O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim , fan va Innovatsiyalar
vazirligi
__________________________________________
___________________universiteti
Iqtisodiyot fakulteti___ guruh __-kurs talabasining
“Iqtisodiyot nazariyasi” fanidan “Pandemiya sharoitida
O‘zbekistonda aholini ijtimoiy himoya qilish tizimi, ijtimoiy siyosat”
mavzusi bo‘yicha
Kurs ishi
Bajardi: __________________
Tekshirdi: _________________
TOSHKENT-2025
MUNDARIJA
Kirish…………………………………………………………………..
3
1. Aholini ijtimoiy himoya qilishning ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyati…….
5
2. Aholini ijtimoiy himoya qilishning turlari va shakllari ……………… 14
3. Aholini ijtimoiy himoya qilishning oʻziga xos xususiyatlari…………. 24
4. Oʻzbekistonda aholini ijtimoiy himoya qilish tizimining hozirgi holati.. 32
5. Ijtimoiy himoya tizimining chet el tajribasi…………………………... 34
6. Oʻzbekiston Respublikasida Aholini ijtimoiy himoya qilishning
39
tizimini yanada takomillashtirish yoʻllari…………………………...
Xulosa va takliflar…………………………………………………….. 41
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati……………………………………
2
43
Kirish
Mavzuning dolzarbligi. Ijtimoiy himoya — bu insonning hayoti va faol mavjudligi
ehtiyojlarini qondirish, hayot sharoitining minimal darajasini kafolatlashga qaratilgan
tadbirlar va muassasalar tizimidir. Aholini ijtimoiy himoya qilishdan maqsad: oilalar va
individlarning moddiy ehtiyojlarini ta`minlash, nafaqaxo`rlar va nogironlarni himoya
qilish, oilalarni birdamligini saqlash, bolalarga sog`lom va xavfsiz voyaga yetishlari
uchun zamin yaratishdan iborat.
Butun dunyoda aholini ijtimoiy himoya qilish dolzarb muammolardan biri
hisoblanadi. Jahon banki hisob kitoblariga ko‘ra, 2020 yilda boshlangan “Covid-19”
pandemiya inqirozi tufayli jahon iqtisodiyoti 5.2 foizga, jumladan rivojlangan
mamlakatlarda YAIMning o‘sish darajasi 7 foizga, bozor munosabatlari shakillanayotgan
va rivojlanayotgan mamlakatlarda 2.5 foizga, aholi jonboshiga daromadlar 3,6 foizga
kamayishi natijasida, dunyoda 60 million odam judayam qashshoqlashishini prognoz
qilgan edi. O‘zbekistonda pandemiyadan so‘ng aholini ijtimoiy himoya qilish uchun
dasturlar ishlab chiqildi. Prezidentimiz takidlaganlaridik, “Mamlakatimizda kam
taminlangan aholi qatlamlari tahminan 12-15 foizni tashkil etadi. Bu borada xalqaro
mezonlar asosida “kambag‘allik” tushunchasi, uni aniqlash mezonlari va baholash
usullarini qamrab olgan yangi metologiyani yaratish lozim” 1.
2022 — 2026- Yillarga mo‘ljallangan yangi O‘zbekistonning taraqqiyot
strategiyasida 2026-yilga qadar ehtiyojmand aholi ijtimoiy nafaqa va moddiy yordam
bilan to‘liq qamrab olish bo‘yicha dasturlar belgilab olingan.
Kurs ishining o‘rganilganlik darajasi. Rivojlangan demokratik jamiyatda Ijtimoiy
himoya vazifalarini bajarishni davlat oʻz zimmasiga oladi. "Ijtimoiy himoya" tushunchasi
birinchi marta 1935-yilda AQShning "Ijtimoiy xavfsizlik boʻyicha qonun" ida
qoʻllanilgan, keyinchalik Xalqaro mehnat tashkiloti konvensiyalarida bu tushuncha
mazmuni mukammallashtirilgan. AQSH, Kanada, Shveysariya kabi mamlakatlarda
Ijtimoiy himoya ning koʻpgina muammolari hal etilgan, lekin yechimini topmagan
muammolari ham juda koʻp. Shunga qaramay, bu mamlakatlar tajribalaridan foydalanish
1
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga murojatnomasi, 25.01.2020
3
ahamiyatlidir.
O‘zbekistonda
ijtimoiy
himoyani
Professorlar
A.V.Vahabov,
B.B.Bahtiyorov, R.A.Alimov, D.R.Rustamovlar2 hozirgi holatini o‘rganib o‘z takliflarini
bildirishgan.
Kurs ishining maqsadi. O‘zbekistonda aholini ijtimoiy himoya qilishning yangi
tizimlarini ishlab chiqish va kambag‘allikni kamaytirish bo‘yicha tavsiyalarni ishlab
chiqishdan iborat.
Kurs ishining vazifalari. Quyidagi maqsadlardan kelib chiqqan holda kurs ishida
quyidagi vazifalar belgilab olingan va hal etilgan;
- O‘zbekistonda olib borilayotgan ijtimoiy siyosat tizimidagi kamchiliklarni o‘rganib
chiqish va shu asosida tavsiyalarni ishlab chiqish;
- Chet el mamlakatlarining ijtimoiy himoya tizimini o‘rganib chiqish va O‘zbekistonda
tadbiq etish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish;
- Aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamini ijtimoiy himoya qilish bo‘yicha yangi
tizimlarini ishlab chiqish bo‘yicha tavsiyalarni ishlab chiqish.
Kurs ishining tuzilishi va tarkibi. Kurs ishi tarkibida kirish, asosiy qismda 6 ta
reja, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Mavzuni mazmunini
boyitishda 7 ta jadval, 5 ta rasm va statistia ma’lumotlar berilgan.
1.Aholini ijtimoiy himoya qilishning ijtimoiy-iqtisodiy axamiyati.
A.V.Vahabov, B.B.Bahtiyorov, R.A.Alimov, D.R.Rustamov, “Aholini ijtimoiy jihatdan muhtoj qatlamlarini
ijtimoiy himoya qilish tizimining manzilliligini kuchaytirish mehanizmi takomillashtirish’
2
4
O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan islohatlarning muhim natijalaridan biri
ijtimoiy himoya siyosatining demokratik jamiyatni qurishdagi ahamiyatini ortirib borish
bilan asoslanadi. Bozor munosabatlariga o‘tish davrida mamlakatimizda kuchli ijtimoiy
himoya tizimi shakllantirildi va xozirda uni takomillashtirish muhim masanla bo‘lib
turibdi.
Bugungi kunda ijtimoiy siyosatni amalga oshirishda sifat jixatdan yangi
bosqichga o‘tish ehtiyoji paydo bo‘ldi. Shu munosabat bilan aholini ijtimoiy qo‘llabquvatlashning zamonaviy tizmiga o‘tish jarayoni boshlandi.
Adolat tushunchasining kelib chiqishi to‘risidagi talimotni buyuk ajdodimiz Abu
Nasr Farobiy yaratishga uringan. Buyuk mutafakkir adolat g‘oyasini jamiyatning asosiy
davrlariga nisbatan qarab chiqan. Bunda u insoniyat jamiyatning kelib chiqishida tabiiy
ehtiyojlar yotishini, bu ehtiyojlarni uyg‘unlashtirish esa adolat tuyg‘usini shakllantirishni
takidlagan edi.
Keyingi besh yil davomida mamlakatimizda keng miqyosidagi demokratik
o‘zgarishlar amalga oshirilmoqda. “Yangi O‘zbekiston” degan tushunchasi real
voqelikka aylanmoqda.
Avvalo, shuni ta’kidlash kerakki, biz mamlakatimiz yangilanish davriga qadam
qo‘ygan birinchi kunlardan boshlab ochiq, pragmatik va amaliy tashqi siyosat yuritish,
dunyodagi barcha taraqiy etgan mamlakatlar, ayniqsa, qo‘shni davlatlar bilan yaqin
do‘stlik
va
hamkorlik
munosabatlarini
mustahkamlashga
ustuvor
ahamyat
qaratmoqdamiz.
Inson huquq va erkinliklarini ta’minlash, so‘z va diniy e’tiqod erkinligi, gender
tenglik bo‘yicha erishayotgan yutuqlarimiz nufuzli halqaro tashkilotlar bilan
hamkorlikkda izchil mustahkamlanib bormoqda. O‘zbekiston XDPning ijtimoiy adolat
va ijtimoiy himoyaga muhtoj kishilar manfaatlarini himoya qilishga bel bog‘lagan.
Ijtimoiy sohani rivojlantirish bo‘yicha komleks tadbirlar, birinchi navbatda, fuqorolarni
ijtimoiy himoya qilish va sog‘liqni saqlashni kuchaytirish, aholini arzon va sifatli dori
vositalari bilan ta’minlash, fuqorolarning bandligi va real daromadlarini oshirish, arzon
ijtimoiy uy-joylar qurilshini kengaytirish, nogironligi bo‘lgan shaxslarni har tomonlama
qo‘llab-quvatlashga etibor berilmoqda.
5
Ijtimoiy siyosat mamlakatimizda davlat siyosatining eng muhim ustuvor
yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda. Ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashning aniq manzilli
xususiyatga ega ekani har bir muhtoj insonga uning real ehtiyojini hisobga olgan holda
yordam ko‘rsatish imkonini bermoqda. Bunda ushbu toifaga mansub hech bir inson
e’tibordan chetda qolmasligiga alohida ahamiyat qaratilmoqda. Yurtimizda ijtimoiy
muammolarni hal etishning mutlaqo yangi va o‘ziga xos tizimi yaratildi. Keyingi paytda
“temir daftar”, “ayollar daftari”, “yoshlar daftari”, “mahallabay” va
“xonadonbay” ishlash usullari aynan shu maqsadda joriy etilmoqda.
Yoshlar daftari. Ijtimoiy, iqtisodiy, huquqiy, psixologik qo‘llab-quvvatlashga, bilim
va kasb o‘rganishga ehtiyoji va ishtiyoqi bo‘lgan, ishsiz yoshlarning muammolarini
aniqlash, bartaraf etish va nazoratini olib borish bo‘yicha ma’lumotlar bazasi.
1-Jadval
2021-yilda yoshlar daftariga kirish uchun yuborilgan arizalar statistika 3
Arizalar soni
Foizda
Kelib tushgan arizalar
202 649
-
Qabul qilingan
139 863
69 %
Rad etilganlar
59 841
29.5 %
Ko‘rib chiqalayotganlar
2 945
1.5 %
Tuman (shaharlar)dagi har bir sektor kesimida mahallabay “Yoshlar daftari”ga o‘n
sakkiz yoshga to‘lgan va o‘ttiz yoshdan oshmagan quyidagi toifadagi yoshlar kiritiladi:
ijtimoiy himoyaga muhtoj yoshlar — muomalaga va mehnatga layoqatsiz, nogironligi
yoki salomatligida nuqsoni bo‘lgan (nafaqa olmaydigan), boquvchisini yo‘qotgan, yetim,
«Mehribonlik» uylari va bolalar shaharchalarida tarbiyalangan, muqaddam sudlangan,
probasiya hisobida, profilaktik hisobda yoki ma’muriy nazorat ostida turuvchi ijtimoiy
yordamga muhtoj yoshlar, shuningdek, «Temir daftar»ga kiritilgan oilalarning
professional va oliy ta’lim muassasalarida ta’lim oluvchi farzandlari
Ayollar daftari. 2021-tilda Toshkent viloyati bo‘yicha “Ayollar daftari”ga jami 37
709 nafar ayollar kiritilgan shundan 19067 nafariga yordam ko‘rsatilgan yoki
belgilangan reja 50,6 foiz bajarilgan.
