KURS ISHI
Mavzu:“Oʻzbekistonda tashqi iqtisodiy faoliyatning erkinlashtirilishi”
Bajardi:_____________________
Tekshirdi: ___________________
REJA
KIRISH..................................................................................................
3
1 1. Tashqi iqtisodiy faoliyat nima va bugungi kundagi
ahamiyati................................................................................................
7
2 Oʻzbekiston Respublikasida tashqi iqtisodiy faoliyatning huquqiy
bazasi.........................................................................................................
12
3 O’zbekiston Respublikasining jahon xo’jaligi tizimiga
integratsiyalashuvi yo’nalishlari.................................................................
27
4 O’zbekistonda so’nggi yillar mobaynida tashqi iqtisodiy faoliyatning
statistik tahlili va tashqi savdoni takomillashtirish ustuvor
yo’nalishlari.............................................................................................
33
Xulosa ....................................................................................................
39
Foydalanilgan adabiyotlar...................................................................
42
2
KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi. Tashqi iqtisodiy faoliyat bugungi kunda davlatning
iqtisodiyotining jahon bozorida o’z o’rnini egalashda muhim ahamiyat kasb etadi va
jahon iqtisodiy sistemasiga samarali ravishda qo’shilish uchun zarur bo’lgan barcha
iqtisodiy harakatlarni o’z ichiga oladi. Tashqi iqtisodiy aloqalarning barcha turlari
va shaklari , shunjumladan iqtisodiy , ilmiy-texnikaviy va madaniy hamkorliklar ,
kadrlar tayyorlash , tashqi savdo va chegara savdosi, sug’urta vabank, transport
operatsiyalari , sayyohlik va xalqaro iqtisodiy munosabatlar, bojxona faoliyati va uni
tartibga solish bugungi kunning dolzarb masalasi hisoblanadi, chunki albatta ushbu
harakatlarni amalga oshirish uchun qandaydir huquqiy asos bo’lish kerak. Bu
munosabatlarni esa yangi tahrirda qabul qilingan 2000-yil 26-maydagi 77-11 son
“O’zbekiston
Respublikasining
tashqi
iqtisodiy
faoliyati
to’grisida”gi
Qonuniga o’gartirishlar va qo’shimchalar kiritish haqida”gi Qonunining
tartibga solishi tashqi iqtisodiy faoliyatni rivojlantirishga va o’zbekistonning jahon
hamjamiyatidagi o’rnini mustahkamlashga qaratilgani ham bejiz emas.
Mamlakatimizda tashqi iqtisodiy faoliyatni liberallashtirish , eksport
salohiyatini kuchaytirish , investitsiyaviy jozibadiorlikni oshirish va bojxona
ma’muriyatchiligini takomillashtirish bo’yicha izchil chora-tadbirlar amalga
3
oshirilmoqda.1 Shu bilan birga , fitosanitariya, sanitar-epidomologik, veterinariya,
ekologik nazorat organlari va sertifikatlash organlari faoliyatini o’rganish natijasida
ularning O’zbekiston Respublikasi Davlat chegarasi orqali o’tuvchi tovarlar va
transport vositalariga nisbatan nazorat funksiyalarini amalga oshirish samaradorligi
va tezkorligini oshirish, shu jumladan, idoralararo elektron hamkorlikni jadal joriy
qilish orqali takomillashtirish zarurati ko’rsatmoqda. Yurtboshimiz Shavkat
Miromonovich Mirziyoyev 2017-2021 yillarga mo’ljallangan Harakatlar
strategiyasini qabul qilish jarayonidagi nutqida Chuqur oylangan, ozaro manfaatli
va amaliy tashqi siyosat sohasidagi ustuvor yonalishlar boyicha strategik vazifalar
ruknida O’zbekiston respubliksining xalqaro nufuzini mustahkamlash, mamlaktda
olib borilayotgan islohotlar haqida jahon hamjamiyatiga xolis axborot berish,
O’zbekiston Respulikasining tashqi iqtisodiy va siyosiy faoliyatining normativ
huquqiy bazasini hamda xalqaro hamkorlikning shartnomaviy-huquqiy asoslarini
takomillashtirish, davlat chegarasini delimitatsiya va demarkatsiya qilish
masalalarini hal etishni taklif etgani va qabul qilgani davlatimizning tashqi iqtisodiy
faoliyatini
kengaytirish
uchun
zamin
yaratdi.O’zbekiston
respublikasi
Prezidentining “Tashqi iqtisodiy faoliyatni amalga oshirishda ma’muriy tartibtaomillarnni yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi Qarorida aytib
o’tilganidek mamlakatimizda tashqi iqtisodiy faoliyatni liberallashtirish , eksport
salohiyatini kuchaytirish , investitsiyaviy jozibadiorlikni oshirish va bojxona
ma’muriyatchiligini takomillashtirish bo’yicha izchil chora-tadbirlar amalga
oshirilmoqda. Shu bilan birga , fitosanitariya, sanitar-epidomologik, veterinariya,
ekologik nazorat organlari va sertifikatlash organlari faoliyatini o’rganish natijasida
ularning O’zbekiston Respublikasi Davlat chegarasi orqali o’tuvchi tovarlar va
transport vositalariga nisbatan nazorat funksiyalarini amalga oshirish samaradorligi
va tezkorligini oshirish, shu jumladan, ioralararo elektron hamkorlikni jadal joriy
qilish orqali takomillashtirish zarurati mavjudligini ko’rsatmoqda.
1
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Tashqi iqtisodiy faoliyatni amalga oshirishda ma’muriy tartib-taomillarnni
yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi Qarori
4
Kurs ishi mavzusining o’rganilganlik darajasi.
Iqisodiyotni rivojlantirishda
tashqi iqtisodiy faoliyatning ahmiyati, tashqi savdo siyosati va uni erkinlashtirish
(liberallashtirish), proteksionizm boyicha bir qator xorijlik va mamlakatimiz
olimlari ilmiy izlanishlar va tadqiqotlar olib borishgan. Bu borada chet el
olimlaridan a.Maslou, J.J.lamben, devid Krevens va boshqalarning bir nechta
asarlari ushbu sohadagi tadqiqot va o’rganishlarga bag’ishlangan.
Yurtimiz olimlari , masalan, Sh.Abdullayeva, M.Nasriddinova , M.Qosimova
J.Jalolov, M.Yusupov, A.Soliyev, I.Ivatov va boshqalar ham tashqi iqtisodiy
faoliyatni erkinlashtirish orqali mamlakatimiz rivojiga katta hissa qo’shishgan.
Kurs ishining maqsadi. O’zbekistonResublikasining iqtisodiyotini
rivojlantirish, jahon bozoridagi o’rnini mustahkamalash va butun dunyo oldidagi
nufuzini oshirish uchun tashqi iqtisodiy faoliyat liberallashtirishni ilmiy nuqtayi
nazardan tadqiq etish, mamlakatimizda tashqi savdo, eksport salohiyatini oshirish
maqsadida bojxona, chegara, banklarning faoliayini davlat tomonidan qo’llabquvvatlanishiga uslubiy yondashuvlar hamda amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan
iboratdir.
Kurs ishining vazifalari. Qo’yilgan maqsadlardan kelib chiqqan holda kurs
ishida quyidagi vazifalar belgilab olingan:
- O’zbekistonda tashqi iqtisodiy faoliyatining ahamiyatinini o’rganish va shu
asosda nazariy asoslarni ishlab chiqish;
- Tashqi ikqtisodiy faoliyatni erkinlashtirish borasidagi barcha siyosiy va
amaliy harakatlarni ko’rib chiqish va tahlil qilish;
- Davlatimizning Jahon bozoridagi o’rnini mustahkamlash va eksport
salohiyatini kengaytirish haqida statistik ko’rsatkichlarni tahlil qilish;
- O’zbekiston Respublikasi tashqi iqtisodiy siyosatini amlaga oshirishning
oziga xos xususiyatlarini ko’rsatib berish;
- Xalqaro vaziyatda tashqi iqtisodiy faoliaytlar, eksport opertsiyalarini davlat
tomonidan tartibga solishning huquqiy asoslarini ko’rib chiqish;
5
- Bojxona va chegara faoliyatini tartibga solish va eksportni davlat tomonidan
qo’llab quvvatlanishi bo’yicha ilmiy-amaliy taklifalar ishlab chiqish.
Kurs ishining obyekti.O’zbekiston respublikasi tashqi iqtisodiy faoliayti bilan
bog’liq munosbatlar, shuningdekOldi-sotdi yoki ayirboshlash obyekti bo‘lgan
tovarlar, ishlar (xizmatlar), har qanday mol-mulkka, shu jumladan, qimmatli
qog‘ozlar, valyuta qimmatliklariga, elektr, issiqlik energiyasi va boshqa turdagi
energiyaga, transport vositalariga, intellektual mulk obyektlari tadqiqot obyekti
hisoblanadi.
Kurs ishining subyekti. Tashqi iqtisodiy faoliyatni amalga oshirayotgan
O’zbekiston Respblikasiningyuridik va jismoniy shaxslar tashqi iqtisodiy faoliyat
sub’yektlari hisoblanadilar.
Kurs ishining tuzilishi va tarkibi.Kursishitarkibankirish, 4 ta reja, xulosa va
foydalnilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. Mavzuning mazmunini boyitish
maqsadida 5 rasm, 2 ta jadval va statistik ma’lumotlar o’rin olgan.
6
1. Tashqi iqtisodiy faoliyat nima va bugungi kundagi ahamiyati.
Tashqi iqtisodiy faoliyat deganda O”zbekiston Respublikasi yuridik va
jismoniy shaxsl;arining xorijiy davlatlarning yuridik va jismoniy shaxslari,
shuningdek xalqaro tashkilotlar bilan o’zaro foydali iqtisodiy aloqalrni o’rnatish va
rivojlantirishga qaratilgan faoliyati tushuniladi.
Sivilizasiyaning rivojlanishi alohida olingan davlatlarni xalqaro xoʻjalik
aloqalariga muntazam ravishda jalb etishga olib keladi, bu esa yagona jahon
iqtisodiyotini barpo etishga imkon yaratadi. Dunyodagi barcha mamlakatlar umumiy
iqtisodiy qonunlarga koʻra rivojlanadi,
ular xalqaro munosabatlar iqtisodiy
xarakterining ustuvor boʻlishini shartlaydi.
Ehtiyojlarning doimo murakkablashib boradigan tarkibi, resurslarning juda
kamligi va olisdaligi nafaqat alohida olingan davlat ichidagi hududlar oʻrtasida,
balki turli davlatlar va jahon mintaqalari oʻrtasida ham yanada samaraliroq
ayirboshlash vositalarini talab etadi.
Dunyoning turli mintaqalarida iqtisodiy rivojlanish va aholining oʻsishi notekis
yuz beradi, bu ham xalqaro ayirboshlashn kengaytirish zaruratini yuzaga keltiradi;
ushbu jarayonlar yangi bozorlarni (tovarlar, xizmatlar, mehnat, axborot, moliya va
boshqa bozorlarni) rivojlantirishga, xomashyoni olib kirishga, texnologiya va
axborotlarni ayirboshlashga, ilmiy, ilmiy-texnika, ishlab chiqarish, madaniy va
boshqa tashqi iqtisodiy aloqalarga imkon yaratadi.
Oʻzbekistonda koʻplab korxona va birlashmalar, korporasiya va kompaniyalar,
firma va boshqa tashkilotlarr xorijlik sheriklar bilan tashqi savdo aloqalarini
muvaffaqiyat bilan rivojlantirmoqdalar, xorijlik investorlar ishtirokida yirik
investitsiya
loyihalarini
amalga
oshirmoqdalar,
xalqaro
ishlab
chiqarish
hamkorligini butun choralar bilan kengaytirmoqdalar va chuqurlashtirmoqdalar.
