VIA LATINA
DE LINGVA ET VITA ROMANORVM
M a Luisa Aguilar & Jorge Tarrega me fecerunt
CULTURA CLASICA
ANNO MMXXII
VIA LATINA. Dè lingua et vita Ròmanòrum
Scripsèrunt:
Marfa Luisa Aguilar & Jorge Tarrega
Adiuvit in scribendò:
Antonio G. Amador
Recènsuèrunt:
Beat Jung, Casper Porton, Daniel Pettersson & Raul Navarro
lmaginès dè!Ineavit:
José M. Vigueras
lmaginibus colòrès induxit:
Paco Vflchez Barea
In paginas digessèrunt:
Delia Gonzalez & Antonio G. Amador
© CULT URA CLASICA, 2022
Camino de Ronda, 164, 5° C
18003-Granada, Espafia
Te!: (+34) 958 044 000
www.culturaclasica.es
culturaclasica@gmail.com
ISBN: 978-84-945346-2-1
Deposito Legai: : GR 125-2022
Impreso en Espafia / Printed in Spaio
Imprime: Grafìcas Alhambra
Omnia proprietatis iura reservantur.
Ali rights reseverd. This publication may not be reproduced, stored in a
retrieval system or transmitted, in any forms or by any means, without
the prior permission in writing of Cultura Clasica ediciones.
No esta permitida la reproducci6n tota! o parcial de este libro, ni su trata­
miento informatico, ni la transmisi6n de ninguna forma o por cualquier
medio sin el permiso previo y por escrito de Cultura Clasica ediciones.
Index
05
Praefatio
Cap. I
Ecce Larentia
Cogitò ergo... grammaticam disco!
09
21
Cap. II
Romulus et Remus
Cogitò ergo... grammaticam disco!
Scisne? De origine linguae Latinae
24
39
40
Cap. III
Roma
Cogitò ergo... grammaticam disco!
43
57
Cap. IV
Reges Latini
Cogito ergo... grammaticam disco!
Scisne? De cultii deorum apud Romanos
60
74
75
Cap. V
Reges Etriisci
Cogitò ergo... grammaticam disco!
78
95
Cap . VI
Regnum Fiinestum
Cogitò ergo... grammaticam disco!
Scisne? De vita urbana
98
113
115
Cap. VII
Finis regni
Cogito ergo... grammaticam disco!
118
132
Cap. VIII
Porsenna contra Romanos
Cogitò ergo... grammaticam disco!
Scisne? De liidis et spectaculis
134
150
151
Cap. IX
Discordiae civiles
Cogito ergo... grammaticam disco!
154
170
Cap. X
Mare Nostrum
Cogitò ergo... grammaticam disco!
Scisne? De re piiblica
172
187
189
Cap. XI
Hannibal ad portas
Cogito ergo... grammaticam disco!
192
208
Cap. XII
Gracchi
Cogito ergo... grammaticam disco!
Scisne? De exercitii Romanòrum
211
224
225
Vocii.buia
229
Notae
=
B
<
abl
ace
adiec
adv
cet
dat
dep
jftm
gen
idem atque
similis
contrarium
factum ex
ablativus
accusativus
adiectivum
adverbium
et cetera
dativus
deponens
femininum
genetivus
impf
indecl
inf
loc
m, masc
n, neut
nom
part
pi, plur
praep
sg, sing
V
voc
imperfectum
indeclinabile
Infinitivus
locativus
masculinum
neutrum
nòminativus
participium
pluralis
praepositiò
singularis
vide
vocativus
lmagines
Pag. 75: Altar of Domitius Ahenobarbus (detail), Louvre Museum, Paris, photo by Marie-Lan
Nguyen, Wikimedia Commons; pag. 112: Tue Oracle of Delphi Entranced, Heinrich Leu­
temann, c. 1880, Granger Historical Picture Archive / Alamy Stock Photo; pag. 115: Virgil
mosaic, Bardo National Museum, Tunis, photo by Boyd Dwyer, Wikimedia Commons; Veduta
della Roma imperiale, Oreste Betti, 1906, Artgate Fondazione Cariplo, Milano, Wikimedia
Commons; pag. 116: Tue Baths at Caracalla, Lawrence Alma-Tadema, 1899, private collec­
tion, photo by Jean-Christophe Benoist, Wikimedia Commons; pag. 149: Mucius Scaevola vor
Porsenna, Paul Rubens und Antoon van Dyck, 1628, Museum of Fine Arts, Budapest, Wiki­
media Commons; pag. 152: Aurigae, Palazzo Massimo alle Terme, Roma, photo by Marie-Lan
Nguyen, Wikimedia Commons; pag. 190: Cicerone denuncia Catilina, Cesare Maccari, 1889,
Palazzo Madama, Roma, Wikimedia Commons.
lmagines in paginis 116, 152, 225 delineavit Paco Vilchez Barea, ceteras ]osé M. Vigueras.
Praefatio
Aloisia et Georgius, Collegii Latinitatis sodales, Antonio suo optimo editori, patrono, amico spd
SEPT EM abhinc iam annos cum Saguntum conveniremus, Antoni, atque in multa eaque
diversa, ut nostri est moris, incideremus argiimenta de consiliis non solum didascalicis, sed
etiam de rebus quae ad hiimanitatem colendam spectant, placuit nobis colloquentibus iter
suscipere longum haudque facile, quod est enchiridion conscribere tironibus primos gradiis in
lingua Latina discenda facientibus atque templum iam adeuntibus ingenti dulcedine ac sum­
ma suavitate plenum. Fuit nobis imprimis, probe scis, exemplum et tamquam aedifìcationis
fundamentum sententia magistri illius quem vehementer laudamus cuiusque praecepta imitari
conamur: plurimum in praecipiendo, monuit Quintilianus, valet ratio. Quod igitur consilium
seciiti multaque alia quae hic, tempore et spatio conscricti, potius praetermittenda censemus,
tres constituimus cardines, in quibus res tota, agendi modus et iiidicia vercerentur:
I. Methodus et via, quibus iitimur, linguae ii.sii nituntur: lingua enim Latina Latine ex­
planatur et est inscriimentum quo a facillimis orsi pedetemptim ad diffìciliora transeamus. Sic
turris alca, dum alia vocabula et structiirae in aliis iam memoriae mandatis dictionibus appo­
nuntur, in caelum protenditur. Rerum et vocum notitia singulis capitulis cumulatur. Neque
tamen omnia vocabula videbis in margine descripta et delineata: quippe liber est sic concinna­
tus, uc praeceptor, qui vel in harena docebit, primas partes in hac rerum compage agat eaque
ardua eaque minus perspicua coram discipulis suo quisque Marce illiistret. Opus prorsus erit
praeceptoris manu ut, Quintiliano denuo auctore, remedia, quae alioqui naturà sunt aspera,
molli manu Leniantur: Laudàre aliqua, forre quaedam, mutàre etiam reddità cur id fiat ratione,
inluminàre interponendo aliquid sui.
Il. Rebus gestis Ròmanòrum est totus liber contextus: incipit enim a Larentia, quae Ro­
mulum niitrivit acque educavit, finitur ad Gracchos fratres, a quibus Roma in discrimen ad­
ducta, iam iamque ad saeculum aureum litterarum et arcium vergit. Discipuli quidem, dum
linguam discunt, rebus gestis imbuuntur acque intricantur. Huc adde non singula, sed secun­
dum quodque capitulum locupletatum esse cultiis civilis et hiimani additamento, quo perlecto
et, si placuerit, a magistris aucto, discipuli de antiquis consuetiidinibus veteribusque moribus
informentur eaque omnia cum hominibus, qui hodie sunt, conferant et perpendant. Neque
provinciam illam omisimus, in qua aurea per saecula dieta excellant necnon sint discipulis
documento.
III. Exercitiòrum genera decrevimus varietate spargere haud parva, in quibus discipuli si
industrie ac diligenter se praeparaverint, velut in palaestra expeditiores et promptiores red­
dentur. Varietas in eo est, ut alia ad capituli res percipiendas spectent, alia ad vocabula ipsa
memoriae mandanda, alia ad arcem grammaticam exercendam. Neque tantum illa ab Erasmo
vel Comenio erudite consignata nobisque feliciter allata exempla sequi voluimus, sed etiam
novissimae scientiae pervestigationes hominum doctorum qui in linguarum comparationem
hisce temporibus inquirunt.
Sed huius nostri incepti, quod brevissime adumbr:ivimus, tibi, Antòni, onus iam inde ab
incun:ibulis ipse imposuisti, patienti:i emenda.visti sapienterque auxisti. Trad:imus nunc lam­
pada magistris, qui alacres arcam aperiant, tr:id:imus discipulis, qui cognoscendi avidi linguam
penetrent eamque toto animò complectantur. Vtinam effiuat in iis, mensibus labentibus, amor
erga thesaurum illum, quo post hominum memoriam donati sumus, linguam scilicet Latinam.
Dab:imus Valentiae et Bostòniae, Kalendis l:inu:iriis ann. MMXXII
VIA LATINA
DE LINGVA ET VITA ROMANORVM
CAPITVLVM PRIMVM
Britannia
Gallia
Germania
Italia
Graecia
Hispania
ECCE LARENTIA (I)
Ecce Larentia. Larentia femina est. Larentia in
Italia habitat. Ea femina Itala est. Italia est in
Europa. In Europa quoque sunt Hispania, Ga­
llia, Graecia, Britannia, Germania... Italia mag5 na est. Hispania quoque magna est. Italia, His­
pania, Gallia, Graecia, Britannia, Germania
magnae sunt. In Italia sunt silvae. In silva sunt
multae rosae. Suntne pulchrae rosae in silva? Ira,
pulchrae sunt. Suntne rosae magnae? Eae non
10 magnae, sed parvae sunt.
In Europa sunt multa oppida. Alba Longa in Ita­
lia est: Alba Longa oppidum ltalum est. Id est
oppidum pulchrum. Estne Alba Longa oppidum
parvum? Id non parvum, sed magnum est.
15
In Italia oppida magna sunt. Suntne pauca oppi­
da in Italia? Ea non pauca, sed multa sunt. Ea
quoque pulchra sunt.
femina
rosa
eafsg: Larentia
eae fpl : Italia, Hispania, Gallia...
rosa parva, pulchra/sg
rosae parvae, pulchrae fpl
est-ne... ?, sunt-ne... ? (-ne= ... ?)
ita B non
•.
r.,,,,'
...... �
- t,
.
'
,.....
.,
•�
'fl'T�
":. ,. ·Il'
'
�
t ... ,1,•1�1(iffi
"""
'•
.
silva
oppidum
oppidum magnum, pulchrum n sg
oppida magna, pulchra n pl
id n sg : oppidum, ea n pl : oppida
multus -a -um B paucus -a -um
1O
Capiculum I
Larentia in oppido non habitat. Nec in silva ha­
bitat, sed in campò. Larentia in campò Albano
habitat. Campus Albanus non parvus, sed mag- 20
nus est. Nonne pulcher est campus Albanus?
ls est pulcher et magnus. In Italia pulchri sunt
campi. li magni sunt. li quoque sunt multi!
nec = et non
magnus -a -um � parvus -a -um
non-ne?
campus
campus parvus, magnus,
pulcher m sg
campI parvI, magnI, pulchrI m pi
1s m sg : campus
iI m pl: campI
campus ➔ in campo m sg,
in campis m pi
casa
silva - in silva fsg, in silvis fpi
oppidum - in oppido n sg,
in oppidis n pl
in eo : in oppido, in campo sg
in ea : in silva, in villa fsg
in iis : in oppidis, in campis,
in silvis pl
num casae... sunt? = sunt-ne
casae... ? (num? = -ne?)
minime� ita
etiam = quoque
Suntne casae in oppido? Casae in oppido non
sunt, sed in campò. In eò quoque multae et 25
magnae villae sunt. Suntne villae in silva? In ea
non villae, sed casae sunt. Num Larentia in villa habitat? Ea non in villa, sed in casa habitat.
Num casae magnae sunt? Minime, eae parvae
sunt. Larentia in parva casa habitat. In silvis et in 30
campis sunt casae; etiam in campis sunt villae. In
oppidis non sunt casae, in iis magnae villae sunt.
Ecce Larenria
Rem tene!
1. Responde ad interrogata:
a. Uhi habitat Larentia?
b. Nonne Larentia femina Itala est?
c. Estne Alba Longa oppidum parvum?
d. Num Larentia in oppido habitat?
e. Num casae magnae sunt?
Ut interrogamus...
...ita respondemus:
Uhi...? In...
Est-ne ...? lta Q, ...
Minime@, ...
Nonne ...? lta Q, ...
Num ...? Minime (2), ...
2. Vocabula iunge:
Rosa
Italia
Campus Albanus
Alba Longa
Casae
--------
in Europa est
parvae sunt
magnum oppidum est
pulcher est
pulchra est
Vocabula disce!
3. Quid est?
campus/ casa / femina/ oppidum /rosa/ silva/ villa
- ��
;-,,
-
-�--:"'"
- � - _,-,
•!'
'
,..,
4. Vocabula apta elige:
a. Larentia _____ est.
b. _____ Italia est Alba Longa.
c. Id est _____ magnum et pulchrum.
d. _____ non parvus, sed _____ est.
e. In camp1s non ----� sed _____ casae sunr.
campus
fémina
in
magnae
magnus
oppidum
parvae
11
12
Capitulum I
Ecce lingua
5. Adde terminationes pliirales aut singulares:
Exemplum: Larentia ltal.4... femin.4... est.
a. Camp_ non parv_ sed magn__ sum: camp__ Alban__
quoque magn_ est.
b. Italia magn__ est; Italia et Hispania magn_ sunt.
c. In Italia mult__ camp_ sunt. In campis sunt magn__ silv__.
d. Alba Longa est oppid_ ltal_; in Italia mult_ oppid_ sunt.
Masculinum:
-us sg, -i pl
Femininum:
-a sg, -ae pl
Neutrum:
-um sg, -api
6. Quid non convenit?
a. oppida, Italia, villa, femina, silva
b. Europa, campò, oppidò, Italia, rosis
c. pulchri, casae, campi, familiae, rosa
d. iis, silvis, casis, oppidis, campò
7. Scribe 'est'/'sunt':
a. Larentia femina
b. Italia et Graecia magnae
c. Alba Longa oppidum ltalum
d. In Italia multa oppida magna
e. Campus Albanus magnus
f. Campi pulchri
g. Villae multae nòn
8. Adde terminationes:
Exemplum: Italia in Euròp i est.
a. Larentia femina Itala est. Ea in Itali__ habitat.
b. Larentia non in oppid_, sed in camp__ habitat.
c. In camp_ Albano sunt casae.
d. In cas_ familiae habitant.
9. Scribe pronomina:
Exemplum: Italia in Europa est: ea est pulchra.
a. Campus Albanus in Italia est: __ magnus est.
b. In Italia multa oppida sunt: __ sunt pulchra et magna.
c. Larentia est femina Itala: __ quoque pulchra est.
d. In campis non sunt multae vi:llae: __ paucae sunt.
e. Oppidum non est parvum: __ est magnum et pulchrum.
f. In Italia multi campi sunt: __ magni et pulchri sunt.
Singularis
in -a.ftm
in -6 masc, neut
Pluralis
in -is masc, ftm, neut
in campi:s, in silvi:s,
in oppidi:s
Masculinum:
is sg, ii pl
Femininum:
ea sg, eae pl
Neutrum:
id sg, eapl
Ecce Larentia
13
cubiculum
cul:ina
ECCE LARENTIA (II)
Larentia non in oppido, sed in campo habitat.
Casa Larentiae non in oppido est: casa eius in
35 campo Albano est. Larentia non est sola in cam­
po, nam Faustulus cum ea habitat. Faustulus vir
Larentiae est. Larentia bona femina est. Vir eius
quoque bonus est. Larentia cum bono viro in
campo habitat. Cum eo Larentia in casa habitat.
40 Suntne Faustulus et Larentia soli in casa? Sunt,
ii soli habitant: nullus puer cum Faustulo et
Larentia habitat, neque puellae habitant cum iis!
Quae est patria Faustuli? Patria eius est Alba
Longa. Alba Longa etiam patria Larentiae est.
45 Patria Faustuli et Larentiae Alba Longa est. Pa­
tria eorum magna est. Estne casa eorum quoque
magna? Ea non magna, sed parva est!
In casa Faustuli et Larentiae est culina. In ea
mensa est. Est etiam cubiculum in casa eorum:
50 id quoque parvum est. In culina est mensa, m
cubiculo est lectus. Larentia in lecco dormir.
casa eius: casa Larentiae
nam causam sign,ificat
cum ea: cum femina, Larentia
cum eo: cum viro, Faustulo
Vlf
femina
puer
puella
femina bona, vir bonus sg
feminae bonae, viri boni pi
nullus= 0
cum iis: cum Faustulo et Larentia
neque = nec
patria eius: patria Faustuli
patria eorum : Faustuli et
Larentiae
in ea: in culina
14
Capitulum I
Ubi dormir Fausculus? Fausculus quoque in eo
dormir. Fausculus et Larentia in parvo lecco
dormiunt. Lectus eorum non magnus est. In
mensa culinae rosae sunt. Eae rubrae sunt: color 55
rosa.rum ruber est. Color earum pulcher est!