3
https://yoshlardaftari.uz/#/
6
2-Jadval
“Ayollar daftari’ga kiritilgan hotin-qizlarga ko‘rsatilgan yordamlar to‘g‘risida
ma’lumot 01.04.2021 yil holatiga4
18256 nafari ijtimoiy himoyaga muhtoj ishsiz ayollar ro‘yhatga kiritilgan bo‘lib 30 mart
1
holatiga 8 815 nafarini bandligi ta'minlangan
3815 nafari boquvchisini yo‘qotgan ehtiyojmand ayollar ro‘yhatga kiritilgan,
2
shundan 1782 nafariga yordam ko‘rsatildi
786 nafar ijtimoiy yordamga muhtoj 1-guruh nogironligi bo‘lgan ayollar ro‘yhatga
3
kiritilgan, shundan 280 nafariga, 2307 nafar ijtimoiy yordamga muhtoj 2-guruh
nogironligi bo‘lgan ayollar ro‘yhatga kiritilgan bo‘lib, shundan 822 nafariga yordam
ko‘rsatildi
512 nafar uy-joyini ta'mirlashga muhtoj 1-guruh nogironligi bo‘lgan ayollar ro‘yhatga
4
kiritilgan bo‘lib, shundan 95 nafariga yordam ko‘rsatilgan
1145 nafar noturar joylarda istiqomat qilayotgan, o‘zining yoki birgalikda yashovchi oila
5
a'zolarining nomida turar-joy mavjud bo‘lmagan ayollar ro‘yhatga kiritilgan bo‘lib, shundan 270
nafariga yordam ko‘rsatilgan
972 nafar qaramog‘ida bir va undan ortiq nogironligi bo‘lgan bolalari mavjud yolg‘iz
6
ayollar ro‘yhatga kiritilgan bo‘lib, shundan 399 nafariga yordam ko‘rsatilgan
4889 nafar tibbiy himoyaga muhtoj ehtiyojmand ayollar ro‘yhatga kiritilgan bo‘lib,
7
shundan 2454 nafariga yordam ko‘rsatilgan
3023 nafar huquqiy yordam olishga muhtoj ayollar ro‘yhatga kiritilgan bo‘lib,
8
shundan 2404 nafariga yordam ko‘rsatilgan
2004 nafar psihologik yordam olishga olishga muhtoj ayollar ro‘yhatga kiritilgan bo‘lib,
9
shundan 1746 nafariga yordam ko‘rsatilgan
Shu asosda muammoga oid mavhum ko‘rsatkichlar emas, balki yordam va
ko‘makka muhtoj har bir oila va fuqaroning, xotin-qizlar, yoshlarning muammolari o‘z
joyida aniq o‘rganilmoqda, ular vaqtida va samarali hal etilmoqda. Bugungi kunda xalq
farovonligini, odamlarning hayot darajasini har tomonlama oshirish, buning uchun yangi
ish o‘rinlari, daromad manbalarini yaratish, kambag‘allikni qisqartirish, qishloq va
shaharlarimizni obod qilish iqtisodiy strategiyamizning eng muhim yo‘nalishlaridan biri
4
https://advice.uz/oz/document/2289
7
bo‘lib qolmoqda. Keksalar, nogironlar, og‘ir ahvolga tushib qolgan insonlarni qo‘llabquvvatlash, ularga mehr va muruvvat ko‘rsatish kabi ezgu an’analar bugungi kunda
yangicha ma’no-mazmun, amaliy harakatlar bilan boyib, takomillashib bormoqda. Bu
borada, ayniqsa, “Obod qishloq”, “Obod mahalla”, “Besh muhim tashabbus”, “Har bir
oila – tadbirkor”, “Yoshlar – kelajagimiz” kabi dasturlar o‘z ijobiy natijasini bermoqda.
Birgina “Obod qishloq” va “Obod mahalla” dasturlari doirasida 2021 yilda barcha shahar
va tumanlardagi jami 8 mingga yaqin qishloq va mahallada qurilish, ta’mirlash va
obodonlashtirish ishlari amalga oshirilmoqda.5
Ta’kidlash
kerakki,
milliy
tariximizda
qishloq
va
mahallalarimizni
obodonlashtirishga hech qachon bunchalik katta mablag‘ ajratilmagan, eng muhimi,
ularning rivojiga bu qadar jiddiy e’tibor berilmagan. Muhtoj fuqarolarni to‘g‘ridanto‘g‘ri, aniq maqsad bilan moddiy qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan tizimli choratadbirlarni amalga oshirishda asosiy e’tibor aholining kam ta’minlangan qatlamlariga
dotatsiya berish emas, balki ularga daromad topish uchun zarur sharoit va imkoniyatlar
tug‘dirishga qaratilmoqda.
O‘zbekistonda 2022 yilda yoshlarni oliy ta’lim bilan qamrov darajasini 38 foizga
yetkazish rejalashtirilmoqda. Bu haqda «Yangi O‘zbekistonning 2022–2026 yillarga
mo‘ljallangan taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida»gi prezident farmoni loyihasida so‘z
boradi.
Hujjat loyihasiga ko‘ra, 2022 yil mayga qadar Oliy ta’lim muassasalari
imkoniyatlarini hisobga olgan holda ta’lim shakllari, shu jumladan, masofaviy ta’lim
shakli bo‘yicha ham qabul kvotani shakllantirish belgilanmoqda.6
Bundan tashqari, farmon loyihasida qabul parametrini shakllantirish va tasdiqlashni
soddalashtirish, ushbu jarayonda oliy ta’lim muassasalari vakolatini kengaytirish ham
nazarda tutilgan. Bunda, to‘lov-kontrakt asosida o‘qishga qabul qilish parametrlarini oliy
ta’lim muassasalari tomonidan belgilash tartibi joriy etiladi, 2026 yilda qabul ko‘rsatkichi
kamida 250 mingga yetkaziladi7.
Ehtiyojmand oilalarga qizlarga hamda nogironligi
5
https://yuz.uz/news/obod-qishloq-va-obod-mahalla-dasturlarini-amalga-oshirish-boyicha-qoshimcha-choratadbirlar-togrisida
6
https://strategy.uz/index.php?static=deyatelnost_centra&lang=uz
7
https://lex.uz/uz/docs/-5841063
8
bo‘lgan shaxslarga oliygohlarga kirish uchun alohida grantlar ajratildi. 2030 yilga qadar
bitiruvchilarni oliy ta’lim bilan qamrab olish darajasini 50 foizga yetkazish reja
qilinmoqda. Mamlakatimizda uzluksiz milliy ta’lim-tarbiya tizimining barcha
bosqichlarini uyg‘un va mutanosib rivojlantirishga alohida e’tibor berilmoqda. Oxirgi 5
yilda bolalarimizni maktabgacha ta’lim bilan qamrab olish darajasi ilgarigi 27,7 foizdan
2 barobar ortib, 60 foizga yetgan, bog‘chalar soni esa 3 marta ko‘payib, 14 mingdan
oshdi. Qishloqlarda ishsiz yoshlarni bandligini ta’minlash maqsadida ularga 10 sotixdan
1 gektargacha yer maydonlari ajratish boshlandi. Yoshlar o‘rtasida kambag‘allikni
kamaytirish, ularni o‘zini o‘zi band qilishga rag‘batlantirishda “Yoshlar daftari”, yoshlar
dasturlari doirasida amalga oshirilmoqda. Jumladan, “Temir daftar”dagi oilalar
farzandlari bo‘lgan 2 mingdan ziyod talabaning kontrakt pullari to‘lab berildi 8.
Yurtimizda ota-onasidan ajragan, mehrga muhtoj bolalarni qo‘llab-quvvatlash, ularning
ta’lim-tarbiya olishi, ish joyi va uyiga ega bo‘lishi, jamiyatda munosib o‘rin topishi,
“Mehribonlik uylari”, maxsus maktab-internatlar va “Bolalar shaharchasi”ning moddiytexnik bazasi, kadrlar salohiyatini mustahkamlashga jiddiy e’tibor berilmoqda.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida mamlakatda amal qilayotgan aholini ijtimoiy himoya
qilish tizimining ijtimoiy-iqtisodiy samaradorligini baholash amalyotni ishlab chiqish va
uni amalyotga tadbiq etish lozim. Aholini ijtimoiy himoya qilish tizmining ijtimoiyiqtisodiy samaradorligini baholash mamlakatda amal qilayotgan ijtimoiy dasturlarga tasir
etuvchi quyidagi omillarni o‘zgarishini imkoniyatini beradi;
-
Aholini ijtimoiy himoya qilish dasturi qamrab olgan aholining ijtimoiy
guruhlari va ular oila azolari daromadlarining ortishi yoki harajatlarni qisqarishi;
-
Ijtimoiy himoya dasturlarining amalga oshirish jarayonida
jamiyatning
manzilli ijtimoiy himoya dasturlari qamrab olmaydigan ijtimoiy guruhlar daromadlari va
harajatlarining o‘zgarishi;
-
Jamiyatning ayrim toifadagi ijtimoiy guruhlarining davlat tomonida qo‘llab
quvatlanishi ijtimoiy resurslardan foydalanish samaradorligi;
8
https://review.uz/uz/post/temir-daftarga-kiritilgan-oilalarning-davlat-otmlarida-oqiyotgan-farzandlariga-birinchioquv-yili-uchun-tolov-kontrakti-tolab-beriladi
9
-
Faol ijtimoiy himoya dasturlarining amalga oshirilishi jarayonida aholiga
munosib mehnat sharoitlari yaratilishi va aholi bandligi ortishi natijasida aholi
daromadlari ortishi.
Aholini ijtimoiy himoya qilish tizmi faoliyatlarini baholashning jahon amalyotiga
ko‘ra, ijtimoiy himoya dasturlarining samaradorligi va ularning qamrovi darajasini
baholash mamlakatda amalga oshirilayotgan ijtimoiy siyosat holatini tahlil qilish,
baholash va uni prognozlash imkoniyatini yaratadi.
Mamlakatimizda ehtiyojmandlarga ijtimoiy yordam ko‘rsatishning keng qamrovli
mexanizmi yo‘lga qo‘yilmoqda. Prezident farmoniga muvofiq, ijtimoiy yordamning
barcha turlarini bir xil mezon va bir xil hujjatga muvofiq taqdim etish imkonini beradigan
“Yagona ijtimoiy reyestr” yaratilmoqda. Yil oxiriga qadar tizim barcha hududlarda
bosqichma-bosqich joriy etiladi. Bu tizim orqali ma’lumotlarni tizimlashtirish har bir
ijtimoiy yordam oluvchining ehtiyoj darajasini hisobga olgan holda amalga oshiriladi. U
oila a’zolarining daromadlari, mol-mulki, bank hisoblari, olingan kreditlar va
avtomobillar to‘g‘risidagi turli idoralarning tegishli bazalarida mavjud bo‘lgan
ma’lumotlar asosida aniqlanadi.
Kambag‘allikning yuqori darajasi Samarqand, Surxondaryo, Sirdaryo, Andijon
viloyatlari va Qoraqalpog‘iston Respublikasida kuzatilmoqda. O‘zbekistondagi
qashshoqlik haqida ma’lumotlar, ular kimlar, qayerda va qanday hayot kechirishadi.
Joriy yilning 27 fevralida kambag‘allikni qisqartirish chora-tadbirlari yuzasidan
videoselektor yig‘ilishi bo‘lib o‘tdi. Yig‘ilishda Prezident Shavkat Mirziyoyev
mamlakatimiz aholisining 12-15% yoki 4-5 milllion aholi kambag‘allik sharoitidaligini
ta’kidladi. Bu ularning kunlik tushumi 10-13 ming so‘mdan oshmasligini anglatadi.
Hozirgi kunda kambag‘al oilaning shaxsiy kompyuter bilan ta’minlanganligi
Respublikadagi o‘rtacha oiladan 12 barobarga, shaxsiy mashina bilan – 11 barobarga,
konditsioner bilan – 8 barobarga, changyutgich.9
Istiqbolda “Yagona ijtimoiy reyestr” dasturining to‘liq ishga tushirilishi inson
omilini sezilarli darajada minimallashtiradi va natijada ijtimoiy yordamni taqsimlashdagi
9
https://review.uz/uz/post/ozbekistonda-kambagallik-darajasi-kambagallikni-kamaytirish-uchun-nima-qilish-kerak
10
korrupsiya holatlarini imkon qadar bartaraf etadi. Shuni ham ta’kidlash kerakki, aholining
eng kambag‘al qatlamlarini ijtimoiy himoya qilish va qo‘llab-quvvatlash siyosati
ehtiyojmand oilalarga beriladigan yordam pullari bilan cheklanib qolmasdan maqsad —
aholining iqtisodiy farovonligi darajasini oshirish uchun sharoit yaratishdir. Odatda
kambag‘allikka tushib qolishdan ko‘ra, undan chiqish anchayin mushkul hisoblanadi. Shu
bois davlat tomonidan ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash odamlarni bosqichma bosqich
kambag‘allikdan chiqarish hisoblanadi — boshqacha aytganda, odamlarni ana shu
holatda tutib turishdan ko‘ra, kambag‘allar toifasidan chiqarish vositasi sifatida ko‘proq
o‘zini ko‘rsatishi uchun tegishli sharoitlarni yaratish davlat ijtimoiy siyosatining ustuvor
vazifasi etib belgilangan.
BMT ekspertlari koronavirus infeksiyasining keng tarqalishi kambagʻallikni
qisqartirish uchun soʻnggi yillarda erishilgan barcha yutuqlarga tahdid solayotganiga
ishora qilib, bong urmoqda. Global kambagʻallik darajasi 1998-yildan beri birinchi marta
koʻtarilib ketdi, deya bayonot berdi.10
Xalqaro mehnat tashkiloti (XMT) prognoziga koʻra, iqtisodiyot va mehnat
bozoridagi inqiroz global ishsizlikning qariyb 25 million kishiga koʻpayishiga olib kelishi
mumkin. Bundan tashqari, rivojlangan mamlakatlarda ishsizlik, hatto, buyuk depressiya
davridan ham oshib ketishi kutilmoqda. Ish bilan bandlikning pasayishi, tabiiyki, odamlar
daromadining sezilarli yoʻqotilishiga ham olib keladi. XMTning baholashicha, 2020yilning oxiriga kelib, ular 860 mlrd. dan 3,4 trln. dollargachani tashkil etadi.
Koronavirus pandemiyasi oqibatlari Markaziy Osiyo uchun oldindan kutilganidan
ancha jiddiy boʻldi. Jahon banki mintaqada yalpi ichki mahsulotning 1,7 foizga
kamayishini istisno etmayapti. Qirgʻizistonda YAIMning eng katta pasayishi kutilmoqda
— minus 4 foiz. Qozogʻistonda pasayish minus 3 foizdan biroz kamroq boʻladi.