Tashqi iqtisodiy aloqalarning ushbu shakllari milliy iqtisodiyotni rivojlantirishga
ata’sir koʻrsatadi. Ana shu ta’sir natijalarining tahlili va xalqaro mehnat taqsimotida
ishtirok etishni hisobga olgan holda iqtisodiyotni rivojlantirish istiqbollarini
7
belgilash tashqi iqtisodiy aloqalar va tashqi iqtisodiy faoliyat tushunchalarining
mazmuni toʻgʻrisidagi aniq tasavvurga asoslanishi kerak.
Tashqi iqtisodiy aloqalar — iqtisodiyotning barcha tarmoqlari va faoliyatning
boshqa sohalarida davlat va uning sub’yektlari xalqaro hamkorligining xilma-xil
shakllari tizimidir.
Davlat sub’yektlariga ular zimmasiga davlat tomonidan yuklangan huquq va
majburiyatlarning tasarrufchilari kiradi. Bular oʻzini-oʻzi boshqaradigan hududlar,
ularning mulkchilik shaklidan qat’iy nazar xoʻjalik yurituvchi sub’yektlar
(aksiyadorlik jamiyatlari, davlat korxonalari, kichik va oʻrta korxonalar, xorijiy
investitsiyalar ishtirokidagi korxonalar, xususiy tadbirkorlar va hokazolar)dir.
Binobarin, tashqi iqtisodiy aloqalar — bir aniq mamlakatning boshqa
mamlakatlar bilan xalqaro mehnat taqsimoti, fan va ishlab chiqarish ni
ixtisoslashtirish hamda boshqa omillarga asoslangan ishlab chiqarish, savdo, siyosiy
va boshqa xil munosabatlaridir. Tashqi iqtisodiy faoliyag tashqi iqtisodiy aloqalarni
roʻyobga chiqarish jarayonidir.
Tashqi iqtisodiy aloqalar xalqaro mehnat taqsimoti, ishlab, xoʻjalik hayotini
baynalmilallashtirish jarayonidan ob’yektiv ravishda kelib chiqadi. Tashqi iqtisodiy
aloqalarning shakllanishi va rivojlanishi alohida olingan mamlakatlarning oʻzaro
aloqalari va bir-biriga bogʻliqligining kuchayishi bilan belgilanadi.
Xalqaro mehnat taqsimotining iqtisodiy mazmuni birgalikdagi ishlab
chiqarishni tashkil etish usullarida ifodalanadi, bularda turli mamlakatlarning
korxonalari muayyan tovarlar yoki xizmatlarni tayyorlashga ixtisoslashadi, soʻngra
ularni ayirboshlaydilar. Tovar ayirboshlash pulli yoki pulsiz asosda amalga
oshirilishi mumkin. Koʻpchilik hollarda ayirboshlash asosan birinchi variant
boʻyicha yuz beradi, ya’ni xorijdan mahsulot oladigan taraf uning egasiga barcha
xarajatlarni toʻlaydi. Turli xil tuhfalar, insonparvarlik yordami, ishlarni
muvofiqlashtirish, umumiy qarorlarni muhokama va qabul qilish, tajriba almashish,
standartlarning xalqaro miqyosda birxillashtirilishi, atrof muhitni muhofaza qslishga
doir chora-tadbirlar va hokazolar ayirboshlashning pulsiz turlarga kiradi.
8
Shunday qilib, davlatning tashqi iqtisodiy aloqalari turli sohalarda: tashqi
savdo, faoliyatning ilmiy-texnika, ishlab chiqarish, investitsiya, valyuta-moliya va
kredit, axborot, madaniy va sport turlari, mehnat resurslarini olib oʻtishda
oʻrnatiladi. Tashqi iqtisodiy aloqalarning ana shu barcha turlarini quyidagi yoʻllarga
birlashtirishi mumkin: savdo (tovarlarni ayirboshlash, xizmatlar koʻrsatish),
qoʻshma tadbirkorlik, hamkorlikning boshqa turlari. Ular xalqaro iqtisodiy
munosabatlar amaliyotida ayniqsa keng tarqalgan.
Tashqi iqtisodiy faodiyat tashqi savdoga asoslanadi, chunki bunday faoliyat
tufayli mamlakatlar oʻz ishlab chiqarish resurslaridan foydalanish samaradorligini
oshirish imkoniyatiga egadirlar.
Xalqaro savdoga zamonaviy qarashlar oʻz ichiga bir nechta nazariyani oladi, u
Adam Smit allaqachon ta’riflab bergan mutlaq ustunlik nazariyasidan (1776 yil)
boshlanadi. U har bir mamlakatda boshqa mamlakatlardagiga qaraganda ancha kam
chiqimlar bilan tovarlar va xizmatlarning muayyan turlarini ishlab chiqarishga
imkon beradigan mutlaq ustunlik mavjudligini isbotlab berdi (bunday ustunlik tabiiy
tusda boʻlishi yoki iqtisodiy rivojlanish jarayonida egallanishi mumkin). Savdo
oʻzaro foydali boʻlishi uchun mamlakatlarning har biri shunday mutlaq ustunlikka
ega boʻlishi kerak, lekin u ishlab chiqarish faoliyatining turli yoʻnalishlaridan oʻrin
olishi lozim. Turli davlatlar iqtisodiy faoliyatini ixtisoslashtirishning asosiy shartsharoitlaridan biri ham ana shundadir. Smit nazariyasidan ixtisoslashtirish qanchalik
chuqur boʻlsa, mamlakat oladigan foyda ham shunchalik koʻp boʻladi degan xulosa
kelib chiqadi.
D.Rikardoning «Siyosiy iqtisod va soliq solish asoslari» (1817 yil) kitobida
taklif qilingan qiyosiy ustunlik nazariyasiga koʻra mutlaq ustunliklarga ega
boʻlmagan mamlakatlar ham tashqi savdodan foyda olishlari mumkin. Amalda
hamma yerda va hamma vaqt mavjud boʻladigan ichki va tashqi narxlar oʻrtasidagi
tafovutlar tufayli istalgan mamlakatda ularni ishlab chiqarish mavjud chiqimlar
nisbatida qolganlarini ishlab chiqarishga qaraganda ancha foydali boʻlgan va ularni
ayirboshlash oʻz ishlab chiqarishiga qaraganda foydaliroq boʻladigan tovar yoki
9
xizmat har vaqt topiladi. Ushbu nazariyaning rivojlanishi almashtirish chiqimlari
hisobining muhim ekanligini koʻrsatdi.
Demak, XIX asrdayoq ixtisoslashtirishni chuqurlashtirish albatta qoʻshimcha
mahsulot birligini ishlab chiqarishga olib kelishi, almashtirish chiqimlarining ildam
oʻsishi bilan birga borishi isbotlab berilgan. Buning ma’nosi shuki, yanada
ixtisoslashtirish maqsadga muvofiq boʻlmay qoladi.
Shunday qilib, qiyosiy ustunliklar nazariyasi quyidagicha xulosa chiqarish
imkonini beradi: xalqaro savdodan olinadigan eng koʻp yutuq qisman (toʻliqemas!)
ixtisoslashtirish sharoitida yuz beradi, ya’ni milliy iqtisodiyotda ishlab chiqarishni
ixtisoslashtirishning ob’yektiv chegaralari mavjud.
Xeksher-Olinning savdo nazariyasi sifatnda mashhur boʻlgan nazariya birinchi
oʻringa ishlab chiqarish chiqimlarini emas, balki qanda yresurslar ana shu
chiqimlarga kirishini qoʻyadi, chunki mamlakatlar chiqimlarida ularda ortiqcha
mavjud boʻlgan resurslardan foydalanilgan tovarlarni eksport qilishga intiladilar.
Bunda ichki talabni ishlab chiqarilishi uchun resurslar moʻl-koʻl boʻlgan
mahsulot bilan toʻldirish omiliga muhim rol ajratiladi.
Ushbu nazariyalar uchun amerikalik mashhur iqtisodchi Vasiliy Leontyev
taklif etgan muayyan tuzatishlar zarur. U ishlab chiqarish omillarining bir xilda
emasligini qayd etdi, bu omillarni taqchil yoki moʻl-koʻl omillar sifatida koʻrib
chiqish mumkin. Sanoati rivojlangan mamlakatlarda ishchi kuchi nisbatan
cheklangan sharoitda yuqori malakali mutaxassislarning nisbatan ortiqchaligi
koʻzga tashlanadi, rivojlanayotgan mamlakatlar esa malakasiz mehnatning katta
xarajatlarini talab etadigan mahsulotni eksport qilishga intiladilar. Ikkala holda ham
mehnatni koʻp talab qiladigan mahsulot eksporti yuz beradi, lekin ular turli
xarakterga ega. Shu bilan birga tabiiy resurslarga boy koʻpchilik rivojlanayotgan
mamlakatlardan ekspor t qilish koʻpsarmoya talab qiladi, chunki ularni qazib olish
katta mablagʻlarni taqozo etadi.
Keyinga vaqtda tashqi savdo yoʻnalishini tovarlarning hayotiy davri
nazariyasidan kelib chiqib tushuntiradigan marketologik nazariya paydo boʻldi.
10
Ushbu nazariyaga koʻra har qanday mahsulotning hayot davri bir necha
bosqichdan — joriy etish, oʻsish, yetuklik va tushkunlikdan iborat boʻladi. Lekin
bosqichlarning oʻzi ichki va tashqi bozorlar boʻyicha notekis almashadi, ayni shu
narsa ishlab chiqarishni ichki bozordai tashqi bozorga qayta yoʻllash shartlari va
vaqtini belgilaydi.
Xalqaro savdo miqyos samarasi bilan ham tushuntiriladi. Nazariy jihatdan
olganda, u mikroiqtisodiy hodisalarga kiritiladi hamda mahsulot ishlab
chiqarishning oʻrtacha chiqimlari va hajmlari dinamikasini qiyoslashga asoslanadi.
Agar ishlab chihdrish hajmlarini koʻpaytirganda oʻrtacha chiqimlar mahsulot
birligiga hisoblaganda qisqarsa miqyos samarasi musbat, koʻrsatilgan koʻrsatkichlar
dinamikasi tamoyillari teskari nisbatda boʻlsa manfiy boʻladi.
Rivojlanish jarayonida koʻp mamlakatlarning (ayniqsa sanoati rivojlangan
mamlakatlarning) ta’minlanganligi baravarlashgani sababli ham mutlaq, ham
qiyosiy ustunliklar uchun asos yoʻqoladi.
11
2. Oʻzbekiston Respublikasida tashqi iqtisodiy faoliyatning huquqiy
bazasi.
Har qanday davlatning tashqi iqtisodiy faoliyati jahon xoʻjaligining faoliyat
koʻrsatishi bilan bogʻlangan va muqarrar ravishda nafaqat milliy huquqiy me’yorlar,
balki xalqaro huquq standartlari bilan ham tartibga solinadi. Tabiiyki, milliy huquq
reglamentatsiyalari bilan xalqaro iqtisodiy huquq oʻrtasida muayyan ziddiyatlar
mavjud.
Bir tomondan, davlatlarning huquq sohasidagi suverenitetini e’tirof etmaslik
mumkin emas, boshqa tomondan esa — xalqaro qoidalar ustuvorligini tan olish
zarurati u yoki bu mamlakatlar suvereniteti sohasiga kattagina cheklovchi ta’sir
koʻrsatadi.