Ubi? in eò (: in lectò)
color ruber
officium
ambulare
clamare
perterritus
Ubi est Larentia? Ea in casa est. Estne Fausculus
quoque in casa cum Larentia? Non est! Faustulus in campo est, nam is pastor est. Faustulus in
campo manet, nam officium eius in campo est. 60
Cum Faustulo sunt multae feminae et multi viri,
nam officium eorum quoque est in campo. Alia
officia sunt in casa, alia in campo, alia in oppido.
Multa sunt officia virorum et feminarum!
lupa et gemini
duo= II (2)
ii : parvi pued
lt
puer plòrat
Fausculus in campo ambulat et . . . Quid?! Est 65
lupa in campo! Duo parvi pueri cum ea sunt! li
sunt gemini! Estne lupa mater geminorum? Mi­
nime, ea non est mater eorum. Mater ubi est?
Ea non est in campo: nulla femina cum iis est.
Gemini plorant, nam perterriti sunt. Fausculus 70
clamat, nam is quoque perterritus est! Lupa ulular et in silva se occultar: ea quoque perterrita est!
mater
pater
Ecce Larentia
Rem tene!
1O. Responde ad interrogata:
a. Habicamne pueri et puellae in casa Faustuli et Larentiae?
b. Num Fausculus in casa manet?
c. Escne mater cum geminis?
d. Ulularne Faustulus?
e. Ubi se occultar lupa?
11. Estne verum an falsum?
a. Larentia habitat in campò Albano.
b. Puer cum Larentia et Fausculo habitat.
c. Offìcium Fausculi est in casa.
d. Lupa perterrita plorat.
e. Pueri gemini sunt.
Vocabula disce!
12. Scribe vocabulum aptum:
a. In eò Fausculus et Larentia dormium:
b. Larentia in ea habitat:
c. Est in culina casae:
d. Offìcium eius in campò est:
e. Habitat in silva et ulular:
13. Verba apta elige:
a. Fausculus non femina, sed ___ est.
in familia ___ puer est.
b. Familia Larentiae parva est,
c. ___ Fausculi non in casa,
in campò est.
d. Fausculus in campò ambulac: is est ___
e. Pueri sunt ___
14. Verba apta elige:
a. Larentia non ____ in campò, sed in casa ___
b. Ea in leccò --c. Fausculus perterricus est et ____
d. Lupa quoque percerrita est: ea ____
e. Gemini ____ et lupa in silva ___
gemini
nam
niillus
offìcium
pastor
sed
vir
ambulat
clamat
dormir
mance
plorant
se occulcac
ulular
15
16
Capitulum I
Ecce lingua
15. Quid non convenit?
a. eòrum, eius, eò, feminarum, viròrum
b. lupa, ea, oppido, iis, mensa
c. manet, clamat, ululat, plorat, habitant
d. iis, ii, cubiculum, Larentia, is
e. et, nam, neque, sed, in
16. Adde terminationes vocabulorum:
Exemplum: Larentia in camp-.e. habitat.
a. Faustulus vir bon__ est.
b. Larentia non sol__, sed cum vir__ habitat.
c. Null__ puer cum Faustulo et Larentia habitat: ii sol_ in campò habitant.
d. In campo est offici__ pastòrum. Alia offici__ in oppido sunt.
e. Duo parv__ puer__ gemin__ sunt.
f. Faustulus est perterrit__ ; lupa perterrit__ est; gemin__ quoque sunt perterrit__.
17. Seribe pronomina:
Exemplum: Larentia est femina Itala: ea (: Larentia) bona femina est.
a. Larentia non est sola in campò: Faustulus cum ___ (: Larentia) habitat.
b. __ (: Faustulus et Larentia) soli sunt, nam nullus puer cum ___ (: Faustulo et
Larentia) habitat.
c. Familia ___ (: Faustuli et Larentiae) non magna, sed parva est. Neque casa ___
(: Faustuli et Larentiae) magna est.
d. In casa cubiculum parvum.est: in ___ (: cubiculo) Faustulus et Larentia dormiunt.
18. Adde terminatiònes verborum:
Exemplum: Lupa in silva se occult-at.
a. Faustulus cum Larentia in campò habit__. Faustulus et Larentia in campò habit__.
b. Pastòres in campò man__. Faustulus quoque man__ in campò.
c. Lupae non man __ in culina, neque in lectò dorm__.
d. Faustulus in campò ambul__; gemini non ambul__, nam ii parvi sunt.
e. Lupa ulul__; Faustulus clam__; gemini non ulul__ nec clam__, sed plor__.
Ecce Larentia
ECCE LARENTIA (III)
Ecce La.renda in casa est. 1am Faustulus venir,
sed non solus venir, nam duo pueri parvi cum
75 eo sunt! Faustulus laetus cum pueris intrat atque
salutar: «Salve, mea La.renda!». Larentia interro­
gar: «Qui sunt pueri? Quae est mater puerorum?
Quis est pater eorum?». Faustulus respondet: «li
soli sunt in campo, neque mater neque pater
80 cum iis est, sed lupa».
Larentia rider, etiam pueri rident! li iam non
plorant, sed laeti sunt et in lecto dormiunt.
Larentia autem non dormir, sed cogitar: «Quam
pulchri sunt pueri! In campo Albano multae fe85 minae sunt, sed pueri earum non sunt tam pul­
chri! Gemini sunt tam pulchri quam rosae!».
La.renda laeta est, nam pueri valent nec aegro­
tant.
laecus
interrogare... respondere...
quis quae quid?
ridere B plorare
atque= et
eorum : puerorum
earum : feminarum
iam
autem= sed
cogitare
tam... quam...
valere
B
aegrotare
17
18
Capitulum I
Etiam pastor Faustulus laetus est. Is solus cum
La.renda iam non habitat, nam duo parvi pueri 90
in casa sunt: ii cum Faustulo et Larentia habi­
tant. Sed Faustulus timer et cogitar: « Uhi est
mater puerorum? Pater eorum uhi est? ».
timere
familia
mater m pater
-!,
filia filius
habitat, ambulat sg
habitant, ambulant pl
manet, sedet, valet, timet sg
manent, sedent,valent pl
venit, dormit sg
veniunt, dormiunt pl
La.renda autem non timer: ea nunc est mater
puerorum et Faustulus pater eorum est. Familia 9 5
eorum iam non parva, sed magna est, nam duo
filii in familia sunt: Romulus et Remus.
Ecce Làrentia
19
Rem tene!
Ut interrogamus ...
...ita respondèmus
19. Responde ad interrogata:
a. Qui dormiunt in lectò parvae casae?
b. Qui habitant nunc cum Larentia et Faustulò?
c. Quae est nunc mater geminòrum?
d. Quis in familia timet? Quae autem nòn timet?
20. Estne verum an falsum?
a. Pueri parvi cum Larentia veniunt.
b. In campò Albano pueri nòn sunt tam pulchri.
c. Familia Larentiae nunc parva est.
d. Pueri aegròtant nec valent.
Masculinum
Quis est? sg
Qui sunt? pi
Femininum
Quae est? sg
Quae sunt? pi
V F
Vocabula disce!
21. Scribe vocabulum aptum:
a. Faustulus vir eius est: _____
b. Larentia _____ est, nam pueri valent.
c. Faustulus pater pueròrum et Larentia _____ eòrum est.
d. Alba Longa nòn oppidum parvum, sed oppidum _____ est.
e. Fausculus timet: is _____ est.
f. Larentia nòn in ----� sed in casa est.
campò
laeta
Uremia
magnum
mater
perterritus
22. Scribe vocabula contraria:
paucae ➔
parvum ➔
vir ➔
puer ➔
mater ➔
23. Responso dato scribe interroga.turo aptum:
---------------------- �
a. Minime. Pueri parvi in leccò dormiunt.
----------------------
�
6 . lta, in campò Albano multae sunt feminae.
---------------------- �
c. Minime, is cum Làrentia habitat.
---------------------- �
d. Minime, pueri nunc in casa sunt.
Ut interrogamus...
...ita respondèmus:
Est-ne . . . ? lta Q, ...
Minimè (8) , ...
Nonne . . . ? lta © , ...
Num . . . ? Minime (8) , ...
20
Capitulum I
Ecce lingua
24. Errores emenda:
a. 1am pueri parvi cum Faustulo venit.
b. Mater puellarum est Làrentia.
c. Pater dmet et cogitant.
d. Pueri non plorat.
e. Familia Larendae nunc magnae est.
25. Adde terminationes vocabulorum:
a. Pueri parvi cum Faustul__ veniunt.
b. Faustulus laet__ cum puer__ intrat.
c. Pueri iam non plorant: ii laet__ sunt et dormiunt.
d. Làrentia quoque laet__ est: ea est nunc mater puer__, et Fausmlus pater e__ est.
e. In campo Albano mult_ feminae habitant cum mult__ fili_.
f. Filii e__ non sunt tam pulchr__.
26. Scribe formas plurales aut singulares:
a. Pueri dorm__; Faustulus et La.renda in culinà man__.
b. Làrentia val__, non aegrot__ ; etiam Faustulus val__.
c. Romulus non plor__ , nec Remus plor__: ii iam non dm__.
d. Faustulus et La.renda cogit__: "Ubi est mater puerorum?"
e. Nii.llus eorum respond__.
27. Sententiàs scribe:
Exemplum: Alba Longa, Làrçntia:
Alba Longa est patria Ldrentiae
a. Làrentia, pueri: La.renda est...
b. Larenda, Faustulus: Larentia est...
c. Albànus, Alba Longa: Albànus est...
d. Faustulus, gemini: Faustulus est...
e. Romulus et Remus, Larentia: Romulus et Remus sunt...
28. Adde terminationes vocabulorum et pronomina apta:
a. Faustulus est vir La.remi__ et ea est femina ____. Patria ____ est Alba Longa.
b. Multae feminae habitant in campo Albano: patria ____ est Alba Longa.
c. Faustulus quoque est Albànus: Alba Longa est patria ____
d. Casa Faustul__ et Larenti__ est parva, nam familia ____ magna non est!
e. Mater Romul__ est nunc Larenda; ea quoque mater Rem__ est: La.renda est mater
puer__. Pater ____ est Faustulus.
Ecce Larentia
21
Cogito ergo ... grammaticam disco!
MEMORANDVM I : Genera
• Vocabula Latina sunt fèminina (f) , masculina (m) , neutra (n) .
- Vocabula fèminina sunt: fèmina, rosa, villa, silva, casa, familia . . .
- Vocabula masculina sunt: campus, lectus, vir, puer. . .
- Vocabula neutra sunt: oppidum, officium . . .
• Ante vocabula aut post ea sunt adiectiva fèminina (f) , masculina (m) aut neutra (n) .
- Villa
➔ villa magna, pulchra . . .
- Campus ➔ campus magnus, pulcher. . .
- Oppidum ➔ oppidum magnum, pulchrum . . .
MEMORANDVM Il: Casus Nominativus
Villa magna est
= Ea magna est
Villae magnae sunt
= Eae magnae sunt
J.,
Campus magnus est
= Is magnus est
Campi magni sunt
= li magni sunt
J.,
Oppidum magnum est
= Id magnum est
Oppida magna sunt
= Ea magna sunt
J.,
villa, magna, ea
= Nominativus fèrnininus
singularis
= Nominativus masculinus
campus, magnus, is
singularis
oppidum, magnum, id
= Nominativus neuter
singularis
villae, magnae, eae
= Nominativus fèmininus
pluralis
campi, magni, ii
= Nominativus masculinus
pluralis
oppida, magna, ea
= Nominativus neuter
pluralis
MEMORANDVM Ili: Casus Genetivus
Cubiculum villae parvum est
= Cubiculum eius parvum est
Cubicula villa.rum parva sunt
= Cubicula earum parva sunt
J.,
villae, eius
= Genetivus fèmininus
singularis
villa.rum, earum
= Genetivus fèmininus
pluralis
Casa campi parva est
= Casa eius parva est
Villa oppidi magna est
= Villa eius magna est
Casae camporum parvae sunt Villae oppidorum magnae sunt
= Casae eorum parvae sunt
= Villae eorum magnae sunt
J.,
campi, eius
= Genetivus masculinus
singularis
camporum, eorum
= Genetivus masculinus
pluralis
J.,
oppidi, eius
= Genetivus neuter
singularis
oppidorum, eorum
= Genetivus neuter
pluralis
22
Capiculum I
MEMORANDVM IV: Casus Ablativus
Praepositiones in, cum
postulant casum ablativum
In casa culina est
= In ea culina est
Casa eorum in campo est
= Casa eorum in eo est
Faustulus cum Ll.rentia habitat
= Fasculus cum ea habitat
Larentia cum Fausrulo habitat
= Larentia cum eo habitat
In casis parvae familiae habitant
= In iis parvae familiae habitant
In campis ltaliae silvae sunt
= In iis silvae sunt
Cum familiis puer'i habitant
= Cum iis pueri habitant
Cum viris feminae habitant
= Cum iis feminae habitant
-l,
-l,
casa, ea, Larentia
= Ablativus femininus
singularis
= Ablativus masculinus
= Ablativus neuter
casis, iis, familiis
= Ablativus femininus
pluralis
campis, iis
= Ablativus masculinus
pluralis
oppidis, iis
= Ablativus neuter
pluralis
campo, eo, Fausculo
singularis
In oppido campus est
= In eo campus est
In oppidis casae sunt
= In iis casae sunt
oppido, eo
singularis
MEMORANDVM V: Verba Latina
Esse
Verba I:
interrog-are
Verba II:
respond-ere
ego
sum
interrogo
respondeo
audio
tu
es
interrogas
respondes
audis
is/ea
est
interrogat
respondet
nos
sumus interrogamus
respondemus
audimus
vos
estis
interrogatis
respondetis
auditis
ii/eae
sunt
interrogant
respondent
audiunt
Verba III: Verba IV:
due-ere
aud-ire
(cap. II)
audit
-are (I), -ere (II) ,
-ere (III) , -ire (IV)
(infinitivus)
= coniugationem
indicant
-ò/-m, -s, -t sg
-mus, -tis, -nt pl
= personas indicant
(sunt terminationes
_persona.rum)
MEMORANDVM VI: Coniiinctiones
• nam causam significar.
- Larentia non sola habitat, nam Fausculus cum ea est.
• et, atque B nec, neque (= et non)
- Fausculus et Larentia in campo habitant. Larentia sedet in culina nec in campo ambulat.
• sed, autem
- Larentia in campo habitat, sed sola non est.
Larentia in campo habitat, sola autem non est.
Ecce Larentia
Vocabula I
LECTIO I
Alba Longa /
Albanus -a -um
Britannia /
campus m
casa /
ecce
est sg, sunt pl
et
etiam
Europa /
femina /
Gallia /
Germania /
Graecia /
habirare
Hispania /
!Il
is ea id
ita
Italia /
ltalus -a -um
Laremia /
magnus -a -um
minime
multus -a -um
-ne
nec
non
nonne
num
oppidum n
parvus -a -um
paucus -a -um
pulcher -chra -chrum
quoque
rosa f
sed
silva /
villa /
LECTIO II
alius -a -ud
ambulare
bonus -a -um
da.mare
color m
cubiculum n
culina f
cum
dormire
duo
Fausrulus m
geminus -a -um
lectus m
lupa/
manere
mater/
mensa/
nam
neque
nullus -a -um
occultare
officium n
pastor m
patria /
perterritus -a -um
plorare
puella /
puer m
quae/
quid n
ruber -bra -brum
se
solus -a -um
ubi
ululare
vir m
LECTIO III
aegrotare
atque
autem
cogitare
familia /
filius m
iam
interrogare
intrare
laetus -a -um
nunc
pater m
quam
quis m
Remus m
respondere
ridere
Romulus m
salutare
salve
tam
timere
valere
venire
De linguis comparandis:
Multa sunt vocabula in nostris linguis guae originem ducunt ex lingua Latina.
Exemplum: campus > campo (Hispanice) , campo (Gallaice) , camp (Catalaunice) , campo
(Lusitanice), campo (ltalice) , champ (Francogallice), camp (Anglice) ...
Haec vocabula radicem Latinam servam, etiam si nònnullae mutatiònes in iis sunt.
Quaere vocabula hodierna guae ex his vocabulis Latinis derivemur: 'filius', 'mater' ...
►
Aurea dieta:
In libris, in litteris, in scriptis Latinis AUREA DICTA cònservantur: sum sententiae breves
atgue vehementes guibus homines suòs sermònes atgue scripta òrnam.
