MAVZU: O‘ZBEKISTONDA EKSPORTGA YO‘NALTIRILGAN KICHIK
VA XUSUSIY TADBIRKORLIK KORXONALARINI DAVLAT
TOMONIDAN QO‘LLAB QUVATLASH MEXANIZMLARI.
REJA:
Kirish……………………………………...……………………………………….3
1. Kichik va xususiy tadbirkorlik tushunchasi va uning mazmuni…..……5
2. Mamlakatning eksport muhitini oshirish chora tadbirlari……..…...…..8
3. O‘zbekiston Respubliklasi tadbirkorlik subyektlarida eksportga
yo‘naltirilgan korxonalar ulushi….. … …………………………………13
4. Kichik va xususiy tadbirkorlikning O‘zbekiston iqtisodiyotidagi tutgan
o‘rni………………………………………………………………………..21
5. Kichik va xususiy biznesning rivojida xorijiy davlatlar tajribasi……...27
6. Kichik va xususiy tadbirkorlikni rivojlanishi mamlakat eksport
salohiyatini oshirishning ustuvor yo‘nalishi sifatida…………………...30
Xulosa va takliflar…………………………………………………………...…..36
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati………………………………………….....39
Kirish
Mavzuning dolzarbligi. Kichik va xususiy tadbirkorlik sub'ektlariga
ko‘mak ko‘rsatishda davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanayotgan dasturlar muhim
o‘rin tutadi. Ushbu dasturlar korxonalarga kapital kirishining yetishmasligi,
cheklangan resurslar va bozordagi qattiq raqobat kabi qiyinchiliklarni yengishda
yordam berishda muhim ahamiyatga ega. Moliyaviy yordam, o‘quv dasturlari va
texnik yordam taklif qilish orqali hukumat kichik biznesning raqobatbardosh
bozorda rivojlanishiga yordam berishi mumkin. Ushbu qo‘llab-quvvatlash ushbu
korxonalarning muvaffaqiyati uchun juda muhim, chunki ular ko‘pincha murakkab
tartibga solish talablari va bozor sharoitlarini boshqarish uchun zarur bo‘lgan
resurslar va tajribaga ega emaslar.
Muhtaram Prezidentimiz Sh.M. Mirziyoyev 2023-yil 24-avgustdagi
tadbirkorlar bilan ochiq muloqot chog‘ida kelib tushgan takliflar asosida ishlab
chiqilgan va mamlakatda ishbilarmonlik muhitini yaxshilashga qaratilgan qator
tashabbuslarni ilgari surdi. Tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash jamg‘armalarining
faoliyat usullarini sezilarli darajada qayta ko‘rib chiqish to‘g‘risida qaror qabul
qilindi. Endilikda Tadbirkorlik jamg‘armasi xizmat ko‘rsatish, ekologik va
energiyani tejash loyihalarni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash, Sanoatni rivojlantirish
jamg‘armasi esa sanoat loyihalarini nazorat qilish uchun javobgar bo‘ladi1 – deb
ta’kidlab o‘tdi.
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash
ham iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish va yangi ish o‘rinlari yaratish imkonini
bermoqda. Ushbu korxonalarni moliyaviy rag'batlantirish va resurslar bilan
ta'minlash
orqali
hukumat
innovatsiyalarni
rag'batlantirish
va
iqtisodiy
rivojlanishga yordam berishi mumkin. Kichik biznes ko‘pincha iqtisodiyotning
tayanchi sifatida ko‘riladi, chunki ular ish o‘rinlari yaratish va iqtisodiy o‘sishda
1
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 24-avgustdagi tadbirkorlar bilan ochiq muloqotidan nutq.
www.prezident.uz
2
muhim rol o‘ynaydi. Ushbu korxonalarni qo‘llab-quvvatlash orqali hukumat
hamma uchun foydali bo‘lgan yanada barqaror iqtisodiyotni yaratishga yordam
berishi mumkin. Kichik va xususiy tadbirkorlikni davlat tomonidan qo‘llabquvvatlash iqtisodiy o‘sishni va yangi ish o‘rinlari yaratishni rag‘batlantirishdan
tashqari, ijtimoiy tenglik va inklyuzivlikni rivojlantirishga ham yordam berishi
mumkin. Hukumat kam ta'minlangan jamoalar va ozchilikka qarashli korxonalarni
resurslar va qo‘llab-quvvatlash orqali raqobat maydonini tenglashtirishga yordam
berishi va barcha tadbirkorlar uchun imkoniyatlar yaratishi mumkin. Ushbu
qo‘llab-quvvatlash biznes sektorida xilma-xillik va inklyuzivlikni rag'batlantirish
uchun juda muhim, chunki u hamma uchun manfaatli bo‘lgan yanada adolatli va
inklyuziv iqtisodiyotni yaratishga yordam beradi.
Umuman olganda, kichik va xususiy tadbirkorlikni davlat tomonidan
qo‘llab-quvvatlash dasturlari iqtisodiy o‘sish, yangi ish o‘rinlari yaratish va
ijtimoiy tenglikni ta’minlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Shuni alohida taʼkidlash
lozimki, Respublikada kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning rivojlanishiga
taʼsir qiluvchi omillarni aniqlash hamda hududlarda kichik biznesni davlat
tomonidan
qoʻllab-quvvatlashning
iqtisodiy
mexanizmini
takomillashtirish
muammolari yetarlicha darajada oʻrganilmagan. Aynan mana shu holat tanlangan
muammo dolzarbligini belgilaydi.
Kurs ishi maqsadi. O‘zbekistonda eksportga yo‘naltirilgan kichik va
xususiy
tadbirkorlik
korxonalarini
davlat
tomonidan
qo‘llab
quvatlash
mexanizmlari bo‘yicha ilmiy asoslangan xulosa va tavsiyalar ishlab chiqishdan
iborat.
Ushbu maqsadga erishish uchun kurs ishida quyidagi vazifalar qo‘yilgan:
- Kichik va xususiy tadbirkorlik tushunchasi va uning mazmuni;
- Mamlakatning eksport muhitini oshirish chora tadbirlarini tahlil qilish;
- O‘zbekiston
Respubliklasi
tadbirkorlik
yo‘naltirilgan korxonalar ulushini tahlil qilish;
3
subyektlarida
eksportga
- Kichik va xususiy tadbirkorlikning O‘zbekiston iqtisodiyotidagi tutgan
o‘rni;
- Kichik va xususiy biznesning rivojida xorijiy davlatlar tajribasini o‘rganib
chiqish;
- Kichik va xususiy tadbirkorlikni rivojlanishi mamlakat eksport salohiyatini
oshirishning ustuvor yo‘nalishi sifatida.
Kurs ishining tarkibiy tuzilishi: Kirish, 6 ta savol, xulosa va takliflar,
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
4
1.KICHIK VA XUSUSIY TADBIRKORLIK TUSHUNCHASI VA UNING
MAZMUNI
Tadbirkorlik - bu foyda olish maqsadida biznes yoki tashkilot ochish
jarayoni. Bu foyda olish maqsadida yangi biznes yoki tashabbusni o‘z ichiga oladi.
Bu imkoniyatni aniqlash, tavakkal qilish, imkoniyatni aniqlash, reja ishlab chiqish,
resurslarni ta'minlash va yangi mahsulot, xizmat yoki g'oyani olib kelish hamda
innovatsiya va ijodkorlik orqali qiymat yaratish uchun tavakkal qilishni o‘z ichiga
oladi.
Tadbirkorlar - bu ishga kirishish va bozorga chiqishdagi qiyinchiliklarni o‘z
zimmasiga olishga tayyor shaxslar, o‘z biznesini yuritayotgan tadbirkor. Ular o‘zo‘zini rag'batlantirish, qat'iyat va maqsadlariga erishish uchun tavakkal qilishga
tayyorlik
hissiga
ega.
Tadbirkorlikning
asosiy
jihatlaridan
biri
bozor
imkoniyatlarini aniqlash va undan foydalanish qobiliyatidir ya’ni bu ehtiyojlarni
o‘rganish va tahlil qilishni o‘z ichiga oladi hamda qiyinchiliklarni o‘z zimmasiga
olishga va muvaffaqiyatli korxona qurish yo‘lida ishlashga tayyor bo‘lgan
shaxslardir. Ular ko‘pincha ijodkorlik, innovatsiyalar va to‘siqlarni engib o‘tish va
o‘z
maqsadlariga
erishish
uchun
qat'iyatlilik
kombinatsiyasiga
ega.
Tadbirkorlikning asosiy jihatlaridan biri bozorda mavjud bo‘lgan imkoniyatlarni
tan olish va ulardan foydalanish qobiliyatiga ega bo‘lishdir. Bu bozordagi
bo‘shliqni aniqlash, noyob mahsulot yoki xizmatni ishlab chiqish yoki mijozlar
ehtiyojlarini qondirishning yanada samarali usulini topishni o‘z ichiga oladi.
Tadbirkorlar ham tavakkal qilishga tayyor bo‘lishi kerak, chunki yangi
biznesni boshlash noaniq va oldindan aytib bo‘lmaydigan bo‘ladi. Ular
muvaffaqiyatsizliklarga duch kelishga tayyor bo‘lishlari kerak, shuningdek,
xatolaridan o‘rganish va strategiyalarini shunga mos ravishda moslashtirish uchun
etarlicha tajribali bo‘lishlari kerak. Muvaffaqiyatli tadbirkorlar, shuningdek, o‘z
bizneslarini samarali qurish va rivojlantirish uchun kuchli etakchilik va boshqaruv
ko‘nikmalariga
ega
bo‘lishlari
kerak.
Bu
xodimlarni
ilhomlantirish
va
rag'batlantirish, strategik qarorlar qabul qilish, moliyani boshqarish va mijozlar,
5
yetkazib beruvchilar va boshqa manfaatdor tomonlar bilan munosabatlarni
o‘rnatishni o‘z ichiga oladi.
Tadbirkorlik nafaqat yaxshi g'oyaga ega bo‘lish, balki bu g'oyani amalga
oshirish va uni barqaror va daromadli korxonaga aylantirishdir. Tadbirkorlik
asoslarini tushunib, intiluvchan tadbirkorlar o‘z biznesini boshlash va yuritish bilan
bog‘liq qiyinchiliklar va imkoniyatlarga o‘zlarini yaxshiroq tayyorlashlari kerak
hamda potentsial mijozlar, shuningdek, raqobat muhitini tushunish, tadbirkorlar
ushbu ehtiyojlarni qondirish va raqobatchilardan ajralib turish uchun innovatsion
yechimlarni taklif qila olishlari kerak. Bu yangi mahsulot yoki xizmatlarni ishlab
chiqish, noyob marketing strategiyalarini yaratish va mijozlarga qiymat berishning
yangi usullarini topishni o‘z ichiga oladi.
Muvaffaqiyatli
tadbirkorlar,
shuningdek,
raqobatbardosh
biznes
jarayonlarida muvaffaqiyat qozonishlari uchun ma'lum ko‘nikmalar va fazilatlarga
ega bo‘lishlari lozim. Bular: kuchli muloqot va etakchilik qobiliyatlari,
o‘zgaruvchan
sharoitlarga moslashish qobiliyati
hamda
muvaffaqiyat
va
muvaffaqiyatsizliklarga tayyorlikni o‘z ichiga oladi. Bundan tashqari,tadbirkorlar
o‘z vaqtlari va resurslarini samarali boshqara olishi, shuningdek, o‘z biznes
tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlash uchun kuchli aloqalar va hamkorlar tarmog‘ini
yaratishi kerak. Ushbu ko‘nikma va xususiyatlarni rivojlantirish orqali, intiluvchan
tadbirkorlar
biznesning
raqobatli
jarayonlarida
muvaffaqiyatga
erishish
imkoniyatlarini oshirish imkonini beradi.
Tadbirkorlikning asosiy jihatlaridan biri bu kichik biznesni ochishdir. Bu
mahalliy novvoyxonani ochishdan tortib onlayn do‘konni ishga tushirishgacha
bo‘lgan hamma narsani o‘z ichiga olishi mumkin. Kichik biznesni boshlash
muvaffaqiyatga erishish uchun puxta rejalashtirish, mashaqqatli mehnat va
fidoyilikni talab qiladi. Kichik biznesni boshlashda, birinchi navbatda, daromad
keltirishi mumkin bo‘lgan bozor yoki mahsulotni aniqlash muhimdir. Bu potentsial
mijozlarning ehtiyojlari va afzalliklarini tushunish uchun bozor tadqiqotlarini
o‘tkazishni o‘z ichiga oladi. Bozordagi bo‘shliqni yoki noyob sotish taklifini
6
aniqlash orqali tadbirkorlar o‘zlarini raqobatchilardan ajratib olishlari va mijozlarni
jalb qilishlari mumkin.
