O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA'LIM FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON
MILLIY UNIVERSITETI
Iqtisodiyot fakulteti ____ guruh _-kurs talabasining “Iqtisodiyot
nazariyasi”fanidan “O‘zbekistonda oziq-ovqat xavfsizligini
ta’minlash yo‘nalishlari” mavzusi bo‘yicha
Kurs ishi
Bajardi: ____________________
Qabul qildi: _________________
TOSHKENT-2025
Reja:
1
Kirish………………………………………………………………………..…...3
1.O’zbekiston aholisini oziq -ovqat maxsulotlari bilan uzluksiz taminlash….…..6
2.Meva-sabzavotchilik sohasini davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlash………....21
3.Oziq-ovqat maxsulotini ko’paytirish yo’llari………………………………....32
4.Oziq -ovqat xavfsizligini taminlashning ichki va tashqi omillari…………….39
5. Agrosanoat majmuasi sohalari…………………………………………….....45
Xulosa………………………………………………………………………......49
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati…………………………………………..51
Kirish
2
Mavzuning dolzarbligi. Ma’lumki O‘zbekiston dunyoda eng mazali va
foydali meva-sabzavotlar etishtirish borasida ulkan salohiyat hamda imkoniyatga
ega mamlakat hisoblanadi. Binobarin, yurtimizning noyob tuproq-iqlim sharoiti,
respublikamizda quyoshli kunlar bir yilda o‘rtacha 320 kun bo‘lishi, to‘rt faslning
izchil almashinuvi keng turdagi yuqori sifatli meva-sabzavotlarni etishtirish uchun
qulay imkoniyatlar yaratib kelinmoqda.
Bu borada prezidentimiz 2023-yil 7-sentabr kuni Samarqandda bo‘lib
o‘tgan Oziq-ovqat xavfsizligi bo‘yicha xalqaro konferensiya ishtirokchilariga
murojaat
yo‘llagan.
O‘zbekiston
eng
zarur
mahsulotlar
savdosi
va transportirovkasida to‘liq erkinlik tarafdori ekanini ta’kidladi.1”Ozbekistonda
eng zarur maxsulotlar savdosi va transirovkasida to’liq erkinlik hamda oziq-ovqat
yuklari harakatini tartibga soladigan qoidalarni soddalashtirish tarafdori .Savdo
yo’llari xavfsizligi va ochiqligini taminlash davlatlararo munosabatlar o’zgarmas
tamoil bolib qolishi zarur “-deb aytganlar.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatida parlament yuqori
palatasining Agrar, suv xo‘jaligi masalalari va ekologiya qo‘mitasi tomonidan
tashkil etilgan “Bog‘dorchilik, uzumchilik va sabzavotchilikka ixtisoslashtirilgan
xo‘jaliklarga xizmatlar ko‘rsatish samaradorligini oshirishning dolzarb masalalari”
mavzusidagi kurs ishi aynan mana shunday imkoniyatlardan samarali foydalanish
omillari keltiramiz .Parlament a’zolari, vazirlik va idoralar, aksiyadorlik
kompaniyalari mas’ul xodimlari, bog‘dorchilik, uzumchilik hamda sabzavotchilik
xo‘jaliklari rahbarlari, professor-o‘qituvchilar, olimlar, jamoat tashkilotlari hamda
ommaviy axborot vositalari vakillari tomonidan O‘zbekistonda aholini oziq-ovqat
mahsulotlari bilan uzluksiz ta’minlash, iste’molchilarning talabini to‘liq qondirish,
shuningdek,
qishloq
xo‘jaligi
mahsulotlarining
eksport
hajmini
oshirish
masalalariga alohida e’tibor berilayotgan. Sohaning huquqiy asosi, ayniqsa, Yer
kodeksi, “Dehqon xo‘jaligi to‘g‘risida”gi, “Fermer xo‘jaligi to‘g‘risida”gi,
1
. Mamlakatimiz oziq-ovqat xavfsizligini taminlash tug'risida O'zbekiston respublikasi prezidenti 16.01.2018 yil PF
5303 son farmoni.
3
“Xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar faoliyatining shartnomaviy-huquqiy bazasi
to‘g‘risida”gi qonunlar hamda bir qator qonunosti me’yoriy-huquqiy hujjatlari bu
borada hal qiluvchi ahamiyat kasb etyabdi.kurs ishida aytib o‘tganimdek, yurtimizda
olib
borilayotgan
sa’y-harakatlar
natijasida
qishloq
xo‘jaligining
meva-
sabzavotchilik, bog‘dorchilik, uzumchilik va chorvachilik kabi tarmoqlari ham jadal
sur’atlarda rivojlanayapti.
Qonun loyihasida oziq-ovqat xavfsizligi bo‘yicha umumiy qoidalar, ushbu
sohani davlat tomonidan tartibga solish, sog‘lom ovqatlanishga erishish, oziq-ovqat
xavfsizligida
axborot
ta’minoti,
yakuniy
qoidalarni
belgilash
nazarda
tutilgan.Bizning yurtimizdan yetishib chiqqan, G‘arbda „Avitsenna“ degan nom
bilan shuhrat qozongan buyuk alloma Ibn Sino bobomiz o‘rta asrlardayoq „Kimki
uzoq va sog‘lom hayot kechirishni istasa, avvalo, ovqatning sifati va miqdoriga
e’tibor qaratsin“, deb ta’kidlaganlar. Albatta, dunyo aholisi o‘rtasida sog‘lom
ovqatlanish madaniyatini shakllantirish — uzoq davom etadigan jarayon.
Bu maqsadga erishishda barcha davlatlar hukumatlari, ishlab chiqaruvchilar, olimlar
va tibbiyot xodimlari yaqin hamkorlikda ish olib borishlari lozim.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari oziq ovqat xavfsizligiga qanday
erishish yo’llarini
aniqlash va uni aholiga yordam berish bo’yicha taklif va
tavsiyalarni ishlab chiqishdan iborat.
Ushbu maqsaddan kelib chiqqan holda ishda quyidagi vazifalar belgilandi;
- O’zbekiston aholisini oziq -ovqat maxsulotlari bilan uzluksiz taminlash
yo’llarini izlab topish.
- Meva-sabzavotchilik sohasini davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlash uchun
chiqarilgan loyixalar bilan tanishib chiqish.
-Oziq-ovqat maxsulotini ko’paytirish yo’llari va qishloq xo’jaligini
rivojlantirish, taklif va tavsiyalarni ishlab chiqish.
4
-Oziq -ovqat xavfsizligini taminlashning ichki va tashqi omillari bilan
tanishish.
Kurs ishining tuzilishi va tarkibi. Kurs ishi tarkiban kirish, 4 ta savol, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro’yhatidan iborat. Mavzuni mazmunini yoritishda 8ta
rasm va 4 ta jadvaldan foydalanildi.
5
O’zbekiston aholisini oziq -ovqat maxsulotlari bilan uzluksiz ta’minlash.
O‘zbekiston zamini o‘zining qadimiy va boy dehqonchilik an’analari, g‘oyat
xilma-xil, mazali va noyob qishloq xo‘jaligi mahsulotlari bilan azaldan shuhrat
qozonib keladi.Agrotarmoq iqtisodiyotimizdagi yetakchi sektorlardan biri bo‘lib,
mehnatga layoqatli aholimizning 27 foizi ushbu sohada mehnat qiladi.
Mamlakatimizda qishloq xo‘jaligini yanada samarali va resurs
tejaydigan sohaga aylantirish, qishloqda aholi hayot darajasini yaxshilash,
xalqimizni arzon va barqaror narxlarda xavfsiz va vitaminlarga boy oziq-ovqat
mahsulotlari bilan ta’minlash, sog‘lom ovqatlanishni yo‘lga qo‘yish masalalariga
alohida e’tibor berilmoqda.Bizning yurtimizdan yetishib chiqqan, G‘arbda
“Avitsenna” degan nom bilan shuhrat qozongan buyuk alloma Ibn Sino bobomiz
o‘rta asrlardayoq “Kimki uzoq va sog‘lom hayot kechirishni istasa, avvalo,
ovqatning sifati va miqdoriga e’tibor qaratsin”, deb ta’kidlaganlar.Albatta, dunyo
aholisi o‘rtasida sog‘lom ovqatlanish madaniyatini shakllantirish – uzoq davom
etadigan jarayon. Bu maqsadga erishishda barcha davlatlar hukumatlari, ishlab
chiqaruvchilar, olimlar va tibbiyot xodimlari yaqin hamkorlikda ish olib borishlari
lozim, deb hisoblaymiz. 2
Oʻzbekiston Milliy matbuot markazida Qishloq xoʻjaligi vazirligi,
Bogʻdorchilik va issiqxona xoʻjaligini rivojlantirish agentligi tomonidan
“Oʻzbekistonda oziq-ovqat xavfsizligini taʼminlashda meva-sabzavotchilik sohasida
mahsulot ishlab chiqarish, qayta ishlash, saqlash, eksport qilishni integratsiya qilish,
eksport hajmini oshirish” mavzusiga bagʻishlangan matbuot anjumani boʻlib
oʻtgan.Tadbirda qayd etilganidek, Respublikada meva-sabzavotchilik sohasida
mahsulot ishlab chiqarish, qayta ishlash, saqlash, xizmat koʻrsatish va sotish
(eksport qilish) jarayonlarini oʻzaro integratsiya qilish, klasterlar (kooperatsiya)
faoliyatini rivojlantirish, oziq-ovqat xavfsizligini taʼminlash va eksport hajmini
oshirish masalalari ko’zda tutilgan. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-
2
. Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to'plami: Kompleks geografik tadqiqotlar; innovasiya va
amaliyot: -Andijon, 2022.
6
yil 15-dekabrdagi “Meva-sabzavotchilik sohasini davlat tomonidan qoʻllabquvvatlash, tarmoqda klaster va kooperatsiya tizimini yanada rivojlantirish choratadbirlari toʻgʻrisida”gi qarori qabul qilingan.
Mazkur qarorga asosan:
- fermer, dehqon xoʻjaliklari va boshqa mahsulot yetishtiruvchilarga —
meva, uzum, sabzavot, kartoshka, poliz ekinlari, koʻkatlar va dorivor oʻsimliklar,
dukkakli va moyli ekinlarni yetishtirish uchun hosil qiymatining 50 foizigacha yillik
14 foiz (shundan 2 foizi bank marjasi) stavkada 6 oylik imtiyozli davr bilan 12 oy
muddatga kreditlar ajratiladi;
- meva-sabzavotlarni qayta ishlovchi, saqlovchi va eksport qiluvchilarga —
yetishtirilgan qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini xarid qilishga talab etiladigan aylanma
mablagʻlarni toʻldirish uchun yillik 14 foiz (shundan 2 foizi bank marjasi) stavkada
12 oylik “revolver” kredit ajratiladi deganlar. Bunda, ushbu kredit hisobidan klaster
va kooperatsiyalarning tijorat banklaridan olingan boshqa kreditlarini soʻndirishga
yoʻl qoʻyilmaydi.Ushbu tadbirlarni moliyalashtirish uchun Moliya vazirligi
tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi respublika byudjetidan Jamgʻarmaga 2 trillion
soʻm byudjet ssudasi ajratilgan.
3
1-rasm.2023 yilga nisbatan narxning o’sish dinamikasi
Manba: https://aniq.uz/uz/yangiliklar
3
https://aniq.uz/uz/yangiliklar/uzbekistonda-oziq-ovqat-narxlari-o’tgan-yilga-nisbatan-oshishi-foto-1
7
Dastlab,
matbuot
anjumanida,
oʻtgan
qisqa
vaqt
mobaynida
Bogʻdorchilik va issiqxona xoʻjaligini rivojlantirish agentligi tomonidan mazkur
hujjat yuzasidan amalga oshirilayotgan ishlarni aytib o’tishgan. Jumladan, Qishloq
xoʻjaligi vazirligi bilan birgalikda “klaster — fermer — tijorat banki” tizimida uch
tomonlama shartnoma loyihasi ishlab chiqilgan. Respublikada 2023-yil uchun 25
ming gektar yangi mevali bogʻ va 50 ming gektar tokzorlar plantatsiyalarini barpo
qilish boʻyicha loyihalar shakllantirilib, 549 gektar bogʻ-tokzorlar barpo etildi.
Shuningdek, 13,2 ming gektar maydon koʻchat ekishga tayyorlandi. Agentlik
tomonidan sabzavot mahsulotlari yetishtiruvchi xoʻjaliklaring talablari oʻrganilib,
100
million
dona
eksportbop
sabzavot-poliz
koʻchatlari
issiqxonalarda
yetishtirilyapti.
Anjumanda yana shu ham taʼkidlandiki, Surxondaryo va Toshkent
viloyatlariga plyonka ostiga urugʻlik kartoshka ekish ishlari boshlangan. Bugungi
2024-yil mart kunga qadar 267 ta qishloq xoʻjaligi mahsulotlari yetishtiruvchilari
bilan 29 300 tonna urugʻlik kartoshkalar uchun 191,1 milliard soʻmlik sabzavot
hamda poliz koʻchatlari boʻyicha 794 ta fermer xoʻjaliklari bilan 11 million 563
ming dona sabzavot koʻchatlarini yetishtirib berish uchun 7,2 milliard soʻmlik
shartnomalar tuzildi. Ayni paytda Agentlik hududiy boʻlimlari va loyiha ofislari
tomonidan shartnomalarni tuzish ishlar davom ettirilyapti.Shuningdek, mevasabzavotchilik klasterlariga (kooperatsiyalarga) xorijdan malakali agronom,
entomolog, laboratoriya mutaxassislarini jalb etish maqsadida Toshkent davlat agrar
universitetida 2023-yil 10-15-yanvar kunlari boʻlib oʻtgan amaliy seminarda, mevasabzavotchilik klasterlariga oʻziga biriktirilgan mahsulot yetishtiruvchilar uchun
bogʻ va tokzorlarni barpo etish, sabzavot, kartoshka, poliz, dukkakli va moyli
ekinlarni yetishtirish boʻyicha seminar-treninglar oʻtkazishga koʻmaklashuvchi 250
nafar konsultant-trenerlari tayyorlangan.
Joriy 2023-yil 22-28-yanvar kunlari Qishloq xoʻjaligi vazirligida
Agentlik ishtirokida yangi meva-sabzavotchilik klasterini tashkil etish boʻyicha
hududlardan 159 ta talabgorlardan 64 ta istiqbolli deb topilgan loyihalar aniqlandi.
Qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qadoqlash, quritish, saqlash va qayta ishlash
8
boʻyicha respublikadagi 132 ta korxonaning roʻyxati shakllantirildi. Shundan 89 ta
quritish va qayta ishlash korxonalari (yillik ishlab chiqarish quvvati 546 ming tonna)
saralab olindi.
Davlatimiz rahbarining Surxondaryo viloyatiga tashrifi davomida
berilgan topshirigʻiga asosan 500 gektar maydonda zaytun plantatsiyalarini barpo
etilishi belgilangan boʻlib, Oltinsoy tumanida dastlabki bosqichda 50 gektar
tomchilatib sugʻorish texnologiyalari joriy etilgan maydonga Turkiya davlatidan
olib kelingan 66 ming dona zaytun koʻchatlari ekish ishlari yakunlandi, deb xabar
beradi Qishloq xoʻjaligi vazirligi matbuot xizmati.
2-rasm.Yetishtirilgan dehqonchilik mahsulotlari 2023-yil (tonnada.)4
Manba:www.o’zbekiston oziq-ovqat yetishtirish .uz malumotlar asosida
Bunda oziq-ovqat mahsulotlarini ko‘paytirish maqsadida oxirgi yillarda
sabzavotlar, kartoshka, poliz ekinlarining yuqori sifatli, kasallikka chidamli hamda
serhosil urug‘larini joriy etish choralari ko‘rilgani, intensiv bog‘lar va uzumzorlar
yaratilgani hamda bog‘ va tokzorlarda fanning
ishlab
chiqarish
bilan
integratsiyalashuvini chuqurlashtirishga doir aniq maqsadli ishlar ham olib borilgani
4
www.review.uz
9
muhim ahamiyatga ega. Ayni paytda qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlash
va infratuzilmani rivojlantirish, hosilni saqlash, ichki iste’mol bozorini boyitish,
aholini, eng avvalo, qish-bahor faslida meva-sabzavot mahsulotlari bilan uzluksiz
ta’minlash hamda uning eksport qilinishini kengaytirishga alohida e’tibor
qaratilmoqda. Natijada birgina 2023 yilning o‘zida 12 million 592 ming tonna
sabzavot va kartoshka, 1 million 850 ming tonna poliz mahsulotlari, 1 million 556
ming tonna uzum, 2 million 731 ming tonna meva etishtirildi.O‘z navbatida, qishloq
xo‘jaligi xom ashyosini chuqur qayta ishlash, etishtirilgan mahsulotlarni saqlash
infratuzilmasini rivojlantirish doimiy e’tibordadir. Misol uchun, o‘tgan 2023 yili
qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlaydigan 230 ta korxona, 77 ming 800
tonna sig‘imga ega bo‘lgan 114 ta yangi sovitish kamerasi tashkil etildi va
modernizatsiya qilindi. Mamlakatimizda meva-sabzavotlarni saqlashning umumiy
quvvati 832 ming tonnaga etkazildi. Bu esa, yil davomida narxlarning mavsumiy
keskin oshib ketishiga yo‘l qo‘ymasdan, aholini asosiy turdagi qishloq xo‘jaligi
mahsulotlari bilan uzluksiz ta’minlash, ushbu mahsulotlarning eksportini
kengaytirish, narx-navo -barqarorligini saqlash imkonini bermoqda.
— Yurtimizda qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishini isloh qilishning asosiy
negizini keng ko‘lamli tashkiliy-huquqiy, institutsional o‘zgarishlar tashkil etdi, —
dedi Oliy Majlis Senati Agrar, suv xo‘jaligi masalalari va ekologiya qo‘mitasi
raisining o‘rinbosari B. Tajiev. — Bu islohotlar mamlakatimizda oziq-ovqat
mustaqilligi va xavfsizligini ta’minlash imkonini berdi. Shu bilan birga, bugungi
globallashuv sharoitida respublikamizning ushbu yo‘nalishdagi imkoniyatlaridan
yanada unumli foydalanish, mahalliy ishlab chiqaruvchilarning eksport salohiyatini
izchil oshirib borish kun tartibiga qo‘yilmoqda. Binobarin, davlatimiz rahbarining
mamlakatimizni 2022 yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlari va 2023 yilga
mo‘ljallangan
iqtisodiy
dasturning
eng
muhim
ustuvor
yo‘nalishlariga
bag‘ishlangan Vazirlar Mahkamasining kengaytirilgan majlisidagi ma’ruzasida
alohida qayd etilganidek, zamonaviy texnologiyalar asosida paxta tolasini hamda
meva-sabzavot mahsulotlarini chuqur qayta ishlash tashqi va ichki bozorda talab
10
yuqori bo‘lgan tayyor, ekologik toza to‘qimachilik hamda engil sanoat mahsulotlari
ishlab chiqarish hajmini 2030 yilda 5,6 marta, meva-sabzavot mahsulotlarini qayta
ishlash hajmini esa 5,7 karra oshirish imkonini beradi5. Tabiiyki, ushbu maqsadlarga
erishish mamlakatimiz agrar soha vakillari, ilmiy doiralari, shuningdek, parlament
a’zolari oldiga dolzarb vazifalarni qo‘yadi. Fermer xo‘jaliklari, agrosanoat
korxonalari faoliyatini qo‘llab-quvvatlash va ularni rag‘batlantirish maqsadida
tegishli huquqiy asoslarni takomillashtirish, amaldagi qonun hujjatlari ijrosi ustidan
parlament nazoratini kuchaytirish ayni muddaodir.Davra suhbatida bog‘dorchilik,
uzumchilik va sabzavotchilikni yanada rivojlantirish, sohadagi shartnomaviy
munosabatlarning monitoringini olib borish, fan hamda ishlab chiqarish
hamkorligini -chuqurlashtirish, tarmoqning eksport salohiyatidan samarali
foydalanish yuzasidan taklif va tavsiyalar bildirildi.BMTning Oziq-ovqat va qishloq
xo’jaligi tashkiloti (FAO) hamda Jahon sog’liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlariga
qaraganda, hozirgi 2023-yil dunyoda 840 milliondan ortiq kishi to’yib ovqatlanish
imkoniyatiga ega emas. Bu jahon aholisining deyarli har sakkiz nafaridan biri,
deganidir. Bundan tashqari, sayyoramiz nufusining 30 foizidan ziyodi to’laqonli
ravishda ovqatlanmaslik, eng asosiy mikroelement va vitaminlar yetishmasligi
muammosini boshidan kechirmoqdaki, bularning barchasi oziq-ovqat xavf-sizligini
ta’minlash naqadar dolzarb masala ekanligini yaqqol ko’rsatib turibdi.
Oziq -ovqat xavfsizligi - bu faol va sog'lom hayot uchun zarur bo'lgan oziq
-ovqat mahsulotlariga doimiy ravishda kira olmaslik. Boshqacha qilib aytganda,
butun dunyoda millionlab odamlar bor, ular oziq -ovqat etishmasligidan aziyat
chekishadi va ertasiga yoki kunning oxirida o'zlarini to'ydira oladimi yoki yo'qligini
aniqlay olmaydilar. Bu oziq -ovqat xavfsizligini aniqlashning asosidir.2023-yilda,
masalan, har 9 amerikalikdan biri oziq -ovqat xavfsizligidan aziyat chekayotgani
haqida xabar berilgan. Bu 37 million kishiga teng, ularning 11 milliondan ortig'i
bolalardir. Ochlik va oziq -ovqat xavfsizligi bir -biri bilan chambarchas bog'liq va
aytish mumkinki, oziq -ovqat xavfsiz bo'lmaganda, ular och qoladilar. Ochlik
5
Soliyev A. Iqtisodiy geografiya: nazariya, metodika va amaliyot. - Toshkent: 2021.
11
qashshoqlik va kasalliklarga olib keladi, garchi qashshoqlik chegarasidan pastda
yashaydiganlarning hammasi ham oziq -ovqat xavfsizligiga duch kelmaydilar,
chunki qashshoqlik chegarasidan yuqori yashaydiganlar ham oziq -ovqat
xavfsizligiga duch kelishi mumkin.Oziq -ovqat xavfsizligi xavfli tushunchadir,
chunki u alohida -alohida mavjud emas. Kam ta'minlangan oilalarga ijtimoiy
izolyatsiya, sog'lig'ining o'tkir va surunkali muammolari, arzon uy-joylarning
etishmasligi, ish haqining pastligi va yuqori tibbiy xarajatlar kabi bir-biriga o'xshash
masalalar ta'sir qilishi mumkin. Bu omillar, shuningdek, oziq -ovqat xavfsizligiga
olib kelishi mumkin va aksincha, uni murakkab va xavfli hayot holatiga aylantirishi
mumkin.Ularning barchasi sog'liqni saqlashning ijtimoiy omilidir va oziq -ovqat
xavfsizligiga qarshi samarali choralar ko'rilganda, bir -biriga o'xshash muammolarni
hal qilish kerak. Bu erda oziq -ovqat xavfsizligining sabablari, oqibatlari va
echimlari batafsil muhokama qilinadi. Oziq -ovqat xavfsizligining sabablari Qonun
loyihasida qo‘llanilgan 15 ta asosiy tushunchaning mazmuni bayon etilgan: “oziqovqat xavfsizligi”, “oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash”, “oziq-ovqat balansi”,
“oziq-ovqat tanqisligi”, “davlatning oziq-ovqat mustaqilligi”, “davlatning oziqovqat zaxirasi”, “hayotiy muhim oziq-ovqat mahsulotlari”, “sog‘lom ovqatlanish”,
“xomashyosi”, “oziq-ovqat mahsulotlari iste’molining oqilona me’yorlari”, “oziqovqat mahsulotlarini zarur darajada ishlab chiqarilishi”, “oziq-ovqat mahsulotlarga
jismonan erishishga qulaylik”, “oziq-ovqat mahsulotlariga erishishning iqtisodiy
qulayligi”, “qishloq xo‘jaligi, oziq-ovqat mahsulotlari va xomashyosining aylanma
zaxirasi”, “iqtisodiy xavfsizlik”.Bunda:Oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashda
Vazirlar Mahkamasi, vakolatli davlat organi, davlat va xo‘jalik boshqaruv organlari
hamda mahalliy davlat hokimiyati organlari vakolatlariga aniqlik kiritilmoqda;
Qishloq xo‘jaligi vazirligi oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash sohasida
vakolatli davlat organi etib belgilanmoqda;
vakolatli davlat organiga oziq-ovqat xavfsizligini tizimli ta’minlash uchun
boshqarish tuzilmasini shakllantirish bo‘yicha hukumatga taklif ishlab chiqish va
taqdim etish, tarmoqlararo tuzilmalarni va joylardagi ijro hokimiyati organlari
12
faoliyatini muvofiqlashtirish, ushbu sohani rivojlantirish bo‘yicha qisqa muddatli,
o‘rta muddatli va uzoq muddatli vazifalarni amalga oshirishning yangi
mexanizmlarini ishlab chiqish, blokcheyn texnologiyasi yoki boshqa raqamli
texnologiyalardan foydalangan holda oziq-ovqat mahsulotlarini butun qiymat zanjiri
bo‘ylab kuzatish imkonini beruvchi izma-iz nazorat qilish tizimini takomillashtirish
bo‘yicha hukumatga taklif ishlab chiqish va boshqa ko‘plab vazifalar yuklatilmoqda.
Meva -sabzavot mahsulotlarining tabiiy vazn yo'qotilishini sezilarli darajada
kamaytirish va saqlash muddatini ko'paytirish uchun hosilni yig'ib olgandan so'ng
mahsulotlarni iloji boricha tezroq sovutish va saqlashning optimal parametrlarini
saqlab turish kerak.
1-jadval.
Meva va sabzavotlarni saqlash muddati- harorat va namlikka bog'liq
Meva va sabzavotlarni saqlash muddati- harorat va namlikka bog'liq
Nomi
Harorat, ° S
Namlik, %
Saqlash muddati
Olmalar
-1+4
90-95
1-8 oy
Baqlajon
8-12
90-95
1-2 hafta
Brokkoli
0-1
95-100
1-2 hafta
gilos
-1+2
90-95
3-7 kun
qulupnay
0
90-95
5-7 kun
Karam
0-1
95-100
3-7 oy
Sabzi
0-1
95-100
4-8 oy
Rangli karam
0-1
95-100
2-4 hafta
Seldr
0-1
95-100
1-3 oy
Olxo'ri
-1+2
90-95
1-8 hafta
Smorodina
-0,5 -0
90-95
7-28 kun
13
Bodring
8-11
90-95
1-2 hafta
Sarimsoq
0
70
6-8 oy
Uzum
-1-0
90-95
4-6 oy
Qovun
4-15
85-90
1-3 hafta
Piyoz
-1-0
70-80
6-8 oy
Armut
-1+3
90-95
1-6 oy
Kartoshka (yosh)
4-5
90-95
3-8 hafta
Kartoshka
4-5
90-95
4-8 oy
Malina
-0,5 -0
90-95
2-3 kun
Qalapmir
7-10
90-95
1-3 hafta
Shaftoli
-1+2
90
2-6 hafta
Gilos
-1+2
90-95
2-3 hafta
Manba: https://cyberleninka.ru
Dehqonchilik yerlariga kirishning etishmasligi Oziq -ovqat yerdan
etishtiriladi yoki ishlab chiqariladi. Bunda daromad ham ishlab chiqariladi. Biroq,
ko'p odamlar o'z erlariga ega emaslar, yoki dehqonchilik qilinadigan yerlarga ega
bo'la olmaydilar. Yerga egalik qilish qishloq xo'jaligi hosildorligini kuchaytiradi,
chunki undan oz miqdorda turli xil oziq -ovqat ekinlari etishtirish mumkin. Qishloq
xo'jaligi erlariga kirish imkoni bo'lmasa, bu oziq -ovqat ekinlarini etishtirish uchun
asosiy resurs yo'qligini anglatadi.Bu yuqoridagi nuqta bilan chambarchas bog'liq.
