KOMPYUTER TARMOG‘I VA MOBIL ALOQA TIZIMIDAN FOYDALANUVCHILARNI
KIBERXUJUMLARDAN XIMOYALASH, DASTURIY VOSITALARINI TAKOMILLASHTIRISH
J.I.OTAMIRZAYEV
Muhammad Al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti Farg’ona
filiali, “Axborot xavfsizligi” yo‘nalishi talabasi, Farg‘ona, O‘zbekiston
tel:+998972302311
e-mail: otamirzayevizzatilla5@gmail.com
Annotatsiya. Ushbu maqolada kompyuter tarmoqlari va mobil aloqa tizimlarida
kiberxujumlardan himoya qilish bo'yicha yangi va innovatsion yechimlar taqdim etilgan. Sun'iy
intellekt, mashinali o'qitish, blokcheyn va kriptografiya texnologiyalarining kiberxavfsizlikni
ta'minlashdagi roli yoritilgan. Shuningdek, foydalanuvchilarni o'qitish va dasturiysiz vositalarni
takomillashtirishning ahamiyati ham ta'kidlangan. Maqola xavfsizlikni yaxshilash va
kiberxujumlarga qarshi kurashishda zamonaviy texnologiyalarni integratsiyalashgan tarzda
qo'llash zarurligini ko'rsatadi. kiberxavsizlikning elementlari va uning kompyuterlar, serverlar,
mobil qurilmalar, elektron tizimlar, tarmoqlar va ma ‘lumotlarni zararli hujumlardan himoya
qilish usullari to‘g‘risida ma’lumotlar berilgan. Ushbu maqola xavfsizlik prinsiplari, muhim
xavfsizlik nazorati va kiberxavfsizlikning eng yaxshi amaliyotlarini o’z ichiga olgan xavfsizlik
asoslarini tushuntiradi. Xavfsizlik dasturlari potensial zararli dasturlarni foydalanuvchining
xattiharakatlarini tahlil qilish va yangi infeksiyalarni qanday yaxshiroq aniqlashni o‘rganish
uchun yo‘l yo‘riqlar ko‘rsatilgan.
Kalit so‘zlar: Elektron, xavfsizlik, protokollar, virus, mobil, axborot, kiberxavfsizlik,
pochta, texnologiya, biznes, kiberjinoyat.
ЗАЩИТА ПОЛЬЗОВАТЕЛЕЙ КОМПЬЮТЕРНЫХ СЕТИ И СИСТЕМ
МОБИЛЬНОЙ СВЯЗИ ОТ КИБЕРАТАК, СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ ИХ
ПРОГРАММНЫХ СРЕДСТВ
Ж.И.Отамирзаев
Ферганский филиал Ташкентского университета информационных технологий имени
Мухаммада Аль-Хорезми, студент кафедры «Информационная безопасность», Фергана,
Узбекистан
тел: +998972302311
электронная почта: otamirzaevizzatilla5@gmail.com
Абстрактный. В данной статье представлены новые и инновационные решения для
защиты от кибератак в компьютерных сетях и системах мобильной связи. Освещается
роль искусственного интеллекта, машинного обучения, блокчейна и криптографических
технологий в кибербезопасности. Также подчеркивается важность обучения
пользователей и совершенствования безпрограммных инструментов. В статье показана
необходимость комплексного использования современных технологий для повышения
безопасности и борьбы с кибератаками. Cтатье представлена информация об элементах
кибербезопасности и о том, как она защищает компьютеры, серверы, мобильные
устройства, электронные системы, сети и данные от вредоносных атак. В этой статье
объясняются основы безопасности, включая принципы безопасности, критические
элементы управления безопасностью и лучшие практики кибербезопасности. Для
защитного программного обеспечения предоставляются рекомендации, позволяющие
анализировать поведение пользователей на наличие потенциальных вредоносных
программ и узнавать, как лучше обнаруживать новые заражения.
Ключевые слова: электроника, безопасность, протоколы, вирус, мобильная связь,
информация, кибербезопасность, почта, технологии, бизнес, киберпреступность.