Bundan tashqari, tadbirkorlar o‘zlarining maqsadlari, maqsadli bozori,
marketing strategiyalari va moliyaviy prognozlarini ko‘rsatadigan biznes-rejani
yaratishlari kerak. Ushbu reja biznes uchun yo‘l xaritasi bo‘lib xizmat qiladi va
qaror qabul qilishda yordam beradi. Biznes ishga tushgandan so‘ng, tadbirkorlar
bozorda raqobatbardosh bo‘lib qolish uchun doimiy ravishda moslashishlari va
innovatsiyalar kiritishlari kerak. Bu narx strategiyalarini o‘zgartirish, mahsulot
takliflarini kengaytirish yoki yangi marketing kanallarini o‘rganishni o‘z ichiga
olishi mumkin. Shuningdek, tadbirkorlar o‘z kichik biznesining uzoq muddatli
muvaffaqiyatini ta’minlash uchun tartibli bo‘lishlari va moliyaviy mablag‘larini
samarali boshqarishlari muhim ahamiyatga ega.
Tadbirkorlar o‘z maqsadlariga e’tibor qaratish va tavakkal qilishga tayyor
bo‘lish orqali o‘z mijozlarining ehtiyojlarini qondiradigan va daromad keltiradigan
muvaffaqiyatli kichik biznesni qurishlari mumkin.
a)
Misollar: Yuqori darajadagi qahva va moslashtirilgan xizmatni
qadrlaydigan mijozlarni jalb qiluvchi noyob aralashmalar va qulay muhitni
taklif qiluvchi mahalliy qahvaxona.
b)
Barqaror modaga ixtisoslashgan onlayn butik, mijozlarga
zamonaviy va arzon narxlardagi ekologik toza kiyim variantlarini taqdim
etadi.
c)
Kundalik vazifalarini soddalashtirish uchun noyob yechimlarni
izlayotganlarga xizmat ko‘rsatuvchi, unumdorlik va tashkilotchilik uchun
innovatsion ilovalarni ishlab chiqadigan texnologik startap.
Muvaffaqiyatli
biznes
qurish
uchun
tadbirkorlik
tashabbuskorlari
tushunishlari uchun tadbirkorlikning asosiy tamoyillari juda muhimdir. Asosiy
tamoyillardan biri innovatsiya va ijodkorlikning muhimligidir. Tadbirkorlar
o‘zlarini raqobatchilardan ajratib ko‘rsatish uchun o‘zgacha fikr yuritishlari va
7
muammolarga o‘ziga xos yechimlar taklif qilishlari kerak. Doimiy ravishda
innovatsiyalar kiritish va bozordagi o‘zgarishlarga moslashish orqali tadbirkorlar
o‘z bizneslarini rivojlantirishda davom etishlari mumkin. Tadbirkorlikning yana bir
asosiy tamoyili tavakkal qilishdir.2
Shu nuqtai­nazardan qaraganda, Oʻzbekiston Respublikasi uchun ham eksportbop
tovarlarni ish­lab chiqarish, jahon bozorida oʻz oʻrniga ega boʻlish juda katta
ahamiyatga ega. Chunki, bu bir tomondan, mamlakatning valyuta zaxirasi
salmogʻini oshirishga xizmat qilsa, ikkinchi tomondan, hukumatning oʻz oldiga
qoʻygan strategik maqsadlariga erishishi uchun keng imkoniyat yaratadi.
2.MAMLAKATNING EKSPORT MUHITINI OSHIRISH CHORA
TADBIRLARI
Eksport qoidalari tovarlar va xizmatlarni bir mamlakatdan boshqasiga
eksport qilishni tartibga soluvchi qonunlar va cheklovlarni anglatadi. Ushbu
qoidalar
hukumatlar
tomonidan
eksport
xalqaro
savdo
shartnomalariga
muvofiqligini ta'minlash, milliy xavfsizlik manfaatlarini himoya qilish va qurol va
texnologiyalarning ruxsatsiz shaxslarga tarqalishini oldini olish uchun o‘rnatiladi.
Eksport qoidalarini tushunish xalqaro savdo bilan shug'ullanuvchi korxonalar
uchun huquqiy oqibatlarga yo‘l qo‘ymaslik va eksport qiluvchi va import qiluvchi
mamlakatlar qonunlariga rioya qilishni ta'minlash uchun juda muhimdir.
Eksport qoidalari bilan tanishish tovarlar va xizmatlar eksportiga ta'sir
qiluvchi turli qonunlar va cheklovlar bilan tanishishni o‘z ichiga oladi. Bunga
fuqarolik va harbiy maqsadlarda qoʻllanilishi mumkin boʻlgan ikkilamchi
maqsadlardagi mahsulotlar, shuningdek, eksport uchun maxsus litsenziya talab
qilinadigan qurol va texnologiyalar kabi cheklangan tovarlar kabi eksport
nazoratining turli turlarini tushunish kiradi. Eksport qoidalari, shuningdek,
hukumatlar tomonidan ma'lum mamlakatlar yoki jismoniy shaxslarga nisbatan
2
Po‘latov N.T. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishidagi o‘rni va
ahamiyati. “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali, № 2, 2017.
8
qo‘llaniladigan sanksiyalar, shuningdek, qonuniy eksport operatsiyalari uchun
zarur bo‘lgan hujjatlar va hisobot talablari kabi masalalarni ham qamrab oladi.
O‘zbekiston iqtisodiy islohotlarning bosh maqsadi ochiq tashqi siyosatli,
barqaror ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotini kuchli demokratik huquqiy
davlatni va fuqarolar jamiyatini qurish hisoblanadi. Respublikada bozor qayta
o‘zgartirishlari qat’iy va izchil amalga oshirilmoqda.3
Eksport qoidalariga rioya qilish korxonalar uchun eksport qonunlarini
buzish natijasida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan jarimalar, jarimalar va boshqa
huquqiy oqibatlardan qochish uchun juda muhimdir. Bunga potentsial mijozlar va
hamkorlar hech qanday cheklangan ro‘yxatda yo‘qligiga ishonch hosil qilish uchun
tegishli ekspertiza o‘tkazish, nazorat qilinadigan tovarlarni eksport qilish uchun
zarur litsenziyalar va ruxsatnomalar olish hamda eksport operatsiyalarining aniq
hisobini yuritish kiradi. Eksport qoidalarini tushunish va ularga rioya qilish orqali
korxonalar xalqaro savdoning murakkabliklarida ishonch bilan harakat qilishlari va
rioya qilmaslik bilan bog’liq xavflarni minimallashtirishlari mumkin.
Oʻzbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgandan mamlakatning ijtimoiyiqtisodiy taraqqiyotini taʼminlash borasida koʻplab chora-tadbirlar amalga
oshirildi. Natijada kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sohalariga eʼtibor
kuchaydi va koʻplab istiqbolli loyihalar va chora-tadbirlar tizimi ishlab chiqildi.
Yangi Oʻzbekistonning taraqqiyot strategiyasida “Tadbirkorlik faoliyatini tashkil
qilish va doimiy daromad manbalarini shakllantirish uchun sharoit yaratish,
xususiy sektorning yalpi ichki mahsulotdagi ulushini 80 foizga va eksportdagi
ulushini 60 foizga yetkazish” vazifasi qoʻyilgan.4
Eksportni tartibga solishning asosiy jihatlaridan biri strategik ahamiyatga
ega bo‘lgan tovarlar, masalan, harbiy texnika, ikki tomonlama foydalanish
texnologiyasi va ommaviy qirg’in qurollarini ishlab chiqarishda qo‘llanilishi
3
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori , 28.08.1995 yildagi 344-son Qarori.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining
2022-yil
28-yanvardagi PF-60-sonli
“2022-2026-yillarga
moʻljallangan yangi Oʻzbekistonning taraqqiyot strategiyasi toʻgʻrisida”gi Farmoni .https://lex.uz/uz/docs/-5841063
4
9
mumkin bo‘lgan tovarlarni nazorat qilishdir. Eksport qoidalari Qo‘shma
Shtatlardagi Savdo vazirligi, Davlat departamenti va Mudofaa vazirligi kabi davlat
idoralari tomonidan amalga oshiriladi. Ushbu idoralar xalqaro savdo qonunlari va
qoidalariga muvofiqligini ta’minlash uchun eksportni nazorat qilish va tartibga
solish uchun birgalikda ishlaydi. Tovar yoki xizmatlarni eksport qiluvchi
kompaniyalar o‘z mahsulotlarini chet elga jo‘natishdan oldin ushbu agentliklardan
zarur litsenziya va ruxsatnomalarni olishlari kerak.
Eksport qoidalariga rioya qilmaslik jiddiy jazolarga, jumladan jarimaga,
qamoqqa va kelajakda eksportga cheklovlarga olib kelishi mumkin. Eksport
qoidalari nozik tovarlar eksportini nazorat qilish bilan bir qatorda texnologiya,
intellektual mulk va xizmatlarni xorijiy sub'ektlarga o‘tkazishni ham tartibga
soladi. Ushbu qoidalar milliy xavfsizlik manfaatlarini himoya qilish, intellektual
mulk o‘g'irlanishining oldini olish va xalqaro savdoda teng sharoitlarni
ta'minlashga qaratilgan. Eksport bilan shug'ullanuvchi kompaniyalar ushbu
qoidalardan xabardor bo‘lishlari va huquqiy muammolarni oldini olish va jahon
bozorida yaxshi obro‘ga ega bo‘lish uchun rioya qilishni ta'minlash uchun choralar
ko‘rishlari kerak.
Savdo siyosati va qoidalari mamlakatning eksport muhitini shakllantirishda
hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ushbu siyosat hukumatlar tomonidan tovarlar va
xizmatlarning chegaradan o‘tishini tartibga solish uchun o‘rnatiladi. Ular
korxonalarning
o‘z
mahsulotlarini
boshqa
mamlakatlarga
eksport
qilish
qobiliyatini engillashtiradigan yoki to‘sqinlik qiladigan tariflar, kvotalar va boshqa
cheklovlarni o‘z ichiga olishi mumkin. Eksportchilar uchun ushbu savdo siyosati
va qoidalarining ta'sirini tushunish global bozorda muvaffaqiyatli harakat qilish
uchun juda muhimdir. Savdo siyosati va qoidalarining eksport muhitiga asosiy
ta'siridan biri biznes yuritish xarajatlaridir. Tariflar va boshqa savdo to‘siqlari
tovarlarni eksport qilish xarajatlarini oshirishi mumkin, bu esa korxonalarning
tashqi bozorlarda raqobatlashishiga olib keladi. Bu foyda marjasini og'irlashtirishi
va eksportchilarning raqobatbardoshligini saqlab qolishini qiyinlashtirishi mumkin.
10
Boshqa tomondan, tariflarni pasaytiruvchi yoki bekor qiluvchi savdo
kelishuvlari korxonalarga o‘z mahsulotlarini eksport qilishni osonlashtirib, yangi
bozorlarga chiqish va sotish hajmini oshirish imkonini beradi. Savdo siyosati va
qoidalarining eksport muhitiga yana bir ta'siri bozorga kirishdir. Savdo to‘siqlari
korxonalarning ma'lum bozorlarga kirish imkoniyatini cheklab, ularning o‘sish
potentsialini cheklashi mumkin. Boshqa tomondan, yangi bozorlarni ochadigan
savdo shartnomalari eksportchilarga mijozlar bazasini kengaytirish va ularning
daromadlarini oshirish imkoniyatlarini berishi mumkin. Amerika Qo‘shma
Shtatlari Xitoydan po‘lat va alyuminiy importiga bojlar joriy qildi, bu esa eksport
uchun ushbu materiallarga tayanadigan amerikalik ishlab chiqaruvchilarning ishlab
chiqarish xarajatlarini oshirdi.