Erni tortib olish - bu an'anaviy ravishda oilalar yoki guruhlar yoki jamoalarga
tegishli bo'lgan yerlarni yirik sarmoyadorlar yoki nufuzli davlat amaldorlari olib
qo'yganda.Ular erni imperiyalarini kengaytirish, tabiiy boyliklarni qazib olish yoki
hatto eksport qilish uchun oziq -ovqat etishtirish uchun sotib olishadi. Yerni tortib
olish mahalliy jamoalarni omon qolish uchun oziq -ovqat va sabzavot etishtirish
14
uchun zarur bo'lgan resurslardan mahrum qiladi. Yakuniy natija - qashshoqlik va
ijtimoiy beqarorlik, bu esa oziq -ovqat xavfsizligini yanada yomonlashtiradi.
Konflikt, zo'ravonlik va urushlar. Mojarolar, urushlar va zo'ravonlik oziq
-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish va etkazib berishga ta'sir qiladi. Yillar davomida
fuqarolar urushi hukm surgan ko'pchilik mamlakatlarda oziq -ovqat xavfsizligi juda
yuqori. Masalan, Afrikadagi Somali va Janubiy Sudan. Oxirgi misol Suriyaning
qishloq xo'jaligi ishlab chiqarishidir, bu mojarodan salbiy ta'sir ko'rsatdi. 2023 yil
oktyabr oyida FAO hisobotiga ko'ra, 5,5 million suriyalik oziq -ovqat xavfsizligi
muammosiga duch kelgan va buning bir qismi mojaro tufayli. Mojarolar bilan
bog'liq oziq-ovqat tanqisligi, hatto urush tugagan bo'lsa ham, yillar davomida oziqovqat inqirozini keltirib chiqarishi mumkin.
Adolatsiz savdo qoidalari. Katta korporatsiyalarning mahalliy oziq -ovqat
ishlab chiqaruvchilari bilan biznes yuritish usullari adolatsizdir va fermerlarni
mehnatlari yoki ishlab chiqarishlari uchun mukofotlamaydi.Yaxshi manbali
fermerlar oziq-ovqat etkazib berish bo'yicha shartnomalar tuzishlari mumkin edi,
lekin kichik fermerlar ko'pincha shartnoma tuzilgan fermer xo'jaliklarida ishchi
sifatida ishlaydi. Bunday amaliyotlar, ayniqsa, mayda dehqonlar va moliyaviy
barqaror bo'lmagan kishilar uchun oziq-ovqat xavfsizligining oshishiga olib keladi.
Aholining tez sur'atlar bilan o'sishi . Biz dunyoda yashayapmiz, bu erda o'lim
ko'rsatkichlariga qaramay, tug'ilish darajasi yuqori. Aholining ko'payishi, har kuni
ovqatlantirish uchun qo'shimcha og'izlar borligini anglatadi. Aholining ko'payishi,
mavjud oziq -ovqat mahsulotlarining cheklangan o'sishi, oziq -ovqat xavfsizligining
oshishini anglatadi.
Agrofuellar makkajo'xori va shakarqamish kabi o'simliklardan ishlab
chiqariladi. Bunday bioyoqilg'i ishlab chiqarish iqlim o'zgarishiga qarshi javob
sifatida paydo bo'ladi. Afsuski, fermer xo'jaliklari bioyoqilg'i uchun bunday
o'simliklar va ekinlarni etishtirishga yo'naltiriladi, bu esa oziq -ovqat uchun mavjud
bo'lgan don sonini kamaytiradi.Bu ham bunday donlarning narxini oshiradi.
Bioyoqilg'iga bo'lgan talabning ortishi Malayziya va Indoneziya kabi mamlakatlarda
o'rmonlarning kesilishi, oziq -ovqat xavfsizligiga yanada tahdid solishi bilan ham
15
bog'liq. Buning sababi shundaki, o'rmonlarni kesish natijasida erlar tozalanadi va
iqlim o'zgaradi, buning oqibatida suv toshqini va ob -havoning noqulayligi yuzaga
keladi, shu bilan ekinlar nobud bo'ladi.
Tabiiy ofatlar. Qurg'oqchilik, toshqinlar, tayfunlar, siklonlar va boshqa tabiiy
ofatlar butun hosilni yo'q qilishi yoki ekinlarni yo'q qilishi mumkin. Bu, ayniqsa,
qishloq xo'jaliklari va oilalari uchun halokatli, ular odatda bunday hosilga tayanib,
kundalik rizqini kichik dehqonchilik bilan ta'minlaydilar. Iqlim o'zgarish.
Iqlim sharoitining o'zgarishi qishloq xo'jaligiga tubdan ta'sir ko'rsatdi.
Dehqonlar iqlim o'zgarishining ta'sirini boshdan kechirmoqda, chunki yomg'ir
avvalgidan ko'ra erta tushadi va qurg'oqchilik uzoq davom etadi. Chuchuk suv,
shuningdek, dengiz sathining ko'tarilishi, bo'ronlar, toshqinlar va boshqa ob -havo
hodisalari natijasida tez -tez uchrab turadi6.
Oziq-ovqat chiqindilari. Har yili milliardlab dollarlik qutulish mumkin
bo'lgan oziq -ovqat tashlanadi, asosan rivojlangan mamlakatlarda. Masalan,
koronavirus pandemiyasi paytida fermerlar milliardlab oziq -ovqat mahsulotlarini
tashlamoqda, chunki ilgari bunday oziq -ovqat sotib olgan restoran va
supermarketlar yopilgan.Ishlab chiqarish darajasi iste'mol darajasidan yuqori, ya'ni
oziq -ovqat tashlanishi kerak, lekin odamlar rivojlanayotgan mamlakatlarda
ochlikdan o'lishmoqda. FAO ma'lumotlariga ko'ra, har yili butun dunyo bo'ylab 1,3
milliard tonna oziq -ovqat isrof qilinadi. Korporativ gigantlarning bozor ustuvorligi
Gigant ko'p millatli qishloq xo'jaligi korxonalari va eksportchilari oziq-ovqat
bozoriga kirib kelishdi, ya'ni kichik fermerlar o'z mahsulotlarini sotish imkoniyatlari
cheklangan. Shunday qilib, ular adolatsiz narxlarda sotadilar va ulkan korxonalar
bozorni nazorat qiladilar, shu jumladan oziq-ovqat mahsulotlarini yuqori narxlarda
sotish, ko'pincha iste'molchilarni haddan tashqari tanlab olib, isrofgarchilikka olib
keladi
Oziq -ovqat mahsulotlarini "moliyalashtirishOziq -ovqat qimmatbaho
tovarga aylandi va xalqaro bozorlarda tovar sifatida sotilmoqda. Xalqaro oziq -ovqat
6
. Qayumov A.A., Qodirov R.B. Qishloq xo'jaligi geografiyasi va iqtisodiyoti. -Andijon, 2020.
16
bozorida narxlarning oshishi jiddiy va uzoq davom etadigan oziq -ovqat inqirozini
keltirib chiqaradi. Bu shuni anglatadiki, ko'p jihatdan ochlik, to'yib ovqatlanmaslik
va oziq -ovqat xavfsizligi bozorning ustuvorligi va yuqori daromad olish uchun
ochko'zlik natijasida bo'lishi mumkin
Oziq -ovqat xavfsizligining oqibatlari .
1.Bolalarga ta'siri
Oziq -ovqat xavfsizligi bo'lmagan yoki oziq -ovqat
xavfsizligi bo'lmagan oilalardan chiqqan bolalar kasalxonaga yotqizishni talab qiladi
va anemiya va astma kabi surunkali kasalliklarga chalinish xavfi yuqori. Bundan
tashqari, ular tez -tez og'iz sog'lig'i bilan bog'liq muammolarga duch
kelishadi.Bolalarning oziq -ovqat xavfsizligi, shuningdek, hayot sifatining
yomonligi bilan bog'liq bo'lib, ularning kundalik maktab mashg'ulotlariga,
shuningdek, tengdoshlari bilan ijtimoiy muloqotga kirishiga to'sqinlik qiladi.
2-jadval
Go‘shtlarni saqlash muddati
Manba: https://e-library.namdu.uz saytidan ma’lumotlar asosida olindi.
Oziq -ovqat xavfsizligi ochlikka olib keladi Ochlik, shuningdek, oziq -ovqat
etishmasligidan kelib chiqishi mumkin. Ochlik yiliga milliardlab dollarga tushadi,
AQSh har yili taxminan 178,9 milliard dollar sarflaydi. Bu hukumatni pulni
infratuzilma, sog'liqni saqlash va ta'lim kabi boshqa loyihalarga jamlash o'rniga,
xalqni oziqlantirishga ko'proq mablag 'sarflashga majbur qiladi.Oziq -ovqat
narxining oshishi. Oziq -ovqat xavfsizligi oziq -ovqat mahsulotlarining
etishmasligini anglatadi, bu esa mavjud oziq -ovqat mahsulotlarini sotib olishga
17
qimmatga tushadi. Bu shuni anglatadiki, narxlar oshadi va tegishli mahsulotlar
qimmatroq bo'ladi. Odamlarning oziq -ovqat, parvarish, ovqatlanish va sog'liqni
saqlash xizmatlaridan foydalanish imkoniyatlari ham cheklanib qolishi mumkin, bu
esa millatni yanada xavfli qiladi.
2. Ishsizlik Agar millat oziq -ovqat bilan ta'minlanmasligiga ishonchsiz bo'lsa,
iqtisodiyot sekinlashadi. Bu shuni anglatadiki, ko'p odamlar ishsiz qoladi, ish haqi
yo'qoladi va daromad yo'qotadi.Sog'liqni saqlash bilan bog'liq xarajatlarning
o'sishi.Oziq -ovqat xavfsizligi darajasi qanchalik yuqori bo'lsa, yurak kasalliklari
kabi surunkali kasalliklarga chalinish xavfi shuncha yuqori bo'ladi. Demak, yuk
sog'liqni saqlash tizimiga yuklangan. Tadqiqot shuni ko'rsatdiki, oziq-ovqat
xavfsizligi bo'lmagan uy xo'jaliklari bir yilda tibbiy yordam uchun 6100 dollarga
yaqin mablag 'sarflashgan, bu esa oziq-ovqat bilan ta'minlangan uy xo'jaliklari
uchun 4200 dollarni tashkil etgan, bu esa xarajatlarning 45 foizga oshishiga olib
keladi.
3.Shiddatli ziddiyat
Zo'ravonlik oziq -ovqat xavfsizligiga sabab bo'lishiga qaramay, buning teskarisi
ham to'g'ri. Oziq -ovqat xavfsizligi, ayniqsa, oziq -ovqat narxining ko'tarilishi
tufayli, xavf tug'diradi va zo'ravon to'qnashuvlarga olib keladi. Bu yagona sabab
bo'lmasligi mumkin, lekin boshqa omillar bilan bir qatorda, masalan, siyosiy yoki
iqtisodiy sohalarda, oziq -ovqat xavfsizligi, zo'ravon to'qnashuvlar qachon va
qachon paydo bo'lishini belgilaydigan omil bo'lishi mumkin. Oziq -ovqat xavfsizligi
uchun yechimlar .Oziq -ovqat xavfsizligi butun dunyo bo'ylab 820 milliondan ortiq
odamni qamrab oladi va hech bir mintaqa bundan mustasno emas. Hukumatlar va
xalqaro institutlar global muammo bo'lib, oziq -ovqat xavfsizligini bartaraf etish
uchun barcha imkoniyatlarni ishga solishdi.
Masalan, Birlashgan Millatlar
Tashkiloti 17 ta Barqaror rivojlanish maqsadini qo'ydi, unga 2030 yilgacha erishish
kerak. Oziq -ovqat xavfsizligiga erishish, ovqatlanishni yaxshilash, ochlikni
to'xtatish va barqaror qishloq xo'jaligini rivojlantirish - ikkinchi maqsad.2030
yilgacha oziq -ovqat xavfsizligiga erishish har bir shaxs, oila, guruh, tashkilot,
korporatsiya, muassasa va hukumatga bog'liq. Aksariyat muassasalar va davlatlar
18
tomonidan ko'p narsa qilinmagan, lekin kelajakda oziq -ovqat xavfsizligiga umid
bor. Bu erda oziq -ovqat xavfsizligini bartaraf etishning mumkin bo'lgan echimlari
keltirilgan.Shuningdek qarang: Yangi tadqiqotlar iqlim o'zgarishi natijasida sodir
bo'lgan dengiz issiqlik to'lqinlari delfin populyatsiyasiga xavf tug'dirishi mumkin.
1. Oziq -ovqat chiqindilarini kamaytiring. Oziq-ovqat, asosan, samarasiz
tayyorgarlik, yo'llarning noto'g'riligi yoki yomonligi, xaridorlarning haddan tashqari
tanlanishi va omborxonalarning etishmasligi tufayli isrof qilinadi. Agar saqlash
omborlari yaxshilansa va oziq -ovqat mahsulotlarini qanday ishlatishga yetarli
tayyorgarlik ko'rilsa, oziq -ovqat kamroq isrof qilinadi va oziq -ovqat xavfsizligi
ta'minlangan jamiyat paydo bo'ladi. Yuqorida aytib o'tganimizdek, FAO har yili
butun dunyo bo'ylab 1,3 milliard tonnaga yaqin oziq -ovqat chiqindilarini hisoblab
chiqadi.
2. Tijoratlashtirish xavfini kamaytiring. Agar oziq -ovqat jamiyat yoki
millatni boqish uchun etishtirilsa, oziq -ovqat xavfsizligi darajasi pasayadi.
Dehqonlar ko'proq oziq -ovqat ekinlarini yetishtirishlari mumkin va bozorda oziq ovqat ekinlari yetarli bo'lganda pulli ekinlarni etishtirishlari mumkin bo'ladi.Oziq ovqat mahsulotlarini bozorda sotish xavfi kamroq bo'ladi. Hukumatlar, shuningdek,
fermerlarga hamma uchun etarli bo'lgan oziq -ovqat borligini bilish imkonini
beradigan dasturlarni amalga oshirishi kerak.
3. Amaldagi infratuzilmaviy dasturlarni takomillashtirish Ba'zi fermerlar
infratuzilmaning yomonligi, yo'llar, omborxonalar va oziq -ovqat mahsulotlarini
qayta ishlash uskunalari tufayli o'z mahsulotlarini bozorga chiqara olmaydilar. U
muhtoj bo'lganlarga yoki qayta ishlashga olib borishdan ko'ra, fermer xo'jaliklarida
chiriydi. Agar infratuzilma yaxshilansa, bozorda ko'proq oziq -ovqat bo'ladi va oziq
-ovqat xavfsizligi darajasi pasayishi mumkin. Bitta oziq -ovqat mahsulotiga yoki
asosiy mahsulotga e'tibor qaratish, oziq -ovqat xavfsizligini kamaytirish uchun
dahshatli oqibatlarga olib kelishi mumkin. Shunday qilib, oziq -ovqat xavfsizligini
yaxshilash uchun yaxshi ovqatlanish uchun diversifikatsiyalangan va sog'lom
ovqatlanishning ahamiyati to'g'risida treninglar o'tkazish kerak.