Tojikis­tonda — minus 2 foiz.
10
https://www.unicef.org/uzbekistan/uz/strengthening-social-protection-system
11
1-Rasm. Markaziy osiyo davlatlarida YAIMning o‘sish va pasayishi.11
2020 yil mintaqada iqtisodiyoti oʻsishi mumkin boʻlgan yagona mamlakat —
Oʻzbekiston boʻlib, iqtisodiy oʻsish surʼatlari 1,5 foizni tashkil etishini prognoz qilmoqda.
Karantin Markaziy Osiyo davlatlaridan kelgan yuz minglab mehnat muhojirlarini
ham daromadsiz qoldirdi. Pandemiya tufayli butun dunyo boʻylab pul oʻtkazmalari 20
foiz ga qisqarsa, Markaziy Osiyoda deyarli 28 foizga pasayadi. Shu asnoda Jahon banki
2,6 millionga yaqin Markaziy osiyoliklar kambagʻallik chizigʻidan pastga tushib ketishi
mumkinligi haqida ogohlantirmoqda.
Bunday muhim sharoitlarda hukumatlarning asosiy vazifasi nafaqat kasallikning
tarqalishini jilovlash, balki aholining zaif qatlamlarini hamda ish va daromad manbaisiz
qolganlarni qanday qoʻllab-quvvatlashdan ham iboratdir.
2018 yildan boshlab mamlakatimizda aholi bandligini oshirishga qaratiligan “har bir
oila – tadbirkor “ dasturiga ustuvorlik qaratib kelinmoqda. Mamlakatimiz Prezidenti
SH.M. Mirziyoev aytganidek; “Tadbirkorlikni keng rivojlantirish va bu soha uchun keng
sharoitlar yaratishga barcha imkoniyatlarimizni safarbar etamiz. “har bir oila – tadbirkor”
dasturi doirasida o‘z biznesini boshlayotgan oilalarga 5.9 trillion so‘m kreditlar
ajratildi..12 kambag‘allikni kamaytirish – bu aholida tadbirkorlik ruhini uyg‘otish,
insonning ichki kuch-quvvati va salohiyatini to‘liq ro‘yobga chiqarish, yangi ish
11
12
https://isrs.uz/oz/yangiliklar/uzbekistonda-iztimoij-siesat-tizimli-kajta-uklas-va-angi-imkoniatlar
https://www.lex.uz/ru/docs/-3775209
12
o‘rinlarini yaratish bo‘yicha kompleks iqtisodiy va ijtimoiy siyosatni amalga oshirish,
demakdir”13.
Mamlakatimizda kuchli ijtimoiy siyosatni amalga oshirishda aholini ijtimoiy
himoya qilishning faol dasturlariga etibor qaratilmoqda. Bu esa, uz navbatida, bozor
iqtisodiyoti talablariga ko‘ra to‘la mos kelib, aholidagi “boqimandalik” ruhiyati
kamayishiga olib keladi. Prezidentimiz aytganidik, “ Bazi odamlar ijtimoiy nafaqa va
moddiy yordam pulini to‘lash yoki ularning miqdorini oshirish orqali ushbu muammoni
hal etish mumkin, deb o‘ylaydi. Bu – bir tomonlama yondashuv bo‘lib, muammoni to‘la
yechish imkonini bermaydi”14.
2020-yilning 24-26 aprel kunlari poytaxtimiz Toshkentda O‘zbekiston Kasaba
uyushmalari Federatsiyasi tomonidan hamkor tashkilotlar ko‘magida “Xarakatlar
strategiyasi va kuchli ijtimoiy siyosat: xalqaro amaliyot va O‘zbekiston tajribasi”
mavzuida xalqaro konferensiya o‘tkaziladi . Forum o‘z dasturida mamlakatimizdagi
ijtimoiy-iqtisodiy ahvol, sog‘liqni saqlash sohasidagi ishlar, ta’lim, ijtimoiy infratuzilma,
arzon uy-joylar, ish joylaridagi mehnat sharoitlari, davlat organlari, kasaba uyushmalari
va ish beruvchi hamkorligi borasida aniq tasavvurga ega bo‘lishi uchun ishtirokchilarning
bevosita joylarga safar uyushtirishi ham ko‘zda tutilgan. Qolaversa, anjumanda yalpi
majlislardan tashqari, aholining real daromadi va bandligini izchil amalga oshirish orqali
faol ijtimoiy himoya, aholini ijtimoiy himoyalash va sog‘lig‘ini muhofaza qilish
yo‘nalishidagi davlat tizimini takomillashtirish, xotin-qizlarning ijtimoiy-siyosiy
faolligini oshirish, aholi yashash sharoitlari yaxshilanishini ta’minlovchi arzon uy-joylar
qurilishi, yo‘l-transport, muhandislik-kommunikatsiya va ijtimoiy infratuzilmani
rivojlantirish hamda modernizatsiya qilish bo‘yicha maqsadli dasturlarni ro‘yobga
chiqarish, ta’lim va fan sohasini rivojlantirish istiqbollari hamda yoshlarga oid davlat
siyosatini takomillashtirish kabi yo‘nalishlar bo‘yicha munozaralar ham rejalashtirilgan.
‘ Mirziyoev SH.M O’zbekiston Respublikasi Prezidentining Oliy Majlisga Murojatnomasi 25.01.2020
www.uza.uz
14
Mirziyoev SH.M O’zbekiston Respublikasi Prezidentining Oliy Majlisga Murojatnomasi 25.01.2020 www.uza.uz
13
13
2.Aholini ijtimoiy himoya qilishning turlari va shakllari.
Pensiya - ijtimoiy ta’minotning, keksalar va mehnatga qobiliyatsiz kishilarga moddiy
yordam ko‘rsatishning eng asosiy va eng ommaviy turidir. Pensiya ta’minoti barcha
mamlakatlarda ijtimoiy dasturlarning muhim tarkibiy qismi sanaladi. Bugungi kunda yer
yuzida yordamga muhtoj millionlab kishilarning eng zarur ehtiyojlari pensiya to‘lovlari orqali
qondiriladi.
Pensiya jamg‘armasi tomonidan 2021 yilda 391,9 ming nafar fuqaroga pensiya va
nafaqalar tayinlandi (shundan, 314,5 ming nafariga pensiya va 77,4 ming nafariga nafaqa)
hamda 2022 yil 1 yanvar holatiga pensiya va nafaqa oluvchilarning umumiy soni 4 039,2
ming nafarga yetdi (shundan, 3 588,4 ming nafari pensiya va 450,8 ming nafari nafaqa
oluvchilar).15
Jamg‘armaning 2021 yilgi daromadlari prognoz ko‘rsatkichlari 26 569,0 mlrd.so‘m
yoki 105,0% ga bajarildi.
2021 yilda pensiya to‘lovlari uchun 36 621,3 mlrd. so‘m hamda nafaqa va
kompensatsiya to‘lovlari 4 199,7 mlrd. so‘m ajratildi. Har oyda pensiya va nafaqa
to‘lovlari uchun talab etilgan mablag‘lar belgilangan muddatlarda moliyalashtirilishi
hamda to‘lanishi ta’minlandi. To‘lovlarni o‘z vaqtida amalga oshirish maqsadida davlat
byudjetidan 10 744,2 mlrd.so‘m transfert ajratildi.
2021 yilning dekabr oyida pensiyalarning o‘rtacha miqdori 922,9 ming so‘mni
tashkil qilib, yil boshiga nisbatan 111,0 ming so‘mga yoki 14 foizga ko‘paygan.
Nafaqalarning bir oylik o‘rtacha miqdori 576,9 ming so‘mni tashkil etib, yil boshiga
nisbatan 115,1 ming so‘mga yoki 25 foizga ko‘paydi.16
Bugungi kunda Pensiya jamg‘armasi tomonidan har oyda 4 mln. nafardan ortiq
pensiya va nafaqa oluvchilar hamda 1,5 mln. nafardan ortiq kam ta’minlangan oilalarga
yoki 6,4 mln. nafar fuqaroga bolalar nafaqasi va moddiy yordam ta’minoti amalga
oshirilmoqda. Ya’ni, Jamg‘arma tomonidan respublika aholisining 29
olmaydigan foiziga har oyda xizmat ko‘rsatib kelinmoqda.
15
16
https://lex.uz/docs/-112314
https://oz.sputniknews-uz.com/20211103/ozbekistonda-eng-kam-maosh-qancha-21206878.html
14
2022 yil 1 martdan boshlab ishlamaydigan va pensiya Afg‘onistondagi urushda
o‘z baynalmilal burchlarini bajarganlarga uy-joy kommunal to‘lovlari uchun
kompensatsiya to‘lovini joriy etiladi. Shuningdek, 100 yoshga to‘lgan va undan oshgan
ijtimoiy nafaqa oluvchi shaxslar uchun har oyda – pensiyani hisoblashning bazaviy
miqdorining 100 foizi miqdorida qo‘shimcha to‘lov to‘lanadi.
2022 yilda ish haqi, pensiya, stipendiya, nafaqalar miqdorlar oshiriladi. Bu haqda
Moliya vazirligi tomonidan e’lon qilingan 2022 yil uchun davlat byudjeti loyihasida
ma’lum qilindi.
3-Jadval
2022 yilda ish haqi, pensiya, stipendiya nafaqalari miqdorini oshirish bilan bog‘liq
harajatlar17
1
Ijtimoiy va ishlab chiqarish infratuzilmasini rivojlantirish dasturining
177 710,4
taqsimlanmagan mablag‘lari
2
“Obod qishloq” va “Obod mahalla” dasturlarining harajatlari
2 500 000,0
3
Byudjetdan tashqari pensiya jamg‘armasi transfertlar
14 000 000,0
4
Ta’lim kreditini moliyalashtirish jamg‘armasiga transfertlar
1 000 000,0
5
Davlat tibbiy sug‘urtasi jamg‘armasiga transfertlar
599 546,4
O‘zbekiston Respublikasi Respublika byudjetidan Qoraqalpog‘iston
6
14 115 563,5
Respublikasi byudjeti , viloyatlar va Toshkent Shahar mahaliy byudjetlariga
ajratiladigan tartibga soluvchi transfertlar
Qayta taqsimlanadigan mablag‘lar
7
8
17 722 345,7
Ish haqi, pensiya, stipendiya, nafaqalar miqdorini va ayrim xizmat turlari
11 720 187,9
bo‘yicha tariflarni oshirish bilan bog‘liq harajatlar
Byudjet tashkilotlari xodimlariga homiladorlik va tug‘ish nafaqalarini
9
500 650,5
to‘lash bilan bog‘liq harajatlar
10
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti topshiriqlariga asosan hududlarni
3 000 000,0
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish uchun harajatlar
2022 yilda ish haqi, pensiya, stipendiya, nafaqalar miqdorlarini va ayrim xizmat
turlari bo‘yicha tariflarni oshirish bilan bog‘liq xarajatlarga 11,7 trln so‘m yo‘naltiriladi.
Byudjetdan tashqari Pensiya jamg‘armasiga transfertlar uchun 14 trln so‘m, ta’lim
17
https://daryo.uz/2021/11/16/ozbekistonda-2022-yilda-ish-haqi-stipendiya-va-pensiya-miqdori-oshiriladi/
15
kreditlarini moliyalashtirishga 1 trln so‘m, Davlat tibbiyot sug‘urtasi jamg‘armasi
xarajatlari uchun 599 mlrd 564 mln so‘m ajratilishi ko‘zda tutilgan.
Fuqarolarning keksayganda, mehnat qobiliyatini to‘la yoki qisman yo‘qotganda,
shuningdek, boquvchisidan mahrum bo‘lganda ijtimoiy ta’minlanish huquqi O‘zbekiston
Respublikasi
Konstitutsiyasida
mustahkamlab
(39-modda)
qo‘yilgan.
O‘zbekiston
Respublikasining «Fuqarolarning davlat pensiya ta’minoti to‘g‘risida»gi Qonuni qabul qilinib,
unda davlat pensiyalarining yagona tizimi, ularni tayinlash, hisoblab chiqish, qayta hisoblash
va to‘lash tartibi belgilandi.
Nogironlik
pensiyasi
Yoshga
doir
pensiyalar
Boquvchisini
yo'qotganlik
pensiyasi
2-Rasm. Pensiya turlari.18
Pensiyaning 3 xil turi mavjud;
1.
Yoshga doir pensiya
2.
Nogironlik pensiyasi
3.
Boquvchisini yo‘qotganlik pensiyasi
Yoshga doir pensiya ham o‘z navbatida 2 xil bo‘ladi;
18
https://my.gov.uz/oz/life-situations/7
16
I.
Umumiy asoslarda tayinlanadigan pensiya
II.
Imtiyozli asoslarda tayinlanadigan pensiyalar
Qonun pensiya ta’minoti uchun ikkita asosiy talabni belgilaydi: 1) pensiya ta’minoti
uchun huquq beruvchi shartlarning mavjudligi (pensiya yoshiga etish, nogiron bo‘lib qolish,
boquvchisini yo‘qotish); 2) keltirilgan shartlarga muvofiq talab etiladigan ish stajining
mavjudligi. Ushbu talablardan birortasi bo‘lmagan taqdirda pensiya ta’minoti huquqi
yo‘qotiladi.
