Bozor infratuzilmasi va uning
asosiy unsurlari
Reja:
• Bozor infratuzilmasining turlari va tarkibiy
qismlari
• Moliya bozori infratuzilmasi bozor
infratuzilmasining asosiy yo’nalishi sifatida
• O‘zbekistonda bozor infratuzilmasining amal
qilish mexanizmlari va faoliyat natijalari
• O ‘zbekistonda bozor infratuzilmasining
shakllanishida fond bozorining ta’siri
Mavzuning dolzarbligi
• 2008-yildan buyon o’zini ko’rsatib kelayotgan jahon moliyaviy inqirozi va
uning oldini olishga qaratilgan, O’zbekistonda amaliy dastur sifatida
foydalanilayotgan birinchi prezidentimiz I. Karimov tomonidan batafsil
yoritilgan “Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O’zbekiston sharoitida uni
bartaraf etish yo’llari va choralari” nomli asarida ham “Mamlakatimizni
modernizatsiyalash va aholi bandligini oshirishning muhim omili sifatida
ishlab chiqarish va ijtimoiy infratuzilmani yanada rivojlantirishga alohida
e’tibor qaratish lozim” deb takidladilar
Bozor infratuzilmasi
Bu bozor aloqalarini
o’rnatish va ularning bir
maromda amal qilishga
xizmat ko’rsatuvchi
muassasalar tizimidir
birja
Sug’urta
kompaniyal
ari
Bozor
infratuzilma
si
Soliq
idoralari
Savdo
uylari
5) axborot xizmati (iqtisodiy faoliyat uchun zarur bo‘lgan har xil axborotlar-m a’lumotlar va xabarlami to'plash, umumlas
A.OImasov va M.Sharifxo‘jaevlar bozor infratuzilmasiga bozor aloqalarini o‘rnatishgava samarali yuritishga xizmat qiluvchi korxona, tashkilot va
muassasalar majmuyi sifatida qarab, uni besh bo‘g‘inga ajratadilar
ishlab chiqarishga xizmat qiluvchi infratuzilma (transport, aloqa, ombor xo‘jaligi,
yo‘l xo‘jaligi, suv va energetika ta’minoti kabilar)
tovarlar va xizmatlar muomalasiga, ya’ni savdo-sotiq ishlariga xizmat qiluvchi
infratuzilma (birjalar, savdo uylari, auksionlar, tijoratchilik idoralari, reklama
firmalari va agentliklari, davlatning savdo-sotiq va ularni nazorat etuvchi
muassasalari)
moliya-kredit munosabatlariga xizmat qiluvchi infratuzilma (tijorat banklari, o‘zo‘zini kreditlash idoralari, sug‘urta kompaniyalari, moliya kompaniyalari, soliq
undirish mahkamalari, har xil pul fondlari
) aholiga xizmat qiluvchi yoki sotsial infrastuktura (uy-joy, kommunal va
transport xizmati, maorif, madaniyat hamda sog‘liqni saqlash muassasalari,
aholini ishga joylashtirish firmalari va idoralari
) axborot xizmati (iqtisodiy faoliyat uchun zarur bo‘lgan har xil axborotlar-m
a’lumotlar va xabarlami to'plash, umumlashtirish va sotish bilan
shug‘ullanuvchi turli kompaniyalar, firmalar, maslahat idoralari, davlat
muassasalari
Hozirgi kunda birjaning nisbatan keng tarqalgan turlari sifatida tovar va mehnat birjalari bilan bir
qatorda moliyaviy jarayonlar uchun xizmat qiluvchi fond birjalari ham alohida o'rin tutadi. Fond
birjasi muntazam ravishda amal qiluvchi qimmatli qog‘ozlar, aksariyat holda aksiya va obligatsiya
bozorini namoyon etib, ularni sotish va xarid qilish bo'yicha bitimlar bir vaqtning o ‘zida narx
belgilash orqali tuziladi. Fond birjalarida qimmatliqog'ozlar savdosi auksion, ya’ni nisbatan yuqoriroq
narxni taklif etuvchi, sotib olish huquqini qo'lga kirituvchi ochiq savdo tamoyili bo'yicha olib boriladi.
Bozor infratuzilmasi ishtirokchilari harakatlarini doimiy kuzatish asosida xulosalar chiqarish va ularni amaliyotga
tatbiq etishni bir necha shakllarda amalga oshirish mumkin. Bu shakllarni quydagilar orqali ifodalash mumkin
davlat
tomonidanyaratiladigan
yaratiladigan
• davlat
tomonidan
sharoitlar sharoitlar
•
•
To‘g ‘ridan-to‘g ‘ri (bevosita), ya’ni
infratuzilmaning shakllanishiga
qonunchilik asosidasharoit yaratish.
Bundamamlakat hukumati tomonidan
bozordagi sharoitlar va ishtirokchilarning
munosabatlarini davlat va iqtisodiy
subyektlar manfaatlari nuqtayi nazaridan
kelib chiqib qonuniylashtiradi va ularga
sharoitlar yaratiladi.
Bilvosita usul, ya’ni iqtisodiy dastaklar
orqali shart-sharoit yaratish orqali amalga
oshirilishi mumkin. Bunda ma'lum bir
bozor iqtisodiyoti ishtirokchilariga zarur
bo'lgan yangi infratuzilma obyektlarini
tashkil etish uchun sharoitlar yaratib
beriladi
yangi iqtisodiy ishtirokchilarning paydo
bo'lishi.
Natijada rasman ro'yxatga olingan ishsizlar mehnat resurslarining 1%
dan kamrog'ini tashkil etdi
Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki,Bozor infratuzilmasining bu barcha
unsurlari ishlab chiqaruvchilarning savdo-sotiq, moliya-kredit ishlariga, sherik
topishga, ish kuchini yollashga ko’maklashadi, davlatning iqtisodiyotni tartibga
soluvchi tadbirlarini amalga oshiradi, ishlab chiqaruvchilar bilan iste’molchilar
o’rtasida aloqalar o’rnatishga yordam beradi. Ularning ba’zilari davlat tizimidagi
korxona va tashkilotlar bo’lsa qolganlari mustaqil muassasa yoki uyushmalardan
iborat bo’lib, ko’rsatilgan xizmati uchun haq oladi.
Bozor infratuzilmasining asosiy
vazifalari quyidagilardan iborat:
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Sanoat mahsulotlari bo’yicha: qabul qilish, o’rnatish, joylash, saqlash, talabga muofiq iste’mol uchun
etkazib berish;
Qishloq xo’jalik mahsulotlari bo’yicha: qabul qilish, yuvish, quritish, sortlarga ajratish, joylash, o’rnatish,
konteynerlarga solish, saqlash, jamlash, kerak bo’lganda sovutish va iste’mol uchun bir maromda etkazib
berish;
Hamma turdagi mahsulot uchun: yirik iste’molchilarga etkazib berish uchun tovarlarni to’plash yoki
aksincha, mayda iste’molchilarga talabga muofiq etkazib berish uchun yirik partiyadagi tovarlarni
komplektini maydalashtirish;
Tadbirkorlik faoliyatini kreditlash;
Tadbirkorlik tavakkalligini sug’urtalash;
Tovar topishni ta’minlash;
Tadbirkorlarni ro’yxatdan o’tkazish;
Bitishuvlarni ro’yxatdan o’tkazish;
Bozor ishtirokchilarini manfaatlarini xuquqiy ximoya qilish;
Bozor ishtirokchilariga konsalting, injiniring, auditor, loyixa-smeta xizmatini ko’rsatish.
E’tiboringiz uchun rahmat!
0