Oziq -ovqat
mahsulotlarining xilma -xilligi va diversifikatsiyalangan dietaning ahamiyati
19
to'g'risida bilimli jamoatchilik bilan bozorlarda asosiy oziq -ovqat mahsulotlari
yetarli bo'ladi.
3-jadval.
Respublikamizda qishloq xo‘jalik mahsulotlari ishlab chiqarishda kichik
biznesnining ulushi.(2000-2021-yillar)
Manba: http://iqtisodiyot.tsue.uz
4. Hosildorlik oralig'i.Dehqonchilik qiladigan erlarimizning ko'pchiligi tabiiy
unumdorlik darajasidan mahrum bo'lib, yillar avvalgidek hosil bera olmaydi. Bu
farqni bartaraf etish uchun hukumatlar va qishloq xo'jaligi institutlari ekinlar
hosildorligini oshirish strategiyasi va dasturlarini, ayniqsa, tuproqni boshqarish va
yerni yaxshilash kabi qishloq xo'jaligini barqaror intensivlashtirishning o'ziga xos
usullarini ishlab chiqdilar. Tuproqni konversiya qilishdan saqlanish kerak, chunki u
tabiiy yashash joylari va o'rmonlarga kirib, biologik xilma -xillik va yovvoyi
tabiatga ta'sir qiladi va parnik gazlari chiqindilarini oshiradi. O'rnatilgan strategiya
yoki dastur oziq -ovqat hamma uchun mavjud bo'lishi, yovvoyi tabiat va o'rmonlarga
ta'sir qilmasligini ta'minlashi kerak.
20
5. Iqlim o'zgarishini yengish yo'lida ishlash.Iqlim o'zgarishi hayotimizga va
oziq -ovqat mahsulotlariga jiddiy ta'sir ko'rsatmoqda. Agar biz iqlim o'zgarishiga
qarshi kurashsak va dehqonchilik bilan barqaror shug'ullansak, biz va kelajak
avlodlar uchun oziq -ovqat yetarli bo'lishini ta'minlay olamiz. Bu oziq -ovqat
xavfsizligiga qarshi kurashda qo'shimcha qadam.
2 Meva-sabzavotchilik sohasini davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlash.
Aslida oziq-ovqat xavfsizligi juda keng tushuncha bo’lib, u, eng avvalo, aholi
ehtiyojini fiziologik me’yorlarga mos ravishda iste’mol tovarlari bilan ta’minlashni
nazarda tutadi. Biroq keyingi paytda oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish
hajmining o’sishi aholi soni va ehtiyojlarining ortishidan orqada qolayotgani,
ayniqsa, qishloq xo’jaligi hamda qayta ishlash sanoati rivoji uchun yetarli sharoit
mavjud bo’lmagan mamlakatlarda muammo tobora chuqurlashib borayotgani
tashvishlanarlidir.Shunday murakkab bir paytda O’zbekistonimizda aholining
muhim kundalik iste’mol tovarlariga bo’lgan talabi to’liq qondirilibgina qolmay,
katta miqdorda eksport qilinayotgani tahsinga loyiq. Gap shundaki, yurtimizda jon
boshiga qariyb 300 kilogramm sabzavot, 75 kilogramm kartoshka va 44 kilogramm
uzum to’g’ri kelmoqda.
Bu optimal, ya’ni maqbul deb hisoblanadigan iste’mol me’yoridan uch
barobar ko’pdir. Qolaversa, 180 turdan ortiq har xil meva-sabzavot va ularni qayta
ishlash asosida tayyorlangan mahsulotlar dunyoning 80 ta davlatiga eksport
qilinayotgani kimni quvontirmaydi deysiz. BMTning Oziq-ovqat va qishloq
xo’jaligi tashkiloti bosh direktori Joze Gratsianu da Silva 2014 yilning 5-6 iyun
kunlari Toshkent shahrida o’tkazilgan “O’zbekistonda oziq-ovqat dasturini amalga
oshirishning muhim zaxiralari” mavzuidagi xalqaro -konferensiyada so’zlagan
nutqida mamlakatimizda mazkur jabhada qo’lga kiritilayotgan yutuqlarga alohida
to’xtalib, jumladan, shunday degan edi: “2000 yillarning boshlaridan bugungi
kungacha O’zbekiston qishloq xo’jaligi sohasida hamda oziq-ovqat xavfsizligini
ta’minlash borasida ulkan taraqqiyotga erishdi. 2000 yildan boshlab qishloq
xo’jaligi ishlab chiqarishi va hosildorlik muttasil oshirib kelinayotgani bunday
hayratlanarli yutuqlarning bosh omilidir”.Darhaqiqat, O’zbekiston — qishloq
21
xo’jaligida ko’p yillik boy tajriba va yuksak ilmiy salohiyatga ega mamlakat. Biroq
mustabid tuzum davrida paxta yakkahokimligi halokatli darajada avj olishi oqibatida
iqtisodiyot biryoqlama yo’ldan ketdi. Istiqlolga erishgach, soha tubdan isloh qilinib,
yurtimiz qishloq xo’jaligi tarixida tamomila yangi davr boshlandi. Prezidentimiz
Islom Karimovning 1991 yil 29 noyabrdagi “Respublikada dehqon (fermer)
xo’jaliklarini yanada mustahkamlash va -tadbirkorlik faoliyatini davlat yo’li bilan
qo’llab-quvvatlash to’g’risida”gi Farmoni bunda tamal toshi bo’lib xizmat qildi.
Respublikamiz agrar soha xodimlarining bugungi mehnatlari zamirida qishloq
xo’jaligi mahsulotlari yetishtirishni ko’paytirish orqali xalqimizning oziq-ovqat
xavfsizligini ta’minlash, turmush farovonligini oshirish, iqtisodiyotni yanada
rivojlantirishdek yuksak vazifalar mujassam. Soha ravnaqiga qaratilayotgan e’tibor,
qishloq odamlariga yaratib berilayotgan munosib mehnat sharoitlari tufayli ushbu
ezgu maqsadga to’liq erishilmoqda. Bunday deyish uchun asoslarimiz yetarli,
albatta. Masalan, 1990 yilda yurtimiz aholisining oziq-ovqat mahsulotlari, jumladan,
go’sht, sut va qandolat mahsulotlariga bo’lgan ehtiyoji, asosan, import hisobiga
qondirilgan bo’lsa, bugungi kunda ularning deyarli barchasi o’zimizda ishlab
chiqarilgan mahsulotlar evaziga qoplanmoqda.
O’tgan davrda aholi soni 11 milliondan ziyod o’sganiga qaramay, jon boshiga
go’sht iste’moli 1,4 barobar, sut va sut mahsulotlari 1,5 karra, kartoshka 1,9 marta,
sabzavot 2,6 barobardan ziyod, meva 6,3 marta ortgani ko’p narsani anglatadi.
Shubhasiz, bu muvaffaqiyatlar negizi birinchi yurtboshimizning tashabbuslari bilan
1989 yilda, ya’ni sobiq ittifoq davridayoq, qishloq aholisini ijtimoiy himoya qilish,
ularning daromadlarini oshirish va oziq-ovqat mahsulotlari yetishtirishni
ko’paytirish maqsadida ko’plab oilalarga tomorqa berila boshlanganiga borib
taqaladi.
Uzoqni
ko’zlagan
holda
boshlangan
ushbu
sa’y-harakatlar
Prezidentimizning 1991 yil 11 yanvardagi “Kolxozchilar, sovxozlarning ishchilari
va qishloq joylarida yashovchi boshqa fuqarolarning shaxsiy yordamchi
xo’jaliklarini yanada rivojlantirishga oid qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida”gi
Farmoniga muvofiq, yanada keng quloch yozdi.Mazkur tarixiy hujjatda 1991 yilning
sentyabriga qadar ajratib beriladigan tomorqa uchastkalari rasmiylashtirilishini
22
ta’minlash, Qoraqalpog’iston Respublikasi va viloyatlarda 1989-1990 yillarda
ajratib berilgan barcha tomorqa yerlarini qayta ro’yxatga olish, foydalanilmayotgan
uchastkalarni muhtoj oilalarga berish, yer uchastkalari ajratishda ijtimoiy adolatga
rioya etilishini qat’iy nazoratga olish kabi vazifalar belgilab olingan ediki, bu yurti,
xalqi uchun har qanday xizmatga tayyor turgan davlatimiz
rahbarining
qahramonligi va yuksak jasorati namunasi bo’ldi, desak, ayni haqiqatni aytgan
bo’lamiz. Amalga oshirilgan bunday oqilona tadbirlar natijasida 1,5 million oila o’z
tomorqa maydonlarini kengaytirish, 500 mingdan ortig’i yangi tomorqa olish
imkoniyatiga ega bo’ldi. Shu ma’noda aytganda, bu mazkur islohot tufayli
respublikamizdagi 2 milliondan ortiq oila, ya’ni o’rtacha 10 milliondan ziyod
qishloq aholisining ijtimoiy-iqtisodiy muammosi ijobiy hal etildi, degani emasmi?
Ta’kidlash kerakki, mamlakatimizda yerni haqiqiy egasiga berish va qishloq
xo’jaligi mahsulotlari yetishtirish hajmini ko’paytirish yo’lidagi ana shunday yirik
siyosiy-ijtimoiy-iqtisodiy
tadbirlar
takomillashtirilib,
jamoa
va
shirkat
xo’jaliklarining yerlarini xususiy mulkchilik shaklidagi fermer xo’jaliklariga uzoq
muddatga ijaraga berish amaliyoti boshlandi.
Bugungi kunda yurtimizda 160 mingdan ziyod fermer xo’jaliklari faoliyat
ko’r-satayotgan bo’lib, ularning 36 mingdan ortig’i ko’p tarmoqli yirik
sub’yektlardir. Ularda dehqonchilik yoki chorvachilik bilangina cheklanib
qolmasdan, balki zamonaviy texnologiyalar, ixcham qayta ishlash uskunalari jalb
etilgan holda, qo’shimcha tarmoqlar o’zlashtirilgan. Bu aholi, ayniqsa, qishloq
odamlarining bandligini ta’minlash, daromadini oshirish, ichki bozorni arzon va
yuqori sifatli mahsulotlar bilan to’ldirishda muhim omil bo’lmoqda. Oziq-ovqat
xavfsizligi ta’minlanishi haqida gap ketganda, istiqlol yillarida ekin maydonlarining
tarkibi o’tgan asrning 90-yillaridagiga nisbatan tamoman o’zgarganini alohida
ta’kidlash
o’rinlidir.
Agar
o’sha
paytlarda
asosiy
maydonlarda
g’o’za
parvarishlangan bo’lsa, hozirgi paytda paxta maydonlari deyarli 2 barobar
qisqartirilib, ularning o’rniga don, sabzavot, poliz, moyli ekinlar ekilib, bog’ hamda
tokzorlar barpo etilmoqda. Davlatimiz rahbarining 2023 yil 20 oktyabrdagi “Oziqovqat ekinlari ekiladigan maydonlarni optimallashtirish va ularni yetishtirishni
23
ko’paytirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi Farmoni bu jarayonda dasturilamal
bo’lib xizmat qilmoqda. Unga asosan, 2023 yil hosilidan e’tiboran 75,8 ming gektar,
2012 yil hosilidan esa yana 30,1 ming gektar paxta maydonlari qisqartirilgan bo’lsa,
Asaka, Jomboy hamda Yangiyo’l tumanlarida bu ekin o’rniga to’lig’incha mevasabzavot va poliz mahsulotlari yetishtirila boshlandi. Prezidentimizning 2022 yil 29
dekabrda qabul qilingan “2023- 2024 yillar davrida qishloq xo’jaligini qayta
shakllantirish va rivojlantirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi qarori bu boradagi
islohotlarning uzviy davomi bo’ldi. Unga ko’ra, 2022- 2023 yillar mobaynida 170,5
ming gektar paxta va 50 ming gektar g’alla maydonlari o’rniga oziq-ovqat ekinlari
ekilishi belgilanib, joriy yilning o’zida paxta maydonlari 30,5 ming gektarga
qisqartirildi. Bularning samarasi o’laroq, mustaqillik yillarida qishloq xo’jaligi
mahsulotlari yetishtirish hajmi 2 barobardan ziyod oshdi, xususan, kartoshka 7
marta, meva qariyb 4,1 marta, sabzavot 2,8 marta, sut va sut mahsulotlari 1,7 marta,
go’sht 1,3 barobar o’sdi.Eng muhimi, O’zbekiston juda qisqa vaqt ichida g’alla
mustaqilligini qo’lga kiritib, don va don mahsulotlarini eksport qiluvchi davlatlar
safidan mustahkam o’rin egalladi. E’tibor qiling: 2000 yilda atigi 2 million tonnadan
ziyodroq g’alla hosili yetishtirgan dehqon va fermerlarimiz 2015 yilda 4,1 million
tonna, 2023 yilda esa 7 million 300 ming tonnadan ziyod sara don yig’ishtirib olib,
o’zbek dehqonlarining hech kimdan kam emasligini amalda isbоtladilar.