Milliy huquqiy hujjatlarni davlatlararo shartnomalarga muvofiq tarzda
muayyan darajada birxillashtirish hozirgi bosqichda ushbu muammoning eng
maqbul yechimi hisoblanadi. Ya’ni xalqaro huquqning qoida va me’yorlari
amaliyotda milliy qonun hujjatlari orqali roʻyobga chiqariladi.
Oʻzgartirish jarayonlarining keskinligi Oʻzbekiston milliy qonun hujjatlarini
xalqaro standartlarga keltirish jarayonida muayyan murakkabliklarni yuzaga
keltirdi. Ushbu vazifa izchillik bilan, bir necha bosqichlarda hal etib borildi. Tashqi
iqtisodiy faoliyat sohasiga taalluqli qonun hujjatlari va me’yoriy hujjatlarning
koʻpligini e’tiborga olib, Oʻzbekistonning jahon iqtisodiy tizimiga kirishi
xususiyatlarini koʻrib chiqamiz.
Mamlakatimizda iqtisodiy islohotlarni erkinlashtirish va chuqurlashtirish
jarayoni tashqi iqtisodiy faoliyatni huquqiy boshharish strategiyasining oʻziga
xosliklarini hamda ham mintaqaviy miqyosda, ham alohida mamlakatlar darajasida
savdo-iqtisodiy hamkorligining tegishli ustuvorliklarini belgilab berdi.
2000 yil boshida mamlakatimiz dunyoning 38 davlati bilan savdo-iqtnsodiy
hamkorlik toʻgʻrisidagi kelishuvlarni, 35 davlat bilan esa sarmoya kiritishni
ragʻbatlantirish va himoyalash toʻgʻrisidagi kelishuvlarni imzoladi. Bu oʻrinda ham
huquqiy-shartnomaviy bazani shakllantirishda songa emas, balki sifatga e’tibor
12
qaratildi, ya’ni har bir kelishun Oʻzbekistoining milliy manfaatlaridan va sherik
davlatning oʻziga xosliklarndan kelib chiqib tayyorlandi.
Oʻzbekistonning AQSh bilan koʻp qirrali hamkorliginining huquqiy bazasini
takomillashtirish jarayoni jadal olib borildi, hozir 20 dan ortiq oʻzaro kelishuv va
shartnomalar amal qilmoqda, ular qatorida kapital qoʻyilmalarni ragʻbatlantirish va
himoya qilish haqidagi kelishuv ham bor. Amerika qit’asi davlatlari ichida AQShdan
tashqari katta sarmoya resurslariga va texnologak imkoniyatlarga ega boʻlgan
Kanada bilan shartnomaviy huquqiy munosabatlarning rivojlanayotganligini alohida
ta’kidlash kerak
Yevropa Ittifoqi mamlakatlari bilan munosabatlarni rivojlantirish Oʻzbekiston
Respublikasi tashqi iqtisodiy strategiyasining ajralmas qismi hisoblanadi.
Uzoq muddatli, barqaror va umum tan olingan tamoyillari asosiga qurilgan
oʻzaro xoʻjalik hamkorligini ta’minlovchi Yevropa Ittifoqi bilan iqtisodiy aloqalarni
huquqiy ta’minlash orqali oʻz strategik manfaatlariga erishish maqsadida
Oʻzbekiston qator ikki tomonlama shartnomalardan tashqari Sherikchilik va
hamkorlik toʻtrisida kelishuv shaklida savdo-iqtisodiy hamkorlik toʻgrisidagi
umumiy kelishuvni ham imzolagan, u 1998 yil iyunida kuchga kirgan. Uni amalga
oshirish uchun Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori va
Oʻzbekiston Respublikasi bilan Yevropa Hamjamiyati va unga a’zo davlatlar
oʻrtasidagi Sherikchilik va hamkorlik toʻgʻrisidagi kelishuvni amalga oshirish
boʻyicha 2000-2005 yillarga moʻljallangan Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining
asosiy tashkiliy chora-tadbirlari umumiy dasturi qabul qilindi.
MDH mamlakatlari bilan munosabatlar ham jadal rivojlanmoqda. Hamdoʻstlik
mamlakatlari bilan munosabatlar ilgari mavjud boʻlgan iqtisodiy aloqalarning tabiiy
davomi hisoblanadi. Hozirgi vaqtda MDH mamlakatlari bilan aloqalar madaniy
savdo-sotiq olib borishga toʻsiq boʻlayotgan moliyaviy imkoniyatlarning
cheklanganligi tufayli murakkablashmoqda.
Oʻzbekiston tashqi iqtisodiy faoliyatining shartnomaviy huquqiy bazasini
ishlab chiqishda va takomillashtirshsda jahonning boshqa mintaqlari mamlakatlari
bilan hdm savdo-iqtisodiy aloqalarni rivojlantirishga ham muhim ahamiyat berish
13
kerak. Masalan, Osiyo mamlakatlari asta-sekin jahon iqtisodiyotsda yetakchi
mavqyeni
egallamoqdalar,
dunyoning
katta
transport-kommunikadiya
imkoniyatlariga ega boʻlgan muhim savdo, moliya markazlariga aylanmoqdalar.
Oʻzbekistonning eksport salohiyatini rivojlantirish dasturini amalga oshirish nuqtai
nazaridan Afrika mamlakatlari ham biz uchun katta qiziqish uygʻotadi, bunda e’tibor
toʻla qayta ishlangan mahsulotni sotishga qaratilishi kerak. Bu sharoitlarda ushbu
mintaqd davlatlariga nisbatan Oʻzbekistonning huquqiy strategiyasi eng avvalo
xalqaro mehnat taqsimoti asosida Oʻzbekistonning iqtisodiy ehtiyojlaridan kelib
chiqqan tabaqalashtirilgan holda, har bir davlat uchun alohida ishlab chiqilishi
kerak.
Yaqin
istiqbolda
Oʻzbekistonning
tashqi
iqtisodiy
strategiyasining
shartnomaviy-huquqiy bazasini ishlab chiqishda Osiyo-Tinch okeani mintaqasi
(OKOM) mamlakatlari bilan saddo-iqtisodi yaloqalarni rivojlantirishga alohida
e’tibor berish kerak. Bu mintaqadagi jddal rivojlanayotgan mamlakatlarda katta
valyuta zahiralarining toʻplanishi ularning Oʻzbekistondagi investitsiyaviy faoliyati
uchun imkoniyatlarini kengaytiradi.
Mintaqaviy iqtisodiy guruhlarda va kelishuvlarda Oʻzbekistonning ishtirokini
kengaytirish boʻyicha jadal ish olib borish biz uchun keyingi taraqqiyotni belgilab
beruvchi me’yoriy hujjatlarni ishlab chiqishning dastlabki bosqichlarida oʻz milliy
manfaatlarimizni ta’minlash hamda mintakddagi mavjud savdo uyushmalari va
kelishuvlarda tegishli savdo-iqtisodiy pozisiyani egallash uchun muhimdir. Ikki
tomonlama huquqiy asosda hamkorlik qilish Osiyo-Tinch okeani mintaqasi
(OKOM)mamlakatlari
Oʻzbekistonning
bilan iqtisoodiy aloqalarga asos boʻlishi kerak, bu
mintaqa
darajasida
ta’sirining
va
hamjihatligining
mustahkamlanishiga yordam beradi.
Xalqaro moliya-iqtisodiy tashkilotlarga a’zolik koʻp tomonlama hamkorlik
darajasida
shartnomaviy-huquqiy
bazani
shakllantirish
siyosati
doirasida
Oʻzbekiston Respublikasi uchun dolzarblik kasb etmoqda. 1994 yiddan boshlab
Oʻzbekistonning Butun jahon savdo tashkilotiga kiripsh boʻyicha huquqiy
14
tayyorgarlik ishlari olib borilmoqda, bu tashkilotga a’zolik Oʻzbekiston uchun yangi
imkoniyatlarni ochishi mumkin.
Savdo-iqtisodiy hamkorlik milliy qonunchilik asosida ham huquqiy tartibga
solinadi. «Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari toʻgrisida»gi Qonun
bu jarayonning samaradorligini ta’minlaydi, unda Oʻzbekiston Respublikasi xalqaro
shartnomalarini tuzish, uzaytirish va bekor qilish huquqiy vositalarining amal
qilipshda tegashli vazirliklar va idoralarning vakolatlari, ixtisoslashuvdari aniq
belgilangan. Bu qonun mamlakat boʻyicha umuman tashqi aloqalarning
shartnomaviy –huquqiy bazasini rasmiylashtirish sohasini rivojlantirishga olib keldi.
90-yillardayoq qabul qilingan Oʻzbekiston Respublikasining «Tashqi iqtisodiy
faoliyat toʻgʻrisida»gi Qonuni mamlakatda tashqi iqtisodiy faoliyatni har tomonlama
muvofiqlashtirishda muhim oʻrin egallaydi.
Amaliyotning
koʻrsatishicha,
bu
qonun
iqtisodiyotni
boshqarishning
ma’muriy-buyruqbozlik usullaridan bozor usullariga bosqichma bosqich oʻtish,
tashqi iqtisodiy faoliyatni boshqdrish sharoitlarida iqtisodiy islohotlarning dastlabki
bosqichlarida muhim rol oʻynadi. Biroq 90-yillarning oxirlarida boshlangan
mamlakat iqtisodiyotini erkinlashtirish jarayonlari tashqi iqtisodiy faoliyatni tashkil
etish va boshqarish oldiga yansh-yangi talabgarni qoʻya boshladi. Bundan tashqdri,
respublikada ushbu qonunga u yoki bu darajada daxldor boʻlgan qator qonunlar
qabul qilindi. «Valyuta boshqaruvi toʻgʻrisida»,«Xorijiy investitsiyalar toʻgʻrisida»,
«Bojxona tarifi toʻgʻrisida», «Investitsiya faoliyati toʻgʻrisida», «Tadbirkorlik va
tadbirkorlar faoliyatining kafolatlari toʻgʻrisida»gi qonunlar shular jumlasidandir.
Shu munosabat bilan 2000 yilning may oyida mamlakat Parlamenti tomonidan
Oʻzbekiston Respublikasining «Tashqi iqtisodiy faoliyat toʻgʻrisida»gi Qonuni
yangi tahrirda qabul qilindi, unda bu sohada keyinchalik qonun yaratish faoliyati
uchun asos boʻladigan tashqi iqtisodiy faoliyatning konseptual asoslari aniq belgilab
berildi. Qonunning yangi tahriri da tashqi iqtisodiy faoliyatni boshkdrishning
ma’muriy usullaridan iqtisodiy usullarining ustuvorligi metodologik tamoyil sifatida
aniq beyagilandi va davlat va uning organlarining tashqi iqtisodiy faoliyat
sub’yektlari ishiga noqonuniy aralashishlari ma’n qilindi.
15
Qonunning yangi tahriri modsalari mamlakat qonunchiligida yuz bergan
oʻzgarishlarni, tashqi saddo rejimini erkinlashtirish vazifalarni hamda boshqa
tahririy tuzatishlar va qoʻshimchalarni hisobga olib yangilandi.
Tashqi iqtisodiy faoliyat mohiyatidan kelib chiqib, yangi tahrirda tashqi
iqtisodiy faoliyat turlariga aniqlik kiritildi. Qonunchilikni qoʻllash amaliyotida
malakali ishlatish uchun qonundagi asosiy atamalar va tushunchalarning talqini
berildi, ular xalqaro-huquqiy definisiyalar bilan mos keladi.