Respublikaning pensiyaga oid qonun hujjatlaridagi eng muhim asosiy qoidalardan biri
shuki, pensiya olish huquqiga faqat ishlagan fuqarolar ega. Shu asosiy qoidaga binoan vafot
etgan ishchi, xizmatchi, kolxozchi uchun ham pensiya tayinlanadi. Ish staji bo‘lmagan
fuqarolar va ularning oila a’zolari davlat pensiyalari olish huquqidan mahrumdir. Ularning
ijtimoiy ta’minoti O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi belgilaydigan tartibda
amalga oshiriladi.19
Respublika pensiyaga oid qonun hujjatlarida bajariladigan ishlarning xususiyati va
og‘irligi bilan bog‘liq holda imtiyozlar berishga muayyan yondashuv ishlab chiqilgan. Ana
shu asoslarda imtiyozli shartlari bo‘lgan pensiyalar, odatda, yoshidan qat’i nazar shunday
ishlarda muayyan staj bo‘lganda yoki umum uchun belgilangan pensiya yoshi 10 yilga yoki 5
yilga kamaytirilib tayinlanadi. Mazkur imtiyozlarni olish huquqi, masalan, konchilik sanoati
etakchi kasblarida ishlovchi xodimlarga, aviatsiyaning uchish yoki uchish-sinov tarkibidagi
ana shunday xodimlarga, er osti ishlarida, ayniqsa zararli va ayniqsa og‘ir mehnat sharoitidagi
ishlarda (kimyo, metallurgiya sanoati, metall qayta ishlanadigan qaynoq uchastkalarda),
shuningdek, zararli va og‘ir mehnat sharoitidagi ishlarda to‘la ish kuni band bo‘lgan
xodimlarga - 1-sonli, 2-sonli va 3-sonli ishlab chiqarishlar, muassasalar, ishlar, kasblar,
lavozimlar, ko‘rsatkichlar ro‘yxatlari bo‘yicha imtiyozli shartlar bilan pensiya olish huquqiga
ega bo‘lib, ularning ro‘yxati O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining maxsus
qarori bilan tasdiqlangan.
O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlarida pedagog va tibbiy xodimlar uchun,
ekologik falokat mintaqasida ishlagan shaxslar uchun, bevosita qariyalar, nogironlar va
19
https://my.gov.uz/oz/life-situations/7
17
mehnatga qobiliyatsiz yolg‘iz fuqarolarga xizmat qiluvchi ijtimoiy ta’minot tizimi xodimlari
uchun imtiyozli pensiya ta’minoti shartlari birinchi bor belgilab qo‘yildi. Masalan,
o‘qituvchilar va boshqa maorif xodimlari uchun pensiya yoshga qarab - erkaklar - 55, ayollar
- 50 yoshga ettanda va kamida 25 yillik maxsus ish stajiga ega bo‘lganda; vrachlar va boshqa
tibbiy xodimlarga xuddi shunday yoshga etganda va qishloq joylarda - kamida 25 yillik va
shaharlarda kamida 30 yillik maxsus ish stajiga ega bo‘lganda yoshga doir pensiya O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tasdiqlaydigan ishlar va kasblar ro‘yxati
bo‘yicha tayinlanadi.20
Qonun hujjatlarida besh nafar va undan ortiq bolani tug‘ib, sakkiz yoshgacha
tarbiyalagan ayollar uchun, bolalikdan nogiron bo‘lganlarni xuddi shu yoshgacha tarbiyalagan
onalar uchun imtiyozli pensiya ta’minoti huquqi saqlab qolingan.
Muddatidan ilgari pensiya tayinlash tartibiga o‘zgartirishlar kiritildi. Pensiya tayinlash
tartibiga kiritilgan o‘zgartirishlarga ko‘ra, rasman ishsiz deb e’tirof etilgan va zarur mehnat
stajiga ega bo‘lgan taqdirda erkaklarga 58 yoshda, ayollarga 53 yoshda muddatidan ilgari
pensiya tayinlanishi mumkin.
Bandlik va mehnat munosabatlari vazirining buyrug‘i bilan Alohida asoslarga ko‘ra
mehnat shartnomasi bekor qilinganda ishdan bo‘shatilgan xodimlarga muddatidan oldin
pensiya tayinlash tartibi to‘g‘risidagi йўриқномага o‘zgartirishlar kiritildi,
Hujjat «Aholi bandligi to‘g‘risida"gi O‘RQ-642-son Qonunga muvofiq qabul qilingan.
Yo‘riqnoma quyidagi sabablarga ko‘ra ishdan ozod etilgan xodimlarga muddatidan oldin
pensiya tayinlash tartibini belgilaydi: texnologiyadagi, ishlab chiqarish va mehnatni tashkil
etishdagi o‘zgarishlar, xodimlar soni (shtati) yoki ish xususiyatining o‘zgarishiga olib kelgan
ishlar hajmining qisqarganligi yoxud korxonaning tugatilganligi. Mazkur shaxslarga ular
rasman ishsiz deb e’tirof etilgan va zarur mehnat stajiga ega bo‘lgan taqdirda muddatidan oldin
(qonun hujjatlarida belgilangan umumiy asoslarga ko‘ra pensiya tayinlash muddatidan ikki yil
oldin) pensiyaga chiqish huquqi taqdim etiladi:
erkaklar — 58 yoshda bo‘lib, mehnat staji 25 yildan kam bo‘lmagan taqdirda;
20
https://www.gazeta.uz/oz/2020/11/30/teacher/
18
ayollar — 53 yoshda bo‘lib, mehnat staji 20 yildan kam bo‘lmagan taqdirda. Birinchidan,
«Aholi bandligi to‘g‘risida"gi Qonunning yangi tahriri qabul qilinishi munosabati bilan ularga
muvofiq Yo‘riqnoma qabul qilingan NHHlar aniqlashtirildi — «Aholi bandligi to‘g‘risida"gi
Qonunning 49-moddasining 8-qismi, «Fuqarolarning davlat pensiya ta’minoti to‘g‘risida"gi
Qonunning 14-moddasi, MKning 100-moddasi 2- qismining 1-bandi.
Ikkinchidan, belgilanishicha, ishdan ozod etilgan shaxslar mehnat shartnomasi bekor
qilingan kundan so‘ng 30 kalendar kun ichida hududiy aholi bandligiga ko‘maklashish
markaziga murojaat qilsalar, markaz xodimlari 3 oylik davr ichida (avval — agar ishdan ozod
etilganlar 10 kun ichida murojaat qilsalar) maqbul keladigan ishni topishda yordam berishlari
kerak.
Agarda ozod etilgan shaxslar 30 kalendar kundan keyin murojaat qilsalar, aholi
bandligiga ko‘maklashish markazi xodimlari 10 kun muddat ichida maqbul keladigan ishni
topishda yordam berishlari zarur. Ushbu hujjat 4.05.2021 yildan kuchga kirdi.21
Avvalroq, 1 iyuldan boshlab ishlamaydigan fuqarolar pensiyaga chiqishlari uchun,
ularning turmush o‘rtoqlari har oyda o‘z daromadidan ijtimoiy soliq to‘lashlari mumkinligi
haqida yozgan edik. 2005 yildan avvalgi yillar uchun ish staji mehnat daftarchasidagi mavjud
yozuvlar asosida, hech qanday qo‘shimcha hujjatlar so‘ralmasdan hisoblanadi.
“2021 yil uchun davlat dasturi loyihasida va dasturni amalga oshirish bouyicha
prezident pensiya va nafaqalarni tayinlashda tibbiy yordam uchun yana qulay kiritish
maksadida yangilangan farmoyish rejalashtirilgan.
Unga ko‘ra, 2021 yil 1 iyundan boshlab, pensiyalarni ta'minlovchi shaxsning ish
haqi va staji stressi ma'lumotlarning elektron bazasi — 2005 yildan birinchi yil uchun ish
staji shaxsning mehnat jamoasidagi mavjud yozuvlar asosida qanday yuklovlar talab
qilinadi. Bundan tashqari, uch yildan ortik davr uchun tayinlangan yoki kaita
hyosoblangan pension va nafaqalarni munosib va
ular bo‘yicha ortiqcha tulovini
undirish bekor bo‘yicha Ishlovchilar tomonidan ta'minlanadigan ishlamaydigan turmush
o‘rtoqlari kelgusida pensiya ta'minotiga ega bo‘lishlari uchun o‘z daromadlaridan
ixtiyoriy ravshan har oyda ijtimoiy soliq to‘lash huquqi beriladi.
Ўзбекистон Республикаси Бандлик ва меҳнат муносабатлари вазирининг буйруғи, 04.05.2021 йилда
рўйхатдан ўтган, рўйхат рақами 588-4
21
19
Pensiya va nafakalar shaxsning hohishiga qura ruyhatga olingan doimiy yashash
yoki vaktincha turgan joyi bo‘yicha tayinlanadi va tulanadi.
Pensiya ta’minoti tizimida mehnat stajining roli ancha oshganligi sababli, staj pensiya
huquqining asosi etib olingan, pensiya miqdori ham stajga qarab belgilanadi, Qator hollarda
esa mehnat stajiga boshqa ba’zi bir faoliyat turlarini ham qo‘shish ko‘zda tutiladi. Masalan,
bolali ayollarga bolalarni uch yoshgacha parvarish qilish davri, umumiy hisobda 6 yilgacha,
ish stajiga qo‘shiladi. Mollar haydab boqiladigan yaylovlarda cho‘pon xotini (uni ishga joylash
imkoni bo‘lmagan joylarda) eri bilan birgalikda alohida sharoitda yashashi ham hisobga
olingan. Mana shu vaqt, umumiy ish staji kamida 5 yil bo‘lsa, uning mehnat stajiga ko‘pi bilan
10 yil qo‘shiladi.
Nafaqalar. Mehnat ulushiga qarab tabaqalanadigan pensiyalardan farqli o‘laroq,
nafaqalar mohiyati boshqacha. Ular o‘ta muhtoj kishilarga aynan ko‘maklashishi kerak.
Bolalikdan nogironlarga, qariyalar va mehnatga qobiliyatsiz kishilarga, pensiya tayinlash
uchun zarur ish stajiga ega bo‘lmagan fuqarolarga nafaqalar xuddi pensiyalar singari oyma-oy
to‘lab boriladi. Oylik nafaqa nogiron bolalarga 16 yoshga etguniga qadar, uni olish huquqini
beradigan tibbiy dalillari bor bo‘lsa; shuningdek, ish stajiga ega bo‘lmagan 16 yoshdan
oshgan, tibbiy-mehnat ekspert komissiyalari tomonidan bolalikdan I va II guruh nogironi deb
tan olingan shaxslarga to‘lanadi. Nafaqalar tuman (shahar) ijtimoiy ta’minot bo‘limlari
tomonidan tayinlanadi va bolalikdan I va II guruh nogironi yoki nogiron bolalarga nafaqa tayin
qilingan ota-onalari yashaydigan joy bo‘yicha to‘lanadi.22
Tayinlangan nafaqa bolalikdan I yoki II guruh nogironiga u oladigan ish haqi, stipendiya,
aliment yoki boshqa daromadlardan qat’i nazar, nogiron bolaga tayinlangan nafaqa u oladigan
(unga beriladigan) boshqa nafaqalardan qat’i nazar to‘lanadi. Nafaqalarni bolalikdan
nogironlarga to‘lash, etkazib berish va jo‘natish ishlari Ijtimoiy sug‘urta fondi mablag‘lari
hisobidan to‘lanadi.
Ta'kidlanishicha, ayni paytda pensiya va nafaqa oluvchilarning soni 2020 yil 1 yanvar
holatiga nisbatan 147,2 ming nafar yoki 4 foizga ko‘paygan.
22
https://advice.uz/oz/category/362
20
Shundan, 2 million 849 ming nafari (74,3 foizi)ni yoshga doir pensiya, 386,5 ming nafari
(10,1 foizi)ni nogironlik pensiya, 189,1 ming nafari (5,0 foizi)ni boquvchisini yo‘qotgan
pensiya oluvchi oilalar va 400,3 ming nafari (10,6 foizi)ni nafaqa oluvchilar tashkil qildi.
4-Jadval
2021 yil 1 yanvar holatiga pensiya va nafaqa oluvchilarning umumiy soni to‘g‘risida ma'lumot.23
T/r
Jami soni
Pensiya va nafaqa oluvchilarning toifasi
Shundan yangi
tayinlangan
Jami
3 885 915
333 450
1
Yoshga doir pensiya oluvchilar
2 849 007
224 140
2
Nogironlik pensiya oluvchilar
386 555
29 660
3
Boquvchisini yo‘qotganlik pensiya oluvchi oilalar
189 067
21 309
4
Nafaqa oluvchilar
400 286
58 341
42 519
12 167
Shundan;
4.1
Yoshga doir nafaqa oluvchilar
Pensiya jamg‘armasining Kun.uz’ga ma'lum qilishicha, 400 mingdan ortiq nafaqa
oluvchilar kesimida yoshga doir nafaqa 37,2 ming shaxsga, bolalikdan nogironligi
bo‘lgan farzandli onalarning 5,2 ming nafariga, ish staji bo‘lmagan 1-2 guruh imkoniyati
cheklangan 37,4 ming shaxsga haq to‘lanmoqda. Shuningdek, boquvchisini yo‘qotgan 35
ming oilaga, 16 yoshgacha bo‘lgan imkoniyati cheklangan 117 ming bola hamda 16
yoshdan katta 1-2 guruh bolalikdan nogironligi bo‘lgan 167 ming shaxsga nafaqa
to‘lanmoqda.24
Nogironlik nafaqasi nogironlik boshlangan holda, ya’ni doimiy yoki uzoq vaqt mehnat
qobiliyati yo‘qotilgan holda, faqat I va II guruh yolg‘iz nogironlarga tayinlanadi hamda
to‘lanadi. Pensiya tayinlash uchun zarur ish staji bo‘lmagan shaxs vafot etgan taqdirda, uning
qaramog‘ida bo‘lgan oila a’zolari yuqorida ko‘rsatilgan Nizomga binoan nafaqa olish
huquqiga ega.