Exemplum: "Patria est ubicumgue est bene" (Cicerò, Tusculànae disputàtiones, V 108).
"Non vivere, sed valere vita est" (Martialis, Epigrammata VI, 70, 15)
Suntne alia 'aurea dieta' guibus vocabula huius capituli comineantur? Quaere ea.
►
23
CAPITVLVM SECVNDVM
Romulus Remusque=
Romulus et Remus (-que= et)
f
� r tf ·.,;
crescere
diligere
curare
nutrire
beatus -a -um= laetus -a -um
Romulus (is) ➔ Romulum (eum)
Larentia (ea) ➔ Larentiam (eam)
gemin:i (i:i) ➔ geminos (eos)
bene adv < bonus
aud:ire
rumores
laborare= offìcium facere
ROMVLVS ET REMVS (I)
Romulus Remusque in casa Larentiae et Faustuli habitant. H in campo Albano laet'i crescunt.
La.renda et Faustulus Romulum Remumque
curant. Quid agir La.renda? La.renda Romulum tollit atque eum nutrir. Ecce Remus plorat. 5
La.renda Remum audit, eum quoque tollit et
nutrir. Gemini rident. Vita geminorum beata
est: ii vitam bea.tam habent. Romulus et Remus
cum La.renda habitant et eam diligunt. Edam
Faustulum diligunt. Faustulus et La.renda v'itam 10
bea.tam cum geminis agunt. H geminos dili­
gunt et eos bene curant, sed in campo Albano
sunt rumores. Vir'i et feminae dkunt: «Romulus
Remusque non sunt f'ilii Faustuli et Larentiae.
Mater eorum in oppido habitat... ». Faustulus 15
rumores audit et timer.
Romulus Remusque non iam puer'i sunt neque
in casa manent. Gemini in campo cum Fausrulo
laborant. In eo Faustulus vaccas custodir.
Romulus et Remus
25
Verba Latina
Verba I: habitare, curare, errare,
20 Quid agunt gemmi m campo? li Faustulum
iuvant. Gemini pastorés sunt. In campo Albano
vaccae errant. Gemini vaccas ducunt et eas cus­
todiunt. li enim pastorés probi sunt.
laborare, iuvare, pugnare
Verba II: habere, videre
Verba III in consonantem:
crescere, tollere, diligere,
ducere, agere
Verba III in vocdlem:
facere, rapere
Verba IV: venire, nutrire,
audire, custodire
quarere
vaccae (eae) ➔ vaccas (eas)
enim= nam
probus -a -um= bonus
improbus -a -um B probus
In silva sunt latronés. Latronés viri improbi
25 sunt, nam vaccas rapiunt easque in silva occul­
tant. Vita eorum est improba: latronés vitam
improbam agunt. Romulus et Remus latronés
quaerunt et cum iis pugnant. Offìcium gemino­
rum arduum est, sed ii offì.cium bene faciunt
30 neque id neglegunt. In campo Albano sunt mul­
ti pastorés: ii quoque officia bene curant ne­
que ea neglegunt, nam probi sunt!
pugnare
officium arduum
offìcium (id) sg
officia (ea) pl
offìcium neglegere B offìcium
facere, curare
26
Capitulum II
Rem tene!
1. Responde ad interrogata:
a . Quid facit Larentia?
b . Quid timet Faustulus?
c . Num Romulus Remusque in casa manent?
d . Quid faciunt Romulus et Remus in campò?
e . Suntne improbi Ròmulus Remusque?
f. Suntne latrònes probi?
2. Estne verum an falsum?
a . Gemini Larentiam Faustulumque nutriunt .
b . Filii Faustulum et Larentiam curant .
c . Larentia rumòres timet .
d . Pastòres viri improbi non sunt .
e . Multi latrònes in campò Albano vaccas custòdiunt .
V F
Vocabula disce!
3. Quae adiectiva conveniunt?
a . vita:
b . viri:
c . oflìcium:
d . pueri:
e . mater:
4. Vocabula cum imaginibus iunge:
audire/ crescere/ ciirare I diligere/ nutrire/ plòrare
plordre
arduum
beata
improba
proba
probi
Ròmulus et Remus
27
5 . Quae est sententia?
Ròmulus Remusque
Faustulus
Pastores
Ll.rentia
Gemini
Latrònes
Ì\
rumòres
nòn neglegunt
vaccas
audit et timet
diligunt
Faustulum
rapiunt
probi
officium
curat
geminòs � sunt
a. Romulus Remusque probi sunt
b. -----------------
c. -------------------------­
d. ----------------e. -------------------------f.
6. Vocabula apta elige:
a. Ròmulus et Remus cum viris improbis _____
b. Larentia et Faustulus Ròmulum Remumque _____
c. Ròmulus Remusque in campò Fausrulum _____
d. Gemini vitam improbam non _____
e. Viri improbi vaccas ______
cùrant
habent
iuvant
pugnant
rapiunt
Ecce lingua
7. Quid non convenit?
a. vitam, officium, geminòrum, casam, eum
b. labòrant, diligunt, crescunt, ducunt, faciunt
c. eas, vaccas, geminòs, officia, eum
d. liberi, geminòs, viri, vaccae, officia
8. Adde terminationes singulares aut pliirales :
a. Larentia Ròmul__ et Remum nutrit.
b. Ròmulus Remusque ardu_ offici__ nòn neglegunt.
c. Latrònes vit__ beat__ nòn habent, sed improb__.
d. Pastòres vacc__ ducunt et custòdiunt.
e. Gemini offici__ in campò nòn neglegunt.
f. Etiam pastòres offici__ sua bene curant.
Femininum:
-am, -as·
Masculinum:
-um, -òs
Neutrum:
-um, -a
28
Capitulum II
9. Seribe pronomina:
a. Faustulus Larentiam diligit acque __ _ curar.
_que curat.
b. Etiam Larentia Fausculum diligit __
c. Larentia geminos diligit atque ___ curar.
d. Fausculus vaccas ducit ___ que custòdit.
e. Gemini offìcium curant neque ___ neglegunt.
f li viròs improbos quaerunt neque _
_ vident.
1 0 . Scribe vocabula apta:
a. Quos curant Faustulus et Larentia?
------- Fausculus et Larenti a curane.
b . Quem audit Larentia?
______ audit Larentia.
c. Quam diligunt Romulus et Remus ?
li _____ diligunt.
d. Quem i uvant gemini in campò ?
Gemi ni _____ i uvant.
e . Qui d non ne glegunt Romulus Remusque?
li ______ non negl egunt.
f Qu as rapiunt latrònes ?
Latrònes _____ rapiunt.
Femininum:
earn sg, eas pl
Masculinum:
eum sg, eos pl
Neutrum:
id sg, ea pl
Ut interrogamus . . .
.. .ita respondemus:
Femininum: quam? quas?
-am sg, -as pl
Masculinum: quem? quos?
- um sg, -os pl
Neutrum: quid? quae?
-um sg, -a pi
11. Commuta 'et' / '- que' :
= Rom ulus Remusque in casd crescun t.
Exem plum: Romu lus et Remus in casd crescunt
a. Larentia et Faustulus p ueròs curane.
b. Gemini Faustulum diligunt et eum iuvant.
c. Pastòres vaccas ducunt easque custodiunt.
d. Romulus Remusque latrònes quaerunt.
e. Pastòres et Faustulus in campò Albano laborant. = ____ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
_
Romulus et Remus
liidere
exercere
collere
iacere
currere
videre
bracchium
saxum
ROMVLVS ET REMVS (II)
Ecce Ròmulus et Remus in campò Albano lu­
dunt: bracchia exercent, saxa collunt eaque ia35 ciunt. Laeti sunt gemini! Subito clamat socius:
«Lacrònes! Latrònes in campò sunt! Vaccas ra­
piunt acque eas in silva occultane!» Gemini eum
audiunt. Currit Ròmulus, vaccas quaerit neque
eas videt. Ecce Remus clamat, sed latrònes eum
40 rapiunt. Ròmulus Remum audit, eum quaerit
neque iam videt.
subito adv= repence
socius: amkus
rapere
29
30
Capitulum II
Proca
avus Silviae
-l
Amulius
fi:lius minor
Numitor
filius maior
Romulus
Remus
attente, iniùste adv
maior tt minor
verus -a -um tt falsus
meus mea meum
tuus tua tuum
suus sua suum
noster nostra nostrum
vester vestra vestrum
perversus -a -um = improbus
rex
cùstodia
Verba Latina
Verba I: clii.mare, regnare,
occultare, accusare, narrare
Verba II: exercere, iacere
Verba III in consonantem:
lùdere, currere, relinquere
Verba III in vocàlem:
iacere, rapere
Romulus Faustulum et Larentiam vocat. li Ro­
mulum solum vident et interrogane: « Uhi est
frater tuus? » . Romulus latrones accusar: «Frater
meus in campo non est, latrones eum habent! » . 45
Larentia perterrita plorat. Etiam Faustulus per­
territus est acque v'itam geminorum ab initio
narrar. Romulus eum attente audit: «Larentia
non est mater tua, neque ego pater tuus sum.
Silvia est mater vestra! Avus Silviae est Proca, et 50
pater eius Numitor est. Numitor, filius Procae
maior, avus vester est. Is est rex verus Albae Longae, sed Amulius, filius minor, eum in custodia
habet. Amulius iniuste regnat: is enim vir per­
versus est neque familiam suam neque nostram 5 5
diligit. . . » .
Rom ulus et Remus
templum
Nunc Faustulus narrar: «Ecce Amulius Silviam
rapir et in templo occultar. Hic Silvia laeta
non est: ea in campò ambulat, aquam in fluviò
60 quaerit, rosas carpir... neque cum familia habi­
tat neque vitam bea.tam habet. Ecce deus Mars
Silviam repente videt eamque statim amar. Is
cum Silvia iacet. Post decem menses Silvia gemi­
nòs parie. Filiòs diligit et bene curar, sed Amu65 lius, vir perversus, geminòs Silviae in alveo pònit
eòsque in aquis fluvii relinquit. Deus Mars, pater
geminòrum, filiòs suòs non neglegit eòsque in
ripa fluvii pònit et servar. Lupa geminòs in ripa
videt neque eòs oppugnar, sed nutrir!».
fluvius
hic adv : in templo
post + ace B ante + ace
carpere= sumere
statim adv = sine pausa
repente adv = subito
iacere: gemini in lecto iacent
iacere: gemini saxa iaciunt
decem = X ( 1 0)
parere= filios habére
ponere B tollere
alveus
relinquere : ponere
servare : custodire
i��.... . ...
,... •
•,
-
1•, ,,: .�� ,--
'
\
I,
,_
' ' ,.. .
1/,
- -'
ripa
op-pugnare < pugnare
31
32
Capitulum Il
Rem tene!
12. Responde ad interrogata:
a. Cur Romulus solus est?
b. Cur non est laeta Larentia?
c. Cur Silvia in templo est?
d. Cur non regnat Numitor?
e. Cur Amulius pueros in fluviò relinquit?
f. Cur deus Mars geminòs curat?
13. Quis facit quid?
a. Geminòs non oppugnat:
b. lniuste regnat:
c. Remum rapiunt:
d. In campò ludunt:
e. Geminòs nutrit:
f. Geminòs in fluviò relinquit:
g. Saxa tollunt:
h. Vaccas rapiunt:
1. Saxa iaciunt:
j . Latrones accusat:
Ut interrogamus...
... ita respondemus
{"'\. . ...
- � xma
eur.
Amulius
gemini
lupa
latrònes
Ròmulu s
14. Dispone personas a maxima ad minimam aetatem:
- Silvia
- Amulius
- Romulus Remusque
1
- Proca
- Numitor
1 5 . Estne verum an falsum? Cii.r?
a. Romulus Remusque perterriti sunt, nam latrònes veniunt.
b. Larentia in campò bracchia exercet.
c. Pater Procae Numitor est.
d. Numitor iniuste regnat.
e. Amulius Silviam non diligit neque eam curat.
16. Responde:
a. Cuius avus est Numitor?
b. Cuius frater est Numitor?
c. Cuius vir est Faustulus?
d. Cuius femina est Larentia?
e. Cuius mater est Silvia?
Ut interrogamus...
.. .ita respondemus:
Cuius ... ?
-i, -ae sg
-òrum, -ii.rum pi
Romulus et Remus
Vocabula disce!
17. Scribe vocabula contrarium signifìcantia:
curat tt
----plorat tt
improbi tt ----laeti tt
pater tt
maior tt
unus tt
audit tt
-----------------------------
18. Quid est?
aqua / bracchium / custodia / fluvius / saxum / socius / templum / vacca
19. Quis est? Adde vocabulum:
_a_te_r__ Ramuli est.
Exemplum: Romulus filius Silviae est; Silvia _m
Ramuli est.
a. Silvia mater Ramuli Remique est; Remus
Larentiae non est.
b. Larentia mater Ramuli non est; Romulus
c. Numitor est pater Silviae; Numitor
Ramuli est.
d. Amulius filius Procae est; Proca ----- Amulii est.
e. Remus filius Faustuli non est; Faustulus
Remi non est.
33
34
Capitulum II
Ecce lingua
20. Quid non convenit?
a. terra, templo, ripa, ea, officia
b. clamat, curar, diligit, occultar, regnar
c. bracchia, geminos, familiam, puerum, casa
d. est, sum, relinquit, videt, clamat
21. Estne prima an secunda coniugatio?
a. Gemini Faustulum in campo iuv__.
b. li viros improbos quaerunt eosque oppugn___.
c. Fausculus et Larentia Remum non vid__ et clam__
d. Gemini bracchia in campo exerc___.
e. Larrones vitam perversam hab___.
I: -at, -ant
Il: -et, -ent
22. Errata corrige:
a. Numitor, Procae filius maior, est rex Alba Longa.
b. Gemini latrones quaerunt eumque oppugnane.
c. Multi viri cum Ramulo et Remo venir.
d. Romulus currit et vaccae quaerit.
e. Larentia !aera est, gemini nam valent.
f. Geminos neque in campo neque in casa manent.
g. Faustulus lupam videt eumque non oppugnar.
23. Adde pronomina possessiva:
a. Romulus: «Larentia est mater ___».
b. Faustulus: «Non Larentia, sed Silvia est mater __ ».
c. Romulus audit vitam
d. Remus vaccas ___ quaerit.
e. Larentia: «Ubi est frater
?»
in custodia est!»
f. Romulus: «Frater
g. Pastores officia __ curant, nam probi sunt.
h. Amulius non diligit familiam __.
Pronomina possessiva
meus, mea, meum
tuus, tua, tuum
suus, sua, suum
Rom ulus et Rem us
ROMVLVS ET REMVS (III)
70 Latrones oppidum Albam Longam petunt atque
ante Amulium Remum accusant: «Is est vir im­
probus; vaccas rapir in campo Albano easque in
silva occultar. Pastores eum accusant» . Amulius,
perversus rex, Remum non interrogar et eum
75 in custodia habet. 1am Romulus et sodi eius
arma capiunt, oppidum petunt atque Remum
in oppido quaerunt. Romulus Remum liberar.
1am Remus liber est! Sed etiam Numitor, avus
geminorum et frarer Amulii, in custodia iniuste
80 manet! Romulus Remusque avum suum iuvant
et eum liberant. Numitor quoque liber est! Is
filios Silviae videt ac laetus est: gemini enim va­
lent neque mortui sunt!
oppidum petit
ante + ace
arma neut plur
Liber -a -erum B in custodia
ac = atque
mortuus -a -um B vivus
Verba Latina
Verba I: accusare, liberare
Verba Il: exercere
Verba III in consonantem:
petere
Verba III in vocdlem: capere
35
36
Capitulum II
ubi : in quà
legitimus -a -um tt verus
iii.stus -a -um tt iniii.stus
iii.ste adv tt iniii.ste
tyrannus= rex perversus
regnare
necàre
oppidum facere
Gemini Amulium quaerunt. II regiam petunt
-regia est magna villa ubi rex habitat. Amulius 85
perterritus in regia se occultar, sed Romulus
Remusque eum vident et clamant: «Nos sumus
filii Silviae! Tu eam in templo occultas! Numitor
est rex iustus et legitimus: tu autem iniuste reg­
nas!». Gemini Amulium oppugnant atque eum 90
necant: mortuus est tyrannus. 1am Numitor, rex
legitimus, in oppido Alba Longa iuste regnar.
Quid nunc faciunt gemini? Manentne ii cum
avo in oppido? Minime! Num ii campum petunt
atque cum Faustulo et Larentia manent? Mini- 9 5
me! Gemini neque in oppido Alba Longa cum
avo neque in campo cum Larentia et Faustulo
manent. II oppidum Albam Longam et campum
Albanum relinquunt atque novum oppidum
quaerunt. Soline Romulus et Remus novum 1 00
oppidum quaerunt? Minime! Multi viri Albani
cum Romulo et Remo veniunt atque eos in novo oppido iuvant. Romulus et Remus cum multis sociis Albanis novum oppidum faciunt.