Yangi tahrirdagi qonunga erkinlashgirish talablariga mos
yangi qoidalar
kiritildi, masalan, tashqi iqtisodiy faoliyat ishtirokchilarining oʻz huquq va
manfaatlariga tegishli axborotlarga ega boʻlish, xorijiy jismoniy shaxslarning
Oʻzbekiston hududida korxonalar ochish huquqi, tashqi iqtisodiy faoliyat
ishtirokchilarining hakamlikni va qoʻllaniladigan qonunchilikni tanlash huquqi.
Tashqi iqtisodiy faoliyat sub’yektlarini Tashqi iqtisodiy aloqalar vazirligi da
roʻyxatga olish talabi chiqarib taishlandi.
Davlat organlarnnilg vakolatlari qisqa va noaniq belgilangan Qonunning eskn
tahrirndan farqli oʻlaroq, yangi tahrirda tashqi iqtnsodiy faoliyatni boshqarish uchun
mas’ul boʻlgan Oʻzbekiston Respublikasn Vazirlar Mahkamasi va Tashqi iqtisodiy
aloqalar vazirligining asosiy vakolatlari aniq belgilangan.
Mamlakatning iqtisodiy mustaqilligi va xavfsizligi himoya qilish ustuvorligi
konsepsiyasini rivojlantira borib, jahon amaliyotida qabul qilingan va GATT/JST
bitimlarida kiritilgan himoyaning aniq chora va usullari nazarda tutilgan— himoya,
kompensasiya va antvdemping choralari, olib kelinadigan tovarlarga texnik,
fitosanitar, ekologik talablar, eksiort-importni taqiqlash va cheklash choralari. Bu
hozirgi bosqichda Oʻzbekistonda iqtisodiy islohotlarni amalga oshirishning muhim
yoʻnalishlarvdan biri — mamlakat eksport salohiyatini rivojlantirish, mamlakat
iqtisodny manfaatlari talab qilganda cheklasharni joriy qilish uchun muhimdir. U
tashqi iqtisodiy faoliyat sohasida bazaviy qonun hisoblanadi.
Qonunning yangi tahrirvda qurol-yarogʻlarni, harbiy texnikani va ikki
maqsadda ishlatishga moʻljallangan tovarlarni eksportini nazorat qilishni
boshqaruvchi me’yorlar, shuningdek, tashqi iqtisodiy faoliyatni amalga oshirishning
16
alohida tartibini (erkin iqtisodiy zona va erkin savdo zonasida imtiyozli sharoitlarni
beruvchi) boshqaruvchi maxsus moddalar kiritilgan.
Qonunning yangi tahririda tashqi iqtisodiy faoliyat sub’yektlariiing huquqlarni
kafolatlashga va burchlarini belgilab berishga bagʻishlangan boʻlimi ancha
takomillashtirilgan.
Keyingi yillarda Oʻzbekiston milliy iqtisodiyoti sub’yektlarining tashqi
iqtisodiy faoliyatini erkinlashtirishga qdratilgan, shu jumladan eksport va import
operatsiyalarini tariflar vositasida va tarifsiz boshqarishni tartibga solish, eksport
mahsuloti ishlab chiqarishni ragʻbatlantirishga doir chora-tadbirlar koʻrildi.
Mazkur choralarning hammasi imtiyoeli tusda boʻlib, amaldagi huquqiy
me’yorlardan ba’zi istisnolarni taqozo etadi. Biroq ular shunchaki imtiyozlar tizimi
emas, barcha koʻrsatilgan imtiyozlar aniq yoʻnalishga ega: ular yuqori darajada
qayta
ishlangan
eksport
ishlabchikdradigankorxonalargaginatatbiqetiladi,
mahsulotini
shusababliundansavdo-
vositachitashkilotlar,
xomashyoresurslarinieksportqiluvchivashukabiboshqatashkilotlarfoydalanaolmayd
ilar.
Haqiqdtda oʻz mahsulotini ishlab chiqaruvchi korxonalar va vositachi
korxonalar uchun eksport-imiort va soliqlar vositasida tartibga solishning qoʻshaloq
tizimi barpo etildi. Agar ularni makroiqtisodiy nazariya pozisiyalaridan turib
qaraydigan boʻlsak, hech qanday farq boʻlmasligi kerak, lekin oʻzgartirish
jarayonlarini amalda roʻyobga chiqarish ravon sharoitlarda emas, balki oʻtish davri
sharoitlarvda yuz bermoqda, shu sababli Oʻzbekiston Respublikasi hukumati
tomonvdan mazkur iqtisodiy strategiya tanlangan. Ayni ishlab chiqaruvchi
korxonalar va vositachi korxonalarning faaliyat koʻrsatish sharoitlarini ajratish
goyatda maqsadga muvofiq chora boʻldi, zero hozirgi bozor iqtisodiyotining uzoq
vaqt barqaror boʻlishi huddi shu ishlab chiqaruvchi tuzvdmalarga asoslanadi.
Xorij bozorlariga, ayniqsa MDH mamlakatlari bozoriga chiqishga intilib,
ishlab
chikdrish
faoliyati
bilan
faol
shugʻullanayotgan
mikroiqtisodiy
sub’yektlarning hammasi anchagina qulay huquqiy ahvolga tushib qoddi. Shunday
17
qilib, ishlab chiqaruvchi korxonalar huquqiy ahvolining foydali jihatlaridan amalda
Respublikaning barcha xoʻjalik yurituvchi sub’yektlari foydalana oladvdar,
binobarin, mulkchilikning istalgan shaklidagi korxona va firmalar eksport-import va
soliqqa oid imtiyozlardan foydalanish uchun oʻzlarining asosiy faoliyatlarini tegishli
tarzda qayta qura oladilar.
Tabiiyki, oʻz mahsulotining faol eksportini ta’minlash bozorning xorijiy
qatnashchilari bilan hamkorlik qilishda yanada real boʻlib bormoqda. Shu sababli
mamlakatimiz ishlab chiqdruzchilari va ularning xorijlik sheriklari uchun qonun
hujjatlarini
muvozanatlashtirish
maqsadida
Oʻzbekiston
Respublikasining
mamlakatimizga chet el investitsiyalari oqimini tartibga soluvchi maxsus qonunlari
qabul qilindi, 1994 yilda qabul qilingan ana shunday yoʻnalishdagi dastlabki qonun
(«Chet el investitsiyalari va chet ellik investorlar faoliyatining kafolatlari
toʻgʻrisida»), soʻzsiz, chet el investitsiyalarini jalb etishida ijobiy rol oʻynaydi, lekin
xoʻjalik amaliyotining real holati uni yanada takomillashtirishni taqozo etdi, shuning
uchun unga muayyan oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritib borildi (1994,1995, 1997
yillarda).
1998 yilda Oʻzbekiston Respublikasida «Chet el investitsiyalari toʻgʻrisida»gi
yangi Qonun amalga kiritildi, u iqtisodiy rivojlanishning oʻzgarib borayotgan
sharoitlariga javob beradi, jahon hamjamiyatida chet ellik investorlar va chet el
investitsiyalariga nisbatan qabul qilingan barcha talablar va qoidalarni e’tiborga
oladi.
Jahon hamjamiyatida allaqachon tadbirkorlikning milliy rejimini xorijiy
qatnashchilarga tatbiq etish qoidasi belshlovchi qoidaga aylangan. U bir qator
xalqaro hujjatlarda; Xalqaro savdo palatasining «Xalqaro investitsiyalar uchun amal
qiluvchi qoidalar», Iqtisodiy hamkorlik va rivojlanish tashkilotining (IHRT)
«Sarmoya harakatini erkinlashtirish kodeksi» va «Xalqaro sarmoya qoʻyilmalari va
koʻp millatli korxonalar toʻgʻrisidagi deklaratsiya»sida mustahkamlangan. Bundan
tashkdri Jahon banki va Xalqaro valyuta fondi «Chet el investitsiyalari rejimi
toʻgʻrisida amal qiluvchi qoidalar*ni qabul qildi, unda chet el sarmoyasini biror-bir
mamlakatta kiritish qoidalari, rejimni qoʻllashga doir standartlar, sarmoya va
18
foydalarni oʻtkazish tartibi, nizolarni bartaraf etish qoida va mexanizmlari, bir
qancha boshqa jihatlar tariflangan.
Milliy rejim qoidasi dunyoda borgan sari keng tarqalmoqda. Investitsiya
choralarining savdo jihatlariga doir kelishuvga (IChSJ) muvofiq Jahon savdo
tashkiloti ishtirokchisi boʻlgan mamlakatlar uchun investitsiya choralariga Tariflar
va savdo boʻyicha bosh kelishuv doirasidayoq qabul qilingan tadbirkorlikning milliy
rejimi qoidasi tatbiq etiladi. Bundan tashqari, xalqaro savdoda miqdoriy
cheklashlardan voz kechish qoidasi qayd etilgan (shu jumladan mahsulot,
faoliyatdan olingan daromadlardan foydalanish boʻyicha, import hajmlari yoki
qiymatini cheklash va hokazo).
«Chet el investitsiyalari toʻgʻrisida»gi qonunga muvofiq Oʻzbekistonda chet el
investitsiyalarining nihoyatda keng talqinidan foydalanilmoqda. Bular barcha
turdagi moddiy va nomoddiy boyliklar va ularga doir huquqlardir. Quyidagilar
chetellik investorlar boʻlishi mumkin:
—
xorijiy davlatlar va ularning ma’muriy yoki hududiy organlari;
—
xalqaro ommaviy huquq sub’yektlari boʻlgan xalqaro tashkilotlar;
—
xorijiy davlatlarining yuridik va jismoniy shaxslari, shuningdek chet
ellarda doimiy yashaydigan Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolari.
Ushbu talqinda, yondashuvning keng va kompleks tusdaligi tufayli,
Respublikaga chet el investitsiyalarining oqimini jiddiy ravishda kengaytirishga
shart-sharoit yaratilgan.
Oʻzbekiston Respublikasining «Chet el investitsiyalari toʻgʻrisida»gi qonuni
chet el sarmoya qoʻyilmalari amalga oshirilishi mumkin boʻlgan koʻplab shakllarni
e’tirof etadi: ulush qoʻshib qatnashish, xoʻjalik jamiyatlari va shirkatlari, banklar,
sugʻurta tashkilotlari va boshqa korxonalarni barpo etish, mol-mulk va qimmatli
qogʻozlarni sotib olish, intellektual mulkka doir huquqlarni kiritish, konsessiyalar
olish, savdo va xizmat koʻrsatish sohalari ob’yektlariga, turarjoy binolariga mulk
huquqlarini sotib olish, yerga, tabiiy resurslariga egalik qilish va ulardan foydalanish
huquqlarini sotib olish, shuningdek, Respublika qonun hujjatlariga zid boʻlmagan
boshqa shakllar.
19
Mazkur Qonun va oʻz institutlari bilan davlat chet ellik investorlarga
Oʻzbekiston Respublikasi hududida investitsiya faoliyatini amalga oshirishlari
paytida ularning huquqdari himoya qilinishini kafolatlaydi. Moddalarning birida
shunday deyiladi: «Chet ellik investorlar va chet el investitsiyalari uchun adolatli va
teng huquqdi rejim, ularning toʻliq va doimiy himoyasi hamda xavfsizligi
ta’minlanadi. Bunday rejim Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shargnomalarida
belgilab qoʻyilgan rejimga qaraganda noqulayroq boʻlishi mumkin emas.
Chet el investitsiyalarining huquqiy rejimi Oʻzbekiston Respublikasi yuridik
va jismoniy shaxslari tomonidan amalga oshirilayotgan investitsiyalarning tegishli
rejimiga qaraganda noqulayroq boʻlishi mumkin emas».