23
https://review.uz/uz/post/pensiya-va-nafaqa-oluvchilarning-umumiy-soni-4-0392-ming-nafarga-etdi
https://kun.uz/uz/news/2021/07/30/pensiya-va-nafaqalar-miqdori-oshirilishi-malumqilindi?q=%2Fnews%2F2021%2F07%2F30%2Fpensiya-va-nafaqalar
24
21
Yoshiga doir nafaqa, nogironlik nafaqasi va boquvchisini yo‘qotganlik nafaqasi ijtimoiy
ta’minot organlari tomonidan tayinlanadi. Nafaqa oluvchi O‘zbekiston Respublikasi
hududidan chiqib ketgan holda nafaqa to‘lovi to‘xtatiladi.
O‘zbekistonda hududlar, shaharlar va tumanlar kesimida kambag‘al toifadagi oilalar,
ayollar va yoshlarning yagona elektron hisobga olish tizimini yaratish, kambag‘allikning qayta
tiklanish xavfini bartaraf etish rejalashtirilmoqda. Bu haqda 2022–2026-yillarga mo‘ljallangan
taraqqiyot strategiyasini 2022-yilda amalga oshirish bo‘yicha “Yo‘l xaritasi” loyihasida so‘z
boradi.
Hujjat loyihasiga ko‘ra, kambag‘al oilalar bilan manzilli ishlash tizimini
avtomatlashtiriladi. “Temir daftar”, “Yoshlar daftari”, “Ayollar daftari”ni “Ijtimoiy himoya
yagona reyestriga” integratsiya qilinadi.
“Temir daftar” roʻyxatlari asosida epidemiyaga qarshi kurashning dastlabki
kunlaridan boshlab aholini moddiy qoʻllab-quvvatlash boʻyicha keng koʻlamli ishlar
amalga oshirildi.
Avvalo, muhtoj oilalarga koʻrsatilayotgan moliyaviy yordamning ahamiyatli ekanini
taʼkidlash lozim. Buning natijasida mamlakatimizda birinchi marta qiyin ahvolda qolgan
barcha kishilarni toʻgʻridan-toʻgʻri moddiy qoʻllab-quvvatlash yoʻlga qoʻyildi.
Hozirgi kundagi iqtisodiy islohatlarni amalga oshirish jarayonida ijtimoiy jihatdan
muhtoj aholi qatlamini himoya qilish va ularni qullab-quvatlashga qaratilgan choratadbirlar amalga oshirilmoqda.
Qurbon Hayiti arafasida aʼzolari qariyb 700 ming kishini tashkil etadigan 182
mingdan ziyod oilaga 1 million soʻmgacha miqdoridagi toʻlovlar amalga oshirildi. Aytish
kerakki, yordam toʻgʻridan-toʻgʻri va naqd pullarda koʻrsatildi.
Bundan tashqari, Prezidentimizning soʻnggi farmoniga asosan, “Temir daftar”ga
kiritilgan muhtoj oilalarning har bir aʼzosi uchun 220 ming soʻmdan toʻlovlar amalga
oshirildi. 2020-yilga moʻljallangan byudjetda aholining turli qatlamlarini ijtimoiy himoya
qilish uchun jami 8 trln. soʻmdan ziyod mablagʻ ajratilishi koʻzda tutilgan (3-rasm)
22
800
700
600
500
400
300
200
100
0
14 yoshgacha bolalari bo'lgan
Bola 2 yoshga to'lgunga qadar bola
ehtiyojmand nafaqa oluvchi oilalar parvarishi bo'yicha nafaqa oluvchi
ehtiyojmand oilalar
Amaldagi son (ming)
Mingga yetkaziladi
Moddiy yordam oluvchi kam
taminlangan oilalar
Столбец1
3-Rasm. 2020 yilning yakuniga qadar “Temir daftar”ga kiritilgan oilalar25
Pandemiya davrida ijtimoiy yordam oluvchilar bazasi ham sezilarli darajada
kengaydi. 14 yoshga toʻlmagan bolali ehtiyojmand oilalar soni yil oxiriga kelib 2
baravarga koʻpayadi. 2 yoshgacha bola parvarishi boʻyicha nafaqa olishga muhtoj onalar
soni 20 foizga oʻsadi. Moddiy yordam olayotgan kam taʼminlangan oilalar soni 100
mingtaga oshiriladi.
Avvalroq O‘zbekistonda ayollarga pensiya hisoblashda ularning bolani parvarishlash
ta’tilida bo‘lish vaqti 3 yildan 6 yilga oshirilishi mumkinligi, O‘zbekistonda 2026-yil yakuniga
qadar kambag‘allikni kamida 2 baravarga qisqartirish rejalashtirilayotgani to‘g‘risida xabar
berilgandi.26
2022-yil 29-aprelda o‘tkazilgan Prezident ishtirokidagi yig‘ilishida “Odamlarning
dardiga darmon bo‘lishga qaratilgan islohatlarimiz bu raqamlar bilan to‘xtab qolmasligi
kerak, albatta.
25
https://kun.uz/uz/news/2020/08/03/temir-daftar-malumotlari-elektron-bazaga-kiritilyaptivazirlik?q=%2Fnews%2F2020%2F08%2F03%2Ftemir-daftar-malumotlari-elektron-bazaga-kiritilyapti-vazirlik
26
Янги Ўзбекистоннинг 2022–2026 йилларга мўлжалланган тараққиёт стратегияси тўғрисида
23
Masalan uyma-uy o‘tkazilgan hatlovlar mamlakatimizda hali 2.2 million aholimiz
ijtimoiy yordamga muhtojligini ko‘rsatdi.
Ehtiyojmand aholining muammolari bilan Respublikamizda 16 ta vazirlik va idora
shug‘illansada, ular mahala darajasiga tushib ish olib bormayotgani bois odamlarda bu
sohaga etirozlar ko‘p.
Aslida ushbu aholi qatlami bilan viloyat, Shahar va tuman hokimlari, sector
rahbarlari, mahalla raislari, hokim yordamchilari, yoshlar yetakchilari, ayollar faollari har
kuni “honadonbay’ ishlashi kerak. Aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj va ehtiyojmand
qatlamini hisobga olish, ularga pensiya va nafaqa tayinlash, kasbga yunaltirish, bandligini
taminlash borasida ishlarimiz ko‘lamini yanada kengaytiramiz”, dedi Prezident.27
3.Aholini ijtimoiy himoya qilishning oʻziga xos xususiyatlari.
O‘zbekistonda olib borilayotgan iqtisodiy islohotlarning markazida ijtimoiy siyosat
masalasi turadi. Bu siyosatning zaruriyati mamlakatda amalga oshirilayotgan keng kulamli
islohotlar natijasida aholi boshiga tushishi muqarrar mushkulliklarni engillashtirish bilan
bog‘liqdir. Bundan tashqari har qanday jamiyatda shunday shaxslar toifasi doimo mavjudki,
ular ob’ektiv sabablarga ko‘ra (yoshi, sog‘ligining yomonligi, mamlakatdagi ishsizlik darajasi
va boshqalar) ishlab chiqarishda ishtirok eta olishmaydi. Shuning uchun ular to‘g‘risida
qayg‘urishni davlat o‘z zimmasiga olishi zarur, ya’ni yaratilgan milliy daromadning bir
qismini ular foydasiga qayta taqsimlashi lozim.
Hozirgi kundagi iqtisodiy islohatlarni amalga oshirish jarayonida ijtimoiy jihatdan
muhtoj aholi qatlamini himoya qilish va ularni qullab-quvatlashga qaratilgan choratadbirlar amalga oshirilmoqda. Ijtimoiy himoya tizimini kuchaytirishda O‘zbekiston
Respublikasi Konstitusiyasi fuqorolarning
huquq manfaatlarini himoya qilishga
qaratilgan qonunlaridan foydalanilmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining
birinchi bo‘lim , II bob, 14-moddasida “Davlat o‘z faoliyatini inson va jamiyat
farovonligini ko‘zlab, ijtimoiy adolat va qonuniylik prinsplari asosida amalga oshiradi” 28,
27
28
2022-yil 29-aprelda o’tkazilgan Prezident ishtirokidagi yig’ilishdagi nutqi
O’zbekiston Respublikasi, Konstitusiyasining, birinchi bo’lim, II bob, 14-modda
24
deb aytib o‘tilganligi Ikkinchi bo‘lim, V bob, 18-moddasida “b” bandida “Imtiyozlar
faqat qonun bilan belgilanib quyiladi hamda ijtimoiy adolat prinsplariga mos bo‘lishi
shart”29, degan fikrlar mamlakatimizda aholini ijtimoiy himoya qilish choratadbirlarining amalga oshirilishida ijtimoiy adolat prinspini ustuvorligini yaqqol isbotidir.
Pensiya va nafaqa oluvchilarga hisoblangan pensiya (nafaqa) to‘g‘risidagi
ma’lumotlarni telegram ijtimoiy tarmog‘i orqali bilish uchun “pensiyabotuz” boti
amaliyotga joriy etildi. Natijada, Pensiya jamg‘armasi tomonidan 2021 yil davomida 2,2
mln. nafar fuqarolarga interaktiv va masofadan xizmatlar ko‘rsatildi. Bu ayniqsa,
pandemiya sharoitida fuqarolarga qulaylik yaratdi.
2022 yil 1 yanvar holatiga pensiya va nafaqa oluvchilarning umumiy soni 4 039,2
ming nafarga yetdi. So‘ngi 4 yilda pensiya va nafaqa oluvchilar soni qariyib 20 foizga
oshgan.30
5- Jadval
O‘zbekiston Respublikasida 2017-2022-yillarda pensiya oluvchi aholi soni31
t/r
Pensiya oluvchilar soni
Yil
1
3 million 141 ming 100 nafar
2017
2
3 million 296 ming 700 nafar
2018
3
3 million 484 ming 800 nafar
2019
4
3 million 677 ming 700 nafar
2020
5
3 million 845 ming 462 nafar
2021
6
4 million 039 ming 200 nafar
2022
Pandemiya davrida fuqorolarni qo‘shimcha qo‘llab-quvatlash maqsadida;
- 2021 yil 1 fevral holatiga 4,9 ming nafar fuqoroning pensiya va nafaqa ishlaridan
aniqlangan ortiqcha to‘lov summasining jami 12 mlrd so‘mlik qarzdorlik summalari
hisobdan chiqarildi;
O’zbekiston Respublikasi, Konstitusiyasining, ikkinchi bo’lim, V bob, 18-modda
https://review.uz/uz/post/pensiya-va-nafaqa-oluvchilarning-umumiy-soni-4-0392-ming-nafarga-etdi
31
https://review.uz/uz/post/pensiya-va-nafaqa-oluvchilarning-umumiy-soni-4-0392-ming-nafarga-etdi
29
30
25
- 2021 yil avgust oyida 280,8 ming boquvchisini yo‘qotgan va nogiron farzandi bor
oilalarga bir martalik (500 ming so‘mdan) moddiy yordam to‘lanib, Jamg‘arma hisobidan
181,1 mlrd so‘m mablag‘ ajratildi;
- 2021 yil dekabr oyida 283,9 ming boquvchisini yo‘qotgan va nogiron farzandi bor
oilalarga (800 ming so‘mdan) moddiy yordam to‘lanib, Respublika byudjeti hisobidan
221,4 mlrd so‘m mablag‘ ajratilgan.
Asosiy vazifalar;
Erishilgan natijalar bilan birgalikda tizmda bir qator kamchilik va muammolar
mavjud. Buni 2021 yilda pensiya jamg‘armasiga kelgan 237 mingdan ortiq fuqorolarning
murojatlaridan bilish mumkin. Ushbu murojaatlar tahlili va takliflariga muvofiq
jamg‘arma 2022 yilda o‘z oldiga quyidagi vazifalarni belgilab olgan.
2022 yil mart oyidan boshlab “Ijtimoiy himoya yagona reyestri” axborot tizimi
orqali kam ta’minlangan oilani aniqlashda minimal iste’mol xarajatlaridan foydalanishni
joriy etish.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 28 yanvardagi PF-58-son
Farmoniga muvofiq, 2022 yil 1 martdan boshlab:
- ishlamaydigan va pensiya olmaydigan Afg‘onistondagi urushda o‘z baynalmilal
burchlarini bajarganlarga uy-joy kommunal to‘lovlari uchun kompensatsiya to‘lovini
joriy etish;
- yoshi 100 ga to‘lgan va undan oshgan ijtimoiy nafaqa oluvchi shaxslar uchun har
oyda - pensiyani hisoblashning bazaviy miqdorining 100 foizi miqdorida qo‘shimcha
to‘lov to‘lanadi.