Romulus et Remus
37
Rem tene!
24. Responde ad interrogata:
a. Quem quaerunt Romulus eiusque socii?
b. Quis est Numitor et uhi est?
c. Cur laetus est Numitor?
d. Uhi se occultar Amulius?
e. Quem necant Romulus et Remus?
f. Quis est nunc rex Albae Longae?
25. Estne verum an falsum? Ciir?
a. Romulus arma capir, nam Remus in custodia est.
b. Numitor Romulum Remumque liberar.
c. Amulius Silviam in custodia occultar.
d. Romulus et Remus curo Larentia non manent, sed curo avo in oppido habitant.
Voci.buia disce!
26. Quae est sententia?
arma
Gemini
Silviam
Avus
/
novum oppidum
Amiilius
Remum
Lacrones
avum suum
Multi viri
geminos
Sodi Ramuli
/ occultar
quaerunt
Amulius Silviam occultat
liberane
acciisant
videt
capiunt
27. Quid faciunt?
dama.re / currere / exercere / iacere / liidere / necare / o
u nare / quaerere / re nare / videre
38
Capitulum II
Ecce lingua
28. Estne tertia an quarta coniugatio?
a. Quid fac_ Larentia? Ea Romulum aud_, eum toll__ atque mitr__.
b. Quid fac__ gemini? li lud__: saxa toll__ eaque iac__.
c. Faustulus geminos diii�. li quoque Faustulum dilig._.
d. Gemini avum suum relinqu__ atque novum oppidum quaer__.
e. Pastores vaccas custod__ neque negleg._, sed eas due__.
f. Latrones Remum rap__ in campo. Amulius Silviam in oppido rap__.
29. Alio modo scribe:
a. Pastores probi sunt et non neglegunt officium suum.
--------------------------
b. Gemini Larentiam diligunt, sed ii in campo laborant cum Faustulo
= -------------------------e. Latrones vaccas rapiunt: ii enim improbi sunt.
III in cons :
-it -unt
III in voc :
-it -iunt
N:
-it -iunt
narn = en1m
ne que = et non
sed = autem
et = - que, atque, ac
d. Larentia Romulum tollit et eum nutrit.
e. "Ego non sum pater geminorum neque tu es mater eorum!"
f. Romulus et Remus Amulium quaerunt eumque necant.
g. Pueri perterriti sunt; lupa autem eos non oppugnat.
= -------------------------h. Larentia pueros bene curat, nam ea mater eorum est.
= --------------------------
30. Adde terminationes:
a. Romulus sociique arm_ capiunt et regi_ petunt.
b. Romulus Rem_ quaerit, nam Amulius e_ in custodia habet.
c. Numitor Romul_ Rem_que diligit et e_ iuvat.
d. Amulius quoque Silvi_ in templo occultat, atque Remus Romulusque e_
quaerunt.
e. Gemini nov_ oppid_ quaerunt.
Romulus et Remus
39
Cogito ergo ... grammaticam disco!
MEMORANDVM I: Casus Accusativus
• Ecce Larentia. Fausculus Larentiam ciirac.
= Faustulus eam ciirat.
Ecce vaccae. Lacrones vaccas rapiunt.
= Lacrones eas rapiunt.
• Ecce Romulus. Larentia Romulum collie.
= Larentia eum collie
Ecce gemini. Larentia geminos diligit
= Larentia eos diligic.
• Ecce officium. Pascores offidum non neglegunt.
= Pascores id non neglegunt.
Ecce arma. Sodi arma capiunt.
= Sodi ea capiunt.
Larentiam, eam
= Accusativus feminininus singularis
vaccas, eas
= Accusativus femininus pluralis
Romulum, eum
= Accusativus masculinus singularis
geminos, eos
= Accusativus masculinus pluralis
saxum, id
= Accusativus neuter singularis
saxa, ea
= Accusativus neuter pluralis
MEMORANDVM Il: Verba Latina
MEMORANDVM IV: Conifinctiones
Verba lll:
in consonantem
inf due-ere
Verba Ili:
in vocalem
inf cap-ere
ego
duco
capio
• Ac, atque, -que = et
Romulus et Remus filii Silviae sunt =
Romulus ac Remus filii Silviae sunt
Romulus Remusque filii Silviae sunc.
cu
duds
capis
is/ea
ducit
capit
nos
dudmus
capimus
VOS
dudtis
capitis
ii/eae
ducunt
capiunt
MEMORANDVM Ili: Interrogata
- � Qma. ...
• eur.
• Quem? Quam? Quid? = ace. singularis.
• Quos? Quas? Quae? = ace. pluralis.
• Cuius? = genetivus.
• Neque = et non
Lupa geminos videt neque eos oppugnat =
Lupa geminos videt et eos non oppugnar.
• Nam = enim
Larentia geminos bene ciirat, nam ea
mater eorum est =
Larentia geminos bene ciirac, ea enim
mater eorum est.
40
Capirulum II
Scisne?
1 . De origine linguae Latinae
Ut Làrentia et Faustulus, Romulus Remusque, feminae et viri, puellae et pueri non soli
neque per se in vita sunt et exsistunt, sed parentes habent atque ex una familià veniunt,
etiam linguae familiam suam habent, in qua sunt parentes et liberi. Lingua Latina est in
familià Italica (in familià lingua.rum Italica.rum) . Nomen linguae Latinae a Latio venit:
lingua Latina est lingua Latii. Etiam aliae linguae sunt in familià Italica, ut lingua Osca
et lingua Umbra.
Mater linguae Latinae (et linguae Oscae et Umbrae) lingua Indoeuropaea est: ea est
fundàmentum (mater) multa.rum lingua.rum quae sunt in Europa et Asia et America.
Lingua Indoeuropaea antiquissima est -ante V milia annorum initium habet- acque
multos liberos (novàs familiàs lingua.rum) habet, nam non solum linguae quae sunt
in familià Italica sunt linguae Indoeuropaeae, sed etiam linguae quae sunt in familià
Graecà, in familià Germanica, in familià Celtica, in familià Indoirànicà . . .
Uc familiae humànae, ita familiae lingua.rum crescunt acque novos liberos habent. Lin­
gua Latina est mater multa.rum lingua.rum nova.rum quae in Europa sunt: lingua Lati­
na est mater linguae Hispànicae, Catalaunicae, Gallaecae, Lusitànicae, ltalicae, Fran­
cogallicae, Dacoromànicae . . . Quae est mater linguae Anglicae et Germànicae? Mater
eàrum est lingua Germanica
antiqua. Quae est mater lin­
guae Graecae quae nunc in
Graecià est? Mater eius lin­
gua Graeca antiqua est.
Familia lingua.rum est tam
magna quam arbor in qua
sunt multi rami. Truncus est
lingua Indoeuropaea, primi
rami sunt linguae antiquae
et ultimi rami sunt linguae
novae ut lingua Hispànica
et lingua Anglica. In Europa
multae linguae sunt, sed tan­
tum una lingua aeterna est:
lingua Latina.
Romulus et Remus
41
2. Oppida et gentes
inspice tabulam geographicam. Quae oppida vides? Qu as gentes, quos homines?
Narra condiscipu lis tuis.
Quae est patria eius? Ubi habitat? Uhi est oppidum?
Exempla:
Qu ae est patria Bou diccae? Patria eius est Britannia.
Ea est femina Britanna.
Uhi habitat Hannibal? Hannibal in Africa habitat.
Is est vir Africanus.
Uhi est Roma? Roma in Italia est. Roma est oppidu m
ltalu m.
Hispania
Lusitania
Gallia
Britannia
Germania
Italia
Graecia
Africa
Aegyptus
Hispanus -a -um
Lii.sitanus -a -um
Gallus -a -um
Britannus -a -um
Germanus -a -um
ltalus -a -um
Graecus -a -um
Africanus -a -um
Aegyptius -a -um
42 Capiculum II
Vocabula II
LECTIO I
agere
arduus -a -um
audire
beatus -a -um
bene
crescere
curare
custodire
dicere
diligere
ducere
errare
facere
habere
improbus -a -um
mvare
laborare
latrones m
neglegere
nutrire
perversus -a -um
probus -a -um
pugnare
quaerere
rapere
rumor m
collere
vacca /
vita /
LECTIO II
ab initio
accusare
alveus m
amare
aqua/
attente
avus m
bracchium n
carpere
currere
custodia/
decem
deus m
ego
emm
exercere
fluvius m
frater m
hic
tacere
iacere
iniuste
ludere
ma1or
Mars m
mensis m
meus -a -um
mmor
narrare
noster -ra -rum
Numitor m
oppugnare
parere
ponere
post
Proca m
regnare
relinquere
rex m
ripa /
saxum n
servare
Silvia /
SOCIUS m
statim
subito
suus -a -um
templum n
tuus -a -um
verus -a -um
vester -tra -trum
videre
vocare
LECTIO III
ac
ante
arma n pl
capere
iuste
iuscus -a -um
legitimus -a -um
liber -a -um
liberare
mortuus -a -um
necare
petere
regia/
tyrannus m
ubi
De linguis comparandis:
• Quaere vocabula hodierna quae ex his vocabulis Latinis deriventur: 'facere', 'aqua', 'rex' ...
Aurea dieta:
Haec 'aurea dieta' lege eaque considera: "Legere et non intellegere neglegere est", "Sic semper
tyrannis".
Suntne alia 'aurea dieta' quibus vocabula huius capiculi contineancur? • Quaere ea.
CAPITVLVM TERTIVM
ROMA (I)
Gemini novum oppidum quaerunt. Romulus
Remum vocat: «Veni, Reme! Ecce area magna:
videsne eam? Ubi sunt sodi nostri Albani? Voca
eos!». Romulus imperat: Remus venit, aream vi5 det sociosque Albanos vocat: «Venite, socii! Ecce
area magna!» . 1am gemini cum sociis in area la­
borant atque novum oppidum faciunt. Nunc
Remus imperat: «Aratrum su.me, Romule, atque
fossam in terra aperi!» . Romulus aratrum sumit
10 atque fossam in terra aperit.
area f= locus magnus sine
aedifìciis
Remus nom sg ➔ Reme voc sg
socii nom pl ➔ socii voc pl
sumere= capere
imperare
fossa/
Gemini non solum soc1os Albanos, sed etiam
multos peregrinos vocant. «Venite, peregrini!»,
clamat Romulus; «Manete in oppido nostro!»,
monet Remus. Peregrini laeti oppidum novum
15 et magnum spectant atque in eo manent. li ge­
minos interrogant: «Quod est nomen novi oppi­
di? Et quis est rex eius? Nam maior inter fratres
non solum . . . sed etiam= et . . . et
peregrinus= qui in alia terra
habitat
monére= consilium dare
spectare : vidéré
quod= quid
nomen n
44
Capitulum III
I: dama.re inflnitivus
clamat, clamant indicdtivus
dama, clamate imperdtivus
Il: videre inflnitivus
videt, vident indicdtivus
vide, videte imperdtivus
III: sumere inflnitivus
sumit, sumunt indicdtivus
sume, sumite imperdtivus
semper regnar. Esne tu frater maior, Romule,
an tu, Reme? Respondete, gemini!». Romulus et
Remus non respondent: gemini enim sunt, nec 20
Romulus est maior geminorum nec Remus minor est.
----
......,• �
N: venire inflnitivus
venit, veniunt indicdtivus
veni, venite imperdtivus
montes
signum n
ascendere
tunc adv
caelum n
dii = dei nom pi
primum ... deinde...
sex = VI (6)
•
super + acc •
bis (2x) sex = duodecim, XII ( 1 2)
itaque
regnum n = uhi rex regnar
apellare = vocii.re
Itaque sodi geminos monent: «Rogate deos atque signum eorum exspectate». Gemini socios
audiunt, deos rogant et signum eorum attente 25
exspectant. In novo oppido sunt duo montes,
Palatium et Aventinum. Gemini eos ascendunt:
Romulus Palatium ascendit, Remus autem ascendit Aventinum. Tunc gemini caelum spectant et
signum deorum exspectant. Subito multae aves 30
in caelo volant atque sodi damant: «Ecce signum
deorum: dii aves mittunt! Numerate eas!». Romulus et Remus aves, signum deorum, numerant.
Primum Remus sex aves numerar et laetus da.­
mar: «Sex aves! Sex aves super Aventinum volant!» 35
Deinde Romulus bis sex aves numerar et da.mar:
«Duodedm aves in Pala.rio sunt! Itaque ego sum
rex novi oppidi! Dii imperant!». Romulus novum
regnum 'Romam' sodosque 'Romanos' appellar.
1am Romani Romulum laudant, Remum autem 40
non laudant. Itaque is laetus non est.
Roma
45
Rem tene!
1. Responde ad interrogata:
a. Ubi laboranr Romulus et Remus?
b. Quem vocac Romulus?
c. Escne parvum novum regnum?
d. Num Remus maior geminorum est?
e. Quod signum dei miccunr?
f. Quid est Palatium?
g. Quoc aves numerar Remus? Quoc Romulus?
h. Quis est nunc rex oppidi?
i. Quod est nomen novi regni?
j . Quem laudanr Romani?
2. Estne verum an falsum?
a. In parva area Romulus Remusque regnum novum faciunt.
b. Romulus imperar: «Fossam aperi, Reme!»
c. Peregrini geminos vocanc.
d. Romulus Remusque in Aventino aves spectant.
e. Remus sex aves numerar.
f. Romulus laecus est, nam Romani eum laudanr.
V F
Vocabula disce!
3. Coniunge vocabula:
oppidum
aratrum
fossam
signum
deos
montes
ascendere
rogare
sumere
aperire
facere
exspectare
4. Lege narrationem atque depinge:
Ecce Claudia. Claudia parva puella est. Claudia in casa cum familia non est, sed in silva. In
silva sunt montes: Claudia ascendic acque caelum speccac. In caelo decem parvae aves volanr.
Claudia aves numerar acque laeca eas salutar.
46
Capirulum III
5. Compone sententias ex his verbis:
Exemplum: monere: Ldrentia Faustulum monet: "Faustule, curd geminos!"
a. laudare:
b. imperare:
c. spectare:
d. appellare:
6. Convenitne verbum 'spectare' an 'exspectare'?
a. Romulus Remusque socios suos Albanos in magna area ______
b. Socii et peregrini geminos in Pala.rio et Aventino _______
c. Remus sex aves in caelo ______
d. Socii et peregrini signum deorum _______
e. Romulus non iam caelum, sed socios suos _____
Ecce Lingua
7. Quid non convenit?
a. imperar, parant, venir, veni
b. veni, roga, respondete, sume
c. vocii, respondete, iuvate, venite
d. gemini, Reme, peregrinos, Romule
e. veni, custodi, viri, audi
8. Sequere exemplum et sententias scribe:
e_, veni!"
Exemplum: Romulus in campo est; Remus eum vocat: "Romul_
a. Remus in casa est; Romulus eum vocat: "Rem__ , veni!"
b. Lupa ulular; Larentia eam audit et dicit: ''Audisne, Faustul__?"
c. Fausrulus pueros videt arque Larenriam vocat: "La.remi__, veni et me iuva!"
d. Romulus et Remus peregrinos vocant: " Venite, peregrin__!"
e. Etiam feminas ii vocant: "Venite, femin__!"
9. Errata corrige:
a. Romulus imperar: "Reme, veni atque iuvat!"
b. Remus quoque imperar: "Romulus, aratrum sume! "
c. Gemini peregrinos vocant: "Venite, peregrini, et vide novum regnum!"
d. Socii monent: ''Ascendere montes atque aves numerate!"
e. Peregrini geminos rogant: "Quis in oppido regnar? Respondete, gemine!"
Roma
47
10 . Impera et condiscipulorum tuorum actiones describe:
Exemplum: Claudia et Marce, surgite et fenesrras aperite:
Claudia et Marcus surgunt et fenestrds aperiunt
a. " ____, surge et ianuam aperi!": _____________________
b. " ____, veni et scribe in rabula!": ____________________
c. " ____, librum linguae Latinae sii.me eumque in arma.rio pone!":
d. " ____, aperi saccum condiscipulae acque srilum eius sii.me!":
11. Compone sententias cum 'primum'/ 'deinde':
Exemplum: Romulus Remum videt eumque vocat.
= Primum Romulus Remum videt, deinde eum vocat
a. Romulus aratrum sii.mir acque fossam aperir.
= -----------------------------------
6. Sodi monent: ''Ascendire montes acque aves numerare".
= -----------------------------------
e. Romulus novum regnum 'Romam' vocat sociosque 'Romanos ' appellar.