Hozirgi kunda oziq-ovqat xavfsizligi muammosi jahon iqtisodiyoti va
siyosatining rivojlanishidagi asosiy muammoga aylandi. Qurg'oqchilik va tabiiy
ofatlar oziq - ovqat narxining keskin oshishiga va dunyoning rivojlanayotgan
mintaqalariga qattiq ta'sir ko'rsatdi. Mutaxassislarning fikricha, agar odam kamida
sutkasiga 90g to'liq oqsilni olsa, oziq - ovqat xavfsizligi va barqaror rivojlanishning
yuqori darajasi ta'minlanadi. Biroq, dunyo aholisining yarmidan ko'pining ratsioni
sog'lom
ovqatlanish
me'yorlariga
javob
bermaydi:
oqsilli
oziq-ovqat
mahsulotlarining tanqisligi kuzatilmoqda, ularning asosiy manbalari hayvonot
mahsulotlari va ba'zi o'simlik mahsulotlari hisoblanadi. Shu bilan birga, aholining
katta qismi uchun go'sht narxi juda yuqori hisoblangani bois, bunday sharoitda uning
o’rnini bosuvchi o’simlik - soya eng muhim proteinli oziq - ovqat mahsulotiga
24
aylanadi. O’zbekistonda ayniqsa so’ngi yillarda o'simlik moyi bilan ta'minlash
muammosi dolzarb bo’lib turibdi, chunki aholining unga bo'lgan ehtiyoji yil sayin
ortib bormoqda. O'simlik moylari nafaqat oziq - ovqat sanoatida, balki qimmatbaho
texnik xom ashyo sifatida ham foydalanish uchun yuqori salohiyatga ega - ular
qurituvchi moy, linolyum, bo'yoq va lak ishlab chiqarish, sovun tayyorlashda va
tibbiyotda xom ashyo bo'lib xizmat qiladi. To'yinmagan yog'li kislotalarning
mavjudligi tufayli ular hayvon yog'lariga qaraganda foydaliroqdir. O’zbekistonda
soya bozorining shakllanish asoslarini o'rganish natijalari shuni ko'rsatadiki, oziq ovqat muammosini hal qilishning eng samarali usullaridan biri bo'lgan soya ishlab
chiqarish hajmini rivojlantirish va ko'paytirish maqsadga muvofiqdir. Lekin shu
bilan birga, soya mahsulotlarini qayta ishlash mahsulotlarining asosiy iste'molchisi
bo'lgan chorvachilik sanoatini davlat tomonidan qo'llab - quvvatlash darajasiga
e'tibor qaratish lozim. Shu munosabat bilan hukumatimiz tomonidan ushbu tarmoq
mahsulot sifatini oshirish va uning istiqbolli turlarini kengaytirish, xom ashyosidan
to’liq hamda samarali foydalanishni tartibga solish maqsadida bir qator meyoriy
hujjatlar qabul qilindi.
Shu jumladan, Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 31 yanvardagi “2023- yilda
moyli ekinlarni yetishtirish bo’yicha Qoraqolpog’iston Respublikasi Vazirlar
kengashi va viloyatlar hokimliklari hamda “ O‘zpaxtayog‘ ” AJ tomonidan amalga
oshiriladigan chora-tadbirlar” dasturiga muvofiq7, mamlakatda moyli ekinlarni
yetishtirish hajmlarini ko‘paytirish hamda mazkur dastur asosida ishlab chiqilgan
chora tadbirlarning belgilangan muddatlarda va to‘laqonli bajarilishi ustidan
muntazam monitoring yuritish, aniqlangan kamchilik va muammolarni o‘z vaqtida
bartaraf etish bo‘yicha ishlar olib borilmoqda. Respublikamiz Prezidentining 2022
yil 14 martdagi ― 2023-2024 yillarda Respublikada soya ekini ekishni va soya doni
yetishtirishni ko‘paytirish chora-tadbirlari to‘g‘risidagi PQ-2832 - sonli qarorida
aholini arzon va sifatli iste’mol o‘simlik moyi bilan ta’minlash maqsadida, turlicha
tuproq va iqlim sharoitlariga moslashgan, ertapishar, serhosil, kasallik va
7
. Qodirov R.B. Aholi va mehnat resurslari. - Toshkent 2021.
25
zararkunandalarga chidamli bo‘lgan soyaning nav va duragaylarini yaratish hamda
uni ekish, soya o‘simligini yetishtirish bo‘yicha ilg‘or tajribaga ega bo‘lgan xorijiy
hamkorlarni jalb qilishdek muhim vazifalarni amalga oshirish ishlari e’tirof etilgan.
4-jadval
Go‘sht va go‘sht mahsulotlarining kimyoviy tarkibi.
Manba: https://arm.ssuv.uz
1. Qishloq xo'jaligi ishlab chiqarishda soya o’simligini yetishtirish iqtisodiy
jihatdan eng samarali usullardan biri hisoblanadi chunki o'simlik moylarini ishlab
chiqarish hayvonlarga qaraganda 5-7 barobar arzonroqdir.
2. Soya mahsulotlari ishlab chiqarish va bozorining rivojlanish istiqbollarini
baholab, biz ishonch bilan aytishimiz mumkinki, ular hozirgi asrda odamlarning
ratsionida hech bo'lmaganda muhim o'rinlardan birini egallaydi. Bu baho butun
dalillarga asoslangan bo'lib, ularning eng muhimi jahon ahamiyatiga ega. Bu barcha
mamlakatlarning barqaror rivojlanish konsepsiyasini amalga oshirishga bo'lgan
intilishidir, uning hal qiluvchi jihatlaridan biri oziq - ovqat muammosini dunyo
aholisining asta - sekin o'sishi sharoitida hal qilishdir. Bu insoniyat ko'pchiligining
hayvon oqsillarini istemol qilishdan o'simlik oqsillariga o'tishi oziq - ovqat
muammosining keskinligini bartaraf etish imkoniyatini ochib beradi. Odamlar oziq
- ovqat uchun ishlatadigan 350 turdagi o'simliklardan, soya tarkibida oqsil, yog’,
mineral tuzlar va vitaminlarning eng uyg'un kombinatsiyasi mavjud. Masalan, soya
oqsili go'sht mahsulotlarini ishlab chiqarishning tannarxini pasaytiradi va ishlab
26
chiqarish jarayonini yaxshilaydi. Har yili dunyoda oziq -ovqat, ozuqa va sanoat
maqsadlarida foydalanish uchun soya oqsiliga bo'lgan talab oshib bormoqda. Soyaqimmatbaho yog'li va yuqori proteinli ekin. Soya oqsilining aminokislotalar tarkibi
barcha o'simlik oqsillari manbalaridan eng muvozanatli
hisoblanadi va ba'zi
istisnolardan tashqari, yuqori sifatli hayvon oqsillari tarkibiga o'xshaydi. Shu tufayli,
soya fasulyesi bir yillik dukkakli va moyli ekinlar orasida ekish maydoni va donning
yalpi hosili bo'yicha dunyoda birinchi o'rinda turadi .
Bunday sharoitda, soya va uning qayta ishlangan mahsulotlari bozorini
shakllantirish usullarini o'rganish zarurati O‘zbekiston uchun sabzavot va hayvon
oqsillari yetishmasligi muammosini hal qilishda tobora muhim ahamiyat kasb
etmoqda. Shu munosabat bilan, paxta seleksiyasi, urug’chiligi va yetishtirish
agrotexnologiyalari ilmiy tadqiqot instituti Surxondaryo ilmiy tajriba stansiyasida
soyaning 4 ta istiqbolli (mahalliy Baraka, To’maris-man 60, Ustoz MM-60 va horijiy
Vilona) navlari ustida olib borilgan tajribalar shuni ko’rsatdiki tuproqda namlik
sharoiti yetarli bo’lganda hosildorlik gegtariga Vilona va To’maris-man 60 navlarida
20-21 sentner, Baraka va Ustoz MM-60 navlarida 27-30 sentnerni tashkil etdi,
kimyoviy tarkibi ko‘rsatkichlaridan esa 45-52% oqsil va 17-25% moy mavjudligi
aniqlandi. Bundan tashqari soya o‘simligi, oqsilli oziq-ovqat mahsulotlari etkazib
beruvchi, chorva va pararandalar uchun to‘yimli ozuqa, shuningdek tuproq
unumdorligini oshiruvchi bo‘lib hisoblanadi. Xulosa qilib shuni aytish mumkinki,
soya maydonlarini kengaytirish va uni qayta ishlashni yo’lqa qo’yish orqali go'sht
ishlab chiqarish hajmini ko'paytirish, mamlakatning oziq - ovqat xavfsizligini
mustahkamlash, ish o'rinlarini yaratish, go'sht ishlab chiqarish tannarxini pasaytirish
va sifatini yaxshilash, byudjet daromadlarini ko'paytirish va mavjud resurslarni
samarali boshqarishga yordam beradi.
27
3-rasm.Oziq-ovqat narxlarining o‘zgarishi.(foiz hisobida)8
Manba:www.Toshkent shaxar narx navolari.uz
Monitoring natijalari 8 xil mahsulot bo‘yicha minimal narxlar o‘tgan
oydagiga nisbatan pasayganini ko‘rsatgan. Masalan, oq karamning narxi 61,5 foiz,
olmaning narxi 15,4 foiz, sariq piyozning narxi 10,3 foiz, makaronning narxi 4,7
foiz, mol go‘shtining narxi 4,6 foiz, o‘simlik moyining narxi 3,1 foiz, limonning
narxi 1,6 foiz, bodringning narxi 1,3 foiz pasaygan. Guruch, shakar va margarinning
eng past narxlari esa o‘zgarishsiz qolgan. 10 turdagi mahsulot narxlari esa oshgan.
Bu borada pomidor yetakchi bo‘lgan. Uning eng past narxi 5950 so‘mdan 9990
so‘mga ko‘tarilgan. Banan va sut narxi ham sezilarli darajada oshgan: ularning narxi
mos ravishda 3000 so‘mga va 2110 so‘mga qimmatlashgan.9
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 14 martdagi ― 20232024 yillarda Respublikada soya ekini ekishni va soya doni yetishtirishni
ko‘paytirish chora-tadbirlari to‘g‘risidagi PQ-2832-sonli qarori.Yer yuzi aholisi
8
9
www.kun.uz
www.kun.uz
28
hayot faoliyati sifati har jihatdan sifatli oziq-ovqat bilan qay darajada
ta’minlanganligiga bog‘liq. Har bir mamlakat o‘zining iqlimiy sharoiti, yer
unumdorligi, intensiv qishloq xo‘jaligi, sanoatning rivojlanganlik darajasiga qarab
bu muammoni turli usullar orqali hal qilmoqdalar. Ammo shunda ham iqtisodiyoti qoloq, aholi soni yuqori mamlakatlar oziq-ovqat taqchilligi muammosini to‘la
to‘kis hal eta olishmayapti. Buning oqibatida esa insonlarda to‘yib ovqatlanmaslik,
ochlik, kambag‘allik, qashshoqlik ko‘rsatkichlari o‘sib bormoqda. Ko‘rsatkichlarga
nazar tashlasak, jahon aholisining 815 million nafari ocharchilikdan qiynalmoqda.
O‘zbekiston global oziq-ovqat xavfsizligi reytingida 80-o‘rindan 71-o‘ringa
yuqoriladi. O‘zbekiston ocharchilik darajasi bo‘yicha 2022-yilda global ochlik
indeksida 10,7 ball bilan 49-o‘rinni egallagan bo‘lsa, 2023-yilda ushbu indeksda 107
mamlakat ichida 6,7 ball bilan 30-o‘ringa ko‘tarildi. Masalaning yana bir tomoni
qishloq xo‘jaligi dunyodagi eng katta ish beruvchi tarmoqdir.
Bugun dunyo aholisining 40 foizi aynan shu soha orqali tirikchilik qiladi.
Demak, oziq-ovqat xavfsizligiga tahdidni hal qilish bo‘yicha yechimlar mavjud va
ular bugungi kunda ma’lum darajada amalga oshirilmoqda.Ma’lumotlarga ko‘ra,
dunyoda har yili 4 mlrd. tonna oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqariladi. BMTning
atrof-muhit bo‘yichatashkiloti(YuNEP)ma’lumotlariga ko‘ra, har yili dunyoda 1,3
mlrd.tonna oziq-ovqat mahsulotlari tashlab yuboriladi. Mamlakatimiz hududining
85 foizi cho‘l hamda yarimcho‘l yerlaridan tashkil topgan. Bugungi kunda aholi
ixtiyorida 480 ming gektardan ortiq tomorqa ekin maydonlari mavjud.
10
Mutaxassislarning ta’kidlashicha, insonning normal ovqatlanishi uchun har bir
kishiga o‘rtacha yillik 113 kg sabzavot, 50,4kg kartoshka, 19,3 kg poliz, 21,3 kg
meva va uzum, 40 kg go‘sht, 140litr sut, 121dona tuxum, 0,8 kg asal kabi
mahsulotlar talab qilinadi. Davlatning iqtisodiy xavfsizligi turlari orasida oziq-ovqat
xavfsizligi milliy xavfsizlikning ajralmas qismi sifatida alohida o‘rin tutadi.
Insoniyat
tarixi davomida oziq-ovqat ta’minoti dunyo
davlatlari
milliy
xavfsizligining eng dolzarbmuammolaridan biri bo‘lib qolmoqda. Milliy iqtisodiy
10
Mirziyoyev Sh.M. “Yangi O’zbekiston taraqiyyot strategiyasi “ O`zbekiston. Toshkent. 2022-y.
29
tizimning tegishli rivojlanish darajasi aholining normal yashash sharoitlarini saqlab
qolish qobiliyatini, umuman iqtisodiyotni rivojlantirish uchun resurslarni barqaror
ta’minlashni, shuningdek milliy va davlat manfaatlarini izchil amalga oshirishni
belgilaydi. Aholining ovqatlanish darajasi va sifati uning ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanish darajasini tavsiflaydi, chunki “... oziq-ovqat ishlab chiqarish to‘g‘ridanto‘g‘ri ishlab chiqaruvchilar va umuman har qanday ishlab chiqarish jarayonining
birinchi shartidir ...”.Oziq-ovqat xavfsizligi atamasi xalqaro muomalaga 1971-1972yillarda keyin kirib keldi. Bu davrda rivojlangan
mamlakatlarda ortiqcha oziq-
ovqat ishlab chiqarish yuzaga kelgan. Bu muammo jahon ham jamiyatida
muhokama qilina boshlangan. Bu muhokamalar zamirada 1974-yilning dekabr
oyida bo‘lib o‘tgan uchinchi dunyo mamlakatlarida aholi o‘rtasida ocharchilik
vujudga kelishini oldini olish yuzasidan BMT Bosh Assambleyasida Birlashgan
Millatlarning Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti tomonidan ishlab chiqilgan
“Jahonda oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha Xalqaro majburiyatlar”
ma’qullandi. Ammo bu hujjatda oziq-ovqat xavfsizligi atamasiga ta’rif berilmagan.