PROTECTING COMPUTER NETWORK AND MOBILE COMMUNICATION
SYSTEM USERS FROM CYBER ATTACKS, IMPROVING THEIR SOFTWARE
TOOLS
Fergana branch of the Tashkent University of Information Technologies named after Muhammad
Al-Khorazmi, student of "Information security" department, Fergana, Uzbekistan
J.I.OTAMIRZAYEV
phone:+998972302311
e-mail: otamirzayevizzatilla5@gmail.com
Abstract. This article presents new and innovative solutions for protection against cyber
attacks in computer networks and mobile communication systems. The role of artificial
intelligence, machine learning, blockchain and cryptographic technologies in cyber security is
covered. The importance of user training and improvement of software-free tools is also
emphasized. The article shows the need for integrated use of modern technologies to improve
security and combat cyber attacks. Provides information on the elements of cyber security and
how it protects computers, servers, mobile devices, electronic systems, networks and data from
malicious attacks. This article explains the basics of security, including security principles,
critical security controls, and cybersecurity best practices. Guidelines are provided for security
software to analyze user behavior for potential malware and learn how to better detect new
infections.
Keywords: Electronic, security, protocols, virus, mobile, information, cyber security,
mail, technology, business, cybercrime.
Kirish. (Introduction)
Zamonaviy dunyoda yangi texnologiyalar, elektron xizmatlar bizning kundalik
hayotimizning ajralmas qismiga aylandi. Jamiyat kundan kun axborotkommunikatsiya
texnologiyalariga tobora ko'proq qaram bo'lib borayotganligini hisobga olib, ushbu
texnologiyalarni himoya qilish va ulardan foydalanish milliy manfaatlar uchun hal qiluvchi
ahamiyatga ega va juda dolzarb mavzuga aylanmoqda. Har bir tashkilot uchun kiberxavfsizlikni
ta’minlash maqsadida mazkur soha bilan shug’ullanuvchi xodimlar jalb qilinmoqda hamda
xodimlarni kiberxavfsizlikka oid bilimlar bilan doimiy tanishtirib borish uchun qator seminar
treyning mashg’ulotlari tashkil etilmoqda. Oliy ta’lim muassasalarida ham kiberxavfsizlikni fan
sifatida o’tilishi buning yaqqol misolidir.
Kiberxavfsizlik hozirda yangi kirib kelgan tushunchalardan biri bo’lib, unga berilgan
turlicha ta’riflar mavjud. Xususan, CSEC2017 Joint Task Force manbasida kiberxavfsizlikka
quyidagicha ta’rif berilgan: kiberxavfsizlik – hisoblashlarga asoslangan bilim sohasi bo’lib,
buzg’unchilar mavjud bo’lgan sharoitda amallarni to’g’ri bajarilishini kafolatlash uchun o’zida
texnologiya, inson, axborot va jarayonlarni mujassamlashtiradi. U xavfsiz kompyuter tizimlarini
yaratish, amalga oshirish, tahlillash va testlashni o’z ichiga oladi. Kiberxavfsizlik ta’limning
mujassamlashgan bilim sohasi bo’lib, qonuniy jihatlarni, siyosatni, inson omilini, etika va
risklarni
boshqarishni o’z ichiga oladi. Tarmoqlar sohasida faoliyat yuritayotgan Cisco
tashkiloti esa kiberxavfsizlikka quyidagicha ta’rif bergan: Kiberxavfsizlik – tizim, tarmoq va
dasturlarni raqamli hujumlardan himoyalash amaliyoti. Ushbu kiberxujumlar odatda maxfiy
axborotni boshqarish, almashtirish yoki yo’q qilishni; foydalanuvchilardan pul undirishni;
normal ish faoliyatini buzishni maqsad qiladi.
Адабиётлар шархи ва методология (Literature Review and Methodology)
Kiberhujumlar, kiberjinoyat, xakerliklarning zararli ta’siri raqamli dunyoda shaxsiy hayot
xavfsizligini, shaxsiy ma’lumotlar daxlsizligi haqidagi qarashlarni tubdan o‘zgartirib yubordi.
Hozirda biz tomonimizdan “yangi sanoat inqilobi” deb nomlanayotgan jarayon yangi jamiyatni,
yangi muhitni taqdim etganligi bilan bir tomondan ijobiy ahamiyat kasb etsa, ikkinchi tomondan
real xavfni ham keltirib chiqarmoqda. Misli ko‘rilmagan rivojlanishga qaramay, internet bizga
qo‘rquvning yangicha ko‘rinishlarini, xavfning yangicha shakllarini olib keldi. Majir Yar va
Kevin F.Steinmetzlarning fikriga ko‘ra, “Kibermakon, kompyuterlashtirilgan o‘zaro aloqalar va
almashinuvlar sohasi jinoyatchilar va deviant faoliyat uchun juda ko‘p yangi imkoniyatlarni
taqdim etadi (Yar, Majid, and Kevin F. Steinmetz, 2019). Shuningdek, aksariyat manbalarda
“kiberjinoyat” tushunchasi “kiberhujumlar”, “kompyuterda sodir etilgan jinoyatlar” yoki
“kompyuter jinoyatlari” kabi nomlar bilan atalishi, Gudmen va Benner tomonidan XXI asrning
boshidayoq ilgari surilgan edi (Goodman, Brenner, 2002). Biroq mazkur tushunchalar bir xil
ma’no-mazmun anglatmasligini aytib o‘tish joiz. Misol uchun, “kiberjinoyatchilik” atamasi
kompyuter bilan bog‘liq jinoyatlarga qaraganda torroq tushunchani ifodalashi bilan ajralib turadi.