Shu bilan birga chet ellik investorlarga xalqaro huquq qoidalariga muvofiq
gʻoyatda keng huquqlar berilgan, shu jumladan investitsiyalashni amalga
oshirishning hajmlari, turlari va yoʻnalishlarini mustaqil belgilash, investitsiya
faoliyatini amalga oshirish uchun yuridik va jismoniy shaxslar bilan shartnomalar
tuzish, oʻzining investitsiyalariga va investitsiya faoliyatining natijalariga egalik
qilish, ulardan foydalanish va ularni tasarruf etish erkinligi.
Chet ellik investorlar investitsiya faoliyati natijasida olingan oʻziga qarashli
ixtirolar, foydali modellar va sanoat namunalarini patentlashtirish toʻgʻrisida
mustaqil ravishda qaror qabul qiladilar, olingan daromadni mustaqil tasarruf etadilar
(shu jumladan unimoneliksizrepatriadiya qilish huquqidan foydalanadilar),
Respublikaga kreditlar va qarzlar tariqasida pul mablagʻlariki jalb etish, oʻz hisob
varaqlaridagi milliy valyuta mablagʻlaridan ichki valyuta bozorvda chet el
valyutasini sotib olish uchun foydalanish huquqiga va Oʻzbekiston Respublikasi
qonun hujjatlarida nazarda tutilgan boshqa huquqlarga egadirlar.
Chet ellik investorlar uchun investitsiya faoliyatini amalga oshirish maqsadida
har kdnday xorijiy davlatning fuqarolari vafuqaroligi boʻlmagan shaxslar bilan
mehnat shartnomalarini erkin tuzish imkoniyatlari yaratilgan. Ular butun
Oʻzbekiston hududi boʻylab erkin harakatlana oladilar, mamlakatimiz investorlari
bilan teng holda sugʻurta himoyasiga boʻlgan huquqdan foydalanadildar.
20
Chet ellik investorlar uchun ayniqsa shu narsa muhimki, mazkur Qonunning va
boshqa qonun hujjatlari yoki xalqaro shartnomalarning qoidalari muvofiq kelmagan
hollarda investitsiya faoliyati uchun bir muncha qulay boʻlgan, binobarin,
investorlarning manfaatlarini himoya qiladigan qoidalar ustuvor kuchga ega boʻladi.
Aytib oʻtilgan huquqlardan istisnolar arzimagan darajada va ular faqat milliy
xavfsizlikni ta’minlash masalalari bilan bogʻlangan, bu hol esa har qanday davlatda
tabiiydir.
«Chet el investitsiyalari toʻgʻrisida»gi Qonunning asosiy qoidalari xalqaro
amaliyotda qabul qilingan talablarga toʻliq muvofiq keladi, zero chet ellik
investorlar Respublika ichki bozorida mamlakatimiz investorlari bilan teng
sharoitlarga qoʻyilgan. Biroq shuni e’tiborga olish joizki, ushbu Qonunga koʻra, chet
ellik investorlar Oʻzbekiston hududida chet el investitsiyalari ishtirokidagi
korxonalarni barpo etishlari (chet el investitsiyalari aksiyalar, ulushlar, paylar yoki
ustav fondining kamida 30 foizini tashkil etadigan korxonalar chet el investitsiyalari
ishtirokidagi korxonalar toifasiga kiritiladi) va ularga Respublika qonun hujjatlariga
binoan taqsim etiladigan imtiyozlar tizimidan foydalanishlari mumkin. Ushbu
imtiyozlar, xususan, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 1996 yil 20 martda
qabul
qilingan
«Eksportga
mahsulot
ishlab
chiqaruvchi
korxonalarni
ragʻbatlantirishning qoʻshimcha chora-tadbirlari toʻgʻrisida»gi va 1996 yil 31 mayda
qabul qilingan «Chet el investitsiyalari ishtarokidagi korxonalarni barpo etish va ular
faoliyatini
ragʻbatlantirishning
qoʻshimcha
chora-tadbirlari
toʻgʻrisida»gi
farmonlarida va bir qator boshqa qonun hujjatlarida ta’kidlangan.
Taqsim etiladigan imtiyozlar tizimida ularning quyidagi turlari ajratib
koʻrsatiladi:
Birinchidan. foyda (daromad) soligʻi boʻyicha imtiyozlar, ularda soliq
stavkalarini ishlab chiqarilayotgan mahsulot umumiy hajmvda eksport ulushiga
bogʻliq holda (tegishlicha 5 dan 10 gacha, 20 gacha, 30 gacha va undn ortiq
foizlarda) 20 dan 50 foizgacha kamaytirish koʻzda tutilgan; eksport hajmlarini
oʻstirishdan olingan, erkin almashtiriladigan valyutadagi tushumni foyda soligʻini
toʻlashdan ozod etish; agar ustav fondida chet el sarmoyasining ulushi 30 foizdan
21
ortiq boʻlsa, soliq stavkasini foydaning 25 foiziga qadar pasaytirish; Respublika
investitsiya dasturiga kiritilgan loyihalarga sarmoya qoʻyilmalarini amalga
oshiruvchi qoʻshma korxonalarni faoliyatning dastlabki 5 yilvda soliq solshdan ozod
etish; chet el sarmoyasining ulushi kamida 30 foiz boʻlgan va qishloq xoʻjalik
mahsulotini qayta ishlashga ixtisoslashgan qoʻshma korxonalarni soliq solishdan
ozod etish; yangi bunyod etilgan korxonalar uchun soliq solish stavkalarini dastlabki
yilda belgilangan stavkasining 25 foizi va ikkinchi yilda 50 foiziga qadar pasaytirish;
Patent sohiblari tomonvdan olingan daromad summalarini ma’lum miqdordagi
yillarga soliqs olishdan ozod etshs; soliq solinadgan bazani tabiatni muhofaza qilish
tadbirlarini oʻtkazish, ekologiya va xayriya fondlariga boʻnaklar, investitsiya
faoliyati bilan bogʻliq summalarga kamaytirish; davlat qimmatli qogʻozlari boʻyicha
olingan foydalar va dividendlarni soliq solishdan ozod etish;
Soliqning butun summasini «Oʻzbekyengilsanoat* va «Mahalliysanoat» tizimida
reinvestitsiya qilish sharti bilan chet ellik investorning ulushi kamida 50 foiz boʻlgan
qoʻshma korxonalarni soliq solishdan ozod etish, shuningdek barcha turdagi
korxonalarga, shu jumladan chet el investitsiyalari ishtirokidagi korxonalarga tatbiq
etiladigan bir qator boshqa imtiyozlar.
Ikkinchidan, qoʻshma korxonalar va chet ellik yuridik shaxslar uchun mahsulot
olib kirish va olib chiqish tartibi oʻzi ishlab chiqargan mahsulotn ilisenziyasiz
eksport qilish va oʻzining ishlab chiqarish ehshyojlari uchun mahsulotni import
qilish huquqini berish bobida soddalashtiriddi; barcha soliqlar toʻlanganvdan keyin
oʻzi ishlab chiqargan mahsulot eksportidan barcha valyuta tushumlarini
korxonalarning toʻliq mulkida qoldirish koʻzda tutildi.
Uchinchndan, yer soligʻi boʻyicha imtiyozlarda agar ustav fondida chet ellik
ishtirokchining ulushi 30 foizdan oshsa, barpo etilgan paytdan boshlab ikki yilga
chet ellik yuridik shaxslar va qoʻshma korxonalarni soliq solishdan ozod etish
koʻzda tutildi.
Toʻrtinchidan, konvertatsiyalashga doir imtiyozlar, unda xalq iste’moli
tovarlarini ishlab chiqarish; eksportga mahsulot va tovarlar ishlab chiqarish bilan
band boʻlgan; foydaning bir qismini repatriasiya qiladigan; milliy iqtisodiyotning
22
bazaviy va yetakchi tarmoqlarida ustuvor loyihalarni roʻyobga chiqarishda ishtirok
etadigan, chet el investitsiyalari ishtirokidagi qoʻshma korxonalar uchun valyutani
ustuvor konvertatsiyalash huquqi koʻzda tutilgan.
Beshinchidan, eksportga yoʻnaltirilgan va import oʻrnini bosadigan mahsulot
ishlab chiqaradigan, chet el investitsiyalari ishtirokidagi korxonalar uchun soliq
solish boʻyicha ishlab chiqarishni rivojlantirish uchun 2 yil muddatga soliq krediti
olish; ustav fondida chet el sarmoyasining ulushi kamida 500 ming AQSH dollari
boʻlgan korxonalarni mol-mulk soligini toʻlashdan ozod etish koʻrinishdagi
imtiyozlar.
Oltinchidan, bojxona bojlari, qimmatli qogʻozlar operatsiyalariga doir soliqlar,
mol-mulk soligʻi, eng koʻp qulaylik rejimini taqdim etish boʻyicha bir qagor
imtiyozlar, ular mulkchilik shaklidan qati nazar barcha turdagi korxonalarga, shu
jumladan chet el investitsiyalari ishtirokidagi korxonalarga ham tatbiqetiladi.
Binobarin, chet el sarmoyasi ishgirokidagi korxonalarning Respublika ichida
boshqa turdagi korxonalarga nisbatan teng mavqyeda boʻlishi bilan bir qatorda
ularga imtiyozdarning ikki toifasi tatbiq etiladi: birinchi toifa qoʻshma korxonalarga,
boshqasi barcha turdagi korxonalarga, shu jumladan chet el investitsiyalari
ishtirokidagi korxonalarga taalluqlidir.
Shunday qilib, Oʻzbekistonning tashqi iqtisodiy faoliyati borgan sari xalqaro
huquq me’yorlariga yaqinlashtirilayotgan mustahkam qonunchilikka asoslanadi.
O‘zbekiston Respublikasi Tashqi iqtisodiy aloqalar, investitsiyalar va savdo
vazirligi (keyingi o‘rinlarda Vazirlik deb yuritiladi) tashqi iqtisodiy faoliyatni
tartibga solish sohasidagi davlat boshqaruvi vakolatli organi hisoblanadi hamda o‘z
faoliyatida Vazirlar Mahkamasiga hisob beradi.2
1991-yil 14-iyunda qabul qilingan “O‘zbekiston Respublikasining tashqi
iqtisodiy faoliyati to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonunining 10moddasida xalqaro iqtisodiy va moliyaviy hamkorlik ishlab chiqarish, moliya, bank
va sug‘urta faoliyati, ta’lim va kadrlarni tayyorlash, turizm, sog‘liqni saqlash, ilmiy2
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI PREZIDENTINING “O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI TASHQI IQTISODIY ALOQALAR,
INVESTITSIYALAR VA SAVDO VAZIRLIGI FAOLIYATINI TASHKIL ETISH TO‘G‘RISIDA” QARORI
23
texnikaviy, madaniy, ekologiya, gumanitar va boshqa sohalarda qonunchilikda
belgilangan
tartibda
O‘zbekiston
Respublikasi
tashqi
iqtisodiy
faoliyat
subyektlarining xorijiy davlatlarning yuridik va jismoniy shaxslari, shuningdek
xalqaro
tashkilotlar
bilan
o‘zaro
foydali
aloqalarni
o‘rnatishi
va
kengaytirishgaqaratilgan tashqi iqtisodiy faoliyatni amalga oshirish nazarda tutilgan.
Ushbu qonunni ijrosini ta’minlash maqsadida ko’plab chira tadbirlar amalga
oshirildi. Xorijiy investetsiyalarni keng jalb qilish, qo’shma korxonalar faoliyatini
yanada rivojlantirish uchun ko’plab imkoniyatlar yaratildi, soliq sohasida ko’plab
imtiyozlar berila boshladi. Bu esa eksport salohiyatini oshirishga yordam berdi.
