslar etib tarbiyalay olamiz. 32 XULOSA Musiqa taʼlim-tarbiyasi – bu shunchaki notalarni oʻrganish yoki asbob chalishdan iborat boʻlmagan, balki shaxsning maʼnaviy-axloqiy, estetik va intellektual rivojlanishiga qaratilgan kompleks pedagogik jarayondir. Uning pirovard maqsadi barkamol shaxsni shakllantirish boʻlib, bu oliy maqsadga erishish uzviy bogʻliq boʻlgan qator tarkibiy maqsadlar va asosiy vazifalar orqali amalga oshiriladi. Musiqa taʼlim-tarbiyasining bosh maqsadi — yuksak maʼnaviyatli, estetik didli, ijodiy fikrlovchi, vatanparvar va insonparvar, yaʼni har tomonlama barkamol shaxsni tarbiyalashdan iborat. Bu maqsadga erishishda musiqaning inson ruhiyatiga bevosita taʼsir etish xususiyati, uning emotsional qudrati muhim ahamiyat kasb etadi. Musiqa darslari orqali bolaning his-tuygʻulari uygʻonadi, goʻzallikka intilishi, dunyoni chuqur idrok etishi uchun zamin yaratiladi. Musiqa insoniy fazilatlarni, yuksak axloqiy qadriyatlarni singdirishning kuchli vositasidir. Empatiya, rahmshafqat, mehnatsevarlik, halollik, vatanparvarlik va insonparvarlik kabi tuygʻular musiqiy asarlar orqali shakllantiriladi. Jamoaviy ijrochilik esa tartib, intizom va masʼuliyat hissini mustahkamlaydi. Musiqa taʼlimi orqali diqqat, xotira, mantiqiy fikrlash, tahlil qilish qobiliyatlari, tasavvur va fantaziya rivojlantiriladi. Notalarni oʻqish, musiqiy asarlarni tahlil qilish, ritmlarni his etish kabi jarayonlar bolaning kognitiv salohiyatini oshiradi, uning umumiy oʻzlashtirishiga ijobiy taʼsir koʻrsatadi. Musiqa taʼlimi orqali diqqat, xotira, mantiqiy fikrlash, tahlil qilish qobiliyatlari, tasavvur va fantaziya rivojlantiriladi. Notalarni oʻqish, musiqiy asarlarni tahlil qilish, ritmlarni his etish kabi jarayonlar bolaning kognitiv salohiyatini oshiradi, uning umumiy oʻzlashtirishiga ijobiy taʼsir koʻrsatadi. Musiqani eshitish va tahlil qilish orqali bolalar nafaqat ohang va ritm qonuniyatlarini tushunishni oʻrganadilar, balki murakkab musiqiy strukturalarni ajratish, asarning gʻoyaviy mazmunini anglash kabi koʻnikmalarni ham egallaydilar. Bu esa ularning analitik fikrlash qobiliyatini sezilarli darajada kuchaytiradi. Shuningdek, musiqa ijro etishda motorika qobiliyatlari, qoʻl-koʻz koordinatsiyasi rivojlanadi, bu esa bolaning umumiy jismoniy va aqliy rivojlanishiga ijobiy taʼsir koʻrsatadi. 33 Musiqa taʼlimi bolalarga oʻz ijodiy salohiyatlarini roʻyobga chiqarish va oʻzliklarini ifodalash uchun keng imkoniyatlar yaratadi. Musiqiy improvizatsiya, oʻz qoʻshiqlarini yaratish yoki mavjud asarlarga yangicha talqin berish kabi mashgʻulotlar bolaning fantaziyasini ragʻbatlantiradi va ularga oʻziga xos fikrlarini, his-tuygʻularini musiqa orqali ifodalashga yordam beradi. Bu esa ularning oʻziga ishonchini oshiradi va ijodiy jarayondan zavq olishga oʻrgatadi. Musiqa sanʼati orqali bolalar turli madaniyatlarning musiqiy merosini oʻrganadilar, bu esa ularning dunyoqarashini kengaytiradi va madaniyatlararo muloqot koʻnikmalarini