Savdo siyosatini kuchaytirishning asosiy usullaridan biri tovarlar va
xizmatlarning chegaralar orqali o‘tishiga to‘sqinlik qilishi mumkin bo‘lgan tariflar
va kvotalar kabi savdodagi to‘siqlarni kamaytirishdir. Savdo qoidalarini
soddalashtirish va soddalashtirish orqali mamlakatlar biznesning xalqaro savdo
bilan shug'ullanishi uchun yanada qulay muhit yaratishi mumkin. Bundan tashqari,
savdo siyosati va qoidalarini takomillashtirish savdo nizolarini hal qilish va savdo
bitimlarini bajarish uchun samarali mexanizmlarni yaratishni talab qiladi. Bu savdo
shikoyatlarini ko‘rib chiqish va savdo kelishuvlariga rioya etilishini ta'minlash
uchun shaffof va samarali jarayonlarni o‘rnatishni o‘z ichiga oladi.5
Qonun ustuvorligini mustahkamlash va tartibga solish shaffofligini oshirish
orqali mamlakatlar savdo hamkorlari o‘rtasida ishonchni mustahkamlashi va
yanada barqaror va bashorat qilinadigan savdo muhitini yaratishi mumkin. Bu, o‘z
navbatida, investorlarning ishonchini oshirishi va jahon iqtisodiyotiga ko‘proq
sarmoya kiritilishini rag'batlantirishi mumkin. Bundan tashqari, mamlakatlar
5
Boboev A. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning hozirgi holati. "Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar"
ilmiy elektron jurnali. № 2, 2017 yil
11
o‘rtasidagi hamkorlik savdo siyosati va qoidalarini yaxshilash uchun zarurdir.
Standartlar va qoidalarni uyg'unlashtirish uchun birgalikda ishlash orqali
mamlakatlar
savdo
to‘siqlarini
kamaytirishi
va
transchegaraviy
savdoni
osonlashtirishi mumkin. Jahon Savdo Tashkiloti (JST) va mintaqaviy savdo
bloklari kabi xalqaro tashkilotlar savdo siyosatini takomillashtirish uchun
mamlakatlar o‘rtasida hamkorlik va muloqotni rivojlantirishda muhim rol
o‘ynaydi. Konstruktiv muloqot va muzokaralar olib borish orqali mamlakatlar
savdo muammolarini hal qilishlari va barcha manfaatdor tomonlarga foyda
keltiradigan ochiqroq va inklyuziv savdo tizimini rivojlantirishlari mumkin.
Savdo siyosatini amalga oshirishning muvaffaqiyatli misollaridan biri bu
Singapurning savdoni liberallashtirishga strategik yondashuvidir. Singapur doimiy
ravishda dunyodagi eng ochiq va savdo uchun qulay, past tariflar va minimal
tarifsiz to‘siqlarga ega mamlakatlardan biri sifatida qayd etilgan. Bu xorijiy
investitsiyalarni jalb qildi va mamlakat iqtisodiyotining jadal rivojlanishiga xizmat
qildi. Erkin savdo kelishuvlarida faol ishtirok etish va biznes uchun qulay muhitni
rag‘batlantirish orqali Singapur eksport bozorlarini diversifikatsiyalash va o‘zini
global savdo markazi sifatida ko‘rsatishga muvaffaq bo‘ldi. Savdo siyosatini
amalga oshirish bo‘yicha yana bir muvaffaqiyatli misol bu Janubiy Koreyaning
eksportga asoslangan o‘sishga e'tibor qaratishidir.
Sanoat siyosati, eksportni rag'batlantirish strategiyalari va maqsadli savdo
kelishuvlari kombinatsiyasi orqali Janubiy Koreya o‘zini urushdan vayron bo‘lgan
mamlakatdan elektronika, avtomobillar va kemasozlik bo‘yicha dunyodagi
yetakchi
eksportyorlardan
biriga
aylantirdi.
Hukumat
subsidiyalar,
soliq
imtiyozlari va infratuzilmani rivojlantirish orqali strategik tarmoqlarning o‘sishini
qo‘llab-quvvatlashda muhim rol o‘ynadi. Savdo siyosatiga bunday proaktiv
yondashuv Janubiy Koreyaga barqaror iqtisodiy rivojlanishga erishish va jahon
savdosida asosiy o‘yinchiga aylanishga yordam berdi. Xulosa qilib aytganda,
savdo siyosatini muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun strategik rejalashtirish,
maqsadli aralashuvlar va qulay ishbilarmonlik muhiti uyg'unligini talab qiladi.
12
Singapur va Janubiy Koreya kabi davlatlar iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish va
global
miqyosda
raqobatbardoshlikni
oshirishda
faol
savdo
siyosatining
afzalliklarini namoyish etdi.
3.O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI TADBIRKORLIK SUBYEKTLARIDA
EKSPORTGA YO‘NALTIRILGAN KORXONALAR ULUSHI
O‘zbekistonda tadbirkorlik sub’ektlarining bir necha turlari mavjud bo‘lib,
ular tadbirkorlik faoliyatini yo‘lga qo‘yishda ularni tanlashlari mumkin.
Oʻzbekistonda xoʻjalik yurituvchi subʼyektlarning eng keng tarqalgan turlariga
yakka tartibdagi tadbirkorlik, shirkat, masʼuliyati cheklangan jamiyat, aksiyadorlik
jamiyati, vakolatxona kiradi. Har bir tadbirkorlik sub'ektining o‘ziga xos
xususiyatlari, afzalliklari va talablari mavjud, shuning uchun shaxslar qaysi turdagi
sub'ektlarning ehtiyojlari va maqsadlariga mos kelishini diqqat bilan ko‘rib
chiqishlari muhimdir. Yakka tartibdagi tadbirkorlik O‘zbekistonda tadbirkorlik
sub’ektining eng oddiy shakli bo‘lib, bunda jismoniy shaxs tadbirkorlikning
yagona egasi va operatori hisoblanadi. Ushbu turdagi tashkilotni tashkil etish va
boshqarish oson, lekin egasi biznesning barcha qarzlari va majburiyatlari uchun
shaxsan javobgardir. Oʻzbekistonda xoʻjalik yurituvchi subʼyektlarning yana bir
keng tarqalgan shakli sheriklik boʻlib, u yerda ikki yoki undan ortiq shaxslar
biznesning foyda va zararlarini boʻlishish uchun birlashadilar.
Mamlakatimiz mstaqillikka erishgandan so‘ng kichik biznes va xususiy
tadbirkorlik juda katta e’tibor qaratilmoqda. Buning isboti o‘laroq eksport
salohiyatini yildan yilga oshishini ko‘rishimiz mumkin. (1-rasm)
2010-yilda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning eksport salohiyati
13.7%ni tashkil etgan hamda yildan yilga o‘sish tendentsiyasini ko‘rsatmoqda.
2015-yilga kelib bu ko‘rsatkich 27%ga yetdi hamda barqaror oshdi. 2022-yilda esa
kichik tadbirkorlik subyektlarining eksport ulushi eng yuqori ko‘rsatkichni
namoyish qildi (29.6%) va so‘nggi yilda esa bu sohaning ushbu salohiyati 29 % ga
tushib qolishining asosiy sababi YaIMning jadal o‘sishidir.
13
Mas'uliyati cheklangan jamiyatlar egalarining javobgarligini biznesga
kiritgan investitsiyalari miqdori bilan cheklash orqali ularni himoya qilish
darajasini ta'minlaydi
1-rasm. Kichik tadbirkorlik subyektlarining jami mahsulot (ishlar,
xizmatlar) eksportidagi ulushi (foizda, %)6
Mas'uliyati cheklangan jamiyatlar egalarining javobgarligini biznesga
kiritgan investitsiyalari miqdori bilan cheklash orqali ularni himoya qilish
darajasini ta'minlaydi. Aksiyadorlik jamiyatlari Oʻzbekistonda ancha murakkab
xoʻjalik yurituvchi subʼyektlar boʻlib, u yerda mulkchilik ochiq sotilishi mumkin
boʻlgan aktsiyalardan iborat. Ushbu turdagi tashkilot ko‘pincha bir nechta egalari
va investorlari bo‘lgan yirik korxonalar uchun ishlatiladi. Oʻzbekistonda xoʻjalik
yurituvchi subʼyektlarning yana bir turi boʻlib, xorijiy kompaniyalar tomonidan
mamlakatda tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish uchun vakolatxonalar tashkil
etiladi. Bu idoralar alohida yuridik shaxsga ega emas va ular shug‘ullanishi
mumkin bo‘lgan faoliyat turlari bilan chegaralangan. Umuman olganda,
O‘zbekistonda tadbirkorlik sub’ektlarining har xil turlarini tushunish mamlakatda
tadbirkorlik faoliyatini boshlamoqchi bo‘lgan jismoniy shaxslar uchun zarur.
6
O‘zbekiston respublikasi prezidenti huzuridagi statistika agentligi ma’lumotlari asosida muallif tomonidan
tuzilgan.
14
Oʻzbekistonda xoʻjalik yurituvchi subʼyektlarning eng keng tarqalgan
turlariga yakka tartibdagi tadbirkorlar, shirkatlar, masʼuliyati cheklangan
jamiyatlar (MChJ) va aksiyadorlik jamiyatlari kiradi. Har bir tadbirkorlik
sub'ektining o‘ziga xos afzalliklari va kamchiliklari mavjud bo‘lib, sub'ektni
tanlash biznesning hajmi va tabiati, mulkdorlar soni va javobgarlikni himoya qilish
darajasi kabi omillarga bog'liq bo‘ladi. Yakka tartibdagi tadbirkorlik –
O‘zbekistonda tadbirkorlik sub’ektining eng oddiy shakli bo‘lib, bu yerda
tadbirkorlik faoliyati bir shaxs tomonidan amalga oshiriladi. Ushbu turdagi
tashkilotni tashkil etish va saqlash oson, lekin egasi barcha biznes qarzlari va
majburiyatlari uchun shaxsan javobgardir.7
Boshqa tomondan, sheriklik biznes uchun egalik va mas'uliyatni baham
ko‘radigan ikki yoki undan ortiq shaxslarni o‘z ichiga oladi. Sheriklik barcha
sheriklar foyda va zararda teng ulush oladigan to‘liq shirkat yoki ba'zi sheriklar
mas'uliyati
cheklangan
kommandit
shirkat
bo‘lishi
mumkin.
Mas'uliyati
cheklangan jamiyatlar (MChJ) O‘zbekistonda kichik va o‘rta biznes vakillari
uchun mashhur tanlovdir. MChJlar egalari uchun cheklangan javobgarlik
himoyasini ta'minlaydi, ya'ni ularning shaxsiy aktivlari biznes qarzlari va
majburiyatlaridan himoyalangan. Aksiyadorlik jamiyatlari, aksincha, bir nechta
aktsiyadorlarga ega bo‘lgan yirik korxonalar uchun ko‘proq mos keladi.
Aksiyadorlik jamiyatlari investorlarga aktsiyalarni chiqaradi, bu esa mulk huquqini
oson o‘tkazish va ommaviy takliflar orqali o‘sish potentsialini ta'minlaydi.
Oʻzbekistonda tadbirkorlik subʼyektlarining turli turlarini tushunish mamlakatda
oʻz biznesini yoʻlga qoʻymoqchi boʻlgan tadbirkorlar uchun juda muhim va toʻgʻri
korxonani tanlash biznesning muvaffaqiyati va rivojlanishi uchun uzoq muddatli
taʼsir koʻrsatishi mumkin.
Yakka tartibdagi tadbirkorlik - bu bir shaxsga tegishli bo‘lgan va
boshqaradigan biznes bo‘lib, uni biznes tuzilmasining eng oddiy va eng keng
7
Qosimova M.S., Xodiyev B.Y., Samadov A.N., Muxitdinova U.S. Kichik biznesni boshqarish. O‘quv qo’llanma.- T.:
O’qituvchi, 2003
15
tarqalgan shakliga aylantiradi. Ushbu turdagi biznes egasiga biznesning barcha
jabhalarini, jumladan, qaror qabul qilish, foyda va majburiyatlarni to‘liq nazorat
qilish imkonini beradi. O‘zbekistonda yakka tartibdagi tadbirkorlikni tashkil etish
oddiy jarayon bo‘lib, mahalliy soliq organlarida ro‘yxatdan o‘tish va tadbirkorlik
faoliyati uchun litsenziya olishdan iborat. O‘zbekistondagi yakka tartibdagi
tadbirkorlikning asosiy afzalliklaridan biri bu o‘rnatishning qulayligi va past
operatsion xarajatlaridir. Biznesning yagona egasi sifatida murakkab huquqiy
tartib-qoidalardan o‘tish yoki yuqori ro‘yxatga olish to‘lovlarini to‘lashning hojati
yo‘q. Bu uni kichik biznes yoki mustaqil faoliyatni boshlamoqchi bo‘lgan shaxslar
uchun jozibador variantga aylantiradi. Bundan tashqari, egasi biznesni to‘liq
nazorat qiladi va sheriklar yoki aktsiyadorlar bilan maslahatlashmasdan tezda qaror
qabul qilishi mumkin. Biroq, O‘zbekistonda yakka tartibdagi tadbirkor sifatida
faoliyat yuritishning kamchiliklari ham bor.