- “Fuqarolar emas, hujjatlar harakatlanadi” tamoyili asosida davlat xizmatlari
qamrovi va tezkorligini oshirish, ularning ko‘rsatilishida aholining barcha qatlamlari
manfaatlarini inobatga olinishini ta’minlash maqsadida:
- 2022 yil 1 iyuldan boshlab pensiyalarni birgina pasport asosida tayinlash tizimini
yo‘lga qo‘yish;
- 2022 yil 1 oktyabrdan boshlab bolalikdan nogironligi bo‘lgan bolalarga
nafaqalarni ariza talab etilmagan holda "proaktiv" tarzda tayinlash xizmatini amaliyotini
yo‘lga qo‘yish.
26
- “Ijtimoiy himoya yagona reyestri” axborot tizimi tomonidan ijtimoiy nafaqalarni
tayinlash to‘g‘risidagi arizalarni elektron ko‘rinishda onlayn rejimida qabul qilish
tizimini yo‘lga qo‘yish.
- Pensiya hisoblashda inobatga olinadigan oylik ish haqining maksimal
chegarasini bazaviy hisoblash miqdorining 10 barobaridan 12 barobarga oshirish
bo‘yicha Qonun loyihasini Oliy Majlisga kiritish.
- Pensiya qonunchiligining mohiyati hamda tizimdagi o‘zgarishlar haqida
fuqarolar o‘rtasida targ‘ibot va tushuntirish ishlarini faol davom ettirish, joylarda sayyor
uchrashuvlar o‘tkazish hamda ommaviy axborot vositalari orqali keng yoritish ishlarini
tashkil etish ishlarini davom ettirish.32
Bozor iqtisodiyotiga o‘tishga qaratilgan chora-tadbirlarning amalga oshirilishi
natijasida erkin narx belgilash amalyotining joriy etilganligi mamlakatimiz istimol tavar
va xizmatlari bozorida narx navoning keskin oshib borishi uchun zamin yaratdi. Bu esa
uz navbatida aholi daromadlarining taqchilligi holatini vujudga keltirishi va natijada aholi
turmush darajasi ko‘rsatkichiga salbiy tasir ko‘rsatishini inobatga olgan holda, 1992 yil
21 yanvar kuni O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Erkin narxlar joriy
etilishi munosabati bilan talabalar, uquvchi yoshlar, uzgalarning qaramog‘iga muxtoj
bo‘lgan yolg‘iz pensionerlar va mehnatkashlarning imtiyozli umumiy ovqatlanishini
tashkil etish yuzasidan qo‘shimcha chora-tadbirlar haqida”gi 22-sonli Qarori qabul
qilindi.
Prezidentning 7.03.2022 yildagi “Oila va хotin-qizlarni tizimli qoʻllabquvvatlashga doir ishlarni yanada jadallashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi farmoni
qabul qilindi.
Hujjat bilan 2022-2026 yillarda хotin-qizlarning mamlakat iqtisodiy, siyosiy va
ijtimoiy hayotining barcha jabhalarida faolligini oshirish boʻyicha Milliy dastur
tasdiqlandi.
2022 yil 1 sentyabrdan boshlab хususiy korхonalar va tashkilotlarda oхirgi 6 oy
davomida uzluksiz ish stajiga ega boʻlgan ayollarga har oy uchun minimal iste’mol
32
https://lex.uz/docs/-4780475
27
хarajatlari miqdoridan kelib chiqqan holda Davlat byudjeti mablagʻlari hisobidan
homiladorlik va tugʻish nafaqasi toʻlanadi.
2022/2023 oʻquv yilidan boshlab oliy ta’lim muassasalari, teхnikum va kollejlarda
oʻqiyotgan хotin-qizlarning ta’lim kontraktlarini toʻlash uchun 7 yil muddatga foizsiz
ta’lim kreditlarini moliyalashtirish maqsadida tijorat banklariga Davlat byudjetidan har
yili 1,8 trln soʻm yoʻnaltiriladi.33
Shuningdek, davlat oliy ta’lim muassasalarining magistratura bosqichida oʻqiyotgan
barcha хotin-qizlarning kontrakt toʻlovlarini qaytarish shartisiz qoplash maqsadida,
Davlat byudjetidan har yili kamida 200 mlrd soʻm moliyalashtiriladi.
Xorijiy oliy ta’lim muassasalarining bakalavriat ta’lim dasturlari boʻyicha – 50
nafar, magistratura ta’lim dasturlari boʻyicha – 10 nafar хotin-qizlarga har yili “El-yurt
umidi” jamgʻarmasi orqali qoʻshimcha grantlar ajratib boriladi.
Har yili 2 100 nafar ijtimoiy ehtiyojmand oila vakillari, yetim yoki ota-onasining
qaramogʻidan mahrum boʻlgan talaba хotin-qizlarning ta’lim kontraktlari mahalliy
byudjetning qoʻshimcha manbalari hisobidan qaytarish shartisiz qoplab boriladi.
Bundan tashqari:
Mutaхassisligi boʻyicha kamida 5 yil mehnat stajiga ega, lekin oliy ma’lumotga ega
boʻlmagan 500 nafar хotin-qizlarni har yili davlat oliy ta’lim muassasalarining
bakalavriat ta’lim yoʻnalishlariga umumiy qabul parametrlaridan tashqari alohida test
sinovlari natijalariga muvofiq toʻlov-kontrakt asosida oʻqishga qabul qilish;
davlat ilmiy tashkilotlari yoki oliy ta’lim muassasalari doktoranturasiga хotin-qizlar
uchun har yili kamida 300 tadan maqsadli kvota ajratib borish rejalashtirilmoqda.
2022 yil 1 iyundan boshlab davlat va nodavlat ta’lim muassasalarida davlat
buyurtmasi asosida хotin-qizlarni kasbga oʻqitishning yangi tartibi joriy etiladi.
Bunda:Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahridagi “Ishga
marhamat”
monomarkazlari
huzurida
malakani
baholash
markazlari
tashkil
etiladi;malakani baholash markazlari kasbiy malaka talablarini ishlab chiqadi va ta’lim
muassasalariga davlat buyurtmasini beradi;
33
https://review.uz/uz/post/yoshlar-va-xotin-qizlarga-33-million-somgacha-mikrokreditlar-ajratiladi
28
oʻquv kurslarini tugatgan хotin-qizlar bilimi darajasi malakani baholash markazlari
tomonidan aniqlanadi va shu asosda ularga malaka sertifikatlari beriladi.
Malaka sertifikatini olgan хotin-qizlarga mehnat faoliyatini boshlashi uchun
malakani baholash markazlari tomonidan subsidiyalar beriladi;
Malakani baholash markazlari tomonidan umumiy oʻrta ta’lim maktablari, kasbhunar maktablari, akademik litsey va kollejlarning bitiruvchi sinf oʻquvchi-qizlarini
aхborot teхnologiyalari yoʻnalishlarida qoʻshimcha kurslarda oʻqitish boʻyicha davlat
buyurtmasi beriladi. 2022 yil 1 sentyabrdan boshlab mehnat resurslari zich boʻlgan
qishloq joylarining reyestri joriy etiladi. 2022 yil 1 sentyabrdan 2025 yil 1 yanvarga qadar
Reyestrga kiritilgan hududlardagi umumiy хodimlari soni kamida 10 nafar boʻlgan va
ularda ishlovchi хotin-qizlarning mehnatiga haq toʻlash fondi umumiy mehnatga haq
toʻlash fondining kamida 50%ini tashkil etadigan kichik tadbirkorlik sub’yektlariga:
1) yuridik shaхslarning mol-mulkiga solinadigan soliq va yuridik shaхslardan
olinadigan yer soligʻi 50% imtiyoz qoʻllagan holda hisoblanadi;
2) ularda ishlovchi хotin-qizlar mehnatiga haq toʻlash fondiga ijtimoiy soliq 1%lik
stavkada hisoblanadi;
3) byudjet tashkilotlariga yillik umumiy qiymati BHMning 750 baravarigacha
boʻlgan mahsulotlarini toʻgʻridan-toʻgʻri sotish huquqi berildi.
Ijtimoiy himoyaning yagona organini yaratish vazifasi Prezident topshirig‘ida
nazarda tutilgan va 2019-yil uchun davlat dasturida aks ettirilgan edi. . Lekin 2020-yilgi
davlat dasturida yagona idorani yaratish nazarda tutilmagan edi va bu 2021-yil —
“Yoshlarni qo‘llab-quvvatlash va aholi salomatligini mustahkamlash yili”ning dasturiga
ham kiritilmagan.
COVID-19 pandemiyasi ijtimoiy himoyaga muhtoj bolalar va katta yoshdagilarga
samarali va o‘z vaqtida yordam ko‘rsatish uchun tizimli islohotlarning zarurligini yana
bir bor ko‘rsatdi.
Shu munosabat bilan, 17-fevral kuni Prezident “2021—2030-yillarda O‘zbekiston
Respublikasi aholisini ijtimoiy himoya qilish tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari
29
to‘g‘risida”gi farmoyishni imziladi va u bilan aholini ijtimoiy himoya qilish Milliy
strategiyasi konsepsiyasi tasdiqlandi34.
Tizimning tarqoqligi.
O‘tgan yili xalqaro Mehnat tashkiloti, YuNISEF va Jahon banki asosiy diagnostik
vosita (CODI) bazasida O‘zbekistondagi ijtimoiy himoya tizimini baholadi.
Tadqiqot hozirgi kunda ijtimoiy himoya tizimi turli vazirlik va idoralar orasida
tarqoq holda ekanligini va ularning hech biri ushbu sohada koordinatsiya, integratsiya va
yagona davlat siyosatini amalga oshirishga javobgar emasligini ko‘rsatdi. Natijada,
ijtimoiy himoya tizimini rivojlantirish bo‘yicha muvofiqlashtirilgan strategiya va yagona
qarash mavjud emas.
2001-yilga qadar ijtimoiy himoya bilan tuman (shahar) ijtimoiy ta’minot bo‘limlari
va hududiy ijtimoiy ta’minot boshqarmalarining keng tarmog‘iga ega yagona Ijtimoiy
ta’minot vazirligi (Sobes) shug‘illangan. 2001-yilda Mehnat va aholini ijtimoiy himoya
qilish vazirligi tuzilganidan so‘ng, ijtimoiy himoya funksiyalari ushbu idoraga
o‘tkazilgan.
2020-yilda ijtimoiy himoya bilan shug‘ullanuvchi davlat organlari ro‘yxati Mahalla
va oilani qo‘llab-quvvatlash vazirligi va Yoshlar ishlari agentligi bilan to‘ldirildi.
Mahalla va oilani qo‘llab-quvvatlash vazirligining vakolati ijtimoiy yordamga muhtoj
oila va bolalarni aniqlash, ijtimoiy nafaqa oluvchilarni mahalla darajasida ro‘yxatga olish
va hisoblashdan iborat. Yoshlar ishlari agentligi funksiyalariga esa ijtimoiy-huquqiy
himoyani tashkil etish va institutsional muassasalarni tugatgan yetim va ota-ona
qaramog‘isiz qolgan bolalar bandligiga ko‘maklashish kiradi.
Budjet shaffofligi va ijtimoiy himoya funksiyalarini bajarish bilan bog‘liq umumiy
muammolar bilan bir qatorda, kompleks va muvofiqlashtirilmagan faoliyatning yo‘qligi
ko‘rilgan choralar ko‘pincha qisman bo‘lishiga sabab bo‘ladi, va natijada, maqsadli
auditoriyani zaiflikdan barqaror chiqarishga yo‘l bermaydi, bu esa ko‘rilgan choratadbirlarning past samaradorligiga olib keladi.
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti ”2021-2030-yillarda O’zbekiston Respublikasi aholisini ijtimoiy himoya
qilish tizimini takomillashtirish chora tadbirlari to’g’risidagi” farmoni
34
30
4-rasm. Nogironligi bor kishilarga ijtimoiy himoya xizmatlarini taqdim etish
bo‘yicha institutsional tuzilma35
Yagona idoraning tashkil etilishi, budjet mablag‘larining kamida 20−30 foizini tejab
qolishga, va ularni bevosita ijtimoiy yordamga muhtoj kishilarga qo‘shimcha to‘lovlar
uchun yo‘naltirishga imkon bergan bo‘lar edi.
4.Oʻzbekistonda aholini ijtimoiy himoya qilish tizimining hozirgi holati.
Ijtimoiy himoya dasturlarini oluvchi kishilarning umumiy soni 2012-yilda 8,1
million nafardan 2017-yilda 6,4 million nafargacha qisqargan. Eng ko‘p pasayish
ishsizlik va kam ta’minlanganlik bo‘yicha nafaqa oluvchi kishilar orasida qayd etilgan.
Ishsiz fuqarolarning taxminan 1 foizi ishsizlik bo‘yicha nafaqa bilan qamrab olingan
(2020-yilda ishsizlik bo‘yicha nafaqa tayinlash qoidalariga kiritilgan o‘zgarishlarni
hisobga olmaganda).