Oziq-ovqat
xavfsizligiga
oid
ilmiy
adabiyotlarni
o‘rganish
shuni
ko‘rsatadiki,bu tushuncha birinchi marta o‘tgan asrning 70-yillarida iste’molga kirib
kelgan. Keyinchalik bu tushuncha ma’no jihatdan kengayib bordi. Bu borada oziqovqat xavfsizligi kontseptsiyasining evolyutsiyasini ko‘rib chiqish bu borada
kengroq davriy tushunchaga ega bo‘lishimizga yordam beradi(1-ilova). 1996yilning noyabr oyida bo‘lib o‘tgan oliy darajadagi Rim xalqaro uchrashu- vida
“Butun dunyo oziq-ovqat xavfsizligi bo‘yicha Rim deklaratsiyasi” qabul qilingan.
Ushbu deklaratsiya har kimning yashash va munosib ovqatlanish huquqiga muvofiq
salomatligi uchun xavfsiz va to‘laqonli oziq-ovqat mahsulotlariga erishish huquqiga
ega ekanligi tasdiqlangan. 2023-yilda bo‘lib o‘tgan Oziq-ovqat xavfsizligi bo‘yicha
butunjahon sammitida Jahon banki taklif etgan ta’rifga ko‘ra“barcha insonlarning
faol va sog‘lom turmush tarzi kechirishi uchun, o‘zlarining ehtiyojlariga mos, yetarli
hajmdagi, xavfsiz va to‘yimli oziq-ovqatlarni har doim olishga jismoniy va iqtisodiy
jihatdan qurblari yetishi – oziq-ovqat xavfsizligini anglatadi.
30
Normativ-huquqiy hujjatlar loyihalari muhokamasi portalida Vazirlar
Mahkamasining “2019-2024 yillarda mamlakatda oziq-ovqat xavfsizligini
ta'minlash milliy dasturini tasdiqlash to‘g‘risida”gi qarori loyihasi joylashtirildi.
Quyidagilar oziq-ovqat xavfsizligini ta'minlashning asosiy yo‘nalishlari etib
belgilanadi:
oziq-ovqat xavfsizligi sohasida me'yoriy-huquqiy bazani takomillashtirish;
qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan yerlar va suv resurslaridan oqilona
foydalanish;
asosiy turdagi qishloq xo‘jalik va oziq-ovqat mahsulotlari, xom-ashyoni ichki
ishlab chiqarishni barqaror rivojlantirish;
chorvachilik, parrandachilik, baliqchilik sohasini barqaror rivojlantirish,
mahsulot ishlab chiqarish hajmlarini ko‘paytirish, ozuqa bazasini mustahkamlash;
qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish infratuzilmasini
yaxshilash;
oziq-ovqat mahsulotlari xavfsizligini ta'minlash;
aholini barcha qatlamlarini oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta'minlanishi uchun
iqtisodiy imkoniyatlarini oshirish;
oziq-ovqat xavfsizligini ta'minlashni davlat tomonidan tartibga solish va
nazorat qilish.
2019-2024 yillarda mamlakatda oziq-ovqat xavfsizligini ta'minlash milliy
dasturi tasdiqlandi..
Oziq-ovqat xavfsizligini ta'minlash mexanizmlari belgilangan maqsadli
mezonlar asosida quyidagi tadbirlar uyg‘unligida amalga oshirish orqali
ta'minlanadi:
-respublikaning barcha hududlari darajasida oziq-ovqat xavfsizligini aniqlash,
baholash va kutilishi mumkin bo‘lgan xavfni oldindan bilish tizimini joriy qilish;
-oziq-ovqat
xavfsizligini
ta'minlash
bo‘yicha
uyg‘unlashgan me'yoriy-huquqiy hujjatlar tizimi joriy qilish;
31
xalqaro
talablarga
-respublikaning barcha hududlari darajasida belgilangan maqsadli mezonlarni
bajarishni ta'minlovchi agrosanoat majmuasini barqaror rivojlantirish va oziq-ovqat
xavfsizligini ta'minlashni tartibga solish va boshqarish tizimini joriy qilish.
3.Oziq-ovqat mahsulotini ko’paytirish yo’llari
Rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlar oziq-ovqat yetishtirish borasida
olib borayotgan samarali faoliyatga qaramasdan, oziq-ovqat mahsulotlari ishlab
chiqarish hajmining o‘sishi aholi soni o‘sishidan orqada qolmoqda, bu esa qishloq
xo‘jaligini rivojlantirish uchun yetarli sharoit mavjud bo‘lmagan mamlakatlarda
muammo tobora chuqurlashib borayotganini ko‘rsatmoqda.
4-rasm.O‘zbekiston Respublikasining meva-sabzavot mahsulotlari eksporti.11
Manba:www Tashqi eksportni hisoblash uz.saytdan olindi.
2021 yil yanvar-iyul oylari natijalariga ko'ra meva-sabzavot mahsulotlari
eksporti hajmi 479,4 million AQSh dollarini, jismoniy jihatdan 841,8 ming tonnani
tashkil etdi. 2020 yilning shu davriga nisbatan eksport hajmi 19,6 million AQSh
dollariga (-3,9%) kamaydi.
11
https://imrs.uz/public/infographics/99
32
Meva-sabzavot mahsulotlari eksportida qiymat jihatidan eng katta ulushni
sabzavot (48,6%), meva va rezavorlar (36,6%) egallaydi. 2021 yil yanvar-iyul
davrida 233,0 million AQSh dollariga teng 558,8 ming tonna sabzavot, shuningdek,
175,3 million AQSh dollari qiymatidagi 173,9 ming tonna meva va rezavorlar
eksport qilindi.
2021 yil yanvar-iyul oylarida eksportning umumiy hajmida meva-sabzavot
mahsulotlarining ulushi 5,9 foizni tashkil etdi. Meva-sabzavot mahsulotlarining
asosiy eksport bozorlari Rossiya (30,5%), Qozog'iston (24,6%), Qirg'iziston
(14,5%), Pokiston (7,5%) hamda Xitoy (6,5%) davlatlari hissasiga to‘g‘ri kelgan.
BMTning Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti hamda Butunjahon
sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, hozirgi vaqtda dunyoda 840
million dan ortiq kishi, ya’ni deyarli har 8 odamning biri to‘yib ovqatlanmayapti.
Eng so‘nggi tadqiqotlar esa sayyora aholisining 30 foizidan ziyodi to‘yib
ovqatlanmaslik oqibatida eng asosiy mikroelement va vitaminlar yetishmasligi
muammosidan aziyat chekayotganligini, 52 mamlakatda ochlikning «jiddiy»,
«xavotirli» va «favqulodda jiddiy» darajalari qayd etilganini ko‘rsatmoqda.
5-rasm.O‘zbekiston global oziq-ovqat xavfsizligi indeksi.12
12
https://xs.uz/uz/post.
33
2022-yil uchun Global oziq-ovqat xavfsizligi indeksida (GFSI) Oʻzbekiston
113 ta mamlakat orasida 73 oʻrinni egalladi.
Tahlil natijalariga koʻra 2019-2022-yillar boʻyicha umumiy reytingda
Oʻzbekiston oʻn ikki pogʻonaga koʻtarilib, ushbu davrda oziq-ovqat xavfsizligi
boʻyicha eng yuqori oʻsish koʻrsatkichlariga erishgan 10 mamlakat ichida birinchi
oʻrinni egalladi.
Oʻzbekiston “Iqtisodiy foydalana olish imkoniyati” kategoriyasi
boʻyicha 18 pogʻonaga, “Sifat va xavfsizlik” kategoriyasi boʻyicha 3 pogʻonaga,
“Barqarorlik
va
moslashish”
kategoriyasi
boʻyicha
36
pogʻonaga
koʻtarildi.Economist Intelligence Unitʼdan GFSI oziq-ovqat mahsulotlaridan
foydalanish imkoniyatlari, ularning mavjudligi va xavfsizligi, shuningdek,
dunyodagi 113 ta mamlakatning tabiiy resurslari va barqarorligiga oid masalalarni
koʻrib chiqadi.
Buning oqibatida dunyodagi 160 milliondan ortiq bolada bo‘y o‘sishi,
jismoniy va intellektual rivojlanish bilan bog‘liq jiddiy kamchiliklar kuzatilmoqda.
Keyingi uch yilda esa ushbu ko‘rsatkichlarning salbiy tomonga o‘zgarayotgani qayd
etilmoqda. O‘zbekistonda so‘nggi yillarda oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish
sohasida juda katta yutuqlar qo‘lga kiritildi, jumladan, qishloq xo‘jaligi
mahsulotlarining ishlab chiqarish hajmi ikki barobar ortdi.
Mamlakatimizda oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash jamiyatning ijtimoiyiqtisodiy holatini barqaror rivojlantirish, fuqarolarning sog‘lig‘i va hayotini
yaxshilash, mamlakat mustaqilligini barqaror saqlashning asosiy yo‘nalishlaridan
biriga aylandi.
Mazkur yo‘nalishda respublikamizda aholini sifatli oziq-ovqat mahsulotlari
bilan barqaror ta’minlash, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtiruvchilarni
qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha strategik jihatdan maqsadli hamda izchil choratadbirlar amalga oshirilmoqda.
Mamlakatimizda yiliga 20 million tonnadan ortiq meva-sabzavot mahsulotlari
yetishtiriladi. So‘nggi yillarda 800 ming tonna qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini
saqlash sig‘imlariga ega bo‘lindi. Biroq bu endilikda ehtiyojimizga kamlik qiladi.
34
Agar ishlab chiqargan mahsulotlarni saqlash kamida 10 foizga yetkazilsa,
xalqimizni yil davomida bir maromdagi narxlarbop oziq-ovqat bilan ta’minlash
imkoniyati paydo bo‘ladi.
Oziq-ovqat xavfsizligini hal
etishda bir qator qiyinchiliklar
mavjudligiga qaramay, mamlakatimizda qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ishlab
chiqarish hajmini ham miqdor, ham sifat jihatdan muntazam oshirib borish va shu
orqali oziq-ovqat ta’minotini mustahkamlash borasida salmoqli natijalar qo‘lga
kiritilmoqda.13
Xususan, 2023 yilda belgilangan ko‘rsatkichlarga erishish maqsadida 4
million gektar (+358 ming gektar), shundan 2,5 million gektar asosiy, 214 ming
gektar bog‘-tok qator orasi, 424 ming gektar lalmi va 903 ming gektar takroriy
maydonlarda oziq-ovqat mahsulotlarini yetishtirish belgilangan.
Mazkur maydonlardan 8,1 million tonna boshoqli don, 528 ming tonna sholi,
579 ming tonna dukkakli, 345 ming tonna moyli o‘simliklar, 12,2 million tn
sabzavot, 2,5 million tonna poliz, 4,1 million tonna kartoshka, 3,1 million tonna
meva va 2 million tn uzum yetishtirilishi prognoz qilindi.
Shuningdek, hududlarda dala chetlariga 71 ming fermer xo‘jaliklari
tomonidan jami 59 ming gektar, shundan 35 ming gektar 121 million dona tut, tok,
terak, mevali ko‘chatlar hamda 24 mingga gektar poliz, sabzavot va boshqa turdagi
qishloq xo‘jaligi ekinlarini ekish ishlari yakunlandi.
Chorvachilik tarmoqlarini rivojlantirish bo‘yicha tizimli ishlar natijasida yil
yakuniga qadar qoramollar soni 14,4 million boshga, qo‘y-echkilar 24,3 million
boshga yetkazilib, 2,9 million tonna go‘sht (tirik vaznda), 12,2 million tonna sut, 9
milliard dona tuxum, 650 ming tonna baliq va 31 ming tonna asal ishlab chiqarish
prognoz qilindi.
Joriy yilning yanvar-may oylarida qoramollar soni 13,5 million boshga,
qo‘y-echkilar 23,2 million boshga (103 foiz) va parrandalar bosh soni 89 million
boshga (102,6 foiz) yetkazildi, 946 ming tonna (104,1 foiz) go‘sht (tirik vaznda), 3,7
13
Qodirov R.B. Farg'ona mintaqasi aholisi va mehnat resurslari. (Monografiya). - T.: Navro'z, 2020.
35
million tonna (104 foiz) sut, 20 ming tonna baliq va 2,4 milliard dona (104 foiz)
tuxum yetishtirildi.
Oziq-ovqat sanoati bo‘yicha: respublikada oziq-ovqat sanoatida
22 mingdan ortiq turli mulkchilik shaklidagi (1404 ta meva-sabzavotni qayta
ishlash, 1069 ta go‘sht, 1607 ta sutni qayta ishlash va 18300 tadan ortiq boshqa)
oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish korxonalari faoliyat ko‘rsatmoqda.
Mazkur korxonalar bilan 2023 yilda jami 75,5 trillion so‘mlik (o‘tgan
yilga nisbatan 116,2 foiz) oziq-ovqat sanoat mahsulotlarini ishlab chiqarish belgilab
olindi.
Mamlakatimiz o‘zining oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash bilan birga, mevasabzavot va boshqa qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini eksport qilish orqali xorijiy
davlatlarning oziq-ovqat ta’minotiga munosib hissa qo‘shayotgani xalqaro
hamjamiyat tomonidan e’tirof etilmoqda. Jumladan, BMT “Oziq-ovqat va qishloq
xo‘jaligi tashkiloti (FAO)”ning oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash sohasida “Ming
yillik rivojlanish maqsadlari”ga erishgani uchun maxsus mukofotiga sazovor
bo‘lgan dunyodagi14 ta davlatning biri sifatida mamlakatimizning e’tirof etilgani bu
boradagi islohotlarga berilgan munosib baho bo‘ldi.
Xalqaro oziq-ovqat siyosati ilmiy-tadqiqot instituti hisobotlarida ham
yurtimizda keyingi yillarda bu borada e’tirofga sazovor ishlar amalga
oshirilayotgani qayd etildi. Oziq-ovqat xavfsizligi masalasida so‘z borganida, oziqovqat bozori barqarorligiga tahdidlarni o‘z vaqtida bartaraf etish, oziq-ovqat
tovarlari importini qulay bojxona-tarif tartibiga solish bo‘yicha choralarni belgilash
maqsadida ishlab chiqilgan «2019-2024 yillarda mamlakatda oziq-ovqat
xavfsizligini ta’minlash Milliy dasturi» ham aynan shu maqsadlarga qaratilgani
bilan ahamiyatlidir.