Asosiy kamchiliklardan biri shundaki, egasi biznesning barcha qarzlari va
majburiyatlari uchun shaxsan javobgardir. Bu shuni anglatadiki, agar biznes qarzga
ega bo‘lsa yoki yuridik muammolarga duch kelsa, egasining shaxsiy aktivlari xavf
ostida bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, yakka tartibdagi tadbirkor yirik
tadbirkorlik sub'ektlari bilan solishtirganda moliyalashtirish va resurslardan
foydalanish imkoniyati cheklangan bo‘lishi mumkin. Ushbu qiyinchiliklarga
qaramay, O‘zbekistonda ko‘plab shaxslar ushbu biznes tuzilmasi soddaligi va
moslashuvchanligi tufayli hanuzgacha yakka tartibdagi tadbirkor sifatida faoliyat
yuritishni afzal ko‘rmoqda.
O‘zbekistonda sheriklik xo‘jalik yurituvchi subyektning umumiy shakli
bo‘lib, ikki yoki undan ortiq shaxslarning biznes yuritish uchun birlashishiga
imkon beradi. O‘zbekistonda sheriklikning ikki asosiy turi mavjud: to‘liq sheriklik
va komandit shirkat. To‘liq shirkatda barcha sheriklar biznesning qarzlari va
majburiyatlari uchun teng darajada javobgardirlar. Bu shuni anglatadiki, agar
biznes biron bir majburiyatga ega bo‘lsa, har bir sherik ular uchun shaxsan
javobgardir. Boshqa tomondan, kommandit shirkatda sheriklarning ikki turi
16
mavjud: to‘liq sheriklar va cheklangan sheriklar. To‘liq sheriklar cheksiz
javobgarlikka ega, kommandit sheriklarning javobgarligi esa biznesga kiritgan
mablag'lari miqdori bilan cheklangan.
O‘zbekistonda shirkatlar O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi,
shuningdek, boshqa tegishli qonunlar va me’yoriy hujjatlar bilan tartibga solinadi.
Hamkorlik o‘rnatish uchun sheriklar biznesni tegishli organlarda ro‘yxatdan
o‘tkazishlari va barcha zarur qonuniy talablarga rioya qilishlari kerak. Hamkorlik
har bir sherikning huquq va majburiyatlarini, shuningdek, foydani taqsimlash
bo‘yicha kelishuvlarni ko‘rsatadigan sheriklik shartnomasiga ega bo‘lishi kerak.
Bundan tashqari, sheriklik to‘g'ri moliyaviy hisobotlarni yuritishi va soliq
organlariga muntazam hisobotlarni taqdim etishi shart.
O‘zbekistondagi hamkorlikning asosiy afzalliklaridan biri bu shakllanish
qulayligi va boshqaruvning moslashuvchanligidir. Hamkorlik aktsiyadorlik
jamiyatlari kabi qat'iy korporativ boshqaruv talablariga rioya qilishi shart emas, bu
ularni kichik biznes va oilaviy korxonalar uchun mashhur tanlovga aylantiradi.
Bundan tashqari, hamkorlik qarorlar va resurslarni birgalikda qabul qilish imkonini
beradi, bu esa xavflarni kamaytirishga va biznesning umumiy muvaffaqiyatini
yaxshilashga yordam beradi. Biroq, sheriklar mumkin bo‘lgan xavflardan xabardor
bo‘lishlari kerak, chunki sheriklik biznesning qarzlari va majburiyatlari uchun
shaxsiy
javobgarlik
xavfini
o‘z
zimmasiga
oladi.
Umuman
olganda,
O‘zbekistondagi hamkorliklar moslashuvchan va samarali tarzda hamkorlik qilish
va resurslarni almashish istagida bo‘lgan tadbirkorlar uchun qulay biznes
tuzilmasini taklif etadi.8
Oʻzbekistonda xoʻjalik yurituvchi subʼyektlarning keng tarqalgan turlaridan
biri
masʼuliyati
cheklangan
jamiyat
(MChJ)
hisoblanadi.
MChJ
-
bu
korporatsiyaning javobgarligini himoya qilishni sheriklikning moslashuvchanligi
va soliq imtiyozlari bilan birlashtirgan huquqiy tuzilma. O‘zbekistonda MChJning
jismoniy yoki yuridik shaxs bo‘lishi mumkin bo‘lgan kamida bitta ta’sischisi
8
Samadov A.N. “Kichik biznesni boshqarish” fanidan ma’ruzalar matni. T.: TDIU, 2005
17
bo‘lishi shart. MChJ ta'sischilari kompaniyaning qarzlari va majburiyatlari
bo‘yicha shaxsan javobgar emaslar, ya'ni biznes muvaffaqiyatsizlikka uchragan
taqdirda ularning shaxsiy aktivlari himoya qilinadi. O‘zbekistonda MChJni tashkil
etishning asosiy afzalliklaridan biri bu shakllanish va faoliyat yuritishning
qulayligidir. MChJni tashkil etish jarayoni nisbatan sodda va tushunarli bo‘lib,
kamida bitta ta'sischi, ro‘yxatdan o‘tgan manzil va ustav kapitaliga hissa
qo‘shishni talab qiladi.
Bundan tashqari, O‘zbekistondagi MChJga 12 foizlik yagona soliq stavkasi
solinadi, bu boshqa turdagi tadbirkorlik subyektlari uchun soliq stavkalaridan
pastdir. Bu MChJni O‘zbekistonda biznes boshlamoqchi bo‘lgan tadbirkorlar
uchun jozibador variantga aylantiradi. O‘zbekistondagi MChJning yana bir muhim
xususiyati boshqaruv tuzilmasi bo‘yicha taklif etuvchi moslashuvchanligidir.
Direktorlar kengashi va aktsiyadorlarni talab qiladigan aktsiyadorlik jamiyatidan
farqli o‘laroq, MChJni uning ta'sischilari yoki tayinlangan menejerlar boshqarishi
mumkin. Bu kompaniya ta'sischilariga ko‘proq nazorat qilish va qaror qabul qilish
huquqini beradi. Bundan tashqari, O‘zbekistondagi MChJ cheksiz miqdordagi
ta'sischilarga ega bo‘lishi mumkin, bu esa uni kengaytirish va rivojlanishni istagan
kichik va o‘rta biznes uchun ideal tanlov qiladi.
Aksiyadorlik jamiyati (AJ) Oʻzbekistonda keng tarqalgan xoʻjalik yurituvchi
subyekt boʻlib, bir nechta aktsiyadorlarga ega yirik korxonalarni birlashtirish
imkonini beradi. AJda jamiyat kapitali aktsiyalarga bo‘linadi, ular aktsiyadorlar
o‘rtasida erkin o‘tkaziladi. Ushbu turdagi tadbirkorlik sub'ekti o‘z aktsiyadorlariga
cheklangan javobgarlikni himoya qiladi, ya'ni ular faqat kompaniyaga qo‘ygan
mablag'lari uchun javobgar bo‘ladilar. O‘zbekistonda aksiyadorlik jamiyatlari
faoliyatini “Aksiyadorlik jamiyatlari to‘g‘risida”gi qonun tartibga solib, ularni
tashkil etish va faoliyat yuritish qoidalari va talablarini belgilaydi. O‘zbekistondagi
aksiyadorlik jamiyatining asosiy xususiyatlaridan biri uning jamiyatga aktsiyalarni
chiqarish yo‘li bilan kapital jalb qilish qobiliyatidir. Bu AJlarga ko‘plab
investorlarni jalb qilish va kengaytirish va investitsiyalar uchun katta mablag'larni
18
jalb qilish imkonini beradi. AJ aktsiyadorlari kompaniyaning muhim qarorlari,
masalan, direktorlarni tayinlash va moliyaviy hisobotlarni tasdiqlash bo‘yicha ovoz
berish huquqiga ega.
AJni boshqarish odatda aktsiyadorlar tomonidan saylanadigan va kompaniya
nomidan strategik qarorlar qabul qilish uchun mas'ul bo‘lgan direktorlar kengashi
tomonidan amalga oshiriladi. O‘zbekistonda aksiyadorlik jamiyatlari shaffoflik va
hisobdorlikni ta’minlash uchun hisobot berish va oshkor qilish bo‘yicha qat’iy
talablarga bo‘ysunadi. Ular yillik moliyaviy hisobotlarni tayyorlashlari va e'lon
qilishlari, shuningdek, kompaniya faoliyatini muhokama qilish va muhim qarorlar
qabul
qilish
uchun
aktsiyadorlarning
muntazam
umumiy
yig'ilishlarini
o‘tkazishlari kerak. Bundan tashqari, AJlar O‘zbekistondagi o‘z faoliyatini tartibga
soluvchi soliq va boshqa qonun hujjatlariga rioya qilishlari shart. Umuman
olganda, aksiyadorlik jamiyati O‘zbekistonda ko‘plab aktsiyadorlarga ega yirik
korxona tashkil qilmoqchi bo‘lgan tadbirkorlar uchun moslashuvchan va samarali
biznes tuzilmasini taklif etadi.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, O‘zbekistonda tadbirkorlik sub'ektlarining
turli turlarini tushunish mamlakatda biznes ochmoqchi bo‘lgan har bir kishi uchun
juda muhimdir. Tadbirkorlik sub'ektini tanlash biznes faoliyatining huquqiy,
moliyaviy va soliq oqibatlariga katta ta'sir ko‘rsatadi. Har bir turdagi sub'ektlarning
o‘ziga xos afzalliklari va kamchiliklari bor, shuning uchun qaror qabul qilishdan
oldin biznesning o‘ziga xos ehtiyojlari va maqsadlarini diqqat bilan ko‘rib chiqish
muhimdir. Bundan tashqari, yuridik va moliyaviy mutaxassislardan professional
maslahat olish tanlangan tadbirkorlik sub'ektining umumiy biznes strategiyasi va
maqsadlariga mos kelishini ta'minlashga yordam beradi.
Har qanday mamlakatda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning
iqtisoddagi oʻrni va roli ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot darajasiga bevosita taʼsir
qiladi. Oʻzbekiston iqtisodiyotida ham kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning
iqtisodiyot tarmoqlaridagi oʻrni sezilarli darajada. Buni sanoat, qishloq xoʻjaligi,
bandlar soni va aholi daromadlarida kuzatish mumkin (1-jadval).
19
Hozirgi davrda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik faoliyatlarining
rivojlanish natijasida ularning iqtisodiy sohalardagi koʻrsatkichlari ham bir necha
barobar oshmoqda. Roʻyxatdan oʻtgan korxona va tashkilotlar soni(Dehqon va
fermer xoʻjaliklarisiz, dona) 2019-yilga nisbatan 2023-yilda 1.7 marta, roʻyxatdan
oʻtgan kichik tadbirkorlik subyektlari soni (fermer va dehqon xoʻjaliklarisiz, dona)
1-Jadval.
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning iqtisodiyot tarmoqlaridagi asosiy
koʻrsatkichlari hajmi9
№
1.
2.
3.
4.
Koʻrsatkichlar
2019 y.
2020 y.
Roʻyxatdan oʻtgan korxona va
tashkilotlar soni(Dehqon va
394657 468942
fermer xoʻjaliklarisiz, dona)
Roʻyxatdan oʻtgan kichik
tadbirkotlik subyektleri
279891 341890
soni(fermer va dehqon
xoʻjaliklarisiz, dona)
Iqtisodiyotda jami bandlar
18949 19158,2
soni (ming kishi)
Kichik biznesda bandlar
10318,9 9865,7
soni (ming kishi)
2021 y.
2022 y.
2023 y.
551636
602344
673397
417244
467096
503804
19334,9
19517,5
20095,5
10080,6
10131,1
10278,9
Manba:
1.8 marta, iqtisodiyotda jami bandlar soni (ming kishi) 1.1 marta oshganini
koʻrishimiz mumkin.Kichik biznesda bandlar soni 2019-yilda 10318.9 ming
kishini tashkil qilgan, ammo Covid-19 sababli bu koʻrsatkich tushgan va 2020yilda
9865.7 ming kishiga yetgan. Soʻnggi yillarda bandlar soni yana oʻsish
surʼatlarini koʻrsatdi va 2023-yilda 10278.9 ming kishiga yetdi.