48
Capitulum III
ROMA (II)
condere = facere, creare
iubere = imperare
numquam adv
populus m = feminae et virI quI
in oppidò aut patria habitant
ac-currere = currere
maestus -a -um = tristis
qui : is qui
inimicus B amicus
Laeti Romani magnum et pulchrum oppidum
condunt. Primum rex Romulus imperat: «Ara­
trum su.mite, Romani! Fossam aperite! Muros
ponite!». Romani aratrum sumunt, fossam aperi- 45
unt, muros ponunt. Deinde rex sodos probos vocat eosque iubet: «Sodi, mii.ras Romae custodite:
si inimici mii.ras ascendunt, statim eos necate».
Sodi probi offidum numquam neglegunt ac mii.ras bene custodiunt, sed ecce Remus venit atque 50
mii.rum Romae rider: «Quam parvus est murus
Romanus! Non probus rex est Romulus, neque
regnum neque populum Romanum is curat!».
Clamat Remus atque mii.rum Romae ascendit!
Tunc Romulus subito accurrit et Remum statim 5 5
necat! Clamant Romani, nam Remum mortuum vident. Maestus est rex, sed lacrimas occultat
et damat: «Qui ascendit mii.rum Romae, inimicus Romae est! Ecce fortuna inimicorum! Vale,
60
frater!».
Roma
aedifìcium n
Paulo post regnum RomulI mulcum crescit: mag­
nI murI oppidum custodiunt et multa aedificia
templaque in oppido sunt. Etiam Romulus mag­
nus rex est: lictores habet -lictores duodecim virI
65 sunt; iI Romulum custodiunt-, neque is solus
regnar, sed cencum senatores crear -senatores
Romulum recte monent. Magnum est regnum
Romanum, etiam populus Romanus magnus
est: multI viri Romam petunt acque in oppido
70 Roma manent. Feminae aucem paucae in novo
oppido habitant.
Senatòres Romulum monent: «Romule, invita
populos vicinos eorumque feminas cum Roma­
nis in matrimonio coniunge! ». Sed populI vicinI
75 Romanos despiciunt acque matrimonium cum
iis recusant. Escne laecus Romulus? Minime,
is laetus non est, sed Iratus! ltaque rex dolum
parar: ludos publicos dar acque vicinos invitat.
Multae familiae vicinae Romam conveniunt et
so ludos Romanos laetae spectant. Tune Romulus
signum dar acque RomanI feminas puellasque vI­
cinòrum rapiunt! Iam non solum viri, sed etiam
feminae in regno Romano sunt.
lictores
senatorès
centum= C ( 1 00)
rèctè adv= bene
matrimonium n
(!;lB
dèspicere B diligere
reciisare= negare
Iratus -a -um
B laetus
dolum parare= consilium
contra inimicos praeparare
ludus m
ludos dare= ludos facere
con-venire= simul venire, in
unum locum venire
49
50
Capitulum III
Rem tene!
12. Responde ad interrogata:
a . Quod offidum habene probi sodi Romanorum?
b . Quod est offidum eius?
c . Num Romulus Remum iniusre necat?
d . Num Romulus plorat?
e . Qui sune inimici Romae?
f. Qui sune licrores?
g . Qui sune senatores?
h . Cur Romulus est iratus?
i . Cur vicini Romam petune?
13. Quis est? Qui sunt?
a. Non in oppido Romà regnar, neque
Romani eum laudane. Muros parvos
Romanos rider et ascendit, acque rex
qui muros custodir eum necat.
b. Muros Romànos probe custodiune
inimicosque oppugnane. Numquam
offìcium suum neglegune.
c. In oppido Romà habitane. Sunt
centum acque Romulum iuvane et
monent.
d. Non peregrini, sed viri Romàni
sune. Rex eos crear. li inimicos
improbos oppugnane Romulumque
custodiunt.
14. Quis dicit quid?
a . «Aratrum sumite!»
b . «Quam parvus est murus Romae!»
c . «Qui ascendit murum Romae, inimicus est!»
d . «Socii, murum custodite!»
e . «Romulus improbus rex est!»
Remus
Vocabula disce
15. Adde adiectiva (considera terminationes adiectivorum!):
a . Romani sune _____ et novum oppidum condune .
b . Rex sodos ____ vocat eosque iubet: "Custodite murum!"
c . "Quam ____ _ est murus Romae!", clamat Remus .
d . Veni une sodi Remumque _____ videne .
Roma
e. _____ est rex, sed lacrima.s suas occultar.
est!", dicit Ròmulus.
f. "Qui ascendit mii.rum Ròmae,
dat.
g. _____ rex dolum parar atque liidòs
h. Populi _____ Ròmam petunt cum familiis suis.
16. Coniunge vocabula:
dare
neglegere
pònere
parare
condere
reciisare
dare
I
mii.rum
macrimònium
oppidum
officium
signum
liidos
dolum
Ecce lingua
17. Sequere exemplum atque exerce te in imperativo et vocativo:
Exemplum: Romani aratrum siimunt atque fossam aperiunt
➔ Romulus imperar: "Romani. ardtrum sumite a tquefossam aperite! "
a. Socii mii.rum ciistòdiunt atque inimicòs necant.
oc_i_i,________________ "
S_
➔ Romulus imperar: "_
b. Romulus multòs viròs feminasque invitar.
"
➔ Senatores monent: " -----------------c. Romulus signum dat.
"
➔ Senatòres monent: " -----------------d. Romani feminas puellasque vicinas rapiunt.
➔ Romulus imperar: " __________________ "
18. Perge narrare fabulam:
v u�m�o
...,p
�_
un
�1�
·d�u_m_co�n�d
Exemplum: Romani laeti sunt et �n�o�
...,p
_t__________
a. Socii officium suum non neglegunt, itaque _______________
b. Remus mii.rum ascendit, itaque ___________________
c. Romulus videt Remum mortuum, sed ________________
d. In novo regnò multi viri habitant, sed _________________
e. Rex iratus est, itaque _______________________
f. Ròmulus signum dat et _____________________
51
52
Capitulum III
porta/
ROMA (III)
oppugnare
bellum n = pugna populorum
contra praep +acc
auro corrumpere
ornamentum n
aureus -a -um
< aurum n
scutum n
armilla/
Maesti et irati vicini Romulum accusant et Titus
Tatius, rex Sabinorum, magnum bellum parar 85
atque populos vicinos contra Romanos ducit.
Sed Romani resistunt et multa oppida vicina
capiunt, itaque Sabini dolum parant atque Tar­
peiam, puellam Romanam, corrumpunt: «Veni,
Tarpeia! Vide bracchia nostra! Habemus pul- 90
chra orna.menta! Aperi portas Romae et accipe orna.menta nostra! ». Tarpeia armillas aureas
Sabinorum spectat atque portas Romae statim
aperit! 1am Sabini Romam intrant, sed ante Tar­
peiam clamant: «Hic sunt orna.menta Sabino- 9 5
rum, puella improba et inimica tuae patriae! ».
Tunc Tarpeia non armillas, sed scura Sabinorum
accipit! Sabini scura super Tarpeiam iaciunt atque
eam necant. Deinde Capitolium ascendunt at1 oo
que Romanos oppugnant!
Roma
Magnum bellum est inter Romanos et Sabinos.
Subito feminae Romanae, quae maritos et patres
in bello vident, maestae accurrunt, clamant, la­
crimant atque in media pugna, inter arma Ro1 05 manorum et Sabinorum, capillos ac vestimenta
scindunt. Tunc viros orant: «Relinquite arma!
Custodite filias atque feminas vestras! Curate fa­
milias nostras! Nos et patres fratresque Sabinos
et viros Romanos amamus!». Neque Hersilia,
1 1 0 uxor Romuli, lacrimas occultar atque maritum
orat: «Vide, Romule! Feminae maestae et per­
territae sumus, nam bellum timemus: fratres et
patres nostri sunt Sabini, mariti autem liberique
Romani sunt!». Primum Romulus Hersiliam au1 1 5 dit; deinde maestas feminas, perterritos viros,
perversum bellum spectat; postremo arma relin­
quit neque Sabinos oppugnar, sed unum reg­
num, unum populum cum iis facit. 1am pax est
inter Romanos et Sabinos: et feminae et viri laeti
1 2 0 sunt atque Romulum laudant. Maior est nunc
populus Romanus magnaque Roma, neque rex
Romanorum populos vicinos iam timet.
53
•·•
imer + ace
scindere
capillus m
vestimentum n
maritus m et uxor f
matrimonium n
liberi m pl= filii filiaeque
primum . . . deinde . . . postremo
(vide memorandum IV)
pax/B bellum
54
Capitulum III
Rem tene!
19. Responde ad interrogata:
a. Cur Sabini maesti sunt?
b. Num Titus Tatius Romam capit?
c. Quid faciunt Sabini?
d. Quae est Tarpeia? Quid ea spectat?
e. Cur Sabini Tarpeiam necant?
f. Cur feminae lacrimant?
g. Quae est Hersilia?
h. Cur Romani Romulum laudant?
20. Quis est?
a. Non Romana, sed fémina peregri­
na est. Maesta est capillosque scindit,
nam pater et vir inimid sunt.
b. Est improba puella Romana. Ea
orna.menta Sabinorum spectat, ita­
que portas Romae aperit.
c. Est iratus réx peregrinorum, nam
Romulus féminas Sabin6rum rapit.
Socios vocat et bellum parat.
d. Uxor eius lacrimat, nam is contra
patrem pugnat. Magnum oppidum
populumque habet.
2 1 . Fabulam in ordinem redige:
__ puella Romana portas Romae aperit, quia armillas inimicorum exspectat
__ Sabini Romam intrant atque Tarpéiam necant
_I_ Sabini dolum contra Romanos parant
__ ii puellam Romanam corrumpunt
__ nam scuta sua, non armillas iaciunt!
__ Sabini autem non capiunt Romam
Vocabula disce!
22. Adde vocabula ad fabulam:
accurrit/ arma/ autem/ bellum I crea/ maestae/ maior/ monet/ oram/ régnum/ scindunt/ viri
Feminae Sabinae ______ sunt, itaque capillos et vestimenta ______. Eae
"Relinquite ______ ! Vos, ______ nostri, Romani estis, patrés ______ Sabini sunt!".
Hersilia atque Romulum ______
cum Sabinis
"ùnum
! " Non iam ______ sed pax est:
est
nunc
Roma.
------
Roma
23. Quid non convenit? (Signifìcàtum vocabulorum considera!)
a. curare, oppugnare, dolum parare, corrumpere
b. laudare, accusare, invitare, amare
c. liberare, bellum parare, necare, oppidum capere
d. lacrimare, vestimenta scindere, creare, timere
24. Quid est?
a. Ornamentum aureum Sabinorum est.
b. Sabinae eos scindunt, nam maestae sunt.
c. Arma guae Tarpeiam necant.
d. Tarpeia eas aperit.
e. Viri inimicos non oppugnant, neque bellum parant.
25. Quae est sententia?
Hersilia
Sabinae
Sabini
Filiae
Romani
I
bene
capillos
patres
Tarpeiam
Romulum
resistunt
corrumpunt
scindunt
orat
amant
Ecce lingua
26. Sequere exemplum atque exercé te in imperativo et vocativo:
Exemplum: Romani resistum atque oppida vicina capiunt.
"
➔ Romulus imperat: " Romani, resistite atque oppida vicina capite
a. Sabini Romam petunt eamque oppugnant.
➔ Titus Tatius imperat: " ______________________ "
b. Romani feminas audiunt atque arma relinquunt.
"
➔ Feminae oram: "-----------------------c. Tarpeia venit atque armillas aureas videt.
"
➔ Sabini clamant: "-----------------------d. Romulus Sabinos invitat atque unum regnum creat.
➔ Hersilia monet: "-----------------------27. Scribe pluraliter aut singulariter:
a. «Amice, veni atque adiuva!»
b. «Venite, peregrini! Adiuvate! Videte novum magnum regnum!»
c. «Romane, aratrum sume atque fossam aperi!»
d. «Deos rogate, gemini, atque eorum signa exspectate».
55
56
Capitulum III
e. «Fratres, ascendite montes acque aves numerate».
f. «Murum ponite, Romani!»
g. «Peregrine, murum custodi et inimicos neca».
h. «Aperi portas Romae, femina!»
i. «Romani, relinquite arma! Curate filias atque feminas vestras!»
j . «Romani, unum regnum facice!»
Roma
57
Cogito ergo ... grammaticam disco!
MEM ORANDVM I: Casus Vocativus
Romulus Remum vocat: "Reme, veni! "
-us nominativus est.
-um accusàtivus est.
-e vocàtivus est.
Masculinum
Nom sg -us ➔ Voc sg -e
Exem: Reme, veni! Remus venit .
Nom sg -er ➔ Voc sg -er
Exem: Puer, veni! Puer venit .
Nom pl -i ➔ Voc pl -i
Exem: Gemini, venite! Gemini veniunt .
Nom pi -i ➔ Voc pl -i
Exem: Pueri, venite! Pueri veniunt .
Femininum
Neutrum
Nom sg -a ➔ Voc sg -a
Exem: Puella, audi! Puella audit .
Nom sg -um ➔ Voc sg -um
Exem: O, pulchrum regnum!
Nom pl -ae ➔ Voc pi -ae
Exem: Puellae, audite! Puellae audiunt .
Nom pi -a ➔ Voc pi -a
Exem: O, magna saxa!
MEMORANDVM II: Prima et secunda declinàtio
Ecce cònspectus vocabulorum quae in his tribus capitulis vidimus. Omnes càsiis singulàres
et pliiràles indicantur ad vocàbula feminina, masculina, neutra. Miitàtio càsuum declinàtio
vocàtur.
I - Femininum
II - Masculinum
II - Neutrum
singulàris
pluralis
singulàris
pluralis
singulàris
pluralis
Nom
femina
feminae
amicus
amici
oppidum
oppida
Voc
femina
feminae
amice
amici
oppidum
oppida
Ace
feminam
feminàs
amicum
amicos
oppidum
oppida
Gen
feminae
feminàrum
amici
amicorum
oppidi
oppidorum
oppido
oppidis
Dat
ftminae
ftminis
amico
amicis
Abl
feminà
feminis
amico
amicis
oppido
oppidis
58
Capitulum III
MEMORANDVM Ili: lmperativus
I (amare)
II (videre)
lmperativus singularis:
➔ ama
lmperativus singularis:
➔vide
Imperativus pluralis
➔ amate
lmperativus pluralis
➔ videte
III (sumere)
IV (audire)
lmperativus singularis:
➔ sume
Imperativus singularis:
➔ audi
lmperativus pluralis
➔ sumite
lmperatìvus pluralis
➔ audite
MEMORANDVM IV: Adverbia
• Primum (1) - Deinde (2) - Postremo (3)
Deinde mater eum nutrit
Primum puer plorat
Postremo eum in lecto ponit
• Tunc
- Ecce fabula: «Puer perterritus in silva est neque amìcos suos videt. Subito lupa ulular atque
puerum petit! Tunc puer currit et...»
MEMORANDVM V: Coniiinctiones
• Et... et...
- Et Romulus et Remus fìlii Silviae sunt (: non tantum Remus, sed Romulus quoque!)
- Et Romani et Sabini Romulum laudant (: non solum Romani, sed etiam Sabini !)
• ltaque
- Romani feminas Sabinas rapiunt. ltaque Sabini irati sunt (: Sabini irati sunt quia Romani
ftminas Sabinas rapiunt) .
- Remus murum ascendit. ltaque Romulus eum necat (: Romulus Remum necat quia is murum
ascendit) .
Roma
59
Vocabula III
LECTIO I
an
aperire
appellare
aratrum n
area f
ascendere
Avencinum n
avis /
bis
caelum n
deinde
duodecim
exspectare
fossa f
imperare
itaque
laudare
mittere
monere
montes m
non solum... sed
etiam
numerare
Palatium n
peregrinus -a -um
primum
rogare
Roma/
Romanus -a -um
semper
sex
signum n
solum
spectare
sumere
super
terra/
tu
volare
LECTIO II
accurrere
aedificium n
centum
condere
coniungere
convenire
creare
dare
despicere
dolus m
fortuna f
inimicus -a -um
invitare
iratus -a -um
capillus m
contra
corrumpere
filia/
Hersilia f
inter
lacrimare
liberi m pi
maritus m
medius -a -um
nos
ora.re
ornamentum n
pax f
porta/
postremo
quae f
resistere
Sabinus -a -um
scindere
scurum n
Tarpeia f
Tirus Tatius m
uxor f
vestimentum n
iubere
lacrima f
licror m
ludus m
maestus -a -um
matrimonium n
multum
murus m
numquam
parare
paulo post
populus m
post
publicus -a -um
qui m
recte
recusare
regnum n
sena.tor m
si
rune
vicinus -a -um
LECTIO III
accipere
armilla/
aureus -a -um
bellum n
De linguis comparandis:
Quaere vocii.buia hodierna quae ex his vocabulis Latinis deriventur: 'capillus', 'populus', ...