35
https://www.gazeta.uz/oz/2021/03/29/social-protection/
31
YuNISEF malumotlariga ko‘ra, nogironligi bor bolalar va katta yoshdagilarning
sezilarli qismi hech qanday nafaqa olmaydi — nogironlikning og‘ir shakli bilan ro‘yxatga
olingan shaxslarning faqatgina 46 foizi pensiya yoki nogironlik bo‘yicha nafaqa oladi.
Bundan tashqari, aholining katta qismida ijtimoiy ta’minotdan foydalana olish imkoniyati
yo‘qligicha
qolmoqda,
chunki, 60
foiz
atrofidagi
ishlovchi
aholi
norasmiy
sektorda faoliyat yuritadi va to‘lovlarni nazarda tutadigan ijtimoiy sug‘urta dasturlarida
qatnashmaydi.
Kelajakka sarmoya
O‘zbekiston ijtimoiy himoya uchun YaIMning 9,7 foizini (shu jumladan, ijtimoiy
yordam, ijtimoiy sug‘urtalash va mehnat bozori dasturlari) sarflayotgan vaqtda, mavjud
tizim aholining atigi 55 foizini qamrab olmoqda, asosan aholining 44 foizini tashkil
qiladigan ijtimoiy sug‘urtalash orqali.36
YuNISEFning o‘tgan yildagi tadqiqoti natijalariga ko‘ra, O‘zbekiston aholisining
60 foizidan ortig‘ini yoshlar tashkil qilishi va mamlakat aholisining o‘rtacha yoshi 25
yoshni yashkil qilishiga qaramay, investitsiyalarning sezilarli qismi yoki YaIMning 6,95
foizi pensiya dasturlariga to‘g‘ri keladi..
Prezident o‘zining Oliy Majlisga bo‘lgan murojaatnomasida, 2020-yilda ijtimoiy
nafaqa oluvchilar soni ikki barobarga oshgani, va 1,2 million nafargacha bo‘lgan
kishilarni tashkil etganini hamda ularni qo‘llab-quvvatlashga 2016-yil bilan
solishtirganda, 5 barobar ko‘p mablag‘ ajratilganini qayt etdi. Shu bilan birga, 14
yoshgacha bo‘lgan bolalari bor nafaqa oluvchi oilalar soni ham ikki barobarga ko‘paygan.
Bunda, COVID-19 pandemiyasi va 2020-yildagi qat’iy karantin choralari davrida
kambag‘allik toifasiga va qiyin hayotiy vaziyatga tushib qolgan odamlar soni ham
sezilarli darajada oshganligini inobatga olish kerak.
Ijtimoiy himoya sohasidagi hozirgi byudjet imkoniyatlarini hisobga olgan holda,
ijtimoiy himoya bo‘yicha samarali yunalishlarni ishlab chiqish kerak.
Ijtimoiy himoya funksiyalari bo‘lib berilgan vazirlik va idoralar faoliyatidagi
nomuvofiqlik va tarqoqlik muammosini hal qilish zarur.
36
https://www.gazeta.uz/oz/2021/03/29/social-protection/#!
32
6-Jadval
“Ijtimoiy himoya yagona reyestri” axborot tizimi faoliyatini ta’minlash uchun
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi huzuridagi budjetdan tashqari Pensiya
jamg‘armasiga, uning hududiy bo‘linmalari va tuman (shahar) bo‘limlariga
bosqichma-bosqich ajratiladigan qo‘shimcha shtat birliklari soni37
T/r
Nomi
Ajratiladigaan shtat
shu jumladan quyidagilar uchun:
birliklari jami
ijro etuvchi
tuman (shahar)
bo‘limlar
apparat va hududiy
boshqarmalar
1.
Ijro etuvchi apparat
5
5
-
2.
Toshkent shahar
23
1
22
3.
Sirdaryo viloyati
23
1
22
4.
Buxoro viloyati
27
1
26
5.
Navoiy viloyati
23
1
22
6.
Jizzax viloyati
27
1
26
7.
Qoraqalpog‘iston Respublikasi
35
1
34
8.
Xorazm viloyati
25
1
24
9.
Namangan viloyati
25
1
24
10.
Andijon viloyati
33
1
32
11.
Farg‘ona viloyati
39
1
38
12.
Surxondaryo viloyati
31
1
30
13.
Samarqand viloyati
33
1
32
14.
Qashqadaryo viloyati
31
1
30
15.
Toshkent viloyati
45
1
44
425
19
406
Jami:
Budjetdan tashqari Pensiya jamg‘armasining hududiy boshqarmalari hamda shahar
va tumanlar bo‘limlariga qo‘shimcha shtat birliklari “Ijtimoiy himoya yagona reyestri”
axborot tizimi joriy etilgan kundan boshlab ajratiladi.
5.Ijtimoiy himoya tizimining chet el tajribasi
37
https://advice.uz/oz/document/2279
33
Ijtimoiy himoya tizimining tarixiy evolyutsiyasiga nazar tashlasak u dastlab davlat
jamoat muassasalari, masjid, madrasa yoki cherkovlar orqali amalga oshirilgan. Uning
ilk ko`rinishi milodiy 347-yilda Rim imperiyasida ochiq hayriya maktablarining paydo
bo`lishi bilan izohlanadi. Keyingi bosqichlarda Rossiya, Germaniya, AQSH, Angliya va
Yevropada ijtimoiy himoya tizimining asoslari va mexanizmlari yaratildi. Uzoq yillik
jahon tajribasi asosida ijtimoiy himoyani amalga oshirishning zamonaviy modellari
shakllandi. Ular quyidagilardan iborat:
Sotsial
demokratik
Ijtimoiy
himoyani
modellari
Neoliberal
model
Neokonservativ
model
5-rasm. yillik jahon tajribasi asosida ijtimoiy himoyani amalga oshirishning
zamonaviy modellari38
Sotsial demokratik model — Bunda ijtimoiy himoyaning barcha masuliyatini davlat
o`z zimmasiga oladi. M: Skandinaviya mamlakatlari, Yaponiya
Neoliberal model — unga ko`ra ijtimoiy himoyaning aksariyat qismini tadbirkorlar
va kasaba uyushmalari bajaradilar. Bunga AQSH yaqqol misoldir.
Neokonservativ model — bunda ijtimoiy himoy davlat kafolatlari javobgarligida
xususiy tadbirkorlar va davlat federal byudjeti asosida olib boriladi. Germniyani misol
qilish mumkin.
38
Abdulazizova H.B, ijtimoiy himoya tizimining zamonaviy tendensiyalari.
34
Bundan tashqari hozirda ijtimoiy himoyaning ommaviy modellari ham mavjud:
1) Welfare — bu tizim o`z navbatida 3 ta atribut: farovonlik, ta`minot va nafaqadan
tashkil topgan
2) Medical aid. Butun dunyoda ana shu modellarning u yoki bu ko`rinishiga
asoslangan ijtimoiy siyosat olib boriladi. Ijtimoiy siyosat — bu davlat, nodavlat notijorat
tashkilotlar va nohukumat jamoat birlashmalarining aholi zaruriy ehtiyojlarini qondirish
uchun amalga oshirayotgan tadbirlarning maqsadga yo`naltirilganligidir. Ijtimoiy siyosat
ijtimoiy totuvlik va ijtimoiy himoyaning yig`indisidan iborat. Ijtimoiy siyosatning o`ziga
xos belgilari mavjud bo`lib, ular orqali dunyo mamlakatlarida yuritilayotgan ijtimoiy
siyosatga baho berish mumkin.39
Quyida ana shu belgilarni ko`rib chiqamiz:
− Aholining pul daromadlari va tovar zaxiralari o`rtasidagi muvozanatni saqlab
turish;
- Fuqarolarning yashash sharoitlarini yaxshilash uchun qulay imkoniyatlarni
yaratish;
− Ko`rsatilayotgan xizmatlar va tovarlar sifatiga bo`lgan aholi talabini qondirish;
− Aholi salomatligini mustahkamlashning moddiy bazasini kengaytirish; − Jamiyat
aholisining ma`lumot va madaniy darajasining o`sishi uchun islohotlar olib borish.
XXI
asrda
bozor
iqtisodiyoti
sharoitida
globalizatsiya
jarayonlarining
chuqurlashishi, inqirozlarning mamlakatlar iqtisodiyotiga keng qamrovli ta`siri natijasida
davlat qarzlarining o`sishi, ishsizlikning yuqoriligi, demografik jarayonlarning keskin
o`zgarishi, ekologik muammolar, dunyodagi siyosiy beqarorliklar kabi qator omillar
ijtimoiy himoyaning rolini kuchayishiga olib keldi. Chunki davlatlar rivojlangani sari
aholining ham talablari oshib bormoqda. Aholini ijtimoiy himoya qilishda turli
mintaqalar va davlatlarda turli tendensiyalar kuzatilmoqda.
Xorijiy davlatlar davlat pensiya ta’minotini fuqarolarning pensiyaga chiqqanida ega
bo‘ladigan daromadiga ko‘ra uchga bo‘lish mumkin:
1. Yuqori darajadagi qoplash, qoplanish darajasi 50% dan yuqori;
39
Abdulazizova H.B, ijtimoiy himoya tizimining zamonaviy tendensiyalari
35
2. O‘rta darajada qoplash, qoplanish darajasi 50%;
3. Past darajada qoplash, qoplanish darajasi 50% dan past
7-Jadval
Xorijiy davlatlar pensiya tizimini moliyalashtirish manbalari40
Davlat
Ishlovchilardan
ushlanmalar Ish beruvchilardan ushlanmalar
(oylik ish haqidan, %)
(oylik ish haqi fondidan, %)
Shvetsiya
1
19.03
Belgiya
7.5
8.86
Fransiya
6.6
8.2
Gretsiya
6.67
13.33
Norvegiya
7.8
14.2
Italiya
8.7
21.3
Buyuk Britaniya
5.9
10.45
Yaponiya
8.25
8.25
Irlandiya
7.75
12.25
Turkiya
9
11
Ispaniya
4.7
23.6
Qoplanish koeffitsienti – o‘rtacha pensiya miqdorining o‘rtacha oylik ish haqi
nisbatiga teng bo‘lib, Xalqaro Mehnat Tashkiloti standartlariga ko‘ra qoplanish
koeffitsienti darajasi fuqaroning mehnatga layoqatli davridagi oylik ish haqi
(daromadi)ning 40 foizidan kam bo‘lmasligi kerak 7 . Shaxsiy pensiya hisob raqamda
jamg‘ariluvchi pensiyalarni fuqaro pensiya yoshiga yetgandagi olishi mumkin bo‘ladi.
Shaxsiy hisob raqamga o‘tkazib turiluvchi sug‘urta badallari oylik yoki yillik summasi
ko‘p mamlakatlarda chegaralangandir. Odatda shaxsiy pensiya hisob raqami tijorat va
omonat banklarida, sug‘urta tashkilotlarida ochiladi.
Yevropaning rivojlangan mamlakatlari, Lotin Amerikasining rivojlanayotgan
mamlakatlari, Afrika va Osiyoning jadal rivojlanayotgan mamlakatlarining ijtimoiy
himoya tizimi bir biridan tubdan farq qiladi. Hindiston, Pokiston, Indoneziya, Filippin
kabi mamlakatlar ijtimoiy himoyaga YaIMning 1 yoki 2 %ini, Tunis, Janubiy Afrika,
40
http://el.tfi.uz/images/Xorijiy_mamlakatlar_pensiya_tizimi
36
Xitoy, Janubiy Koreya, Mavritaniya, Seyshill orollari va Lotin Amerikasining ba`zi
mamlakatlarida YaImning 5–20 %ini ajratadilar. Osiyo inqirozi davrida rivojlanayotgan
mamlakatlar 2 xil yo`l bilan ijtimoiy himoyani amalga oshirdi. Singapur, Malayziya,
Indoneziya, Filippin kabi davlatlar ijtimoiy himoyaga xarajatlarni kamaytirib asosiy
yukni oilaga tashladi, Janubiy Koreya, Taivan, Tailand kabi davlatlar esa aksincha
ijtimoiy himoya tizimini qo`llab-quvvatlashni kengaytirdi. Umuman olganda Sharqiy
Osiyo mintaqasi mamlakatlarining ijtimoiy himoya modeli g`arbnikidan bir muncha farq
qiladi. Ya`ni: − Aholi ijtimoiy farovonligini ta`minlashda davlatning roli juda
chegaralangan, oila, mahalliy boshqaruv organlarining roli esa muhim; − Davlat ijtimoiy
himoyaga xarajatlari juda past (YaIMning 7 %, YIda esa YaIMning 34 %ini tashkil etadi)
− Ijtimoiy sohaga xarajatlar tarkibi ham g`arbnikidan mutloq farq qilib, ta`limga ko`proq
e`tibor beriladi.
Ijtimoiy himoyaning g`arb modeli ushbu sohaga davlat xarajatlarining yuqoriligi
bilan xarakterlanadi. Bundan tashqari Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida qariyalarga,
yolg`iz yashaydiganlarga nafaqa, sog`liqni saqlashga ko`p mablag` ajratiladi. Ayniqsa
Skandinaviya mamlakatlari Finlandiya, Daniya, Norvegiya, Shvetsiyada
bunday xarajatlar yuqori darajada. Davlat ijtimoiy himoyani amalga oshirishda
aholining barcha qatlamini qamrab oladi.