Qolaversa, O‘zbekistonda ishbilarmonlik muhiti doimiy ravishda rivojlanib
bormoqda, xorijiy investitsiyalar va tadbirkorlikni rivojlantirishga qaratilgan yangi
qonun va me’yoriy hujjatlar joriy etilmoqda. Shunday qilib, biznes egalari tanlagan
9
1.
Mambetjanov Q.Q., Sarmanov A.A. Oʻzbekistonda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sektorining
rivojlanish tendentsiyalari // Экономика и финансы (Узбекистан). 2023. №9 (169).
20
tadbirkorlik sub'ektiga ta'sir qilishi mumkin bo‘lgan har qanday o‘zgarishlar haqida
xabardor bo‘lishlari muhimdir.
O‘zbekiston biznes landshaftidagi so‘nggi yangiliklardan xabardor bo‘lish
orqali biznes egalari barcha qonuniy talablarga rioya etilishini ta’minlashi va
yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan har qanday yangi imkoniyatlardan foydalanishi
mumkin. Umuman olganda, O‘zbekistonda to‘g'ri tadbirkorlik sub'ektini tanlash
mamlakatda muvaffaqiyatli biznesni boshlash va yuritish jarayonida hal qiluvchi
qadamdir. Har bir turdagi sub'ektning ijobiy va salbiy tomonlarini sinchkovlik
bilan ko‘rib chiqish va kerak bo‘lganda professional maslahat olish orqali biznes
egalari o‘z bizneslarini uzoq muddatli muvaffaqiyatga yo‘naltiradigan asosli
qarorlar qabul qilishlari mumkin. To‘g'ri bilim va yo‘l-yo‘riqbilan O‘zbekiston
biznes muhitining murakkabliklarida harakat qilishn osonlashtirishva boshqarish
mumkin.
4.KICHIK VA XUSUSIY TADBIRKORLIKNING O‘ZBEKISTON
IQTISODIYOTIDAGI TUTGAN O‘RNI
O‘zbekistonning iqtisodiy landshafti qishloq xo‘jaligi va tabiiy resurslarga
katta tayanishi bilan ajralib turadi. Mamlakat jahondagi eng yirik paxta
yetishtiruvchi davlatlardan biri bo‘lib, mamlakat yalpi ichki mahsulotining
salmoqli qismi sanoat hissasiga to‘g‘ri keladi. O‘zbekistonda paxtadan tashqari
tabiiy gaz, oltin va uranning ham katta zahiralari mavjud bo‘lib, ular iqtisodiy
mahsulot ishlab chiqarishga yordam beradi. Biroq, mamlakat iqtisodiyoti kuchli
markazlashtirilgan va davlat tomonidan nazorat qilinadi, bu esa mamlakatda
faoliyat yuritmoqchi bo‘lgan korxonalar uchun qiyinchiliklar tug'dirishi mumkin.
O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi va tabiiy resurslarga tayanganiga qaramay, so‘nggi
yillarda iqtisodiyotini diversifikatsiya qilishga harakat qilmoqda. Hukumat xorijiy
sarmoyalarni jalb qilish va xususiy sektorni rivojlantirishga ko‘maklashishga
qaratilgan qator iqtisodiy islohotlarni amalga oshirdi. Bu toʻqimachilik,
avtomobilsozlik, oziq-ovqat mahsulotlarini qayta ishlash kabi tarmoqlarning
oʻsishiga olib keldi. Bundan tashqari, mamlakat savdo va investitsiyalarni
21
osonlashtirish uchun infratuzilma va transport tarmoqlarini yaxshilash ustida
ishlamoqda.
Shu oʻrinda taʼkidlash joizki, YaIM davlatning haqiqiy qudratini
koʻrsatadigan makroiqtisodiy koʻrsatkich hisoblanadi. Soʻnggi yillarda kichik
biznes
va
xususiy
tadbirkorlikning
YaIMdagi
ulushi
muntazam oshish
tendensiyasiga ega boʻldi va oxirgi 5 yilda past darajada tushmoqda (2-rasm).
2-rasm. 2000-2023 yillardagi kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning
YaIM dagi ulushi foizda (%)10
2000-yilda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sohasining YaIM dagi ulushi
31.0% ni tashkil qilgan boʻlsa, 2005-yilga kelib bu koʻrsatkich 38.2% ga, 2010yilda 60.8%ga, 2015-yilda 64.6% ga, 2020-yilda 54.8% ga va 2023-yilda esa
51.2% ga yetgan. Yillar davomida olib qaraydigan boʻlsak oshish tendensiyasi
kuzatilyapti, ammo 2016-yildan keyin past darajada boʻlsa ham pasayish
tendensiyasi kuzatildi. Soʻnggi yillarda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning
YaIM dagi ulushini kamayishining asosiy sababi YaIM hajmining oshishligi bilan
bogʻliq. Masalan, 2019-yilda YaIM hajmi 532 712,5 mlrd soʻmni tashkil qilgan
10
7.
Mambetjanov Q.Q., Sarmanov A.A. Oʻzbekistonda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sektorining
rivojlanish tendentsiyalari // Экономика и финансы (Узбекистан). 2023. №9 (169).
22
boʻlsa, 2023-yilda 1 066 569,0 mlrd soʻmga yetdi, bu oʻz navbatida kichik biznes
va xususiy tadbirkorlikning ulushini pasayishiga toʻgʻri keladi. Bundan shuni
aniqlasak boʻladiki, 2019-yilda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik faoliyati
298 319 mrld. soʻm (56%), 2023-yilda esa
555 682.4 mlrd. soʻmni (51.2%)
tashkil qilgan.11
So‘nggi yillarda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikka e’tibor juda
oshmoqda, shu sababli ularga keng imkoniyatlar ham yaratilmoqda. Masalan,
eksport salohiyatini oshirish maqsadida, imtiyozlar ajratish va transport sarf
xarajatlarini qoplab berishgacha. Kichik tadbirkorlik subyektlarining mahsulot
(ishlar,xizmatlar) eksporti hajmini yildan yilga o‘sish trendini namoyon qilayotgani
ham bejiz emas.(3-rasm)
3-rasm. Kichik tadbirkorlik subyektlarining mahsulot(ishlar,xizmatlar)
eksporti hajmi (mln.dollar)12
Rasm ma’lumotlari asosida shuni ta’kidalshimiz mumkinki, 2010-yilda
1782.8 mln. dollarni tashkil etgan bo‘lsa 2015-yilga kelib bu ko‘rsatkich 3377,7
11
https://stat.uz/uz/rasmiy-statistika/national-accounts-2
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi statistika agentligi maʼlumotlari asosida muallif tomonidan
tuzilgan.
12
23
mln. dollarni tashkil qilgan. Yildan yilga oshish natijasida esa 2023-yilda 7092,1
mln. dollarni namoyish qilib, eng yuqori cho‘qqiga chiqqan.
O‘zbekiston o‘z iqtisodiyotini diversifikatsiya qilishda muvaffaqiyatga
erishgan bo‘lsa-da, muammolar hamon mavjud. Mamlakat iqtisodiyoti hali ham
xomashyo eksportiga qattiq bog'liq bo‘lib, bu uni jahon xomashyosi narxlarining
o‘zgarishiga zaif qoldirishi mumkin. Bundan tashqari, hukumatning iqtisod ustidan
qattiq nazorati mamlakatda faoliyat yuritmoqchi bo‘lgan korxonalar uchun
to‘siqlar yaratishi mumkin. Ushbu qiyinchiliklarga qaramay, O‘zbekiston
iqtisodiyoti so‘nggi yillarda barqarorlikni namoyon etdi, YaIM har yili o‘rtacha 5
foiz atrofida o‘sdi. Iqtisodiyotini isloh qilish va diversifikatsiya qilish bo‘yicha
doimiy sa’yharakatlar tufayli O‘zbekiston jahon bozorida yanada dinamik va
raqobatbardosh o‘yinchiga aylanish salohiyatiga ega.13
Kichik tadbirkorlik ish o‘rinlari yaratish va iqtisodiy o‘sishda muhim rol
o‘ynaydi. Alohida shaxslar o‘z bizneslarini boshlash tashabbusini ko‘rsatsa, ular
nafaqat o‘zlari, balki jamiyatdagi boshqalar uchun ham ish o‘rinlarini yaratadilar.
Kichik biznes ko‘pincha iqtisodiyotning tayanchi hisoblanadi, chunki ko‘plab
mamlakatlarda yangi ish o‘rinlari yaratilishining muhim qismi ular hissasiga to‘g'ri
keladi. Tadbirkorlar kichik biznesni yo‘lga qo‘yish orqali nafaqat mahalliy
iqtisodiyotga hissa qo‘shmoqda, balki ishsizlik darajasini pasaytirish va iqtisodiy
o‘sishni rag‘batlantirishga ham xizmat qilmoqda. Bundan tashqari, kichik
tadbirkorlik mehnat bozorida innovatsiyalar va xilma-xillikka olib kelishi mumkin.
Kichik
korxonalar
ko‘pincha
yirik
korporatsiyalarga
qaraganda
ancha
moslashuvchan va tezkor bo‘lib, ularga bozordagi o‘zgarishlarga tezda moslashish
va yangi mahsulot yoki xizmatlarni joriy etish imkonini beradi. Ushbu innovatsiya
rivojlanayotgan tarmoqlarda yangi ish o‘rinlarini yaratishi va raqobatni
kuchaytirishi, pirovardida iste'molchilarga foyda keltirishi mumkin.
Bundan tashqari, kichik korxonalar kirish darajasidagi lavozimlardan tortib
ixtisoslashgan rollarga qadar turli xil ish imkoniyatlarini taqdim etishi mumkin,
13
Abdullayev A. Kichik biznesni boshqarish. T. 2003
24
turli ko‘nikma va tajribaga ega bo‘lgan shaxslarga xizmat ko‘rsatishi mumkin.
Bundan tashqari, kichik tadbirkorlik iste'mol xarajatlarini ko‘paytirish va
multiplikator effektini yaratish orqali iqtisodiyotga to‘lqinli ta'sir ko‘rsatishi
mumkin. Kichik korxonalar xodimlarni yollaganda, bu shaxslar mahalliy
iqtisodiyotga sarflash, boshqa korxonalarni qo‘llab-quvvatlash va iqtisodiy o‘sish
tsiklini yaratish uchun ko‘proq daromadga ega bo‘ladilar. Iqtisodiy faollikning
oshishi investitsiyalarning yuqori darajasiga, yangi ish o‘rinlari yaratilishiga va
jamiyatda umumiy farovonlikka olib kelishi mumkin. Shu tariqa, kichik
tadbirkorlik nafaqat ish o‘rinlarini yaratish, balki iqtisodiyotning umumiy
salomatligi va barqarorligiga ham hissa qo‘shadi.
Yalpi ichki mahsulot (YaIM) o‘sishi iqtisodiyot salomatligining asosiy
ko‘rsatkichidir. U ma'lum bir vaqt oralig'ida mamlakatda ishlab chiqarilgan barcha
tovarlar va xizmatlarning umumiy qiymatini o‘lchaydi. YaIM o‘sib borayotganida,
bu iqtisodiyot kengayib borayotganidan va korxonalar ko‘proq ish o‘rinlari
yaratilayotganidan dalolat beradi, bu esa iste'mol xarajatlari va umumiy
farovonlikning oshishiga olib keladi. Kichik tadbirkorlik innovatsion mahsulotlar
va xizmatlarni yaratish, bandlik imkoniyatlarini yaratish va bozorda raqobatni
kuchaytirish orqali YaIM o‘sishiga hissa qo‘shishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Kichik biznes ko‘pincha iqtisodiyotning asosi hisoblanadi, chunki ular yalpi ichki
mahsulotning muhim qismini tashkil qiladi va iqtisodiy o‘sishda muhim rol
o‘ynaydi. Bu korxonalar odatda tezroq va bozor o‘zgarishlariga sezgir bo‘lib,
iste'molchilar talablari va tendentsiyalariga tezda moslashishga imkon beradi.
Kichik tadbirkorlikka sarmoya kiritish orqali hukumatlar yanada raqobatbardosh
va dinamik biznes muhitini yaratish orqali YaIM o‘sishini rag‘batlantirishlari
mumkin. Bu, o‘z navbatida, mehnat unumdorligi oshishiga, daromadlarning
oshishiga va umumiy iqtisodiy farovonlikka olib keladi.