►
Aurea dieta:
Haec 'aurea dieta' lege eaque considera: "Ab urbe condita", "Si vis pacem, para bellum", ''Au­
dentes fortuna iuvat" (Vergilius, Aeneis X 284), "Faber est suae quisque fortunae", "Fortuna
caeca est" (Cicero, De amicitid 54, 6).
Suntne alia 'aurea dictà quibus vocii.buia huius capituli contineantur? Quaere ea.
►
CAPITVLVM QVARTVM
rex regis m = vir qui regnat
igitur= itaque
senex -is m
annus -I m
XXX= triginta (30)
at= sed
officium agere = facere
uxor -orisf
miles -itis m
dvis -is mlf
urbs urbis f= magnum oppidum
REGES LATINI (I)
Romulus in regia sedet. Is solus est: Romulus
solus règnat. Primum Romulus cum Tito Tatiò,
rège Sabinòrum, règnabat, deinde inimici Titum
in bello necant. Romulus igitur unus rèx Romae
est. Is iam senex est -senès non paucòs, sed mul- 5
tòs annòs habent. Ante XXX annòs Romulus
non erat senex, sed puer, neque rèx erat Romu­
lus, at pastor: is officium pastòris agèbat, nunc
autem Romulus officium règis agit. Tunc Romulus uxòrem non habèbat atque solus erat; nunc is 10
cum Hersilia habitat: ea est uxor Romuli.
Etiam règès, ut pastòrès, multa officia habent:
vita pastòrum ardua erat, at vita règum tranquilla
non est! Ante XXX annòs Romulus vaccas curabat atque pastòrès ad campum ducèbat, sed nunc 1 5
civès curat -civès sunt viri Romani et feminae
Romanae- et milites ad bellum ducit. Milites
arma habent atque urbem custodiunt ut pastòrès
vaccas custodiunt. Pastòrès in campò habitant,
sed rèx in urbe habitat cum civibus.
20
Reges Latini
61
dux ducis m
qui milites ducit
Milites autem neque in urbe cum civibus neque
in campo cum pastoribus, sed in castris habitant
atque extra urbem bellum faciunt. Castra magna
sunt: non unus miles, sed multi milites in cas25 tris habitant! Nec in urbe unus civis habitat, sed
multi cives, nam Roma est urbs magna: Romu­
lus est rex magnae urbis multorumque civium .
Is igitur non unum militem, sed multos milites
habet: Romulus est dux multorum militum.
30 Ecce Romulus a regia discedit et ad castra ve­
nir: dum rex milites salutar, foeda tempestas
cum magno fragore subito venit atque caelum
occultar, campum turbar, cives Romanos terret!
Etiam milites tantam tempestatem tantumque
35 fragorem timent! Tunc nubes Romulum occul­
tant eumque ad caelum tollunt. Milites perterri­
ti clamant neque iam regem vident . . . Post tem­
pestatem regia vacua est! Romulus enim, a deo
natus, a terra discedit atque ad deos ascendit. Is
40 iam non Romulus, sed Quirinus est.
discedere tt manere
•
extra + ace
in + ab!
➔
➔
a + ab!
ad + ace
foedus -a -um tt pulcher -ra -rum
tempescas -atis f
tantus -a -um = tam magnus
fragor -oris m
terrere
nubes -is f
vacuus -a -um tt plenus -a -um
a deo nacus = fi:lius dei
62
Capirulum IV
Rem tene!
1 . Responde ad interrogata:
a. Quis est rex Romae?
b. Agitne Tirus Tatius officium regis?
c. Uhi agit Romulus officium suum?
d. Cur sunt perterriti milites et cives?
e. Uhi est Romulus post tempestatem?
f. Estne Romulus deus?
2. Quid congruit?
a. Ròmulus cum Tito Tatiò . . .
O regnabat
O iubebat
b. Ante XXX annòs Romulus . . .
O vitam in campò agebat
O habitabat
c. Foeda tempestas . . .
O cives Romanòs terret
O turbat
d. Campum rurbat . . .
O cives
O rex
e. Rex ascendit . . .
O in urbe
O ad caelum
O habebat
O erat
O tollit
O tempestas
O post tempestatem
3. Quis dicit quid?
a. «Ego nunc in regia habitò. Vir meus est rex Romae, sed is senex est»: _____
b. «Sabinus sum. Cum Ròmulò regnabam, sed iam mortuus sum»: _____
c. «Sumus viri et feminae. Nec in regia, nec in castris habitamus, sed in urbe»: _____
d. «Nòs non cives, sed vaccas custòdimus!»: ----e. «Dux noster est Romulus; bellum extra urbem facimus»: ----4. Estne verum an falsum?
a. Pastòrum officium est reges curare.
b. Nubes Romulum occultant et ad caelum eum tollunt.
c. Milites extra urbem bellum faciunt.
d. Tempestas cum fragore cives occultat.
e. Hersilia est uxor Titi Tatii.
f. Ante tempestatem Romulus regnabat.
5. Iunge sententias:
a. Romulus rex est:
b. Reges
c. Milites urbem custòdiunt
d. Dum Romulus milites salutat
e. Romulus niitus est ii deis
1.
et in castris habitant.
2. _ magna tempestas cum magno fragore venit.
3.
e t ad deòs ascendit.
4. _ is officium regis agit.
5.
cum civibus in urbe habitant.
Reges Latini
63
Vocabula disce!
6. Homines cum officiis coniungimus:
vaccis custodire / bellum facere / in castris habitare / officia non neglegere / in regia habitare
urbem custodire / cives curare / in campo labòrare / milites ducere / vitam in urbe agere
a. Pastòres:
b. Milites:
c. Rex:
d. Cives:
e. Dux:
7. Quid est?
a. Uhi milites habitant: ----b. Facit magnum fragòrem, caelum occultar, nubes crear: ______
c. Est offìcium militum; id extra urbem faciunt: ______
d. In caelò sunt atque Ròmulum occultant: _______
e. 1am puer nòn est: _________
8. Quid magis convenit?
a. Titus Tatius nòn Ròmanus, sed...
O pastor est
O Sabinus est
b. Foeda tempestas cives nòn iuvat, sed...
O laeti sunt
O terret
c. In patria nòn est pax, nam milites...
O castra magna sunt
O tempestas venir
d. Milites bellum faciunt
O cum vaccis
O extra urbem
e. Tantam tempestatem etiam...
O milites timent
milites clamant
□
O deus est
O maesti sunt
O bellum faciunt
O in castris
□ milites custòdiunt
Ecce lingua
9. Quod responsum rectum est?
a. Romulus et Hersilia...
O senex est
O senes sunt
b. Rex...
O civibus curar
cives curar
c. Milites...
O urbe custodiunt
O urbem custòdiunt
d. Roma est...
O magnam urbem
O magna urbe
e. Romulus est <lux...
O mult6s milites
O multum militem
□
O senibus sunt
□ civium curar
□ urbs custòdiunt
O magna urbs
O multòrum militum
64
Capitulum IV
10 . Quid non convenit? (iinum responsum falsum est)
a. Romulus in castris...
D venir
D est
b. Milites ad urbem...
D habitant
D veniunt
c. Romulus ad caelum...
regnar
D ascendit
d. Tempestas Romulum...
D ad caelum rollir
D in caelò occultar
e. Venir rempesras...
D magni fragòris
D magnum fragòrem
□
D ambulat
D ambulant
D venir
D caeli est
□ cum magno fragore
11. Scribe fabulam:
ad caelum ascendit / is filius dei Martis est / milites... timent
milites eum saliitant / post tempestatem... rex / Romulus... in caelo nunc habitat
Rex in castris est. Dum_______________� magna tempestas venir et
magnus fragor est! ____ 1g1tur _ _____ et se occultant. _________
autem ____ neque in castris neque in regia est, sed _____________
_____ igitur _______� nam _________________
12. Errata corrige:
a. Titus Tatius cum rex Romulo in regia regnabat.
b. Officia pastoribus ardua sunt.
c. Ante XXX annòs Romulus uxor non habebat.
d. In campò cum vaccis multi pastori habitant.
e. Ecce tempestas foedas campum turbar.
13. Adde vocabula:
pastores / pastorum / post / at / regis / civium / cives / civibus
a. ______ tempestatem Romulus iam non regnar.
b. Vaccas curare est offìcium ______
c. Ròmulus est rex multorum -----d. Romulus offìcium ______ agir.
e. Rex
et ______ curar.
f. Cum
in urbe milites non habitant.
g. Milites sunt Romani, ______ in urbe non habitant.
14. Coniunge sententias. Ùtere 'igitur' aut 'itaque':
a. Niibes Romulum ad caelum tollunt.
b. Reges multa officia habent.
c. Tempestas magnum fragorem facit.
d. Titus Tatius mortuus est.
1. Cives Romani timent.
2. Iam regia vacua est.
3. Romulus solus regnar.
4. Vita regum tranquilla non est.
Reges Latini 65
mors mortis f tt vita
sine + ab/ tt cum + ab/
hostis -is mlf= inimicus patriae
REGES LATINI (Il)
Mors Romul:i Romam turbar: urbs sine rege erat
et milites sine duce, atque multI hostes circa ur­
bem habitabant eamque oppugnabant! Neque
senatores cives ciirabant, nam regnum RomulI
45 cupiebant atque inter se certabant. Post mortem
RomulI non iinus rex, sed centum reges in urbe
regnabant! Post annum vero cives IratI regnum
senatorum reciisant atque novum regem inter
Romanos quaerunt.
50 Eo tempore habitabat in urbe Numa Pompi­
lius, vir iiistus et religiosus: RomanI eum regem
creant. Rex Numa Romam tamquam novam
urbem condir: Romulus bellum ciirabat atque
hostes Romae oppugnabat, Numa autem pacem
55 ciirat atque leges crear. Is quoque kalendarium
et sacra Romana constituit -Egeria nympha Nu­
mam in sacris iuvat.
circa + ace
cupere
certa.re= pugnare
vero= autem
recusare tt cupere
e6 tempore= tunc
tempus -oris n
vir iustus
religiosus -a -um < religio
pax pacis/
kalendarium -i n
sacrum -i n
nympha -ae f= dea quae in silvis
habitat
66
Capitulum IV
sacerdòs -òtis m If
validus -a -um
gloria -aef
bellicòsus = qui bellum amat
maxime = multum
òtium -ì n B offìcium -ì n
Inter cives Romanos Numa sacerdotes multos
creat: ante Numam Romani milites erant et tan­
tum bellum ciirabant, nunc autem ii etiam sa- 60
cerdotes sunt neque religionem neglegunt. Cum
Numa igitur Roma urbs valida est, non solum in
bello, sed etiam in pace.
Post mortem Numae interregnum est -interreg­
num est tempus inter reges. Deinde populus 65
Romanus Tullum Hostilium regem crear: is erat
vir validus et bellicosus, gloriam max.ime cupiebat atque otium reciisabat, neque pacem ciirabat, sed, ut Romulus, bellum semper quaerebat.
Reges Latini
Rem tene!
15. Respondè ad interrogata:
a. Ciir cives Romani sunt irati?
b. Quid reciisat vir bellicosus?
c. Erame Numa in castris cum militibus Romanis?
d. Qui sunt sacerdotes Romani?
e. Egeria quid facit?
f Esme populus Romanus in pace dum regnat Tullus Hostilius?
16. Estne rèx Numa an Tullus?
a. Cum eo Roma est urbs valida:
b. Egeria nympha eum iuvat:
c. Eius exemplum Romulus est:
d. Gloriam in bello quaerit:
e. Curo eo Romani bellum gerunt:
f. Kalendarium creat:
g. Pacem non diligit:
h. Bellum non quaerit:
17. Coniunge sententias ex duabus columnis:
a. Post mortem Romuli urbs sine rege erat, itaque...
b. Tullus Hostilius bellum ciirabat, nam...
c. Nympha Egeria Numam iuvat et...
d. Post interregnum...
e. Senatores inter se certabant...
f Romulus...
l .__L nam regnum cupiebant.
2._ Romani regem creant.
3. rex bellicosus et validus erat.
4. cives Romani maesti erant.
5. sacra Romana cum eo constituit.
6._ inimicos circa urbem oppugnabat.
18. Estne vèrum an falsum?
a. Romani perterriti timent hostes quia Romulus mortuus est.
b. Post Numam populus Romanus Tullum Hostilium regem creat.
c. Cives Numam Pompilium reciisant et novum regem quaerunt.
d. Sacerdotes religionem neglegunt.
e. Rex Numa Pompilius kalendarium constituit.
67
68
Capitulum IV
Vocabula disce!
19. Quae non conveniunt?
civés iubent, civés cream, civés habitant, civés certant
a. Régem:
réx constituit, réx neglegit, réx curat, réx régnat
b. Sacra:
réx est, réx creat, réx curat, réx neglegit
c. Légés:
milités custodiunt, réx condit, inimici oppugnant, civés certant
d. Urbem:
e. Deos:
Romani curam, Romani sum, Romani timem, Romani neglegum
20. Qui.s agit quid?
a. Réx validus...
b. Réx itistus...
c. Réx bellicosus...
d. Réx religiosus .. .
1 . _ légés creat
2.
[J _ bellum quaerit.
3. _ sacra constituit.
4. _ populos vicinos oppugnat.
2 1 . Coniunge vocabula opportuna:
a. Inter sé
b. Maximé
c. Urbem
d. Deos
e. Religionem
certa.re
1.
2. _ neglegere
curare
3.
4.
condere
5 . _ cupere
22. Verba idem ac contrarium signifìcantia quaere in lectione:
Verba idem signifìcantia
faciunt =
Verba contrarium signifìcantia
neglegebant B
certabant =
pacem B
at =
. . - 1n1m1Cl =
officium B
vita B
sacra =
bellicosus B
23. Scribe iiinctiiras opportiinas secundum exemplum:
officia neglegebam / imer se certàbam / novum régem cream
urbem novam condit / hostés o u nabam / deos curam
a. Senatorés maxime cupiébant régnum et
inter sè certabant
b. Post interrégnum Romani __________
c. Civés Romani irati erant quia senatorés __________
d. Numa Pompilius _________ , bonam et validam.
e. Nympha cum Numa sacra facie, itaque nunc Romani maximé _________
f. Milités ------------
Regès Latini
69
Ecce lingua!
24. Speciem sententia.rum miitii secundum exemplum:
a. irati cìves regnum senit6rum recllsant . > Senacores timent cives irdtOs
b. Antea civès iinum règem habebant! > _______ in urbe règnabat.
c. Rèx Numa novam urbem condit. > In _______civès religionem nòn neglegunt.
d. Numa multos sacerdòtès in urbe creat. > Cum ________ civès deòs ciirant.
e. Cum Numa Roma urbs valida erat in bello et in pace.
> Hostès ________ non oppugnant!
f. Post eius mortem novus rèx Tullus Hostilius est. > Civès ________ creant.
25. Scribe sententiiis secundum exemplum:
a. legibus
b. pacem
c. regum
d. cives
e. militibus
f. hostes
1. bellicòsis
2. validi
3. religiòsòs
4. vicinòrum
5 . iiistis
6. bonam
Hostes validi
civès terrent.
a.
b. Sine ----------- urbs valida nòn est.
c. Rèx Numa
facit.
d. Cum
civès vitam tranquillam habent.
e. Post
Numae, Tullus Hostilius bellum quaerit.
f. Civès Romani bellum
maximè timent.
26. Adde vocabula opportuna:
a. _____ senatorès est pugna.
b. _____ pastòribus vaccae errant in campò.
c. Romulus
Titò Tatiò règnabat.
d.
urbem militès in castris habitant.
e. _____ Ròmam multi hostès erant.
27. Scribe sententiiis secundum exemplum:
Exemplum: in ➔ Ròmulus/ oppidum/ habitare
a. cum ➔ Titus Tatius/ Ròmulus/ regnare
b. sine ➔ tempus / rèx/ interrègnum/ esse
c. ad ➔ militès / castra / venire
d. post ➔ Romulus/ Numa/ urbs/ condere
e. ante ➔ Tullius I pax/ esse
f. circa ➔ hostès I urbs I habitare
g. inter ➔ rèx/ creare I sacerdòtès/ Romani
h. extra ➔ pastòrès/urbs/ vaccae/ custodire
circa
cum
extra
inter
sme
> Romulus in oppido habitat.
> Titus Tatius
> Tempus
> Milites
> Numa
> Ante
> Hostes
> Romàni
> Pàstores
70
Capirulum IV
REGES LATINI (III)
trigemini
tres fratres
arma pro patria capere (pro + abl)
= patriam armis custodire
proelium -i n = pugna in bello
tantum = solum
-- ---
.
a
.,__ --- >
, ;•
ager agri m
�-
.
>-
•
,
_,,,;..