Mazkur yo‘nalishda respublikamizda aholini sifatli oziq-ovqat mahsulotlari
bilan barqaror ta’minlash, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtiruvchilarni
qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha strategik jihatdan maqsadli hamda izchil choratadbirlar amalga oshirilmoqda.
36
Shu bilan birga, mamlakatda oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash
sohasida ayrim muammolar saqlanib qolmoqda.
Muammolarni
bartaraf
etish
hamda
oziq-ovqat
xavfsizligini
mustahkamlashda qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlash darajasini oshirish,
aholining faol va sog‘lom hayoti uchun zarur bo‘lgan yetarli miqdordagi xavfsiz
oziq-ovqat mahsulotlari uchun jismoniy va iqtisodiy imkoniyatga ega bo‘lishi,
mahsulotlarning sifatini yaxshilash, narxlar barqarorligini ta’minlash uchun
quyidagi tadbirlarni amalga oshirish maqsadga muvofiq:
- respublikaning barcha hududlari darajasida belgilangan maqsadli
mezonlarni bajarishni ta’minlovchi agrosanoat majmuasini barqaror rivojlantirish va
oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashni tartibga solish va boshqarish tizimini joriy
qilish;
- oziq-ovqat xavfsizligini aniqlash, baholash va kutilishi mumkin bo‘lgan
xavfni oldindan bilish tizimini joriy qilish;
- qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini chuqur qayta ishlashga yo‘naltirilgan
korxonalar tarmog‘ini kengaytirish;
- meva-sabzavot mahsulotlarini saqlashga ixtisoslashgan sovutish kameralari,
ularni saralash va qadoqlash punktlari hamda tashish bilan shug‘ullanuvchi maxsus
transport-kommunikatsiya tarmog‘ini kengaytirish;
- qayta ishlash sanoatining material va energiya sig‘imini pasaytirish, resurs
tejovchi kam chiqimli texnologiyalarga ustuvorlik berish;
- qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan yerlar va suv resurslaridan oqilona
foydalanish;
- asosiy turdagi qishloq xo‘jalik va oziq-ovqat mahsulotlari, xom ashyoni
ichki ishlab chiqarishni barqaror rivojlantirish;
- chorvachilik, parrandachilik, baliqchilik sohasini barqaror rivojlantirish,
mahsulot ishlab chiqarish xajmlarini ko‘paytirish, ozuqa bazasini mustahkamlash;
- qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish infratuzilmasini
yaxshilash;
- oziq-ovqat mahsulotlari xavfsizligini ta’minlash;
37
- aholining barcha qatlamlari oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta’minlanishi
uchun iqtisodiy imkoniyatlarini oshirish;
- meva-sabzavot mahsulotlarini yetishtirish va bir vaqtning o‘zida qayta
ishlash bilan shug‘ullanuvchi ishlab chiqarish majmualari, xoldinglar, klasterlar 14va
ilmiy-ishlab chiqarish birlashmalari faoliyatini kengaytirish;
- qishloq joylarda meva-sabzavot va uzumni qayta ishlovchi korxonalar uchun
zarur bo‘lgan infratuzilmalar, birinchi navbatda, yo‘llar, gaz, elektr va suv ta’minoti
hamda boshqa injenerlik-kommunikatsiya tarmoqlari bilan uzluksiz ta’minlashni
yo‘lga qo‘yish va boshqalar.
Jahon statistikasiga ko‘ra, oziq-ovqatdan kelib chiqadigan kasalliklar tufayli
yiliga deyarli 600 million kishi kasallanadi va 420 ming kishi erta vafot etadi.
Ayniqsa, oziq-ovqatdan kelib chiquvchi kasalliklar natijasidagi o‘limning 30 foizi 5
yoshgacha bo‘lgan bolalarga to‘g‘ri kelishini alohida inobatga olish kerak.
Shu sabab, iste’mol qiladigan mahsulotlarimizning xavfsiz va yuqori sifatli
ekanligiga ishonch hosil qilish har birimiz uchun muhimdir. Ammo, bu
mahsulotning xavfsizligi va sifati nafaqat ishlab chiqarish korxonasidagi yangi
asbob-uskuna va zamonaviy texnologiyalarga, balki bu mahsulotning belgilangan
talablarga mos kelishini tekshirish, ya’ni mahsulotning sifatini nazorat qilish
jarayoniga ham bog‘liq. Buning uchun mahsulotning namunalari maxsus sinov
laboratoriyalarida me’yoriy hujjatlar talablariga mos kelishini aniqlashda sinovdan
o‘tkaziladi. Bu faoliyat muvofiqlikni baholash sohasiga kiruvchi amallardan biri
hisoblanadi va O‘zbekiston Respublikasida “Muvofiqlikni baholash to‘g‘risida”gi
qonun bilan tartibga solinadi.
Akkreditlangan muvofiqlikni baholash xizmatlari shu jumladan oziq-ovqat
sohasida ham hayotiy ahamiyatga molik.15
Xavfsiz oziq-ovqatlar esa inson salomatligi va xavfsizligi ta’minlash,
iqtisodiy rivojlanishni qo‘llab – quvvatlash va xalqaro savdoni targ‘ib qilish
.Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining2022-yil15-dekabrdagi“Meva sabzavotchilik sohasini davlat tomonidan
qoʻllab-quvvatlash Toshkent 2022-y
15
Karimqulov, Q. M., Uzoqov, I. E., Sarikulov, M. X., & Xursanova, M. Y. (2023).Oziq-ovqat mahsulotlarini
sifatini aniqlash va tasniflash usullari. Science and Education, 3(9), 157-161.
14
38
masalarida dolzrab o‘ringa ega.
Hozirgi kunda O‘zbekistonda milliy akkreditatsiya tizimida 462 ta sinov
laboratoriyalari, 64 ta mahsulot va xizmatlarni sertifikatlashtirish organlari, 18 ta
menejment tizimlarini sertifikatlashtirish organlari, 14 ta inspeksiya organlari va 80
dan ortiq metrologiya xizmatlari faoliyat ko‘rsatmoqda16
Mamlakatda oziq-ovqat xavfsizligiga erishish qishloq xo‘jaligi, oziq-ovqat
sanoati va savdo tarmog‘ida strategiya va dasturlarning ijrosiga bog‘liqligini hisobga
olgan holda soha va tarmoqlarni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlashni yanada
kuchaytirish lozim.
4.Oziq -ovqat xavfsizligini taminlashning ichki va tashqi omillari .
Quyidagilar
oziq-ovqat
xavfsizligini
ta'minlashning
ichki
omillari
hisoblanadi:
qishloq xo‘jaligida oziq-ovqat mahsulotlari yetishtirishda foydalaniladigan
yer va suv resurslarining hajmi, sifati va ulardan samarali foydalanish imkoniyatlari;
oziq-ovqat mahsulotlari, shu jumladan ekologik toza mahsulotlar ishlab
chiqarish, saqlash va sotish sohasiga innovatsion texnologiyalarni joriy qilish
darajasi;
ichki va tashqi bozorlarda mamlakatda ishlab chiqarilayotgan oziq-ovqat
mahsulotlarining raqobatbardoshlik darajasi;
milliy oziq-ovqat sanoati salohiyatining rivojlanganlik holati;
oziq-ovqat mahsulotlari importi va eksportining nisbati;
aholi keng qatlamlarining oziq-ovqat mahsulotlariga bo‘lgan talabini
mahsulot turlari, hajmi va sifati bo‘yicha ichki ishlab chiqarish hisobiga ta'minlash
darajasi;
16
Erkaboyev, A. X. O. G. L., & Isroilova, N. F. Q. (2023). Oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarishda
iste’molchilar xavfsizligini ta’minlash.
39
aholi daromadlariga mos holda iste'mol tovarlari narxlarining o‘sish sur'ati;
navi va sifati kafolatlangan, ichki va tashqi bozorlarda xaridorgir bo‘lgan
mahalliy urug‘ va ko‘chat ta'minotining barqarorligi;
chorva
hayvonlarining
zotini
yaxshilash
va
mahalliy
zotlarning
mahsuldorligini oshirish bo‘yicha seleksiya va naslchilik ishlarining tizimli tashkil
etilganligi;
ichki bozor konyunkturasi talabini muntazam o‘rganib borish asosida talab va
taklifning muvofiqlashtirish tizimining mavjudligi;
qishloq xo‘jaligi oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarishga talab etiladigan
moddiy-texnik resurslar ta'minotining barqarorligi hamda mahsulotlar baholari va
ularni ishlab chiqarishga sarflanadigan moddiy-texnika resurslari va ko‘rsatiladigan
xizmatlar narxlarining o‘sish darajasining mutanosibligi;
hududlarda, ayniqsa qishloq joylarda infratuzilmani rivojlanish darajasi va uni
rag‘batlantirish mexanizmlarining mavjudligi;
tabiiy yaylovlarning hosildorligi va ulardan samarali foydalanish tizimining
yo‘lga qo‘yilganligi;
ishlab chiqarishni rivojlantirish uchun aylanma mablag‘larning yetishmasligi
va bank kreditlarining yuqoriligi;
xom-ashyo yetkazib beruvchi va qayta ishlovchilar o‘rtasidagi shartnomaviy
munosabatlarning bozor mexanizmlariga muvofiqligi.
40
6-rasm.O‘zbekistonning tashqi savdo aylanmasi.17
Qishloq xo‘jaligi vazirligi ma’lumotiga ko‘ra, margarin va o‘simlik yog‘i,
go‘sht, kartoshka va boshqa qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ulushi ortgan
Quyidagilar oziq-ovqat xavfsizligini ta'minlashning tashqi omillari hisoblanadi:
oziq-ovqat mahsulotlariga dunyo bo‘yicha narxni ortib borishi va
rivojlanayotgan davlatlar talabining ko‘payishi;
iqlim sharoitlarining o‘zgarishi;
bioyoqilg‘i ishlatish ko‘lamining ko‘payishi;
geosiyosiy omillar.
17
www.stat.uz
41
7-rasm.O‘zbekistonning import geografiyasi.18
Mamlakat importi ortishiga quyidagi omillar ta’sir ko‘rsatgan:

birinchi omil – Rossiya va Belarusga nisbatan AQSh, Yevroittifoq va
boshqa rivojlangan davlatlar tomonidan qo‘llanilgan iqtisodiy sanksiyalar oqibatida
jahon oziq-ovqat bozorida narxlar va logistika tariflari yuqori sur’atlarda o‘sgani;

ikkinchi omil – O‘zbekiston tomonidan bir qator qo‘shni davlatlarga
bug‘doy, un va o‘simlik yog‘i mahsulotlarini eksport va reeksport qilish hajmining
o‘sishi. Un eksporti bug‘doy va bug‘doy uni importiga sezilarli darajada ta’sir
ko‘rsatdi.
Oziq-ovqat mahsulotlari importi umumiy hajmi o‘sishiga o‘rtacha import
narxlari qimmatlashuvi qariyb 55-60 foiz darajasida ta’sir ko‘rsatgan bo‘lsa, import
18
www.stata.uz
42
qilingan mahsulotlar va ulardan tayyorlangan mahsulotlar eksporti hajmi o‘sishi 4045 foiz ta’sir ko‘rsatgan.
Prezident 2024 yilda 34 turdagi oziq-ovqat va tovarlar — pishloq, tvorog,
shokolad, qandolat mahsulotlari, olma, nok, behi, yogurt, kefir, sut mahsulotlari,
makaron, cho‘chqa go‘shti importiga 2025yilgacha nol stavka joriy etilishini
tasdiqladi. Piyoz, salat bargi importiga ham imtiyozlar joriy etilmoqda.
Oziq-ovqat mahsulotlarining yangi ro‘yxatiga imtiyozlar joriy etilishi haqida
prezident Shavkat Mirziyoyev 23 mart kuni oziq-ovqat mahsulotlarini ko‘paytirish,
bahorgi ekin mavsumini samarali tashkil etish bo‘yicha asosiy vazifalarga
bag‘ishlangan videoselektor yig‘ilishida ma’lum qildi.
Tadbirda oxirgi ikki yilda jahonda oziq-ovqat inflyatsiyasi yiliga 15−20
foizdan pasaymayotgani, o‘simlik yog‘i, sut va go‘shtning jahon narxi so‘nggi 30
yildagi, don mahsulotlari va shakar esa so‘nggi 10 yildagi eng yuqori darajaga
ko‘tarilgani qayd etildi.
Bunda eksport qilingan mahsulotlar tarkibi:
– Sanoat mahsulotlari – 4 mlrd.
– Xizmatlar – 2,3 mlrd.
– Oziq-ovqat mahsulotlari va tirik hayvonlar – 1,2 mlrd.
– Kimyoviy mahsulotlar – 1 mlrd.
– Mineral yoqilg‘ilar va moylash mahsulotlari – 821 mln.
– Turli tayyor mahsulotlar – 708 mln.
– Mashina va asbob-uskunalar – 617 mln.
– Nooziq-ovqat mahsulotlari – 475 mln.
Import qilingan mahsulotlar tarkibi:
– Mashina va transport asbob-uskunalari – 7,4 mlrd.
– Sanoat mahsulotlari – 4,2 mlrd.
– Kimyoviy mahsulotlar – 3,3 mlrd.
– Oziq-ovqat mahsulotlari – 2,2 mlrd.
– Xizmatlar – 1,5 mlrd.
43
– Turli tayyor mahsulotlar – 1,2 mlrd.
– Mineral yoqilg‘ilar va moylash mahsulotlari –1,1 mlrd.
– Nooziq-ovqat mahsulotlari – 1,1 mlrd.
Eksport-importda logistika, o‘g‘it va yoqilg‘i xarajatlari oshib ketgani ham
oziq-ovqat narxlariga o‘z ta’sirini ko‘rsatayapti. Tahlillarga ko‘ra, bu holat 2024
yilda ham, kelgusi yillarda ham saqlanib qoladi.
O‘zbekistonda oziq-ovqat mahsulotlarini yetishtirishga 200 ming gektar
yer ajratilgani, 500 ming gektar qo‘shimcha yerlar oborotga kiritilgani ichki
bozordagi narx-navoni barqaror ushlab turish va eksportni ko‘paytirishga xizmat
qilmoqda. Eksport va import bo‘yicha qilinayotgan ishlar Bosh vazir hamda Bosh
prokuror rahbarligida haftada ikki marta muhokama qilinadi. Masalan, tumanlardagi
Ishchi guruhlar fermerlar va aholi tomorqalarida serdaromad meva-sabzavot ekinlari
ekish, ularni urug‘lik, mablag‘, o‘g‘it, yoqilg‘i bilan ta’minlash ishlarini tashkil
etishga ko‘maklashadi. Har bir tumanda meva-sabzavotni eksport qiluvchi korxona
tashkil etish ham bu boradagi muhim vazifa hisoblanadi
2023- yilning yanvar-iyun oylarida viloyatimiz xorijga 64,2 mln AQSH
dollariga teng bo‘lgan oziq-ovqat mahsulotlarini eksport qilgan.