Bundan tashqari, kichik tadbirkorlik ham mamlakat ichida daromad
taqsimotiga ijobiy ta'sir ko‘rsatishi mumkin. Jismoniy shaxslar uchun ish o‘rinlari
yaratish va daromad keltirish orqali kichik biznes qashshoqlik va tengsizlikni
25
kamaytirishga yordam beradi. Bu esa, o‘z navbatida, barqaror va barqaror
iqtisodiyotga olib kelishi mumkin, chunki boylikni yanada adolatli taqsimlash
iste’mol xarajatlari va iqtisodiyotga investitsiyalarning ko‘payishiga olib kelishi
mumkin.
Umuman
olganda,
kichik
tadbirkorlikni
qo‘llab-quvvatlash
va
rag'batlantirish YaIM o‘sishiga sezilarli ta'sir ko‘rsatishi va iqtisodiyotning
umumiy salomatligi va farovonligiga hissa qo‘shishi mumkin.
O‘zbekistonda
kichik
tadbirkorlar
mamlakatning
rivojlanayotgan
iqtisodiyotida o‘ziga xos muammolar va imkoniyatlar majmuasiga duch kelmoqda.
O‘zbekistondagi
kichik
tadbirkorlar
uchun
asosiy
muammolardan
biri
moliyalashtirishdan foydalanish imkoniyatining yo‘qligidir. Ko‘pgina banklar
kichik biznesni kreditlashda ikkilanib, tadbirkorlarga o‘z bizneslarini boshlash yoki
kengaytirish uchun zarur bo‘lgan kapitalni ta’minlashni qiyinlashtiradi. Bunday
moliyaviy resurslarning etishmasligi mamlakatda kichik biznesning rivojlanishi va
muvaffaqiyatiga to‘sqinlik qilishi mumkin.
Biroq O‘zbekistonda kichik tadbirkorlar uchun ham imkoniyatlar mavjud.
Hukumat
mamlakatimizda
ishbilarmonlik
muhitini
yaxshilash,
jumladan,
tadbirkorlik faoliyatini boshlash jarayonini soddalashtirish va byurokratik
to‘siqlarni kamaytirish bo‘yicha islohotlarni amalga oshirish bo‘yicha choratadbirlar ko‘rmoqda. Bu kichik tadbirkorlarning faoliyat yuritishi uchun yanada
qulay sharoitlar yaratib, ularga qog‘ozbozlikdan ko‘ra o‘z biznesini rivojlantirishga
e’tibor qaratish imkonini berdi. Qiyinchiliklarga qaramay, O‘zbekistondagi kichik
tadbirkorlar tovar va xizmatlarni iste’mol qilishga qiziqishi ortib borayotgan aholi
bilan o‘sib borayotgan bozorga kirish imkoniga ega. To‘g‘ri qo‘llab-quvvatlansa,
kichik tadbirkorlar ushbu talabdan foydalanib, o‘z biznesini rivojlantirishi va
mamlakat iqtisodiyoti rivojiga hissa qo‘shishi mumkin. Qiyinchiliklarni yengib,
mavjud imkoniyatlardan unumli foydalanib, O‘zbekistondagi kichik tadbirkorlar
mamlakatda innovatsiyalar va iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishda muhim rol
o‘ynashi mumkin.
26
5.KICHIK VA XUSUSIY BIZNESNING RIVOJIDA XORIJIY
DAVLATLAR TAJRIBASI
Xalqaro biznes muhitini shakllantirishda mamlakatning iqtisodiy sharoitlari
hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Bu shartlar inflyatsiya darajasi, valyuta kurslari, YaIM
o‘sishi, ishsizlik darajasi va hukumat siyosati kabi turli omillarni o‘z ichiga oladi.
Mamlakatning iqtisodiy sharoitlarini tushunish global miqyosda kengaymoqchi
bo‘lgan korxonalar uchun juda muhim, chunki u bozordagi potentsial xavf va
imkoniyatlarni baholashga yordam beradi. Inflyatsiya darajasi va valyuta kurslari
xalqaro biznes operatsiyalariga sezilarli ta'sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan asosiy
iqtisodiy ko‘rsatkichlardir. Yuqori inflyatsiya darajasi iste'molchilarning xarid
qobiliyatini pasaytirishi va ishlab chiqarish tannarxini oshirishi mumkin, valyuta
kurslarining o‘zgarishi esa eksport va importning raqobatbardoshligiga ta'sir qilishi
mumkin. Korxonalar ushbu iqtisodiy omillarni diqqat bilan kuzatib borishlari va
ularning ta'sirini yumshatish uchun strategiyalarni amalga oshirishlari kerak,
masalan, valyuta risklaridan himoyalanish yoki narx strategiyasini o‘zgartirish.
Hukumat siyosati ham mamlakatning iqtisodiy sharoitlarini shakllantirishda
hal qiluvchi rol o‘ynaydi va xalqaro biznes operatsiyalariga bevosita ta'sir
ko‘rsatishi mumkin. Soliq, savdo qoidalari, mehnat qonunlari va investitsiyalarni
rag'batlantirish bilan bog'liq siyosatlar tadbirkorlik faoliyatini osonlashtirishi yoki
to‘sqinlik
qilishi
mumkin.
Korxonalar
o‘zlari
faoliyat
yuritayotgan
mamlakatlarning tartibga solish muhiti haqida xabardor bo‘lishlari va muvofiqlikni
ta'minlash
va
xavflarni
minimallashtirish
uchun
o‘z
strategiyalarini
moslashtirishlari kerak. Umuman olganda, biznes uchun xalqaro ishbilarmonlik
muhitining murakkabliklarini yo‘lga qo‘yish va global bozorlarda muvaffaqiyatga
erishish uchun mamlakatning iqtisodiy sharoitlarini to‘liq tushunish juda
muhimdir.
Masalan: Qo‘shma Shtatlarda joylashgan ko‘p millatli kompaniya o‘z
faoliyatini Braziliyada kengaytirishni ko‘rib chiqmoqda. Qaror qabul qilishdan
oldin kompaniya Braziliyaning iqtisodiy sharoitlarini, jumladan, inflyatsiya
27
sur'atlari, valyuta kurslari, yalpi ichki mahsulotning o‘sishi va hukumat siyosatini
chuqur tahlil qiladi. Kompaniya yuqori inflyatsiya sur'atlari va o‘zgaruvchan
valyuta kurslari kabi omillarni hisobga oladi, bu esa uning ishlab chiqarish
xarajatlari va bozordagi raqobatbardoshligiga ta'sir qilishi mumkin. Ushbu tahlilga
asoslanib, kompaniya valyuta risklaridan himoya qilish strategiyalarini amalga
oshiradi va Braziliyadagi iqtisodiy sharoitlarni hisobga olgan holda narx
strategiyasini moslashtiradi.
Xitoyda joylashgan elektron tijorat biznesi Yevropa bozoriga chiqish
imkoniyatlarini o‘rganmoqda. Kompaniya Germaniya, Fransiya va Buyuk
Britaniya kabi Yevropaning turli davlatlarining iqtisodiy sharoitlari bo‘yicha
tadqiqotlar olib boradi. U ushbu mamlakatlardagi biznes faoliyatiga ta'sir
ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan soliqqa tortish, savdo qoidalari va investitsiyalarni
rag'batlantirish bo‘yicha hukumat siyosati kabi omillarni ko‘rib chiqadi.
Kompaniya har bir mamlakatning tartibga solish muhitiga muvofiqligini ta'minlash
va iqtisodiy beqarorlik bilan bog'liq xavflarni minimallashtirish uchun o‘z
strategiyalarini mos ravishda moslashtiradi.
Hindistonda joylashgan kichik biznes o‘z mahsulotlarini AQShga eksport
qilmoqchi. AQSh bozoriga kirishdan oldin kompaniya mamlakatning iqtisodiy
sharoitlarini, jumladan, ishsizlik darajasi, inflyatsiya darajasi, savdo va
investitsiyalar bo‘yicha hukumat siyosatini o‘rganadi. Kompaniya potentsial
xavflarni aniqlaydi, masalan, yuqori ishsizlik darajasi iste'mol xarajatlariga ta'sir
qiladi va ushbu xavflarni yumshatish uchun strategiyalarni amalga oshiradi,
masalan, maqsadli bozorini diversifikatsiya qilish yoki mahalliy distribyutorlar
bilan hamkorlik qilish. AQShning iqtisodiy sharoitlarini tushungan holda,
kompaniya
asosli
qarorlar
qabul
qilish
va
xalqaro
biznes
muhitining
murakkabliklarida harakat qilish imkoniyatiga ega.
Texnologiyaning rivojlanishi xalqaro biznes muhitini shakllantirishda hal
qiluvchi rol o‘ynaydi. Texnologiyaning jadal rivojlanishi bilan korxonalar endi
global miqyosda har qachongidan ham samaraliroq va samaraliroq ishlay oladilar.
28
Internet va smartfonlar kabi aloqa texnologiyalaridagi yutuqlar kompaniyalarga
butun dunyo bo‘ylab mijozlar va hamkorlar bilan bog'lanishni osonlashtirdi. Bu
tadbirkorlik subyektlariga o‘z faoliyatini kengaytirish va yangi bozorlarga chiqish
uchun yangi imkoniyatlar ochdi. Bundan tashqari, texnologiya yutuqlari
kompaniyalarning o‘z operatsiyalarini amalga oshirish usullarini ham inqilob qildi.
Avtomatlashtirish, sun'iy intellekt va ma'lumotlar tahlilidan foydalanish
korxonalarga o‘z jarayonlarini soddalashtirish, samaradorlikni oshirish va yanada
oqilona qarorlar qabul qilish imkonini berdi. Bu kompaniyalarga xarajatlarni
kamaytirish, tezlik va aniqlikni oshirish hamda xalqaro bozorda raqobatchilardan
oldinda turishga yordam berdi. Bundan tashqari, texnologiya elektron tijorat va
onlayn tranzaktsiyalarning o‘sishiga yordam berdi, bu esa korxonalarga o‘z
mahsulotlari
va
xizmatlarini
butun
dunyo
bo‘ylab
mijozlarga
sotishni
osonlashtirdi. Xulosa qilib aytganda, texnologiya yutuqlari xalqaro biznes muhitini
o‘zgartirib, uni har qachongidan ham bir-biriga bog'langan va dinamikroq qildi.
O‘z faoliyatida texnologiyani qo‘llaydigan va undan foydalanadigan kompaniyalar
raqobatbardosh bo‘lib, jahon bozorida muvaffaqiyat qozona oladi. O‘zgaruvchan
landshaftga moslashish va texnologiya xalqaro biznes maydonida taqdim etayotgan
imkoniyatlardan foydalanish uchun korxonalar uchun eng so‘nggi texnologik
tendentsiyalar va innovatsiyalardan xabardor bo‘lish juda muhimdir.
Globallashuv butun dunyodagi kompaniyalarning biznes operatsiyalariga
chuqur ta'sir ko‘rsatdi. Globallashuvning biznes operatsiyalariga asosiy ta'siridan
biri bu bozorlarning o‘zaro bog'liqligini oshirishdir. Savdo va sarmoyaviy to‘siqlar
kamaygani sababli, kompaniyalar endi har qachongidan ham raqobatbardosh
global bozorga chiqish imkoniyatiga ega. Bu global muhitda raqobatbardosh
bo‘lish va rivojlanish uchun korxonalarni yangi faoliyat usullariga moslashishga
majbur qildi. Globallashuvning biznes operatsiyalariga yana bir ta'siri - bu
kompaniyalarning ko‘proq madaniyatli va sezgir bo‘lishi kerak. Kompaniyalar
butun dunyo bo‘ylab yangi bozorlarni kengaytirar ekan, ular turli madaniy
me'yorlar, tillar va biznes amaliyotlarida harakat qila olishlari kerak. Bu
29
korxonalardan o‘z xodimlari uchun madaniyatlararo treningga sarmoya kiritishni
va global bozorning xilma-xilligini hisobga olgan holda strategiyalarni ishlab
chiqishni talab qiladi. Aks holda, tushunmovchilik, noto‘g'ri muloqot va oxiroqibat biznes imkoniyatlarini yo‘qotishi mumkin.
Bundan tashqari, globallashuv global iqtisodiyotda bozor ulushi uchun
kurashayotgan kompaniyalar o‘rtasida raqobatning kuchayishiga olib keldi.