' ......:-�
per + ace
singulatim adv= primum unum,
deinde alterum, postremo tertium
interficere = necare
cito adv
Tullus, rex tertius Romanorum, vir maxime be- 70
llicosus, oppidum Albam Longam, patriam Ro­
muli et Remi, oppugnat. Albani et Romani non
in magno bello certant, at novam pugnam consti­
tuunt sine magnis proeliis, sine morte multorum
militum. Eo tempore inter Albanos et Romanos 75
erant fratres trigemini: Horatii erant Romani,
Albani Curiatii erant: ii arma pro patria capiunt
atque inter se pugnant.
Proelium inter trigeminos arduum est, sed brevi
tempore fratres Curiatii duos Romanos necant. 80
1am unus Horatius tantum vivus est. Is vero bene
valet, Curiatii autem vulnerati sunt. Tune Hora­
tius, cìvis Romanus, solus ante Curiatios, dolum
parat: per agrum subito currit et fratres Curiatios dividit, itaque eos singulatim oppugnat. 1am 85
Horatius primum Curiatium petit, et Albani cla­
mant: «Heus, Curiatii! Currite! Fratrem iuvate!
Romanus eum oppugnat!». At Romanus eum
statim interficit, secundum Curiatium cito petit
eumque necat!
90
Reges Latini
7I
comi eia -orum n pi
Iam proelium inter duos m'ilites est, nam iinus
Curiatius tantum resistit! Horatius ad eum cu­
rrit atque clamat: «I in malam rem cum fratribus
tu'is!». S'ic tertius Curiatius mortuus est atque
95 Roman'i Albanos vincunt.
Cum magno gaudio c'ives Roman'i Horatium ac­
cipiunt eumque laudant. Tune rex Tullus oppi­
dum Albam Longam delet, ducem Albanòrum
interfìcit atque c'ives Albanòs ad urbem Romam
1 00 ducit. Crescit igitur urbs, crescit quoque popu­
lus Romanus. Post paucos vero menses pesti­
lentia urbem capir: rex Tullus maxime aegròtat
atque post longum morbum mortuus est. Tunc
senatores interregnum constituunt atque comitia
I 05 habent: populus Romanus Ancum Marcium re­
gem crear. Is circa urbem murum et fossam facit
atque pontem in fluvio -fluvius Tiberis per ur­
bem Romam fluir; c'ives per pontem ambulant.
Ancus quoque carcerem aedifìcat atque oppidum
1 1 O Ostiam condir: in eò oppidò est portus Romae.
i sg, ice pi (imperdtivus ire)
malus -a -um B bonus
in malam rem ire : ad mortem ire
sic= hoc modo
gaudium -i n = laeti tia (< laetus)
delere = destruere (B aedific:ire)
pestilentia -ae f= morbus -i m
comitia habere = comitia facere
pons pontis m
I i
I•
I •
carcer -eris m
= custodia
aedific:ire = aedificium facere
72
Capitulum IV
Rem tene!
28. Responde ad interrogata:
a . Ubi habicabant Albani?
b . Ubi est pugna trigeminorum?
c . Qui vincunt in pugna, Horatii an Curia.cii?
d . Escne rex Tullus mortuus in bello?
e . Quomodo is mortuus est?
f . Quid aedificat Ancus?
g . Ubi est portus Romae?
29. Quis est? Qui sunt? Quid est?
a . Pugnane contra Romanos, sed non vincunc: _______
b . Tres fracres qui pro patria Romana pugnane: _______
c . Tempus sine rege: _______
d . Pugna in bello: ______
e . Rex bellicosus qui bellum quaerit: _______
f . Pontem et oppidum novum facie: _______
g . li qui aegrotant _______ habent .
h . Ea quae _______ est non bene valet.
30 . Quid magis congruit?
a . Tullus populum Albanum ...
D recusat
D timet
D oppugnat
b . Fratres trigemini pro patria capiunc ...
D arma
D mensas
D saxa
c . Pugna trigeminorum est ...
D perversa
D improba
D ardua
d . Tertius Horatius pugnam ...
D creat
dividic
D recusat
e . Romani Horatium accipiunt ...
D bellicosi
D laeti
D maesti
□
Vocabula disce!
31. Quid non convenit?
a . bellum, ager, mors, bellicosus, pugna
b . eo tempore, nunc, brevi tempore, cune, maxime
c . vincere, petere, curare, interficere, oppugnare
d . delere, aedificare, condere, facere, creare
e . pestilentia, morbus, vulneratus, gaudium, mortuus
Reges Latini
73
32. Quid signifìcat?
a. Reges novam pugnam constituunt sine morte militum.
b. Trigemini tantum arma pro patria capiunt.
c. Horatius non perterritus currit sed pugnam dividit.
d. Duo fratres mortui sunt.
e. Ultimus Curiatius ad mortem it.
f. Cum magno gaudio Romani Horatium accipiunt.
g. Tulus pontem facit.
l ._ Is Albanos singulatim oppugnat: primum unum, deinde alterum, postremo tertium.
2._ Cives in aqua non ambulant.
3._ Romanus eum oppugnat atque interficit.
4._ Non multi milites, sed tantum ii patriam defendunt.
5 ._ li laeti sunt.
6 ...JL Non est mors multorum militum.
7. li non vincunt.
Ecce lingua
33. Fabulam narra:
deinde / atque / postremo / nam / itaque / igitur / primum / at / sed
«Duces Albanorum et Romanorum non multos milites habent. ____ non in magno
bello pugnant, ____ parvam pugnam inter fratres trigeminos constituunt. ____
fratres Albani duos Romanos interficiunt, ____ tertius resistit! ____ Romanus
miles currit, ____ is dolum parat ____ fratres Albanos dividit eosque interficit.
____ tertius Albanus quoque cadit. Romanus ____ in proelio vincit. »
34. Imple spatia:
Albani et Romani inter se cert__ . Trigemini sunt fratr__ valid__ qui pugnant. Non
in urb__ sed extra urb__ est pugna. Primum duo fratres Roman__ mortu__ sunt.
Sed Horatius pugn__ non recusat nec Curiati__ timet. Per camp__ circa inimic__
currit eosque interficit. Is pro patria pugnat, Romani igitur cum magn__ gaudi__
e__ accipiunt.
35. Ecce puer Romanus. Is pugnam trigeminorum videt et eam narrat:
«Tres sunt Romani iique tres Albanos oppugnant. Pugna est ardua, sed nec Romani nec
Albani perterriti sunt, nam ii bene valent. Albani Romanos oppugnant atque brevi tempore
unus Romanus tantum est: nunc Albani eum petunt, sed is currit per agrum atque pugnam
cum Albanis dividit! . . . »
Quid puer in pugna videbat? Narra fabulam:
«Tres erant Romani iique . . .
74
Capirulum IV
Cogito ergo ... grammaticam disco!
MEMORANDVM I: Tertia declinatiò vocabulòrum
• In lingua Latina sunt diversae classes vocabulorum: vocii.buia ut rosa, puella, femina (I decli­
natiò); vocii.buia utfllius, ager, oppidum (II declinatio) ; vocii.buia ut tempestds, rex, mors . . . et
multa alia vocii.buia quae legimus in capitulo quarto.
• Vocii.buia tertiae declinatiònis has terminationes habenr:
sing
pliir
sing
plur
sing
pliir
Nom .
pastor
pastores
rex
reges
civis
cives
Voc
pastor
pastores
rex
reges
civis
cives
Ace
pastorem
pastores
regem
reges
civem
cives
Gen
pastoris
pastorum
regis
- regi
rege
regum
regibus
civis
- -
civium
CZVl
civibus
regibus
cive
civibus
Dat
pastori
pdstoribus
Ahi
pastore
pastoribus
sing
plur
*/-is
-es
-em
-es
*/-is
-is
-i
-e
-es
-(i)um
-ibus
-ibus
MEMORANDVM Il: Praeteritum imperfectum
I
(amare)
ama-bat sg
ama-bant pl
II
(videre)
vide-bat sg
vide-bant pl
III in cons.
(dicere)
dìc-ebat sg
dìc-ebant pl
III in voc.
(rapere)
rapi-ebat sg
rapi-ebant pl
IV
(audire)
audi-ebat sg
audi-ebant pl
MEMORANDVM III: Praepositiones
• Ad, inter, circa, per, ante, post, extra, super (+ acciisativus)
• A/ab, sine, cum, in (+ ablativus)
MEMORANDVM IV: Coniii.nctiones
• At, sed; vero, autem = oppositum indicant.
- At, sed primo loco sententiae apparent; vero, autem secundo loco ponuntur.
- Cives in urbe habitant, at milites in casrris habitant.
- Cives in urbe habitant, milites autem in casrris habitant.
• Nam, enim = causam indicant.
- Nam primo loco sententiae apparet; enim secundo locò ponitur.
- Cives non in castris habitant, nam ii bellum non faciunt.
- Cives non in castris habitant, ii enim bellum non faciunt.
• ltaque, igitur = sententias coniungit et continuar.
- ltaq ue primo loco sententiae apparet; igitur secundo loco ponirur.
- Remus murum Romae rider, itaque Romulus eum necat.
- Remus murum Romae rider, Romulus igitur eum necat.
Esse
erat sg
erant pl
Reges Latini
75
Scisne?
Suovetaurilia, Ara DomitiI AhenobarbI. Musée du Louvre, Lutetiae Parisiorum
De cultii deorum apud Romanos.
Inter populòs lndoeuròpaeòs magnus est numerus deòrum. Romani, ut Graeci, non unum
deu m habent, sed multòs. Antiquissimis temporibus dii erant 'numinà, id est, potentiae divi­
nae quas homines sentiebant et timebant. Postea vero dii fìguram humanam accipiunt atque
participes sunt vitae humanae, ut deus Mars, qui Silviam amat atque duòs filiòs mortales cum
ea habet, Romulum et Remum. Initio autem dii Romani agrum et naturam magis quam vitam
humanam curabant: Mars erat deus agricolarum -agricola est vir qui in agro labòrat; luppiter
erat deus caeli; Saturnus erat deus qui fructus agròrum curabat. Neque deòs tantum, sed eriam
deas habent Romani: inter eas sunt lunò, quae est dea marrimònii et liberòrum; Ceres, quae est
dea agròrum; Vesta, dea foci, quae patriam custodir; Minerva, quae est dea sapientiae et artes
curat...
Mars
Vesta
agricola
Inter deòs et homines sum sacerdòtes. Offìcium eòrum
est pacem et concordiam inter deòs et homines facere.
Sacerdòtes deòs rogane atque signa eòrum inspiciunt et
numiant -id est, respònsa deòrum explicant. Sacerdò­
tes quoque sacrifìcia facium- animalia ante aras deòrum
necam: ii enim auxilium et favòrem deòrum sacrifìciis
quaerum.
fructus agrorum
76
Capitulum IV
Non solum viri, sed etiam feminae sacerdotes sunt: Vestales sunt sacerdotes feminae quae Ves­
tam colunt eiusque templum focumque curant. Neque niiptias faciunt Vestales neque liberos
habent: eae enim virgines sunt et vitam solae in templo agunt. Silvia, mater Ramuli et Remi,
in numero earum est.
luno, luppiter, Vesta, Minerva, Mars... dii publici sunt atque tempia, arae, staruae eorum in
urbe sunt. Romani autem non solum deos publicos habent, sed etiam deos domesticos et pri­
vatos. Inter eos sunt Lares, qui domum custodiunt; Penates, qui vitam cotidianam curant et
Manes, qui sunt animae mortuorum. Auxilium deorum domesticorum Romani non in templis
quaerunt, sed domi in larario.
statua
lararium
Reges Latini
77
Vocabula IV
LECTIO I
a
ad
annus -i m
at
castra -orum n pi
civis -is mlf
discedere
dum
dux ducis m
extra
foedus -a -um
fragor -oris m
igitur
miles militis m
natus -a -um
nubes -isf
Quirinus -i m
sedere
senex -is m
tantus -a -um
tempestas -atis f
terrere
tranquillus -a -um
turbare
fmus -a -um
urbs -isf
vacuus -a -um
LECTIO II
bellicosus -a -um
cenare
circa
constituere
cupere
Egeria -aef
eo tempore
gloria -aef
Tullus Hostilius
-i m
hostis -is mlf
interregnum -i n
kalendarium -i n
lex legisf
mors mortis f
Numa -ae
Pompilius -i m
nympha -aef
otium -i n
religio -onis f
religiosus -a -um
sacerdos -otis mlf
sacra -orum n pi
sine
tempus -oris n
validus -a -um
vero
ire
malus -a -um
maxime
morbus -i m
novus -a -um
Ostia -aef
per
pestilenria -ae f
pons pontis m
portus -us m
pro patria
pro
proelium -i n
secundus -a -um
sic
singulatim
tantum
tertius -a -um
Tiber -is m
trigeminus -a -um
vincere
vivus -a -um
vulneratus -a -um
LECTIO III
aedificare
ager agri m
Ancus Marcius -i m
brevi tempore
carcer -ens m
cito
comitia -orum n pi
Curiatius -i m
delere
dividere
fluere
gaudium -i n
Horatius -i m
heus
in mala.m rem
interficere
De linguis comparandis:
Quaere vocabula hodierna quae ex his vocabulis Latinis deriventur: 'civis', 'mors' , 'novus' ,
'tempus' . . .
►
Aurea dieta:
Haec 'aurea dieta' lege eaque considera: ''Ad Kalendas Graecas", "Dura !ex, sed !ex", "Sic tran­
sit gloria mundt" , "Veni, vidi, vici" .
Suntne alia 'aurea dieta' quibus vocabula huius capituli contineantur? Quaere ea.
►
CAPITVLVM QVINTVM
diligens -ncis adiec
audax -acis adiec
Etruscus -a -um < Etruria
honor -is m
domicilium -i n == ubi homines
habitanc
cres tria == III (3)
nomen -inis n
beneficia praestare == beneficia
facere
ingens -ntis adiec == magnus
apud regem ace == cum rege abl
ad-monere == monere
animos movere == persuadere
REGES ETRVSCI (I)
Dum Ancus regnat, Lucumo, vir diligens atque
audax, a patria discedit -erat enim Etruscus, in
oppido Tarquinia natus- atque cum uxore urbem
Romam petit. Lucumo et Tanaquil gloriam atque
honores cupiunt, itaque domicilium in urbe Ro- 5
ma quaerunt atque Lucumo nomen Romanum
accipit 'Lucium Tarquinium Priscum' -Romani
enim non unum nomen, sed tria nomina habe­
bant. Divitiae Tarquinii ingentes erant ac bene­
ficia multa Tarquinius praestabat, itaque magna 10
erat fama eius inter cives atque etiam apud re­
gem: Tarquinius enim regem Ancum admonebat
et liberos eius educabat. Post mortem Anci liberi
eius comitia exspectabant -populus Romanus
reges comitiis creabat- sed Tarquinius quoque 1 5
regnum Romanum cupiebat! Itaque animos ci­
vium movet atque regnum Romanum a liberis
Anci rapit. Romani Tarquinium regem faciunt: is
igitur primus rex Romanus peregrinus est.
Reges Ecru.sci 79
foedus -eris n
amicitia -ae f
20
25
30
35
40
Réx bellum gerit cum Latinis et Sabinis eosque
vincit acque foedera instituit cum multis populis
peregrinis -'foedus' pacem et amicitiam inter
inimicos facie. At civés neque in bello neque in
pace otium habébant, nam Tarquinius nova et
magna opera in urbe semper impera.bar: ingen­
tem murum lapidibus aedificat acque cloacam,
magnum opus, facie. Etiam ludos et certa.mina
gladiatorum instituit. Tuta et pulchra erat urbs,
neque véro omnés laeti erant in ea: liberi Anci
régnum Tarquinii recusabant acque eum necare
cupiébant. Itaque scelus terribile parane -ho­
minés perversi beneficia non praestant, sed sce­
lera faciunt: pastorés auro corrumpunt et eos
iubent régem interficere. Tunc pastorés dolum
parane et ferocem pugnam simulane prope ré­
giam. Réx clamorés terribilés pastorum audit
eosque vocat. Cum pastorés ad régem veniunt,
alter pugnam narrar, alter véro arma capir acque
régem oppugnar! Réx magnum vulnus accipit atque mortuus cadit!
opus -eris n :
murus
lapis -idis m= saxum
certa.men -inis n
gladiator -oris m
tutus -a -um : urbs tuta est, nam
rex eam custodir
omnis -e f7 nullus
terribilis -e < terrere
homo -inis m
scelus -eris n f? beneficium
cum tempus indicat
vulnus -eris n
ferox -ocis adiec
prope praep+acc • .
---
80
Capitulum V
Rem tene!
1. Responde ad interrogata:
a. Quis est Lii.cius Tarquinius Priscus?
b. Eratne Roma patria Tarquinii?
c. Cii.r erat ingens fama eius?
d. Num liberi Anci regnum patris recii.sabant?
e. Estne Tarquinius vir iii.stus?
2. Quid signifìcat?
a. Cum rege Tarquinio cives numquam otium habent:
D Tarquinius est rex tranquillus qui deos et religionem colit.