rivojlantiradi. Turli xalqlar musiqasini tinglash va oʻrganish orqali bolalar boshqa madaniyatlarga hurmat va bagʻrikenglik ruhida tarbiyalanadi. Bugungi kunda, texnologiya rivojlangan globallashuv davrida musiqa taʼlimining ahamiyati yanada ortib bormoqda. Raqamli dunyoda bolalar axborot oqimi bilan toʻlib-toshgan bir sharoitda oʻsib ulgʻaymoqdalar. Musiqa ularga hissiy muvozanatni saqlash, stressni kamaytirish va ijodiy fikrlashni rivojlantirishda yordam beradi. Musiqa, shuningdek, bolalarni media savodxonligiga oʻrgatadi, ularni musiqa industriyasining turli jihatlari bilan tanishtiradi, bu esa ularning kelajakdagi kasb tanlashida ham muhim rol oʻynashi mumkin. Xulosa qilib aytish mumkinki, musiqa taʼlim-tarbiyasi nafaqat sanʼatning bir boʻlagi, balki shaxsning umumiy rivojlanishida muhim katalizator vazifasini bajaradi. Uning yordamida yosh avlod nafaqat musiqani sevuvchi va tushunuvchi, balki hayotda faol ishtirok etuvchi, yaratuvchan, maʼnaviy yetuk va barkamol insonlar boʻlib voyaga yetadi. Shu sababli, musiqa taʼlimiga boʻlgan eʼtibor har bir mamlakatning kelajak avlodi uchun qilingan muhim sarmoyadir. 34 Foydalanilgan adabiyotlar roʻyhati 1. Forobiy, A. (1993). Musiqa ilmi haqida katta kitob. Toshkent: Fan. 2. Ibn Sino, A. (1990). Tib qonunlari. Toshkent: OʻzME. 3. Karimov, I. (1997). Yuksak maʼnaviyat – yengilmas kuch. Toshkent: Oʻzbekiston. 4. Nazarov, B. (2022). Musiqa va miya faoliyati oʻrtasidagi bogʻliqlik. Pedagogika jurnali, №3. 5. Normurodova, M. (2023). Hissiy intellekt va musiqa psixologiyasi. Toshkent: Oʻqituvchi. 6. Roziyev, M. (2019). Bola rivojida musiqaning oʻrni. Samarqand: Ilm ziyo. 7. Sayidov, H. (2018). Musiqa madaniyati va yoshlar. Buxoro: Maʼnaviyat. 8. Xolmatova, D. (2021). Oʻzbek xalq musiqasining tarbiyaviy ahamiyati. Maʼnaviyat va Maʼrifat, №6. 9. Sharipova, G., Najmekdinov, Gʻ. Musiqa oʻqitish metodikasi praktikumi. 10. Soipova, D. Musiqadan oʻqitish nazariyasi va metodikasi. 11. Mahkamova, S. R., & Shahzod, G. (2021). Oʻquvchilar tarbiyasida musiqa fanining tutgan oʻrni. Scientific Progress, 1(5). 12. Mahkamova, S. R., & Obidova, S. P. (2021). Maktabgacha taʼlim muassasalarida bolalarni musiqiy tarbiyalash va taʼlim berish. Scientific Progress, 1(3). 13. Asadullaeva, M. A. (2020). Yoshlarni maʼnaviy tarbiyalashda qoʻshiqchilik sanʼatining tutgan oʻrni. 14. Sharipova, G. M. Musiqa oʻqitish metodikasi. 15. Qodirov, M. (2010). Musiqa pedagogikasi. Toshkent: Fan va texnologiya. 16. Ibragimov, O. (2012). Musiqa taʼlimi nazariyasi va metodikasi. Toshkent: Sharq. 17. Abdullayev, R. (2015). Oʻzbek musiqa tarixi. Toshkent: Yangi asr avlodi. 18.Hasanova G. Xor dirijyorligi. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2018. – B. 45-50 35 36
0
You can add this document to your study collection(s)
Sign in Available only to authorized usersYou can add this document to your saved list
Sign in Available only to authorized users(For complaints, use another form )