Dunyoning turli burchaklaridan bozorga ko‘proq o‘yinchilar kirib kelayotgani
sababli, korxonalar mijozlarni jalb qilish va ushlab turish uchun doimiy ravishda
yangilik kiritishlari va raqobatchilardan ajralib turishlari kerak. Bu mahsulot sifati,
mijozlarga xizmat ko‘rsatish va umumiy mijozlar tajribasiga ko‘proq e'tibor
qaratishga olib keldi, chunki kompaniyalar tobora olomon bozorda ajralib turishga
intilmoqda. Umuman olganda, globallashuvning biznes operatsiyalariga ta'siri
kompaniyalarning ishlash usullarini o‘zgartirdi va ularni tez o‘zgaruvchan global
biznes muhitiga moslashishga majbur qildi.
6.KICHIK VA XUSUSIY TADBIRKORLIKNI RIVOJLANISHI
MAMLAKAT EKSPORT SALOHIYATINI OSHIRISHNING USTUVOR
YO‘NALISHI SIFATIDA
Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlarini qo‘llab-quvvatlashda davlat
siyosati va imtiyozlari muhim o‘rin tutadi. Ushbu siyosatlar biznesning o‘sishi va
rivojlanishi uchun, ayniqsa, endigina boshlayotgan yoki kichikroq miqyosda
ishlayotganlar uchun qulay muhit yaratish uchun mo‘ljallangan. Kichik
tadbirkorlarni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlashning keng tarqalgan turlaridan
biri bu grantlar yoki past foizli kreditlar ko‘rinishidagi moliyaviy yordamdir.
Ushbu dasturlar tadbirkorlarga o‘z biznesini ochish yoki kengaytirish uchun zarur
bo‘lgan kapitalga ortiqcha qarz olmasdan foydalanishda yordam beradi. Moliyaviy
yordamdan tashqari, davlat siyosati va imtiyozlari kichik va xususiy tadbirkorlar
uchun soliq imtiyozlari yoki imtiyozlar shaklida ham bo‘lishi mumkin.14
14
Shodmonov Sh.Sh., Alimov R.X., Jo’rayev T.T. Iqtisodiyot nazariyasi. T.: “Moliya” 2007.
30
Ushbu imtiyozlar korxonalarning moliyaviy yukini kamaytirishga yordam
beradi, bu ularga o‘z jamg'armalarini o‘z faoliyatiga qaytarish yoki ko‘proq
xodimlarni yollash imkonini beradi. Kichik biznes uchun yanada qulay soliq
muhitini yaratish orqali hukumatlar tadbirkorlikni rag'batlantirishi va mahalliy
darajada iqtisodiy o‘sishni rag'batlantirishi mumkin. Ushbu siyosatlar, shuningdek,
kichik biznes uchun o‘yin maydonini tenglashtirishga yordam beradi va ularga
yirik korporatsiyalar bilan yanada samarali raqobatlashish imkonini beradi. Bundan
tashqari, davlat siyosati kichik va xususiy tadbirkorlarni tartibga soluvchi qo‘llabquvvatlashni ham ta'minlashi mumkin. Bu litsenziyalash va ruxsat berish
jarayonlarini
soddalashtirish,
byurokratik
qog'ozbozlikni
kamaytirish
va
muvofiqlik talablariga yordam berishni o‘z ichiga olishi mumkin.
Hukumatlar
tartibga
soluvchi
landshaftni
soddalashtirish
orqali
tadbirkorlarga biznesni boshlash va yuritishning huquqiy murakkabliklarini hal
qilishni osonlashtirishi mumkin. Bu qo‘llab-quvvatlash kichik biznesga qimmatga
tushadigan xatolardan qochishga va o‘zlari eng yaxshi qiladigan narsaga –
iqtisodiy o‘sishni va yangi ish o‘rinlarini yaratishga yordam beruvchi innovatsion
mahsulotlar va xizmatlarni yaratishga e’tibor qaratishga yordam beradi.
Hukumat tomonidan qo‘llab-quvvatlanadigan tadbirkorlik dasturlari va
tashabbuslari mamlakatda innovatsiyalar va iqtisodiy o‘sishni rag'batlantirishda hal
qiluvchi rol o‘ynaydi. Ushbu dasturlar intiluvchan tadbirkorlarga o‘z g'oyalarini
muvaffaqiyatli biznesga aylantirishga yordam berish uchun zarur resurslar, qo‘llabquvvatlash va yo‘l-yo‘riqlar bilan ta'minlash uchun mo‘ljallangan. Davlat
tomonidan tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlashning asosiy usullaridan biri bu
moliyalashtirish va grantlardir.
Ushbu dasturlar tadbirkorlarni tajribali biznes rahbarlari bilan bog'laydi, ular
qimmatli maslahatlar, yo‘l-yo‘riqlar va biznesni boshlash va rivojlantirish
muammolarini hal qilishda yordam berishadi. Tadbirkorlar va soha mutaxassislari
o‘rtasidagi
munosabatlarni
rivojlantirish
orqali
hukumat
hamkorlik
va
innovatsiyalarni rag'batlantiradigan qo‘llab-quvvatlovchi ekotizimni yaratishga
31
yordam beradi. Ushbu murabbiylik dasturlari, shuningdek, tadbirkorlarga keng
tarqalgan tuzoq va xatolardan qochishga yordam beradi va ularning uzoq muddatda
muvaffaqiyatga erishish imkoniyatlarini oshiradi. Bundan tashqari, davlat
tomonidan
qo‘llab-quvvatlanadigan
tadbirkorlik
tashabbuslari
ko‘pincha
tadbirkorlarni raqobatbardosh biznes muhitida muvaffaqiyatga erishish uchun zarur
bo‘lgan ko‘nikma va bilimlar bilan jihozlashga mo‘ljallangan maxsus o‘quv va
ta'lim dasturlariga kirishni ta'minlaydi. Ushbu dasturlar biznesni rejalashtirish va
marketingdan tortib moliyaviy menejment va qonunchilikka rioya qilishgacha
bo‘lgan
keng
doiradagi
mavzularni
qamrab
olishi
mumkin.
Hukumat
tadbirkorlarning ta’lim olishi va rivojlanishiga sarmoya kiritish orqali shaxslarning
o‘z biznesini samarali yo‘lga qo‘yish va rivojlantirishga puxta tayyorgarlik
ko‘rishiga yordam beradi. Umuman olganda, tadbirkorlik dasturlarini davlat
tomonidan qo‘llab-quvvatlash mamlakatda iqtisodiy o‘sish, yangi ish o‘rinlari
yaratish va innovatsiyalarni rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash
ham iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish va yangi ish o‘rinlari yaratish imkonini
bermoqda. Ushbu korxonalarni moliyaviy rag'batlantirish va resurslar bilan
ta'minlash
orqali
hukumat
innovatsiyalarni
rag'batlantirish
va
iqtisodiy
rivojlanishga yordam berishi mumkin. Kichik biznes ko‘pincha iqtisodiyotning
tayanchi sifatida ko‘riladi, chunki ular ish o‘rinlari yaratish va iqtisodiy o‘sishda
muhim rol o‘ynaydi. Ushbu korxonalarni qo‘llab-quvvatlash orqali hukumat
hamma uchun foydali bo‘lgan yanada barqaror iqtisodiyotni yaratishga yordam
berishi mumkin. Kichik va xususiy tadbirkorlikni davlat tomonidan qo‘llabquvvatlash iqtisodiy o‘sishni va yangi ish o‘rinlari yaratishni rag‘batlantirishdan
tashqari, ijtimoiy tenglik va inklyuzivlikni rivojlantirishga ham yordam berishi
mumkin. Hukumat kam ta'minlangan jamoalar va ozchilikka qarashli korxonalarni
resurslar va qo‘llab-quvvatlash orqali raqobat maydonini tenglashtirishga yordam
berishi va barcha tadbirkorlar uchun imkoniyatlar yaratishi mumkin. Ushbu
qo‘llab-quvvatlash biznes sektorida xilma-xillik va inklyuzivlikni rag'batlantirish
uchun juda muhim, chunki u hamma uchun manfaatli bo‘lgan yanada adolatli va
32
inklyuziv iqtisodiyotni yaratishga yordam beradi. Kichik biznes va xususiy
tadbirkorlikni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash ham iqtisodiy o‘sishni
rag‘batlantirish va yangi ish o‘rinlari yaratish imkonini bermoqda. Ushbu
korxonalarni moliyaviy rag'batlantirish va resurslar bilan ta'minlash orqali hukumat
innovatsiyalarni rag'batlantirish va iqtisodiy rivojlanishga yordam berishi mumkin.
Kichik biznes ko‘pincha iqtisodiyotning tayanchi sifatida ko‘riladi, chunki ular ish
o‘rinlari yaratish va iqtisodiy o‘sishda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu korxonalarni
qo‘llab-quvvatlash orqali hukumat hamma uchun foydali bo‘lgan yanada barqaror
iqtisodiyotni yaratishga yordam berishi mumkin. Kichik va xususiy tadbirkorlikni
davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash iqtisodiy o‘sishni va yangi ish o‘rinlari
yaratishni
rag‘batlantirishdan tashqari, ijtimoiy tenglik va inklyuzivlikni
rivojlantirishga ham yordam berishi mumkin. Hukumat kam ta'minlangan jamoalar
va ozchilikka qarashli korxonalarni resurslar va qo‘llab-quvvatlash orqali raqobat
maydonini tenglashtirishga yordam berishi va barcha tadbirkorlar uchun
imkoniyatlar yaratishi mumkin. Ushbu qo‘llab-quvvatlash biznes sektorida xilmaxillik va inklyuzivlikni rag'batlantirish uchun juda muhim, chunki u hamma uchun
manfaatli bo‘lgan yanada adolatli va inklyuziv iqtisodiyotni yaratishga yordam
beradi.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 14-sentabrdagi PQ-306son "Kichik biznesni rivojlantirishni moliyaviy va institutsional qoʻllab-quvvatlash
chora-tadbirlari toʻgʻrisida"gi qaroriga koʻra, kichik biznesni qoʻllab-quvvatlash
boʻyicha “uzluksiz xizmatlar zanjiri” dasturini yaratish, biznesni rivojlantirish
banki uch oy muddatda xalqaro moliya institutlarining texnik koʻmagi va boshqa
manbalar hisobidan biznes jarayonlarini avtomatlashtirgan holda tashkil etish va
muvofiqlashtirib borish uchun Biznes portalni ishga tushirish, 2024-yil 1yanvardan
boshlab oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish dasturlari doirasida kreditlar 3 yilgacha
muddatga 6 oylik imtiyozli davr bilan yillik Markaziy bankning asosiy stavkasidan
4 foizlik punkt yuqori stavkada ajratilish vazifalari belgilab berildi. Biznesni
rivojlantirish banki aynan shu Dasturni samarali amalga oshirish va uni doimiy
ravishda takomillashtirib borish boʻyicha asosiy tayanch bank etib belgilandi.
33
Dasturni 2023-2026-yillarda amalga oshirish uchun davlat mablagʻlari hisobidan 6
trillion soʻm va xalqaro moliya institutlarining 1,2 milliard AQSh dollari
miqdoridagi mablagʻlari yoʻnaltirishi belgilandi15.
Tadbirkorlik
faoliyatini
rivojlantirishda
davlat
tomonidan
qo‘llab-
quvvatlanayotgani hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Davlat tomonidan qo‘llabquvvatlanishining tadbirkorlik muvaffaqiyatiga ta’sirini o‘lchash usullaridan biri
bu davlat dasturlari yordamida o‘z faoliyatini boshlagan va rivojlana olgan
korxonalar soniga e’tibor qaratishdir. Hukumat tadbirkorlikka intiluvchilarni
moliyalashtirish, resurslar va yo‘l-yo‘riqlar bilan ta'minlash orqali biznesni
rivojlantirish uchun qulay muhit yaratishga yordam berishi mumkin. Bu jamiyatda
ish o‘rinlari yaratilishi, iqtisodiy o‘sish va innovatsiyalarning ko‘payishiga olib
kelishi
mumkin.
Davlat
tomonidan
qo‘llab-quvvatlanishining
tadbirkorlik
muvaffaqiyatiga ta’sirini o‘lchashning yana bir usuli bu davlat yordamini olgan
korxonalarning barqarorligini baholashdir. Ushbu korxonalarning uzoq muddatli
muvaffaqiyatlarini kuzatish orqali siyosatchilar amaldagi qo‘llab-quvvatlash
dasturlarining samaradorligini aniqlashlari mumkin.