Kompyuterlar bilan bog‘liq jinoyatlar esa hatto tarmoq bilan hech qanday aloqasi
bo‘lmagan, faqat shaxsiy kompyuter tizimlariga ta’sir qiladigan jinoyatlarni ham qamrab oladi
(Gercke, 2012). Kiberjinoyatchilik transmilliy jinoyatchilikning rivojlanayotgan shaklidir.
Birlashgan Millatlar Tashkilotining Jinoyatchilikning oldini olish va huquqbuzarlarni
profilaktika qilish bo‘yicha 10Kongressida tegishli seminar doirasida raqamli texnologiyalar
orqali sodir etiladigan jinoyatlar uchun ikkita asosiy ta’rif ishlab chiqilgan edi. Tor ma’noda,
kiberjinoyatchilik (kompyuter jinoyati) bu kompyuter tizimlari xavfsizligining buzib kirilishi va
aynan kompyuterlar tomonidan ma’lumotlarning g‘arazli maqsadlarda qayta ishlanib
foydalanilishi tushuniladi.
Xavfsizlikka qarshi kurashishning dolzarb muammolari,
Kiberxujumlarning yuksalishi va yangi xavf turlarining paydo bo'lishi, tizimlarning
mustahkamligini ta'minlashdagi eski usullarni samarasiz qildi. Phishing, DDoS hujumlari,
troyanlar va ransomware kabi tahdidlar bir nechta yangi xavf omillarini keltirib chiqarmoqda. Bu
kabi kiberhujumlar foydalanuvchilarning shaxsiy ma'lumotlari, moliyaviy resurslari va hatto
korxona infratuzilmasining xavfsizligini jiddiy tahdid ostiga qo'yadi. Bu muammoning yechimi
uchun yangi va takomillashgan dasturiy vositalar, shuningdek, foydalanuvchilarni himoya
qilishning innovatsion strategiyalari kerak.
Натижалар ва таҳлиллар (Results and analysis)
Kiberxavfsizlikni yaxshilash uchun sun'iy intellekt va mashina o'qitish texnologiyalaridan
foydalanish Kiberxavfsizlikni ta'minlashda eng yangi va samarali texnologiya - sun'iy intellekt
(AI) va mashina o'qitish (ML) usullari hisoblanadi. Bu texnologiyalar kiberxujumlarni aniqlash
va ularga qarshi kurashishda avtomatik tizimlar yaratishda yordam beradi. AI va ML algoritmlari
tarmoqlarda anomaliyalarni aniqlashda va tahdidlarni oldindan prognoz qilishda samarali
ishlaydi. Misol uchun, neyral tarmoqlar yordamida tarmoqqa kirishning o'ziga xos
xususiyatlarini aniqlab, avtomatik tarzda tahdidlarni to'xtatish mumkin. Blokcheyn texnologiyasi
Blokcheyn texnologiyasi - bu ma'lumotlarni xavfsiz saqlash va tarqatishning yangi yo'li.