O‘zbekiston Respublikasi hududida chet el investitsiyalarini amalga oshirish
shakllari va tartibi qonunchilik bilan belgilanadi.
mamlakatda maksimal qulay amaliy va investitsion muhitni shakllantirishga o‘z
hissasini qo‘shadi.
3. O’zbekiston Respublikasining jahon xo’jaligi tizimiga integratsiyalashuvi
yo’nalishlari
Globallashuv XXI asrdagi asosiy tendensiyalarni anglab olishda, jahonni
global makon sifatida tasavvur qilishdan kelib chiqish zarurligini ko’rsatadi. O’z
navbatida, global makon milliy tuzilmalar majmuasi emas, balki milliy iqtisodiyotlar
simbiozi, o’z qonunlari bilan ishlay boshlagan geoiqtisodiyot va integratsiyalangan
tizimdir. Jahonning turli qit’alarida - G’arbiy Yevropa, Shimoliy va Janubiy
Amerika, Janubiy-Sharqiy Osiyo va Afrikada umumiy iqtisodiy va geosiyosiy
manfaatlar bilan aloqador bo’lgan yirik mintaqaviy birlashmalar faoliyat ko’rsatib
24
kelmoqda. Jahon iqtisodiyotining globallashuvi sharoitida ularning barchasi
avvalombor a’zo davlatlarning korporativ manfaatlarini ta’minlashga qaratilgan.
Ushbu uyushmalarning alohida olingan mamlakat imkoniyatlari bilan taqqoslab
bo’lmaydigan
kuchi
ham
mana
shundadir.
O’zbekiston Respublikasi 1991 yilning 31 avgustida mustaqillikka erishdi. Shu
kundan boshlab respublikaning ijtimoiy–iqtisodiy, siyosiy va madaniy hayotida
rivojlanishning yangi davri boshlandi. O’zbekiston hududiy jihatdan O’rta Osiyo
mintaqasining markaziy qismida joylashgan bo’lib, respublikada Markaziy Osiyo
aholisining 45 % yashaydi. O’zbekiston qo’shni Qozog’iston, Qirg’iziston,
Tojikiston, Turkmaniston va Afg’oniston davlatlari bilan chegaralanib, Yevropa va
Osiyoning bir qator mamlakatlari bilan transport va telekommunikatsiya va axborot
vositalari orqali bog’lanib turuvchi muhim strategik koridor hisoblanadi.
O’zbekiston Respublikasi jahonning ko’zga ko’ringan yirik va obro’li xalqaro
tashkilotlari, dunyoning o’nlab davlatlari bilan aloqalarni o’rnatgan bo’lib, ularning
yirik bank va moliyaviy tashkilotlari bilan, davlat va nodavlat tashkilotlari bilan
o’zaro iqtisodiy munosabatlarni rivojlantirib kelmoqda. O’zbekistonda xorijiy
mamlakatlarning 43ta elchixonasi, 49ta nodavlat va shuningdek 15 ta davlatlararo
tashkilotlari
akkreditatsiya
qilingan.
Respublikamiz
eng
muhim
xalqaro
konvensiyalarning qatnashchisidir. O’zbekiston turli davlatlar bilan xalqaro
iqtisodiy integratsion jarayonlar asosida intensiv rivojlanib boruvchi davlatlardan
biridir.
Rivojlanish va taraqqiyot yo’liga o’tgan O’zbekiston nufuzli xalqaro iqtisodiy
hamkorlik tashkilotlarning teng huquqli a’zosidir. Respublikamiz Xalqaro valyuta
fondi (XVF), Jahon banklar guruhi, Xalqaro mehnat tashkiloti (XMT), Jahon
sog’liqni saqlash tashkiloti, Xalqaro elektr aloqalari ittifoqi, Osiyo - Tinch okeani
mintaqasining iqtisodiy va ijtimoiy komissiyasi, Yevropa tiklanish va taraqqiyot
banki (YETTB) kabi mashhur xalqaro iqtisodiy va moliyaviy tashkilotlarning a’zosi
hisoblanadi. Respublikamiz Xalqaro atom energiyasini nazorat qilish bo’yicha
tashkilotga,
Jahon
savdo
tashkilotiga
tayyorgarlikishlari olib borilmoqda.
25
a’zo
bo’lib
kirishi
uchun
faol
Respublikaning ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayotini erkinlashtirish sharoitida
jahon hamjamiyatiga qo’shilish jarayonlarini rivojlantirish va yanada chuqurlashtirishning ustuvor yo’nalishlarida kuch-g’ayratni jamlash zaruriyati yuzaga keldi.
Yetakchi xalqaro iqtisodiy, moliyaviy, va gumanitar tashkilotlar, ilg’or Yevropa
mamlakatlari va AQSh, Osiyo -Tinch Okeani mintaqasi davlatlari, MDH
mamlakatlari jumladan, Rossiya, shuningdek, Markaziy Osiyo davlatlari bilan
hamkorlikni mustahkamlash ana shunday yo’nalish hisoblanadi. Prezidenti I.
Karimov integratsiya haqida fikr bildirib, “ O’zbekiston bir vaqtning o’zida turli
darajalarda dunyo miqyosida va mintaqa ko’lamida-integratsiya jarayonlarida
qatnashsa-da, ammo bir muhim qoidaga: “bir davlat bilan yaqinlashish hisobiga
boshqasidan uzoqlashmaslikka amal qiladi. Biz bir subyekt bilan sherikchilikning
mustahkamlanishi boshqalar bilan sherikchilik munosabatlarining zaiflashuviga olib
kelishiga
qarshimiz.
Shu
sababli
O’zbekistonning
integratsiyalashuvi serqirra jarayondir”,
O’zbekiston
milliy
iqtisodiyotining
jahon
hamjamiyatiga
- deb alohida ta’kidlagan edi1.
jahon
xo’jaligi
tizimiga
chuqur
integratsiyalashuvi muammolarini hal qilish uchun respbulikaning eksport
salohiyatini mustahkamlash, eksport qilinayotgan tayyor mahsulotlar hajmini
oshirish va kengaytirish, shuningdek, respublikaning jahon bozoridan o’z o’rinini
olishini ta’minlash zarur. Hozirgi kunda amal qilayotgan rag’batlantirishlar va
imtiyozlardan
foydalangan
holda
milliy
ishlab
chiqarishning
eksportga
yo’naltirilganligini kuchaytirish, import qilinadigan mahsulotlarning o’rnini
bosuvchi
mahsulotlar
ishlab
chiqarishni
amalga
oshirish
muhimdir.
Aytib o’tilganlardan kelib chiqqan holda, bizning nazarimizda, davlatlararo
iqtisodiy integratsiya–iqtisodiy rivojlanish darajasi bir-biriga yaqin bo’lgan
davlatlarning birlashishining obyektiv jarayonidir. U faqat tegishli mamlakatlarning
tashqi savdo almashuvi sohasini, ularning bozor aloqadorligini (xalqaro
hamkorlikda bu ko’pincha uchrab turadi) qamrab qolmay, balki mazkur
26
mamlakatlarning moddiy ishlab chiqarishi sohasiga ham chuqur kirib boradi va turli
darajadagi qayta ishlab chiqarish tuzilmalarining o’zaro hamkorligiga olib keladi.
Jahon xo’jalik aloqalarining moddiy-ashyoviy asoslarini u yoki bu mintaqaviy
guruhlar yoki ittifoqlarga birlashgan mamlakatlarning integratsion salohiyati tashkil
qiladi.
Mamlakatning
integratsiyaning
integratsion
subyektlari
salohiyati
deganda,
(integratsiyalashayotgan
xalqaro
iqtisodiy
mamlakatlar)
amalga
oshiradigan xalqaro ishlab chiqarish va iqtisodiy hamkorlik predmeti bo’lgan tabiiy,
mehnat, ishlab chiqarish, moliya-kredit, savdo resurslari, ilmiy xodimlar va
insonlarning aqliy qobiliyati bilan bog’liq bo’lgan majmuini tushunmoq zarur.
O’zbekistonning integratsion aloqalarini jadallashtirishga xizmat qiladigan
omillarning (integratsion salohiyatining) quyidagi ustunliklarini ko’rsatib o’tish
mumkin:

O’zbekistonning YevroOsiyo mintaqasida qulay geostrategik joylashuvi;

yer, mineral-xomashyo va o’simliklarning katta zaxirasi;

qishloq xo’jaligini rivojlantirish uchun qulay bo’lgan tuproq-iqlim sharoitlari;

tashqi savdoda eksport salohiyati;

davlatlararo
kooperatsiyalashuv
va
raqobatbardosh
mahsulot
ishlab
chiqarishni tashkil qilishga imkon beradigan yirik ishlab chiqarish salohiyati;

insonlar salohiyati, nisbatan arzon va tez ko’payib borayotgan mehnat
resurslarining, (jahon miqyosida olib qaraganda) mavjudligi;

rivojlangan ishlab chiqarish infratuzilmasi, birinchi navbatda MDHning
boshqa mintaqalari bilan bog’lab turadigan, avtomobil va temir yo’l
magistrallari, telekommunikatsiya tizimining mavjudligi;

respublikada chet el kapitalini investitsiya qilish va o’zaro foydali tashqi
iqtisodiy integratsion hamkorlikni kafolatlaydigan barqaror siyosatning
mavjudligi.
Yuqorida ko’rsatilgan pozitsiyalar bo’yicha milliy iqtisodiyotning bozor
iqtisodiyotiga o’tayotgan sharoitida mamlakatning integratsion salohiyatidan
samaraliroq foydalanish uchun uning hozirgi holatiga baho berish kerak.
27
Birinchi navbatda, bu salohiyatning tarkibiy qismlari bo’lgan geostartegik
joylashuv, tabiiy xom ashyo va mehnat resurslari, shuningdek eksport
imkoniyatlarni tavsiflash lozim.
XX-XXI asrlar bo’sag’asida jahon mamlakatlari o’rtasida integratsion moyillik
yaqqol ko’zga tashlandi. Xalqaro mehnat taqsimoti shu darajaga yetdiki, milliy
xo’jaliklar tobora ko’proq integratsiyalashuv xususiyatini kasb eta boshladi. Bu esa
o’z navbatida xalqaro xo’jalik faoliyatining baynalminallashuviga olib keldi. Ushbu
sharoitda o’zaro hamkorlikning an’anaviy shakllari–xalqaro savdo, kapitalning
ko’chishi, ishchi kuchi migratsiyasi yangi va aniq ifodalangan institutsional
shakllarga ega bo’ldi. Bir tomondan, davlatlararo iqtisodiy ahamiyatga ega bo’lgan
mintaqaviy tashkilotlar tashkil topdi (Yevrohukumat va Yevroparlamentga ega
bo’lgan YeI kabi), boshqa bir tomondan esa o’z faoliyatining xususiyati bo’yicha
jahon mamlakatlarining iqtisodiy hayotiga jiddiy ta’sir ko’rsatadigan yirik
transmilliy korporatsiyalar (TMK) keng faoliyat ko’rsata boshladi. Integratsiya
haqida Respublikamiz Prezidenti I. A. Karimov shunday degan edi: “-Jahon
hamjamiyatiga integratsiyalashuv iqtisodiy jihatdan rivojlangan bozor tizimiga ega
bo’lgan demokratik davlatlar tushunchasiga muvofiq kelgandagina mumkin bo’ladi.