Agar davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlangan tadbirkorlik sub’yektlarining
yuqori foizi vaqt o‘tishi bilan o‘z faoliyatini davom ettirish va kengaytirish
imkoniyatiga ega bo‘lsa, bu davlat dasturlari tadbirkorlik muvaffaqiyatiga sezilarli
ta’sir ko‘rsatayotganidan dalolat beradi. Bundan tashqari, davlat tomonidan
qo‘llab-quvvatlanishining
tadbirkorlik
muvaffaqiyatiga
ta'siri
tadbirkorlik
ekotizimidagi xilma-xillik va inklyuzivlik darajasi bilan o‘lchanishi mumkin.
Ayollar, ozchiliklar va kam ta'minlangan shaxslar kabi kam vakillik guruhlarini
qo‘llab-quvvatlash orqali hukumat yanada xilma-xil va inklyuziv tadbirkorlik
landshaftini yaratishga yordam berishi mumkin. Bu kengroq istiqbollar, g'oyalar va
innovatsiyalarni stolga olib kelishiga olib kelishi mumkin, natijada butun
iqtisodiyotga foyda keltiradi. Tadbirkorlar hamjamiyatidagi xilma-xillik va
inklyuzivlik darajasini o‘lchash orqali siyosatchilar barcha shaxslar uchun
15
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 14-sentabr PQ-306-son "Kichik biznesni rivojlantirishni
moliyaviy va institusional qoʻllab-quvvatlash chora-tadbirlari toʻgʻrisida"gi qarori // https://lex.uz/docs/-6609110
34
tadbirkorlik
muvaffaqiyatini
rag'batlantirishda
davlat
tomonidan
qo‘llab-
quvvatlash dasturlari samaradorligi haqida tushunchaga ega bo‘lishlari mumkin.
35
Xulosa va takliflar
O‘zbekistonda eksport qiluvchi korxonalar xalqaro savdo faoliyatini qo‘llabquvvatlash uchun turli moliyaviy yordam imkoniyatlaridan foydalanishlari
mumkin. Ushbu korxonalar uchun mavjud bo‘lgan asosiy variantlardan biri bu
ularning eksport imkoniyatlarini kengaytirishga yordam berish uchun maxsus
mo‘ljallangan grantlar va subsidiyalardir. Ushbu grantlar va subsidiyalar odatda
hukumat yoki tegishli savdo tashkilotlari tomonidan eksport jarayonining
marketing, tadqiqot va ishlanmalar kabi turli jihatlarini moliyaviy qo‘llabquvvatlash yoki hatto eksport bilan bog'liq ayrim xarajatlarni qoplash uchun taklif
etiladi.
O‘zbekistonda eksport qiluvchi korxonalar uchun grantlar ko‘pincha
hukumat yoki tegishli idoralar tomonidan belgilangan aniq mezonlar asosida
beriladi. Ushbu mezonlar korxona hajmi, eksport tovarlari yoki xizmatlari uchun
maqsadli bozor va mahalliy iqtisodiyotga potentsial ta'sir kabi omillarni o‘z ichiga
olishi mumkin. Ushbu mezonlarga javob berish orqali eksport qiluvchi korxonalar
grantlar shaklida moliyaviy yordam olishlari mumkin, bu ularga eksport bilan
bog'liq xarajatlarning bir qismini qoplashga va o‘z mahsulotlarini jahon bozorida
raqobatbardosh qilishga yordam beradi.
Subsidiyalar esa O‘zbekistonda eksport qiluvchi korxonalarga ishlab
chiqarish tannarxini pasaytirish yoki o‘z mahsulotlarini xalqaro bozorlarda
raqobatbardoshroq narxda taklif qilish uchun ko‘rsatiladigan moliyaviy yordamdir.
Ushbu subsidiyalar turli shakllarda bo‘lishi mumkin, masalan, soliq imtiyozlari,
eksport bilan bog'liq xizmatlarga chegirmalar yoki eksport infratuzilmasiga
sarmoya kiritish uchun moliyaviy rag'batlantirish.
Eksport orqali biznesni kengaytirish haqida gap ketganda, O‘zbekiston
korxonalari uchun asosiy masalalardan biri bu zarur moliyalashtirishdir.
Yaxshiyamki, korxonalarga yangi bozorlarga kirish uchun zarur bo‘lgan kapitalga
kirishda yordam beradigan bir nechta variant mavjud. Keng tarqalgan usullardan
36
biri eksport qiluvchi korxonalar uchun maxsus mo‘ljallangan kreditlardir. Ushbu
kreditlar turli moliyaviy institutlardan olinishi mumkin va odatda xalqaro savdo
bilan shug'ullanmoqchi bo‘lgan korxonalarning noyob ehtiyojlarini qondirish
uchun mo‘ljallangan.
Ushbu kreditlardan foydalangan holda, korxonalar ishlab chiqarish, jo‘natish
va marketing kabi xarajatlarni qoplash uchun zarur bo‘lgan mablag'larga ega
bo‘lishlari mumkin, bu esa yangi bozorlarga muvaffaqiyatli kirish uchun juda
muhimdir. O‘zbekistonda eksport qiluvchi korxonalarni moliyalashtirishning yana
bir varianti savdoni moliyalashtirishdir. Savdoni moliyalashtirish xalqaro savdo
operatsiyalarini osonlashtirish uchun eksportchi yoki importerga kredit beradigan
moliyaviy institutni o‘z ichiga oladi.
Bu boshqa variantlar qatorida savdo kreditlari, akkreditivlar yoki eksport
kreditlarini sug'urtalash shaklida bo‘lishi mumkin. Savdoni moliyalashtirish
korxonalarga eksport bilan bog'liq bo‘lgan xatarlarni, masalan, to‘lovlarni
kechiktirish yoki valyuta o‘zgarishini boshqarishda yordam berishi va xalqaro
savdo faoliyatini qo‘llab-quvvatlash uchun zarur likvidlikni ta'minlashi mumkin.
Savdoni moliyalashtirishdan foydalangan holda, O‘zbekistondagi eksport qiluvchi
korxonalar o‘zlarining moliyaviy risklarini minimallashtirishlari va jahon bozorida
tovar va to‘lovlarning uzluksiz aylanishini ta'minlashlari mumkin. O‘zbekistondagi
eksport qiluvchi korxonalar kreditlar va savdoni moliyalashtirishdan tashqari,
hukumat tomonidan moliyalashtiriladigan moliyaviy yordam dasturlarini ham
o‘rganishlari mumkin. Oʻzbekiston hukumati tadbirkorlik subʼyektlariga eksport
faoliyatini kengaytirishga koʻmaklashish uchun bir qator qoʻllab-quvvatlash
dasturlarini taklif etadi, jumladan, grantlar, subsidiyalar va kredit kafolatlari. Bu
dasturlar iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish va mamlakatning jahon bozorida
raqobatbardoshligini
oshirishga
qaratilgan.
Hukumat
tomonidan
moliyalashtiriladigan moliyaviy yordam imkoniyatlaridan foydalangan holda,
O‘zbekistondagi eksport qiluvchi korxonalar muvaffaqiyatga erishish uchun
qo‘shimcha resurslar va yordam olishlari mumkin.
37
Yuqorida amalga oshirilgan tahlillar va tadqiqotlar natijasida, Oʻzbekistonda
kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning barqaror rivojlanishi boʻyicha
quyidagilar taklif etiladi:
- tashqi iqtisodiy faoliyat qatnashchilari uchun eksportda tovarlarini
rasmiylashtirish jarayonlarini soddalashtirish, bunda raqamli texnologiyalardan
foydalanishga alohida eʼtibor qaratish;
- eksportbop tovarlar ishlab chiqaruvchilarni qoʻllab-quvvatlash maqsadida,
chetdan import qilinayotgan xom-ashyo tovarlari uchun qoʻshilgan qiymat soligʻi
stavkasini pasaytirish (QQS stavkasini tovar qayta ishlanganlik darajasiga qarab
tabaqalashtirish);
- kichik biznes faoliyatini belgilaydigan ijtimoiy-iqtisodiy koʻrsatkichlarning
aniq tizimini ishlab chiqish, kichik biznesda ishlab chiqarish va mehnatni tashkil
etishning zamonaviy usullarini joriy qilish, kichik va katta biznes oʻrtasidagi
aloqalarni kengaytirish;
- kichik biznes va xususiy tadbirkorlik faoliyatini qoʻllab-quvvatlash
maqsadida, ulardan turli xil soliqlar va undiriladigan pul miqdorlarini kamaytirish
hamda kichik biznesni boshlamoqchi boʻlgan aholiga subsidiyalar ajratish;
- hozirgi davr talabidan kelib chiqqan holda, kichik biznes va xususiy
tadbirkorlik rivoji
uchun qulay muhitni shakllantirish va paydo boʻladigan
xatarlardan holi etish uchun kichik biznes metodologiyasini oʻrganish.
38
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 14-sentabrdagi PQ-
306-son "Kichik biznesni rivojlantirishni moliyaviy va institutsional qoʻllabquvvatlash chora-tadbirlari toʻgʻrisida"gi Qarori// https://lex.uz/uz/docs/-6609110
2.
158-son
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 11-sentabrdagi PF“OʻZBEKISTON
—
2030”
strategiyasi
toʻgʻrisidagi
Farmoni.
https://lex.uz/ru/docs/6600413
3.
0ʼzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF-
60-son “2022-2026 yillarga moʻljallangan Yangi 0ʼzbekistonning Taraqqiyot
strategiyasi toʻgʻrisida”gi Farmoni. https://lex.uz/docs/5841063.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1995-yil 28-
avgustdagi 344-son Qarori.
5.
Abdullaev S.A., Mambetjanov Q.Q., Mamanazarov A.A. Oʻzbekiston
milliy boyligini oshirishning tabiiy va insoniy omillari. Iqtisodiyot va moliya
(Oʻzbekiston). № 3, 2020 yil.
6.
Amonov M. – tadbirkorlik faoliyatini davlat tomonidan tartibga solish
va qoʻllab-quvvatlash tizimini rivojlantirish – avtoreferat. Toshkent – 2024.
7.
Kambarova Sh. – Oʻzbekistonda innovatsiya jarayonlari rivojlanishi
sharoitida kichik biznesning eksport salohiyatini oshirish – avtoreferat, Toshkent –
2023.
8.
Mambetjanov Q.Q., Sarmanov A.A. Oʻzbekistonda kichik biznes va
xususiy tadbirkorlik sektorining rivojlanish tendentsiyalari // Экономика и
финансы (Узбекистан). 2023. №9 (169).
9.
Salamov I., Qudratova I., Qudratov T. – kichik biznes va xususiy
tadbirkorlik – maʼruzalar kursi, 2015, 119b, 13-14 bb.
10.
Salayev J. — sanoatda kichik biznes subʼyektlari faoliyati
samaradorligini oshirishning istiqbolli yoʻnalishlari – avtoreferat, Toshkent – 2023.
39
11.
Po‘latov N.T. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning mamlakat
ijtimoiyiqtisodiy rivojlanishidagi o‘rni va ahamiyati. "Iqtisodiyot va innovatsion
texnologiyalar" ilmiy elektron jurnali. № 2, 2017 yil
12.
Boboev A. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning hozirgi holati.
"Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar" ilmiy elektron jurnali. № 2, 2017 yil
13.
Oxunova N. Mamlakatda barqaror iqtisodiy o‘sishni ta’minlashda
kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning o‘rni. "Iqtisodiyot va innovatsion
texnologiyalar"ilmiy elektron jurnali № 4, 2017 yil
14.
Qosimova M.S., Xodiev B.Yu., Samadov A.N., Muxitdinova U.S.
Kichik biznesni boshqarish. O`quv qo`llanma. –T.: O`qituvchi, 2003.
15.
Samadov A.N. «Kichik biznesni boshqarish» fanidan ma`ruzalar
matni. –T.: TDIU, 2005.
16.
Shodmonov Sh.Sh. Alimov R.X., Jo‘raev T.T. Iqtisodiyot nazariyasi.
T.: “Moliya” 2007.;
17.
Boltaboyev
M.P.,
Kosimova
M.S.,
Goyibnazarov
B.K.,
Yergashxodjayeva Sh.J., Samadov A.N., Otajonov Sh.I. “Kichik biznes va
tadbirkorlik”. “Noshir”. T.: 2011y
18.
19.
20.
Abdullaеv A. Kichik biznеsni boshqarish. T. 2003
www.Stat.uz
https://stat.uz/uz/rasmiy-statistika/national-accounts-2
40