Bu texnologiya foydalanuvchilarni ma'lumotlar xatoliklari va o'g'irlikdan himoya qilishda
muhim rol o'ynaydi. Kompyuter tarmoqlari va mobil tizimlaridagi ma'lumotlar uzatishda
blokcheyn texnologiyasining qo'llanilishi, ma'lumotlar xavfsizligini oshiradi va potentsial
kiberxujumlarni kamaytiradi. Kiberhujumlarni oldini olishda yangi kriptografik usullar
Kriptografiya tarmoqda ma'lumotlarni xavfsiz uzatishda muhim vosita bo'lib qoladi. Yangi avlod
kriptografik algoritmlari - masalan, kvant kriptografiyasi va homomorfik kriptografiya
yordamida tarmoq xavfsizligini yanada mustahkamlash mumkin. Bu usullar, ayniqsa, mobil
tizimlarda ma'lumotlar xavfsizligini ta'minlashda muhim o'rin tutadi. Integratsiyalashgan
xavfsizlik tizimlari Kompyuter tarmoqlari va mobil aloqa tizimlarida xavfsizlikni ta'minlashda
integratsiyalashgan tizimlar muhim ahamiyatga ega. Bu tizimlar barcha xavfsizlik
mexanizmlarini birlashtirib, kiberxujumlarga qarshi turli yondashuvlar bilan ishlashni
ta'minlaydi. Tarmoq monitoringi, autentifikatsiya, tarmoq trafigini tahlil qilish va xatoliklarni
tezda aniqlashda ushbu tizimlar o'zaro bog'liq ishlaydi. Dasturiysiz vositalar va
foydalanuvchilarni himoya qilish Kiberxavfsizlikni ta'minlashda dasturiysiz vositalar, ya'ni
tizimlarni foydalanuvchilarning xatti-harakatlari va qoidalariga asoslanib boshqarish muhim
ahamiyatga ega. Foydalanuvchilarning xavfsiz xulq-atvorini targ'ib qilish, ularni o'qitish va
kiberxavfsizlik bo'yicha yangi yo'riqnomalar yaratish zarur. Shuningdek, foydalanuvchilarni
kiberxujumlardan himoya qilishda yangilanishlar va xavfsizlik protokollarining doimiy amalga
oshirilishi ham muhimdir.
Xulosa (Conclusion)
Kiberxavfsizlikni ta'minlash va kiberxujumlarga qarshi kurashishda yangi texnologiyalar
va dasturiysiz vositalarni qo'llash zarur. Sun'iy intellekt, mashina o'qitish, blokcheyn va
kriptografiya kabi ilg'or texnologiyalar kompyuter tarmoqlari va mobil aloqa tizimlarida
xavfsizlikni ta'minlashning yangi usullarini yaratadi. Shuningdek, foydalanuvchilarni o'qitish va
xavfsizlikni oshirish bo'yicha dasturiysiz usullarni joriy etish kiberxujumlarga qarshi samarali
kurashishda muhim ahamiyatga ega.
ADABIYOTLAR
1. Alharbi, A. (2023). Enhancing Cybersecurity with Artificial Intelligence and Machine
Learning. Springer.
2. Smith, J., & Johnson, P. (2022). Blockchain Technology for Secure Data Transmission in
Mobile Networks. Elsevier.
3. Lee, K. (2022). Next-Generation Cryptographic Methods for Mobile Communication
Security. Wiley.
4. Wong, T., & Kim, D. (2021). Cybersecurity Threats in Mobile and Computer Networks:
A Comprehensive Review. Journal of Cyber Security, 15(4), 189-204.
5. Zhang, S., & Chen, H. (2021). Improving User Behavior and Awareness in
Cybersecurity. Cybersecurity Research Journal, 10(3), 120-135.
6. Валиев Т.А., Нигматов Х. К определению оптимального использования сети связи
для передачи данных. "Вопросы кибернетики", вып. 64.'Ташкент,1974.
7. Корнеев В.В., Гарев А.Ф. и др. Базы данных. Интеллектуальная обработка
информации. – М.: «Нолидж», 2000.
8. Chipiga A. F. Avtomatlashtirilgan tizimlarning axborot xavfsizligi. M.: Helios ARV,
2010 yil. 336 c.
9. Efimova L. L., Kocherga S. A. Axborot xavfsizligi. Rossiya va xorijiy tajriba:
monografiya. M.: Birlik, 2015 Yil. 239 c.
10. Нигматов Х., Умаров У.А., Турсунбаев Т.Б. ―International scientific and technical
conference ―Digital technologies: problems and solutions of practical implementation in
the spheres‖. April 27-28, 2023. 381-386.
11. Нигматов Х. ―Применение интеллектуальных систем для мониторинга работы
вычислительных комплексов‖. ―Zamonaviy informatokaning dolzarb
muammolari:o‗tmish tajribasi,istiqbollari‖ Respublika ilmiy amaliy konferetsiya.
29.05.2023. Toshkent.
12. Лорьер Ж.-Л. Системы искусственного интеллекта. - М.: Мир, 1971.
13. Мальковский М.Г. Диалог с системой искусственного интеллекта. - М.: МГУ, 1985.
14. Нигматов Х., Турсунбаев Т.Б. ―Анализ различных интеллектуальных систем
мониторинга за работой вычислительных комплексов‖. ―Axborot xavfsizligi
sohasida raqamlashtirish muammolari va istiqbollari‖. Respublika ilmiy-amaliy anjumani
materiallari tо‗plami. Toshkent, 2022-yil 20-may.