Rivojlangan mamlakatlardan AQSHda esa ijtimoiy himoyaning nomarkazlashgan
ko`rinishi amal qiladi. Ya`ni ijtimoiy himoya davlat siyosati emas, u turli kompaniyalar
va nohukumat notijorat tashkilotlar, kasaba uyushmalari tomonidan shtat va federal
qonunchilik doirasida olib boriladi. Davlat ijtimoiy ta`minot tizimi AQShda 2 ga
bo`linadi: ijtimoiy sug`urta va davlat yordami. Amerikada ijtimoiy sug`urtaning turli
ko`rinishlari mavjud. Xususan, qarilik nafaqasi, ishsizlikda yordam puli, boquvchisini
yo`qotganda nafaqa, ishga layoqatsiz bo`lganda, ish joyida jarohat olganda, 65 va undan
yuqori yoshlilarga tibbiy xizmatlar uchun yordam kabilar shular jumlasidandir.
Ijtimoiy himoyaning bugungi kundagi ahvoliga quyidagicha baho berish mumkin:
− Rivojlangan mamlakatlarda asosan qariyalarni, yolg`iz yashovchilarni hamda
ishsizlarni himoya qilinadi. Chunki bu mamlakatlarda iqtisodiyotning yuqori
rivojlanganligi,
aholi
daromadlarining
oshganligi,
37
hayot
tarzi
demografik
muammolarning yuzaga kelishi va tabiiy tug`ilish miqdorining keskin tushib ketganligi
bilan xarakterlanadi. Tug`ilish pastligiga qaramay, rivojlangan mamlakatlarda umr
ko`rish yoshi yuqori hisoblanadi. Bu o`z navbatida nafaqaxo`rlarni ijtimoiy himoya qilish
muddatini uzoqlashtiradi va mehnat bozorida faoliyat yuritayotgan ijtimoiy faol aholiga
soliq yukini og`irlashtiradi. Shuning uchun ham rivojlangan mamlakatlar nafaqa yoshini
uzaytirish kabi choralarni qo`llamoqdalar. Bunday muammolarni xal qilishda rivojlangan
mamlakatlar ijtimoiy himoya tizimini boshqarishning murakkab dastaklaridan
foydalanadilar.
− Rivojlanayotgan yoki qashshoq mamlakatlarda tug`ilish yuqori bo`lganligi
sababli mehnat bozoriga ishchi kuchi yetishmasligi muammolari yo`q. Lekin bu
mamlakatlarda ta`lim, sog`liqni saqlash kabi ijtimoiy soha tarmoqlariga alohida ahamiyat
qaratilmoqda. Rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarda tabiiy ravishda ijtimoiy
himoyaga ajratilayotgan mablag` miqdori va ijtimoiy farovonlik, barqarorlik ham keskin
farq qiladi.
6.Oʻzbekiston Respublikasida Aholini ijtimoiy himoya qilishning tizimini
yanada takomillashtirish yoʻllari
Oʻzbekiston Respublikasida aholini ijtimoiy himoya qilish tizimini takomillashtirish
uchun bir nechta yoʻllar mavjud bo‘lishi mumkin:
1. Davlat dasturlari va siyosatlar: Hukumat, ijtimoiy himoya sohasida
qo‘llanilayotgan dasturlar va siyosatlarni rivojlantirish va mustahkam qilish orqali
aholini himoya qilish uchun qo‘llaniladi. Bu dasturlar aholining maishiy
sharoitlarini yaxshilash, sog‘liqni saqlash, ta’lim va meditsina xizmatlarini
ta’minlash, ijtimoiy tashqiylotlarni oldini olish, oila va oilaviy munosabatlarni
mustahkamlashni o‘z ichiga oladi.
2. Tashqi yordam va hamkorlik: O‘zbekiston, xalqaro tashqi yordam
tashkilotlari va doimiy ravishda qo‘llanilayotgan dasturlar orqali aholining ijtimoiy
himoyasini ta’minlashda ko‘mak olishadi. Bu tashqi yordam tashkilotlari o‘zaro
hamkorlik, ta’lim, sog‘liqni saqlash, iqtisodiy yordam va boshqa sohalar bo‘yicha
dasturlarni o‘tkazish orqali aholini himoya qilishda yordam beradi.
38
3.Ma’naviy madaniyat va tarbiya: Davlat, ma’naviyatni, milliy va madaniy
bog‘bonlarni, hamda oila, maktab, o‘quv markazlari va boshqa ijtimoiy tashkilotlar
orqali aholining ma’naviy tarbiyasini ta’minlashga qaratilgan dasturlarni amalga
oshirish orqali aholini himoya qilishda hamkorlik qiladi.
4. Qonunlar va huquqiy muhofazalar: O‘zbekistonda huquqiy qoidalar va
qonunlar aholini himoya qilishda muhim ahamiyatga ega. Davlatning qonunlar va
huquqiy muhofazalari tizimini mustahkam qilish orqali, jinoyatchilik va huquqiy
intizomni ta’minlash, korrupsiyaga qarshi kurash va inson huquqlarini himoya
qilishga erishish uchun ishlaydi.
5. Sog‘liqni saqlash va ta’lim: Sog‘liqni saqlash tizimi va yuqori sifatli ta’lim
tizimi aholining ijtimoiy himoyasini ta’minlashda katta rol o‘ynaydi. Davlat bu
sohalarda reformalar va takomillashtirishlar o‘tkazadi, sog‘liqni saqlash xizmatlarini
yaxshilash va ko‘mak ko‘rsatishni ta’minlash, shuningdek, ta’lim tizimini
rivojlantirish va har bir o‘quvchiga yuqori sifatli ta’limni ta’minlash uchun harakat
qiladi.
6. Ish va maishiyot imkoniyatlari: Ish va maishiyot imkoniyatlari aholining
ijtimoiy himoyasini ta’minlashda katta ahamiyatga ega. Davlat ish joylarini yaratish,
iqtisodiyotni rivojlantirish, bozorda qonun tizimini mustahkam qilish, ish haqi va
maoshlar bilan bog‘liq qonunlar va dasturlar orqali aholining maishiyotini
yaxshilashga harakat qiladi.
Bu tizimlar va yoʻllar aholini ijtimoiy himoya qilishda yordam beradi va oʻzbek
xalqi sogʻligʻi, maishiyoti, ma’naviyati va huquqiyatini taʻminlash uchun muhimdir.
39
Xulosa va takliflar
Xulosa oxirida biz ijtimoiy himoya tizimlarini o‘rganish natijalari bo‘yicha
qisqacha xulosalar chiqaramiz
O‘zbekistonda aholini ijtimoiy himoya qilish tizimlarining ishlash jarayonlarida
kamchiliklar mavjud. Davlat byudjetidan har yili ajratiladigan mablag‘lar to‘g‘ri
taqsimlanishini kuchli nazorat qilish bo‘yicha dasturlarini takomillashtirish zarur.
Aholini ijtimoiy jihatdan qo‘llab-quvvatlashda yashash joyidan qat’iy nazar, Barcha
aholi qatlamlari uchun ijtimoiy xizmatlardan foydalanishda teng shartsharoitlarni
yaratish. Ijtimoiy sohalar xodimlari mehnatini har tomonlama rag‘batlantirish. Aholini
ijtimoiy muhofaza qilishning manzilli bo‘lishini ta’minlash. Itimoiy himoyaning
qonuniy-huquqiy asoslarini mustahkamlash. Aholiga munosib yashash va ishlash
sharoitlarini
yaratishni
ta’minlash
uchun
iqtisodiyotning
barqaror
o‘sishini
rag‘batlantirish zarur.
Mavzuni o‘rganish natijasida quyidagi takliflarni keltirib o‘tamiz:
-
Ijtimoiy himoya dasturlarini to‘g‘ri ishlab chiqish orqali, Yagona idoraning tashkil
etilishi, budjet mablag‘larining kamida 20−30 foizini tejab qolishga, va ularni bevosita
ijtimoiy yordamga muhtoj kishilarga qo‘shimcha to‘lovlar uchun yo‘naltirishga mumkin.
-
O‘zbekistonda
amalga
oshirilayotgan
ijtimoiy
himoya
dasturlarining
samaradorligini taminlash maqsadida aholiga ko‘rsatilayotgan ijtimoiy xizmatlar, ta’lim,
sog‘liqni saqlash tizimida ko‘rsatilayotgan xizmatlar sifatini yaxshilash lozim. Buning
uchun ta’lim tizi mda amalga oshirilayotgan islohatlarni yanada kengaytirish kerak.
Ta’lim tizimida amalyot jarayonlarini ko‘paytrish orqali yoshlarni bilim darajasini
oshirish mumkin.
-
Aholini ijtimoiy himoya qilishda rivojlangan mamlakatlar tajribasidan keng
foydalangan holda aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamini yashash sharoitini
yaxshilash. Aholi tadbirkorligini rivojlantirish maqsadida imtiyozli kreditlar ajratish,
Turli xil imtiyozlar berish zarur. Kichik va o‘rta beznesni rivojlantirish orqali
mamlakatimizda aholi daromadlarini muintazam ortib borishi va kambag‘allik darajasini
kamaytirish zarur.
40
-
Ijtimoiy himoya sohasidagi hozirgi byudjet imkoniyatlarini hisobga olgan holda,
ijtimoiy himoya bo‘yicha samarali yunalishlarni ishlab chiqish kerak.
-
O‘zbekistonda ijtimoiy himoyaga muhtoj aholi qatlamini himoya qilish borasida
yangi dasturlarni ishlab chiqish va hayotga tadbiq qilish lozim. Yordamga muhtoj
ayollar, yoshlar va nogironligi bo‘lgan shaxslar bo‘yicha alohida ma’lumotlar bazasini
yaratish va ijtimoiy ahvolini yaxshilash va doimiy nazorat qilib turish uchun maxsus veb
sayt va uning mobil dasturini yaratish kerak.
-
Nogronligi bo‘lgan yoshlarni imkoniyatidan kelib chiqqan holda kasblarga
tayyorlash orqali bandligini taminlash mumkin.
-
Viloyatlar bo‘yicha kambag‘allik darajasi statistic ma’lumot berib boruvchi veb sayt
yaratish va statistic ma’lumotlar bo‘yicha mablag‘lar ajratish kerak.
41
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, - Toshkent; O‘zbekiston, 2021
2. «Fuqarolarning davlat pensiya ta’minoti to‘g‘risida"gi Qonunning 14moddasi, MKning 100-moddasi 2- qismining 1-bandi.
3. «Aholi bandligi to‘g‘risida"gi O‘RQ-642-son Qonuni
4. O‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining birinchi bo‘lim , II bob, 14moddasida “Davlat o‘z faoliyatini inson va jamiyat farovonligini ko‘zlab,
ijtimoiy adolat va qonuniylik prinsplari asosida amalga oshiradi”
5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlari va qarorlari, Vazirlar
Mahkamasi qarorlari
6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga
murojatnomasi, 25.01.2020
7. «Yangi O‘zbekistonning 2022–2026 yillarga mo‘ljallangan taraqqiyot
strategiyasi to‘g‘risida»gi prezident farmoni
8. Ўзбекистон
Республикаси
Бандлик
ва
меҳнат
муносабатлари
вазирининг буйруғи, 04.05.2021 йилда рўйхатдан ўтган, рўйхат рақами
588-4
9. 2022-yil 29-aprelda o‘tkazilgan Prezident ishtirokidagi yig‘ilishdagi nutqi
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 28 yanvardagi PF-58-son
Farmoniga muvofiq.
10.O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1992 yil 21 yanvar kuni
“Erkin narxlar joriy etilishi munosabati bilan talabalar, uquvchi yoshlar,
uzgalarning
qaramog‘iga
muxtoj
bo‘lgan
yolg‘iz
pensionerlar
va
mehnatkashlarning imtiyozli umumiy ovqatlanishini tashkil etish yuzasidan
qo‘shimcha chora-tadbirlar haqida”gi 22-sonli Qarori
11.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentning 7.03.2022 yildagi “Oila va хotinqizlarni tizimli qoʻllab-quvvatlashga doir ishlarni yanada jadallashtirish
chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi farmoni
42
12.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “2021—2030-yillarda O‘zbekiston
Respublikasi aholisini ijtimoiy himoya qilish tizimini takomillashtirish choratadbirlari to‘g‘risida”gi farmoyishni
13.Abdulazizova H.B, ijtimoiy himoya tizimining zamonaviy tendensiyalari.
14.A.V. Vaxabov, B.B.Baxtiyorov, Aholining ijtimoiy jihatdan muhtoj
qatlamlarini ijtimoiy himoya qilish tizimining manzilliligini kuchaytirish
mehanizmini takomillashtirish. Toshkent. 2020
15.Церкасевич Л. В. Современные тенденции социальной политики в
странах ЕC: учеб. пособие. СПб., 2002.
16.www.xs.uz Xalq so‘zi
17.www.uza.uz O‘zbekiston milliy axborot agentligi rasmiy sayti
18.www.norma.uz Axborot – huquqiy portal
19.www.lex.uz O‘zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari malumotlari milliy
bazasi
20.www.gazeta.uz O‘zbekiston yangiliklari sayti
43