Ayni
paytda
mamlakatni
zamonaviylashtirish
uning,
shubhasiz,
jahon
hamjamiyatiga integratsiyalashuvi, ya’ni xalqaro mehnat taqsimotida o’zining
munosib o’rnini topishi, mintaqaviy va global xavfsizlik tizimini yaratish shartlari
mavjud
bo’lgandagina
mumkin
bo’ladi”.
Respublikada iqtisodiyotni va eksport salohiyatini rivojlantirish jahon iqtisodiyotiga
xos bo’lgan milliy iqtisodiyotlarning o’zaro bir-biri bilan bog’liqligi va xo’jalik
hayotining baynalminallashuvi bilan tavsiflanuvchi globalizatsiya jarayonlarida faol
ishtirok etish imkonini beradi. Ko’p tomonlama xalqaro iqtisodiy, valyutamoliyaviy va savdo tashkilotlarining aloqalari milliy iqtisodiyot uchun ham, jahon
iqtisodiyoti uchun ham katta ahamiyat kasb etadi, chunki aynan ana shu tashkilotlar
shunday huquqiy makonni yaratishga yordam beradi, jahondagi tashqi iqtisodiy va
integratsion aloqalar shu makon doirasida amalga oshiriladi.
28
O’zbekistonning BMT, YETTB, YeI, NATO, Jahon banki, XVF, IXT, va
boshqa tashkilotlar bilan faol aloqalari mamlakatimizga ijtimoiy-iqtisodiy
muammolarni hal etish borasidagi jahon tajribasidan foydalanish, zamonaviy ilmiytexnikaviy axborotlar, “nou-xau”larni, beg’araz beriladigan yordam va materiallarni
olish imkoniyatini beradi. BMTning ixtisoslashtirilgan muassasalari turli
tarmoqlarda ko’p tomonlama hamkorlikni tartibga solishning tengi yo’q
mexanizmidir. Valyuta-moliya va savdo muassasalari esa savdo hamda valyutakredit sohalarini tartibga soluvchi rolni o’ynab, O’zbekistonga davlat va xususiy
investitsiyalarni jalb qilishga ko’maklashadi.
Hozirgi kunda O’zbekiston 80 dan ortiq davlat bilan diplomatik munosabatlar
o’rnatdi. Dunyoning 20 dan ortiq davlatida elchixonalar ochildi.
Davlatimiz quyidagi xalqaro tashkilorlarga a’zo hisoblanadi:
BMT iqtisodiy muassasalari, Jahon banki, Xalqaro bank, Xalqaro valyuta
fondi, Xalqaro moliya korporatsiyasi, Iqtisodiy taraqqiyotga ko’maklashuvchi
tashkilot kabi boshqa xlaqaro moliyaviy-iqtisodiy tashkilotlar.
O‘zbekistonning jahon xo’jaligiga integratsiyalashuvini 4 ta darajaga bo’lish
mumkin.
1.Global daraja - O’zbekistonning BMT, Yevropada xavsizlik va hamkorlik
tashkiloti, NATO va boshqa xalqaro tashkilotlar faoliyatidagi ishtiroki bilan
belgilanadi.
2.Transkontinental daraja – bu xalqaro transosiyo Iqtisodiy hamkorlik
tashkiloti doirasidagi o’zaro aloqalarni yanada kuchaytirishdan iborat. Bu tashkilot
1992-yilda tashkil etilgan bo’lib, Osiyo qit’asining 10 ta davlati – Turkiya, Eron,
Pokiston, Afg’oniston, O’zbekiston, Qozog’iston, Qirg’iziston, Tojikiston,
Turkmaniston va Ozarbayjonni o’z ichiga oladi.
3.Mintaqalararo daraja –yangi mustaqil davlatlar: MDH mamlakatlari bilan
itegratsiyaga kirishadi.
4.Mintaqaviy daraja – bu umumiy tarixga, yagona madaniy an’analariga,
o’xshahsh turmush tarzi va mentalitetiga ega bo’lganqardosh xalqlarni
birlashtiruvchi Markaziy Osiyo mamlaktlari o’rtasidagi hamkorlikni mustahkamlash
29
va rivojlantirishdan iborat. (SHOS) 2001-yil 15-iyunida oltita O’zbekiston,
Qozog’iston, Qirg’iziston, Tojikiston, Rossiya va Xitoy mamlakatlari o’rtasida
tuzildi.
4. O’zbekistonda so’nggi yillar mobaynida tashqi iqtisodiy faoliyatning
statistik tahlili va tashqi savdoni takomillashtirish ustuvor yo’nalishlari
Turkiya, Hindiston, Xitoy, Yaponiya, Germaniya, Fransiya, Afg‘oniston,
Qozog‘iston, Turkmaniston kabi dunyo mamlakatlari bilan ko‘p qirrali hamkorlikni
yana-da rivojlantirishga doir bir qator tegishli dasturiy hujjatlar ishlab chiqildi. Oliy
va yuqori darajalardagi tashriflar davomida mamlakatning milliy manfaatlariga
javob beradigan hamda yaqin va uzoq xorijiy davlatlar bilan aloqalarni
kengaytirishga qaratilgan faol, ochiq, pragmatik va chuqur o‘ylangan tashqi siyosiy
yo‘nalishni rivojlantirish bo‘yicha keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda.Bu
borada Respublika tashqi siyosiy strategiyasi xorijiy mamlakatlar bilan savdoiqtisodiy hamkorlikni rivojlantirish, xorijiy investitsiyalarni, ilg‘or texnologiyalarni
ishlab chiqarishga jalb etish, mahalliy eksport geografiyasini kengaytirish sohasida
yangi qirralarni ochdi.Natijada 2019-yilda mamlakatimizga bevosita xorijiy
investitsiyalar oqimi o‘sdi. Ularning hajmi 4,2 mlrd. dollarni tashkil etdi, bu 2018yildagiga nisbatan 3,7 baravar ko‘proqdir.Jahon banki «Biznes yuritish» reytingida
mamlakat 7 ta pozitsiyaga ko‘tarildi va biznesni ro‘yxatdan o‘tkazish ko‘rsatkichi
bo‘yicha 190 ta davlat orasida 8-o‘rinni egalladi, eng yaxshi islohotchi mamlakatlar
safiga kiritildi.O‘zbekiston 86 ta davlat fuqarolari uchun vizasiz rejimni va 57 ta
davlat fuqarolari uchun soddalashtirilgan vizali rejimni joriy qildi. O‘tgan yilda
mamlakatga 6,7 mln. xorijiy turist keldi — bu 2016 yildagi ko‘rsatkichga nisbatan
4,7 mln. yoki 3,3 baravar ko‘proqdir.Davlat statistika qoʻmitasining xabar
berishicha, 2021-yilning yanvar-may oylari yakuni bilan respublikaning tashqi
savdo aylanmasi $14,5 mlrd ni tashkil etib, 2020-yilga nisbatan $1,7 mlrd ga yoki
13,2% ga koʻpaydi.
Tashqi iqtisodiy faoliyat boʻyicha 20 ta yirik hamkor-davlatlar orasidan oltita
davlatda faol tashqi savdo balansi kuzatilgan, xususan, Afgʻoniston, Qirgʻiz
30
Respublikasi, Tojikiston, Turkiya, Kanada va Eron shular jumlasidandir. Qolgan 14
ta davlatlar bilan passiv tashqi savdo balansi saqlanib qolmoqda.
1-rasm.O’zbekiston Respublikasi tashqi savdo aylanmasi 3
Xususan, Oʻzbekiston jahonning 163 ta mamlakatlari bilan savdo aloqalarini amalga
oshirib kelmoqda. TSAning nisbatan salmoqli hissasi Xitoy Xalq Respublikasida
(18,4%), Rossiya Federatsiyasida (16,5%), Qozogʻistonda (10,5%), Turkiyada
(8,9%),
Koreya
Respublikasida
(4,5%),
Qirgʻiz
Respublikasi
(2,3%)
va Afgʻonistonda (2,0%) qayd etilgan.
Bank ekspertlari fikricha, ayrim tovarlar narxining jahon bozorida ko‘tarilishi va
olib borilayotgan islohotlar tufayli O‘zbekiston iqtisodiyotiga kiritilayotgan
investitsiyalar ko‘payishi uchun qulay istiqbollar mavjud, biroq salbiy omillar
xavfi ham saqlanib qolmoqda.
3
https://samstat.uz/
31
32
2-rasm. O’zbekiston Respublikasi nominal YaIM4
O‘zbekistonning asosiy savdo hamkorlari: Rossiya, Xitoy va Qozog‘istonda
iqtisodiy o‘sishning ancha zaifligi; tarkibiy va tizimli islohotlarni amalga
oshirishning kechikishi;· inflatsiyaning o‘sishi.
Mamlakatning yetarli darajadagi valuta zaxiralariga egaligi va davlat tashqi
qarzining nisbatan kamligi sabab iqtisodiyotning tashqi barqarorlik xavfi o‘rtacha
bo‘ladi. Islohotlarning keyingi bosqichi davlat korxonalari va moliya sektori,
qishloq xo‘jaligi uchun mo‘ljallanmagan yerlarni xususiylashtirish va qishloq
xo‘jaligidagi islohotlar kabi ancha murakkab muammolarni hal qilishga qaratilgan.
Ushbu islohotlar iqtisodiy o‘zgarishlar, iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlash va ish
o‘rinlarini yaratish uchun muhim ahamiyat ega. Shu bilan birga, ular puxta nazorat
qilinishi kerak bo‘lgan muhim iqtisodiy va ijtimoiy xavflarni ham qamrab oladi.
3-rasm. O’zbekiston Respublikasi eksport tarkibi5
Statistik ko‘rsatkichlarning dinamikasi shuni ko‘rsatadiki, mamlakatning
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning roli
yildan yilga ortib bormoqda.
4
5
https://kun.uz/uz
O’zbekiston Statistik Axborotnomasi
33
2016 yilda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’ektlari tomonidan 3223,2
million AQSh dollari miqdorida tovarlar (ishlar, xizmatlar) eksport qilindi (umumiy
eksport hajmining 26,5 foizi), bu 2010 yilga nisbatan 80,8 foizga ko‘p va 2000 yilga
qaraganda deyarli 10 baravar ko‘p.
Korxonalarning aksariyat qismi xizmat ko‘rsatishga ixtisoslashganiga
qaramasdan, eksport qilishda kichik biznes qariyb 45 foizni tashqil etsada, ularning
faoliyati ko‘plab ishlab chiqarish segmentlarini qamrab oladi.
Asosiy eksport qilinadigan mahsulotlar sirasiga ho‘l va qayta ishlangan mevasabzavot mahsulotlari, shuningdek, tayyor to‘qimacilik va charm mahsulotlari,
zamonaviy qurilish va pardozlash buyumlari, mexanik asboblar, elektrotexnika va
maishiy buyumlar kiradi.
Shuningdek, Orient Finans Bank tomonidan tashqi iqtisodiy faoliyatni amalga
oshirish bian bog’liq operatsiyalarni: Eksport va import shartnomalariga xizmatlar
va ro’yxatdan o’chirish; chet el valyutasini konvertatsiya qilish(sotish / sotib olish);
SWOP operatsiyalari; SPOT operatsiyalari; E-shartnoma bo’yicha maslahatlar; chet
el valyutasida hisob raqam ochish va yuritish kabi xizmatlarni yo’lga qo’yganligi
ham yuqoridagilarni yaqqol isboti desak ham bo’ladi.6
6
https://ofb.uz/uz
34
4-rasm. Eksportda kichik biznesning hududlardagi jami eksportdagi ulushi.7
Eksportga bo‘lgan talabning oshishi mamlakatni rivojlantirish uchun muhim
manbadir. Doimiy tashqi iqtisodiy faoliyat olib boradigan tadbirkorlik sub’ektlari
mavjudligiga qaramasdan, korxonalarning eksport imkoniyati to‘liq amalga
oshirilmayapti. Buning sabablari haqida gapirganda, tashqi bozorlarning
imkoniyatlari va talablari bo‘yicha ma’lumotlarning yetarli emasligi, chet elda
raqobatning yuqoriligi, shuningdek chet ellik sheriklar bilan muloqotni tashkil
etishning murakkabligini aytib o‘tish lozim.