Bu ko‘rsatkich jami eksportning 39,4 %ini tashkil qilgan.
Mahsulot eksporti o‘tgan yilning mos davriga nisbatan 67,1 %ga oshgan.
Oziq ovqat mahsulotlari eksporti tarkibi:
sabzavot va mevalar – 57,2 mln dollar
don mahsulotlari – 6,6 mln dollar.
44
Agrosanoat majmuasi sohalari.
Agrosanoat integratsiyasi -sanoat va qishloq xo’jaligining bir-biriga singib
kеtishi, bir butun tizimga aynalishidir. • Agrosanoat majmuasi – qishloq xo’jaligi
mahsulotlarini ishlab chiqarish, ularni tayyorlash, qayta ishlash, saqlash va tayyor
mahsulotni
istе'molchilarga
еtkazib
bеruvchi,
yagona
maqsadlarga
bo’ysundirilgan tarmoq va xizmatlar yig’indisidir.
Agrosanoat majmuasi 3 turga bo’linadi.
• Mamlakat agrosanoat majmuasi.
• Hudud agrosanoat majmuasi.
• Ixtisoslashgan (go’sht, sut, don, sabzavot va poliz kabi mahsulot turlarini
еtishtirish bilan shug’illanuvchi) agrasanoat majmuasi.
Agrosanoar sohasi umumiy xolda 4soxani o’z ichiga oladi:
Agrosanoat sohasini ishlab chiqarish vositalari ishlab chiqaruvchi soha.
Mashina, traktor, kombayn, stanoklar, ishchi mashinalar ishlab chiqaradigan
mashinasozlik, minеral o’g’it va ximikatlar ishlab chiqaruvchi kimyo sanoati,
chorvachilik uchun omuxta еm ishlab chiqaruvchi korxonalar, qishloq xo’jaligi
ekinlari va chorva mollari uchun dori darmon ishlab chiqaruvchi ixtsoslashgan
korxonalar kabilar kiradi.
Bu soha majmuasining asosini, yadrosini tashkil etadi. Qishloq xo’jaligi
o’z navbatida: O’smlikchilik Chorvachilik Pillachilik Asalarichilik Baliqchilik
O’rmonchilik (tabiiy oziq-ovqat va dorivor o’simliklar еtishtirish) Ikkinchi soha
Qishloq
xo’jaligi
mahsulotlarini
istе'molchiga
еtkazib bеrishni
ta'minlaydigan soha. Paxta zavodlari, go’sht, sut zavodlari, mеva sharbatlari
chiqaruvchi zavodlar, yog’-moy zavodlari, junni, kanopni, pillani qayta ishlash
zavodlari, qishloq xo’jaligi mahsulotlarini yoki ularni qayta ishlash natijasida
olingan mahsulotlarni saqlaydigan korxonalar, ularni sotish bilan shug’ullanuvchi
korxonalar Uchinchi soha
45
Infratuzilma faoliyatining shart-sharoitlarini ta'minlovchisoha. Yo’l-transport
xo’jaligi, aloqa, moddiy-tеxnika xizmati, maxsulotni saqlash tizimi, ombor va
tovar xo’jaligi, moddiy bo’lmagan ishlab chiqarish tarmoqlariga bo’linadi.
Ijtimoiy infratuzilma va uy-joy tarmoqlari, savdo, umumiy ovqatlanish
kabi sohalardan iborat. Ishlab chiqarish infratuzilmasi- yo’llar, transport xo’jaligi,
aloqa, omborqona va shunga o’xshashlardan iborat. Infratuzilma ikki
qismdaniborat.
Oziq-ovqat xavfsizligi - aholining faol xayoti uchun qancha miqdorda
oziq-ovqat talab etilsa, aholiga shuncha miqdorda oziq-ovqat ta'minoti
kafolatlanishi nazarda tutiladi. Binobarin, oziq-ovqat xavfsizligiga erishishda ikki
usul bor: birinchisi, import qilish, ikkinchisi o’zini-o’zi mahsulot bilan
ta'minlash.Oziq-ovqat
qaramliligi,
jamiyat
o’z
oziq-ovqat
xavfsizligi
muammosini o’zi mustaqil ravishda yеcha olmasa, vujudga kеladi.
Oziq-ovqat xavfsizligi stratеgiyasi quyidagilarni o’z ichiga oladi:
•ASM mеhnat rеsurslariga nisbatan protеktsionistik choralarni ko’rish va
aholi har xil qatlamlarining davlat ta'minotiga erishish;
• Sanoat, saqlash, qayta ishlash va oziq-ovqatlarni tarqatish tizimida
mеhnat rеsurslarining optimal muvozanatini ushlab turish;
• ASM tizimini enеrgiya va rеsurs saqlash tеqnologiyasiga aylantirish;
• Davlat rеja tizimi ishlashi va ASM faoliyatini ta'minlashdan iboratdir.19
Qishloq xo’jaligining eng muhim hususiyati – yеrda ish davri mahsulot
ishlab chiqarish davri bilan bir-biriga mos kеlmasligidir. Qishloq xo’jaligida
ishlab chiqarish davri inson mеxnati ostida amalga oshiriladigan jarayoni (yеrni
xaydash, ishlov bеrish, ekish, o’simliklarni parvarishlash, xosilni yig’ib olish va
xokazo) vaqtlari va tabiiy omillarning bеvosita ta'siri ostida amalga oshadigan
19
An Image/Link below is provided (as is) to download presentation https://www.slideserve.com/orea/ romeextension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://isrs.uz/oz/page/pdf/oziq-ovqat-xavfsizligini-taminlashishlarini-kuchaytirish.
46
(o’simliklarning unishi, o’sishi, xosilga kirishi va xokazo) vaqt to’plamidan
iborat.
Qishloq xo’jaligini davlat tamonidan tartibga solish va qo’llab –
quvvatlash zarurati- dastavval qishloq xo’jaligining o’ziga xos xususiyatlari bilan
bog’liq holda qaramoq maqsadga muvofiqdir.Qishloq xo’jaligi murakkab
biotеxnik tеxnalogik hamda ijtimoiy – iqtisodiy tizim sifatida tavsiflanadi. Unda
tashkiliy, iqtisodiy va ijtimoiy xaraktеrdagi omillar bilan birgalikda yеr, suv,
o’simlik va chorva mollari organizm, yorug’lik, issiqlik, havo, tabiiy iqlim va
jug’rofiy joylashuv kabi tabiiy omillar ham muhim ahamiyat kasb etadi.
8-rasm.Agrasanoat majmuasi bog’inlari.20
Yеrlarning mеliorativ holatini yaxshilash, yangi yеrlarni o’zlashtirish va
sug’orish tarmoqlarini barpo etish, ishlab chiqarishni tеxnik qurollantirish, fan –
tеxnika yutuqlari va ilg’or tеxnalogiyalarni joriy etish, ekologik vaziyatni barqaror
ushlab turish kabi muhim tadbirlarni amalga oshirish uchun yirik kapital mablag’lar
20
https://ya.ru/search?text=Agrosanoat+majmuasi+sohalari&source=tabbar&lr=10335
47
talab etiladiki, bu tadbirlarni yolg’iz qishloq xo’jaligi korxonalarning mablag’lari
hisobidan amalga oshirib bo’lmaydi. Buning uchun davlat byudjеti hisobidan
maxsus mablag’lar ajratiladi. Va nihoyat, fеrmеr xo’jaliklarining ijtimoiy
rivojlanishi, ya'ni ular uchun yo’llar barpo etish, gaz, suv, elеktr ta'minoti, ijtimoiy
– madaniy ob'еktlar qurish kabi umumdavlat ahamiyatiga ega bo’lgan muammolar
ham davlat tomonidan qo’llab-quvvatlanadi.
48
Xulosa va takliflar.
Bugungi kunda Oziq ovqat xavfsizligini taminlashga juda katta etibor berib
kelinmoqda .Jahon mamlakatlarida eng asosan oziq ovqat yetishtirish ,va axolini
qornini to’qlash uchun har qanday choralar ko’rishmoqda.Birinchi navbatda o’z
aholisini jismonan baquvat ,aqlan kuchli ,va sog’lom kamol topishga harakat qilsa
,kelajakda u davlat rivojlanish ,yuksak cho’qilarga ko’tariladi desak adashmagan
bo’lamiz .O’bekistonda bugungi kunda hukumat tomonidan qishloq xo‘jaligi va
bog‘dorchilikni rivojlantirishga katta e’tibor qaratilayotgani bois, eksport
qilinayotgan meva va sabzavotlarning ulushi 6,7 % ni tashkil etdi. Meva va
sabzavotlar eksportining qiymat jihatidan eng katta hajmi Qozog‘istonga to‘g‘ri
keladi (meva va sabzavotlar eksporti umumiy hajmining 25,3 % i), bu Afg‘onistonga
eksport hajmidan 5,2 baravar ko‘p miqdorni tashkil etmoqda. 2023-yildan oziqovqat mahsulotlari eksporti tarkibiga qalampir va kartoshkani ham qo‘shilagnligi
hududlarda eksport loyihalarining samarali ishlashidan dalolat beradi. Hududlarning
oziq-ovqat iste’moli darajasining import mahsulotlar ulushida ham nisbatan
mo‘tadilligi ichki ishlab chiqarish hisobidan ijobiy qondirilayotganligidan dalolat
beradi.Hududlarda oziq-ovqat tovarlariga bo‘lgan talab aholisi zich bo‘lgan
hududlarda,
ayniqsa,
yuqoriligini
kuzatish
mumkin.
Bunda
hududlarda
yetishtirilayotgan mahsulot miqdorining me’yoriy iste’mol miqorlari bilan
solishtirma tahlil asosida oziq-ovqat tovarlarini talab darajasida qondirib
bermayotgan
hududlar
aniqlandi.
Ularga
Qoraqalpog‘iston
Respublikasi,
Qashqadaryo viloyati, Sirdaryo viloyatlari kirmoqda. Bu holatni bartaraf mahsulot
yetishayotgan hududlardan ortiqcha mahsulot yetishtirgan hududlardan mahsulot
yetishayotgan hududlarga mahsulot oqimini yo‘naltirish orqali bozordagi talabni
qondirish va narx mo‘tadilligini ushlab turish mumkin. 2023-yilda Respublika
hududlar bo‘yicha dehqonchilik mahsulotlari yetishtirish tarkibida sabzavot
yetishtirish Andijon (1611,0 ming t.) va kartoshka(885,3ming t.) yetishtirish
Samarqand viloyatlarida yuqoriligini ko‘rishimiz mumkin. Don ekinlari(885,7 ming
t.) Qashqadaryo viloyatida, Surxondaryo viloyatida poliz ekinlari(307,5 ming t.),
meva va rezavorlar(666,9 ming t.)Andijon viloyatida,uzum yetishtirish(555,0 ming
49
t.) Samarqand viloyatida yuqori ko‘rsatkichlar bilan kelmoqda. Hududlar bo‘yich
oziq-ovqat mahsulotlarini yetishtirishda viloyatlarning yillar mobaynida shakllanib
kelgan an’analari o‘ziga xos ishlash uslubi tuproq unumdorligi va ob-havoning
ta’sirini yuqoriligini ta’kidlash mumkin.
Hozirgi kunda yomgirni yog’ishidan unumli foydalanib kelinmoqda ,dala
maydonlarida suv omborlarini yomgir suvlari bilan to’ldirib ,sugorilishi mumkin
bolgan yerlarga taqsimlanib kelinmoqda .oziq -ovqatni isrof qilmaslik har bir
fuqarolarni o’z farzandlari va kelajakdagi avlodni yashashi kamol topishiga juda
katta hissa qo’shgan boladi.
50
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Mamlakatimiz oziq-ovqat xavfsizligini taminlash tug'risida O'zbekiston
respublikasi prezidenti 16.01.2018 yil PF 5303 son farmoni.
2. Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to'plami: Kompleks
geografik tadqiqotlar; innovasiya va amaliyot: -Andijon, 2022.
3. Soliyev A. Iqtisodiy geografiya: nazariya, metodika va amaliyot. Toshkent: 2021.
4. Mamajonov M, Aliyev H. Andijon geografiyasi. "Hayot nashri-2020" Andijon 2022.
5. Qayumov A.A., Qodirov R.B. Qishloq xo'jaligi geografiyasi va iqtisodiyoti.
-Andijon, 20.
6. Qodirov R.B. Aholi va mehnat resurslari. - Toshkent 2021.
7. Qodirov R.B. Farg'ona mintaqasi aholisi va mehnat resurslari.
(Monografiya). - T.: Navro'z, 2016.
8.Mirziyoyev
Sh.M.
“Yangi
O’zbekiston
taraqiyyot
strategiyasi
“
O`zbekiston. Toshkent. 2022-y.
9.Oʻzbekiston
Respublikasi
Prezidentining2022-yil15-dekabrdagi“Meva
sabzavotchilik sohasini davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlash Toshkent 2022-y
10.Karimqulov, Q. M., Uzoqov, I. E., Sarikulov, M. X., & Xursanova, M. Y.
(2023).Oziq-ovqat mahsulotlarini sifatini aniqlash va tasniflash usullari. Science
and Education, 3(9), 157-161.
11. Erkaboyev, A. X. O. G. L., & Isroilova, N. F. Q. (2023). Oziq-ovqat
mahsulotlarini ishlab chiqarishda iste’molchilar xavfsizligini ta’minlash.
12. Xabibullo o‘g‘li, E. A. (2022). OZIQ-OVQAT MAHSULOTLARINI
ISHLAB
CHIQARISHDA ISTE’MOLCHILAR XAVFSIZLIGINI TA’MINLASH.
51
13. Raxmatov, M. (2023). OZIQ-OVQAT XAVFSIZLIGINI
TA’MINLASHDA
14. https://imrs.uz/public/infographics/99
15.www.review.uz
16.www.stata.uz
17.www.kun.uz
52