Respublikaning tashqi savdo aylanmasi 2017 yilning yanvar–dekabrida 26
907,0 mln. AQSh dollarni, jumladan eksport – 13 893,6 mln. AQSh dollarni, import
– 13 013,4 mln. AQSh dollarni tashqil etdi.
Tashqi savdo saldosi – 880,2 mln. AQSh dollarni, shu jumladan MDH
davlatlari bilan 729,3 mln. AQSh dollarni va boshqa davlatlar bilan 150,9 mln.
AQSh dollarni tashqil etdi.
O’zbekistonda tashqi iqtisodiy faoliyat bilan bog’liq jarayonlar statistik tahlili
bo’yicha ushbu ko’rsatkichlar shuni ko’rsatadiki, yaqin yillarda xorijiy
investetsiyalar jalb qilish bo’yicha, eksport salohiyati bo’yicha va tashqi iqtisodiy
aloqalar bo’yicha yetakchi o’rinlarni egallab kelmoqda.
Sanoat korxonalarning aksariyat qismi xizmat ko‘rsatishga ixtisoslashganiga
qaramasdan, eksport qilishda kichik biznes qariyb 45 foizni tashqil etsada, ularning
faoliyati ko‘plab ishlab chiqarish segmentlarini qamrab oladi.
Islohotlarning keyingi bosqichi davlat korxonalari va moliya sektori, qishloq
xo‘jaligi uchun mo‘ljallanmagan yerlarni xususiylashtirish va qishloq xo‘jaligidagi
islohotlar kabi ancha murakkab muammolarni hal qilishga qaratilgan.
7
O’zbekiston Statistik Axborotnomasi
35
Xulosa.
Tashqi iqtisodiy faoliyatni amalga oshirishni asosiy sharoitlaridan biri bo‘lmish
– tashqi savdoni (eksport va import jarayonlarini) amalga oshirishda davlatning roli
asosan savdo siyosatini amalga oshirish va tashqi savdoni tartibga solish choratadbirlarini ishlab chiqarishga, qo‘llashga qaratilgan bo‘ladi.
Oxirgi besh yilda tashqi savdo aylanmasi hajmi 36 marta, eksport hajmi 34
marta o‘sgan. Eksportni rag‘batlantirish borasida olib borilayotgan chora-tadbirlar
va mahalliylashtirish dasturining izchil amalga oshirilishi natijasida Respublikamiz
to‘lov balansining, xususan, tashqi savdo balansining barqarorligi saqlab qolindi.
Mamlakat eksport salohiyatini oshirishda, yangi ish o‘rinlarini yaratishda,
davlat budjetining daromad qismini soliqlar bilan ta’minlashda qo‘shma korxonalar
munosib o‘rin egallaydi. Shu sababdan yurtimizda xorijiy investitsiyalarni keng
ko‘lamda jalb qilish va investitsion faoliyatni rag‘batlantirish orqali qo‘shma
korxonalarni barpo etish hamda ular faoliyatini rivojlantirishga iqtisodiyotni
rivojlantirishning asosiy omili sifatida qaralmoqda. Shu boisdan ham vatanimizga
xorijiy sarmoyalarni jalb etayotgan korxonalarni iqtisodiy rag‘batlantirish va zaruriy
sharoitlarni yaratib berish o‘ta muhim masalalardan biri hisoblanadi. Ushbu turdagi
korxonalarni rag‘batlantirish asosan soliq imtiyozlari orqali amalga oshiriladi. Shu
sababdan soliq imtiyozlarini to‘g‘ri yo‘nalishlarda taqdim etish, ulardan samarali va
oqilona foydalanishni yo‘lga qo‘yish lozim, aks holda esa imtiyozlarni berishdan
ko‘zlangan maqsadlarga erishilmaslikka olib keladi.
Bu tadbirlarni to‘la qonli amalga oshirish uchun esa xorijiy sarmoyalar
ishtirokidagi korxonalarga soliq imtiyozlarini joriy etishda quyidagi masalalarga
alohida e’tibor qaratilishi lozim deb o‘ylaymiz:
- soliq imtiyozlarini samarali ishlashiga aks ta’sir etuvchi omillarni hisobga
olish;
- investitsion
faollikni
ko‘chaytirish
imtiyozlarni bir paytda taqdim etish;
36
maqsadida
berilayotgan
barcha
- qo‘shma korxonalarni rag‘batlantirish orqali mahalliy ishlab chiqaruvchi
korxonalarni faoliyatini cheklab qo‘yishni va raqobat muhitini buzilishini oldini
olish;
- qo‘shma korxonalar ishlab chiqargan tayyor mahsulot tarkibida mahalliy xom
ashyo resurslaridan foydalanganlik darajasiga qarab ularga soliqlardan ma’lum
yengilliklar berish;
- soliq imtiyozlarining joriy etilishi budjet daromadlariga va shaxsiy iqtisodiy
manfaatlarga zarar yetkazmasligi lozim.
Bunda imtiyozlar evaziga korxonalar ixtiyorida qolgan mablag‘lardan samarali
foydalanish, qayta investitsiya qilish va faoliyatini rivojlantirish orqali kelajakda
budjet daromadlarining barqarorligini ta’minlash ko‘zda tutiladi. Mamlakatda
eksport salohiyatini rivojlantirishga qulay muhit yaratilishi bilan birga ichki bozor
ehtiyojlari ham e’tiborga olinishi maqsadga muvofiq. Bunday tovarlarni ishlab
chiqarish hajmini oshirish maqsadida davlat markazlashgan investitsiya dasturlari
ishlab chiqilishi va moliyalashtirilishi lozim. Mamlakat sharoitida ishlabchiqarish
imkoniyati mavjud bo‘lgan xolda tovarlarni valyuta hisobigamamlakat hududiga
olib kirilishi eksport tufayli kelib tushgan valyutaningxorijga chiqib ketishiga sabab
bo‘ladi.
Respublikamiz tashqi iqtisodiy faoliyatini rag‘batlantirishga qaratilgan
quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirishi uni yanada rivojlanishini ta’minlaydi:
- tashqi iqtisodiy faoliyatni yanada erkinlashtirish;
- tashqi iqtisodiy faoliyatni tartibga solishning tarifsiz tizimini qayta ko‘rib
chiqish;
- tarifli tizim samaradorligini har tomonlama tahlil qilish asosida unga
o‘zgarishlar kiritish;
- bojxona bojlari tariflarini qayta ko‘rib chiqish;
- eksport faoliyati rivojlanishini rag‘batlantirishga qaratilgan
soliqmexanizmini ishlab chiqish va amaliyotga joriy etish;
37
- respublikamizda import o‘rnini qoplovchi tovarlar ishlab chiqaruvchimahalliy
ishlab chiqaruvchilarga qo‘shimcha soliq imtiyozlarini joriy etish.
Kurs ishi nihoyasida yana shuni aytish mumkinki, iqtisodiyotni erkinlashtirish,
tashqi iqtisodiy faoliyatni rivojlantirishda soliq tizimini takomillashtirish va
imtiyozlar joriy qilishorqali bevosita chet el sarmoyasini mamlakatimizga olib
kirish, xorijiy investitsiyalar ishtirokidagi qo‘shma korxonalar ochish, mahalliy
ishlab chiqaruvchilarni qo‘llab-quvvatlash tovar raqobatbardoshligini oshirish va
ularni rivojlantirishga keng yo‘l ochib beradi.
Kurs ishi vazifalaridan kelib chiqib, ushbu ishlar amalga oshirildi:
O’zbekistonda tashqi iqtisodiy faoliyatining ahamiyatinini o’rganish va shu asosda
nazariy asoslarni ishlab chiqildi; tashqi iqtisodiy faoliyatni erkinlashtirish borasidagi
barcha siyosiy va amaliy harakatlarni ko’rib chiqish va tahlil qilindi; davlatimizning
jahon bozoridagi o’rnini mustahkamlash va eksport salohiyatini kengaytirish haqida
statistik ko’rsatkichlarni tahlil qilindi; O’zbekiston Respublikasi tashqi iqtisodiy
siyosatini amalga oshirishning oziga xos xususiyatlarini ko’rsatib berildi;xalqaro
vaziyatda tashqi iqtisodiy faoliyatlar, eksport opertsiyalarini davlat tomonidan
tartibga solishning huquqiy asoslarini ko’rib chiqish;bojxona va chegara faoliyatini
tartibga solish va eksportni davlat tomonidan qo’llab quvvatlanishi bo’yicha ilmiyamaliy taklifalar ishlab chiqildi.
38
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
I.O’zbekiston Respublikasi qonunlari
1. O’zbekiston Respublikasining tashqi iqtisodiy faoliyati to’grisida”gi Qonuni
2. 1998 yildaOʻzbekistonRespublikasida «Chet el investitsiyalaritoʻgʻrisida»gi
Qonun
II.O’zbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlari va qarorlari,
Vazirlar Mahkamasi qarorlari
3. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Tashqi iqtisodiy faoliyatni amalga
oshirishda ma’muriy tartib-taomillarnni yanada takomillashtirish choratadbirlari to’g’risida”gi Qarori
4. 2017-2021-yillarga mo’ljallangan Harakatlar strategiyasi
5. 2000-2005
yillargamoʻljallanganOʻzbekistonRespublikasiHukumatiningasosiytashkiliyc
hora-tadbirlariumumiy dasturi
6. O‘zbekiston respublikasi prezidentining “o‘zbekiston respublikasi tashqi
iqtisodiy aloqalar, investitsiyalar va savdo vazirligi faoliyatini tashkil etish
to‘g‘risida” qarori
7. "Markaziy Osiyoda mintaqaviy savdoni rivojlantirish" mintaqaviy dasturi
III.Darsiklar
8. O’zbekiston Statistik Axborotnomasi
9. Sh.M.Mirziyoyevning 2017 yilda amalga oshirilgan asosiy ishlar yakuni va
O‘zbekiston Respublikasini 2018 yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning
eng ustuvor yo‘nalishlariga bag‘ishlangan murojaatnomasi. 2017 yil 22 dekabr
10..Mirsaidov A. “Vstupleniye v VTO: pravovoy analiz”- “Delovoy partner”
Otkrûtaya gazeta, 16 sentabr 2014, ¹ 37, st. 8
11.Jalolov J.J.Axmedov I.A. “Tashqi iqtisodiy faoliyat”, O‘quv qo‘llanma. - T.:
TDIU, 2012. 160 bet
12.Bekmuradov A. va boshq. «Tashqi iqtisodiy siyosat: savdo va investitsiyalar
oqimlari». – T., TDIU, 2009 y. – 62 b.
39
IV.Internet saytlari
13.https://lex.uz/docs/-67345 –O’zbvekiston Respublikasi Qonun hujjatlari
ma’lumotlari milliy bazasi
14.https://xs.uz/uz
15.http://el-academy.uz/uz/analiticheskie-materialy/normativnaya-i-pravovayabaza-respubliki-uzbekistan16.https://samstat.uz/
17.https://kun.uz/uz
18.https://ofb.uz/uz
40