D Tarquinius semper nova opera in urbe imperat.
b. Tarquinius animos civium movet:
D Verba Tarquinii animos civium mii.tant.
D Cives animos in agro habebant et Tarquinius eos in urbe ponit.
c. Lucumo beneficia multa faciebat:
D Multos cives adiuvabat.
D Multos cives diligebat.
d. Rex bellum gerit cum Latinis et Sabinis:
D Rex bellum contra inimicos Sabinos et Latinos facit.
D Rex Latinos et Sabinos vocat et cum iis bellum contra Etrii.scos facit.
e. Tarquinius multa foedera cum populis peregrinis instituit:
D Tarquinius bellum gerit cum populis peregrinis.
D Tarquinius populos peregrinos socios facit.
f. Liberi Anci scelus terribile contra Tarquinium parant:
D Liberi Anci beneficia faciunt et regem adiuvant.
D Liberi Anci Tarquinium interficere cupiunt.
3. Quae sententia melius capit argii.mentum lectiònis I?
a. Populus Romanus Ancum Marcium regem comitiis creat.
b. Tarquinius rex est in urbe Roma atque multa opera ante mortem instituit.
c. Tanaquil, uxor Lucumonis, domicilium quaerit atque honores cupit.
d. Filii Anci Marci clamores Tanaquilis audiunt eamque interficiunt
4. Qualis est Lucumò? Eius virtii.tes et vitia indica, deinde causam explana:
Exemplum: Peregrinus: est, quia is non Romànus, sed Etritscus est.
a. Audax:
b. Oiligens:
c. lii.stus:
d. Bellicosus:
e. Perversus:
Reges Etrusci
5. Estne vérum an falsum?
a. Dum Tarquinius regnat, Romani nullum otium habent.
b. Post mortem regis liberi Anci regnum non recusant.
c. Sabini et Latini cum Romanis pugnane
d. Tarquinius murum et cloacam aedifìcat.
e. Viri perversi scelera praestant.
Vocabula disce!
6. lunge verba cum vocabulis, deinde sententias scribe:
foedus
bellum
animum
benefìcium
otium
--------
movére
instituere
habére
gerere
praestare
a. In bello numquam Romani _______
b. Populi vicini cum Romanis _______
c. Réx diligéns __________
d. Romani post pugnam foedus instituunt cum Albanis.
e. Dux audax ______ militum in pugna ______
7. Seribe vocabula eiusdem familiae:
Si rex ____, senatores clamores audiunt.
a. cldmor :
Viri
_______ vulnera habent.
b. vulnus :
c. diligens :
Vir diligens officium suum ______
d . timor :
Non _____ nec perterrita est femina audax.
e. terribilis : Clamores terribiles homines -----
---------------------,
I
8. Quid convenit?
scelus honorés / peregrinus / foedus / nomina
a. E patria sua discédit atque ad novam patriam venit: _____
b. Mortem patris cupiunt: ecce _____ terribile!
c. Vir audax _______ cupit.
d. Populos inimicos socios facit: ________
e. Non unum, sed tria ______ habebant Romani.
81
82
Capitulum V
Ecce lingua
9. Vocibula, quae desunt, scribe:
a. In urbe Tarquinius non iinum ------� sed multa opera imperat.
b. Rex mortuus est neque enim iinum vulnus, sed multa _______ accipit.
c. Romani cum multis populi:s peregrinis _______ habent: ii: enim foederibus pacem
instituunt.
d. Tria nomina habent Romani, non iinum ------e. Liberi Anci scelus contra regem parant. Viri perversi non beneficia, sed _______
praestant.
10. Quae sententiae non sunt rectae? ludica eas secundum exemplum:
a. Exemplum: Romani miirum lapidibus aedificant.
D Etiam tempia cum lapidibus aedificant.
D Cloacam lapidibus homines faciunt.
b. Exemplum: Rex socios peregri:nos foederibus facit.
D ltaque foederibus pacem cum alii:s populis creat.
Cum foedere Latini et Romani amici sunt.
c. Exemplum: Liberi Anci pastores auro corrumpunt.
D Etiam armillas homines auro faciunt.
D Sed casas non cum auro, sed cum lapidibus faciunt.
d. Exemplum: Romani reges comitiis creant.
Leges quoque cum comitiis cream Romani.
D Sed comitiis non faciunt sacerdotes.
□
□
11. Scribe formam opportfmam vocibulorum:
a. Tarquinius multa beneficia faciebat: is enim
beneficiis
cives adiuvabat.
b. Romani lapidibus murum aedificant, itaque urbem _______ ciistodiunt.
c. Alter pastorum pugnam narrat, alter arma capit; itaque pastores regem _______
interficiunt.
d. Rex ludos et certamina multa instituit: cives igitur _______ laeti sunt.
e. Liberi Anci scelus parant, atque _______ regem interficiunt.
12. Accommoda adiectiva:
a. Rex Tarquinius ______ (novus) ludos et certamen ______ (magnus) parat.
b. Viri _____ (ferox) regem armis oppugnant.
c. Romulus et Remus erant pastores non solum _______ (diligens) , sed etiam
______ (auddx) .
d. Rex vulnus ______ (terribilis) in regia accipit.
e. Romani cum peregrinis foedus ______ (iustus) instituunt.
Reges EcruscI
13. Quid minus congruit? (Tria responsa recta sunt, iinum autem pravum)
a. Roma est...
D Urbs terribilis
D Ingens urbs
Ferocem urbs
Urbs tuta
□
□
b. Romani cream novum regem...
D Virum etruscum
D Virum peregrinum
D Virum diligentem
D Virum audax
c. UberI AncI, viri perversi, parant...
D Scelus terribilem
D Scelus perversum
D Scelus ingens
D Scelus ferox
d. Pastores ante regem simulant...
D Pugnam ferox
D Pugnam rerribilem
D Pugnam audacem
D Pugnam magnam
e. Rex a pastoribus accipir...
D Vulnus magnus
D Vulnus magnum
D Vulnus ingens
D Vulnus terribile
14 . Accommoda vocabula:
a. Tanaquil cum __________ (auddx Ta rquinius) e patria discedit.
(diligens rex) .
b. Tanaquil est uxor
(ferox bestia) .
c. Lupi sunt
(terribilis pugna) rex morruus est.
d. Post
(ingens murus) .
e. Rex urbem custodir
83
84
Capiculum V
fortis -e= validus
nex necis f< necare
claudere B aperìre
ita= sic
prudens -ntis= iustus et probus
dextram tenere
merere = benefìcium accipere
occupare= locum capere
antiquus B novus
prodigium -i n
caput -itis n
serva -aef
fiamma -aef
flammae ardent
REGES ETRVSCI (II)
Post necem Tarquinii Tanaquil cito agir, regiam
claudit acque Servium Tullium, virum fortem
et prudentem, ad se vocat. Tunc, dum dextram
eius tener, ita eum orat: «Aspice scelus terribile filiorum AncI: ii perversi sunt neque regnum 45
Romanum merent! At tu es vir prudens et fortis:
age nunc, si vir es, acque occupa regnum Roma­
num». Deinde Tanaquil antiquum prodigium
ante Servium memorat: «Dormiebas tu puer in
regia» -Servius enim filius servae erat acque in 50
regia habitabat- «acque caput tuum inter ingentes flammas ardebat neque tu vulnera accipiebas!
Erat signum deorum», narrar Tanaquil -ea enim,
femina Etrusca, signa deorum bene cognoscebat.
Verba Tanaquilis animum Servii movent.
55
Statim igitur Servius Tullius liberos Ancii ante
senatores accusar: ii fugiunt perterriti acque Ser­
vius Tullius regnum Romanum occupar neque
comitia habet, sed sine interregno in urbe regnar.
Reges Etrusci
rex, senacores et plebs
60 Servius Tullius bonus rex erat atque non minus
virtutem ostendebat quam ingenium: primum
bellum gerit contra Veios, urbem Etruscam;
deinde censum instituit -'census' est index ci­
vium-, atque cives in classes et urbem in partes
65 dividit; postremo circa Romam pomerium ae­
difìcat -'pomerium' est locus sacer circa urbem.
In pomerio cives neque habitant neque agrum
arant. Servius quoque foedus facit cum populis
Latinis atque templum deae Oianae aedifìcat.
70 Rex Servius in magno honore erat, non solum
apud senatores, sed etiam apud plebem -'plebs'
est populus, neque rex neque senatores in plebe
sunt. Omnes eum laudabant ac diligebant . . . at
Tarquinius, filius regis Tarquinii Prisci, vir audax
75 et cupidus gloriae, in curia ante senatores Ser­
vium despiciebat.
index -icis m
vircus -ucis f
ingenium -i n = sapientia
census -us m
classis -is f
pars partis f
in + ace
sacer -era -crum = religiosus
arare
in honore esse = magnum
honorem habere
plebs plebis f = populus
cupidus -a -um < cupere
85
86
Capitulum V
Rem tene!
1 5 . Responde ad interrogata:
a. Ciir Servius puer in regia habitabat?
b. Num rex Servius bellum gerit contra Latinòs?
c. Quam deam colit Servius maxime?
d. Ciir Tarquinius, filius regis Tarquinii Prisci, regem Servium despiciebat?
e. Esme Tanaquil femina iiista?
16. Responsum elige:
a. Post mortem Tarquinii Tanaquil memorat...
D famam regis Tarquinii.
D antiquuum prodigium flammarum.
□ fabulam de Romulo et Remo.
b. Prodigium Tanaquilis est...
D scelus terribile.
D beneficium regis Tarquinii.
D signum deorum.
c. Liberi Anci Marcii...
D regiam occupant.
D scelus parant.
D cum Serviò regnant.
d. Pomerium est locus...
D ubi non sunt villae, nec tempia nec agri.
D ubi Servius regnat.
D ubi agricolae agrum colum.
e. Census est...
□ religio et sacra Romanorum.
D locus ubi sacerdotes sacra agunt.
D index civium.
1 7. Fabulam in ordinem redige:
Post mortem Tarquinii Prisd...
_ Servius interregnum et comitia non habet atque regnum accipit.
_ Tarquinius, filius Tarquinii Prisd, animos senatorum contra Servium movet.
_l_ Tanaquil liberos Tarquinii ad regnum non vocat, sed Servium Tullium.
_ Tanaquil memorat antiquum prodigium deorum.
_ Servius in magno honore est in urbe, nam is validus atque iiistus est.
1 8 . Scribe sententias de Servio Tullio:
Exemplum: caput, fiamma, circa, habere: Servius Tullius circd caput flammds habebat.
a. accusare, Ancus, filius:
b. facere, pomerium, sacer, locus:
c. pars, dividere, urbs, in:
Règès Etrusci
87
d. pax, foedus, instituere:
e. Diana, templum, colere:
Vocabula disce!
19. Quid significat?
a. «Tanaquil citò agit».
O Tanaquil tranquilla in règia manet atque novum règem exspectat.
O Tanaquil non neglegit règnum et novum règem quaerit.
b. «Servius non minus virtutem ostendèbat quam ingenium».
O Servius nullam virtutem habèbat.
O Servius erat validus in bello et bonus rèx in pace.
c. «Servius erat in magno honòre apud senatòrès et plèbem».
O Servius bonam famam habèbat inter senatòrès et plèbem.
O Servius honòrès senatòrum et plèbis cupièbat.
d. «Tarquinius Servium in curia dèspicièbat».
O Tarquinius Servium diligèbat.
O Tarquinius Servium non laudabat.
e. «Tarquinius erat vir cupidus gloriae».
O Tarquinius magnam gloriam cupièbat.
O Tarquinius gloriam atque honòrès neglegèbat.
-----occupa.bar
20. Coniunge verba et accommoda:
dextram
règnum
règiam
prodigium
flammae
locum
claudit
memorat
tener
ardèbant
occu at
a. Fèmina Etrusca ______ in règia ______
tenet
b. Tanaquil
dextram
Servii
eumque òrat.
c. In capite pueri ______
d. 'Pomèrium' ______ magnum in urbe ______
e. Servius Tullius, sine interrègno neque comitiis, ______ Romae ______
f. Tanaquil mortem règis occultar atque ______
21. Dè quo vocabulo agitur?
a. Index civium qui populum in classès dividit: _____
b. Viri prudentès habent magnum _____
c. Locus sacer circa oppidum: _____
d. Vir _____ in pugna virtutem ostendit.
e. Aedificium ubi senatòrès règem monent: _____
88
Capitulum V
Ecce lingua
22. Quod responsum rectum est?
a. Servius erat in magno honòre, non solum apud senatòres, sed etiam . . .
apud plebem
apud plebe
apud plebs
b. Servius dividit urbem . . .
D ad partes
per partes
in partes
c. In bono rege sunt. . .
multas virtutes
D multa.rum virtutum
multae virtutes
d. Census est index . . .
D multis civium
D multum civium
D multorum civium
e. Flammae erant . . .
D in capita Servii
D in caput Servii
D in capite Servii
□
□
□
□
□
□
□
23. Quid non convenit? (considera formam vocabulorum!)
a. circa, in, apud, contra
b. rex, caput, prodigium, vulnus
c. accusat, ardet, despiciebat, accipit
d. cloaca, pòmerium, templum, certa.men
e. audax, terribiles, feròx, diligens
24. Sequere exempla (vide memorandum III) :
a. Servius vir fortis et prudens erat.
Tanaquil Servium, virum fortem
et tn-udentem vocat. Liberi Anci autem non erant
_____ et _____. Regnum igitur est viri _____ et _____ atque
populus est cum virò
et _____
.
b. Omnes cives Servium diligebant.
Servius enim _____ cives bene custòdiebat. ltaque is amicus erat _____ civium atque cum _____ civibus bonus rex erat. In _____ bellis rex validus erat
atque ad _____ negotia ingenium ostendebat. _____ virtutes in eò erant: in
_____ parte urbis eum laudabant, in _____ papula peregrinò eum timebant.
c. Tarquinius erat vir audax atque cupidus gloriae.
Cives virum _____ maxime timent atque beneficia viri _____ recusant. In viro
_____ non multae sunt virtutes. Viri _____ non sunt in magno honore: senatores despiciunt viros _____ neque accipiunt beneficia viròrum _____. Cum
viris _____ urbs non est tuta.
Règès Etriisci
atrox -ocis = ferox
coniii.ratio -onis f= consilium
contra pacriam
iuvenis -is m B senex -is m
donum -ì n
REGES ETRVSCI (III)
Atque Tullia quoque, filia regis Servii et uxor
Tarquinii, femina ferox, virum suum audacem
turba.bar atque ad atrox scelus eum incita.bar:
80 Tullia enim regnum Romanum maxime cupie­
bat. Tarquinius igitur coniurationem contra re­
gem Servium parar: animos senatorum movet,
iuvenes donis corrumpit, honores falso promit­
tit. Ergo brevi tempore omnes senatores, duces,
85 milites, iuvenes inimici regis Servii erant...
Tunc Tarquinius locum Servii in curia occupar
atque, tamquam novus rex, saevam orationem
contra Servium habet: «Non nobilis est rex Ro­
mae, sed humili loco natus, nam filius servae
90 est! At ego filius Tarquinii Prisci sum, meum est
regnum Romanum!». Subito rex Servius curiam
intrat atque Tarquinium accusar, sed clamant
omnes senatores, Tarquinium defendunt atque
Servium inermem ex curia expellunt!
donìs corrumpere
falso adv B vere
ergo = itaque, igitur
orario -onis f
saevus -a -um= ferox
nobilis -e B humilis -e
(in) humilì loco natus
inermis -e = sine armìs
ex + abl
89
90
Capiculum V
carpentum vehere
gravis -e B levis -e
Rex vulneratus a curia ad regiam fugit, sed ferox 95
Tullia, filia eius, patrem perterritum videt atque
carpentum suum grave contra eum vehit! Filia regis corpus mortuum in via relinquit atque fugit.
prohibere
saevè adv < saevus
sepulcrum -I n
corpus -oris n
imperium -I n < imperare
in odio esse= nullam amicitiam
habère
odium -I n
superbus -a -um
Post Servii mortem, Tarquinius tam iniuste quam
saeve in urbe regnar: primum sepulturam regis 100
Servii prohibet -id est, corpus eius in sepulcro
non ponit- et senatores amicos eius interficit.
Deinde Tarquinius, cum regnum occupar, neque
plebem neque senatores iam audit, sed solus im­
perium exercet, ergo nullus inter cives Romanos 105
eum diligit. Postremo is foedera facit cum hostibus Romanorum atque cum viris armatis semper
ambulat, nam apud cives in odio est: ii enim regem Tarquinium ' Superbum' appellant.
Reges Etrusci
91
Rem tene!
25. Responde ad interrogata:
a. Cur Tullia Tarquinium ad scelus incitar?
b. Ubi habet Tarquinius orationem contra Servium?
c. Cur Tarquinius Servium despicit?
d. Quae interficit Servium regem? Quo instrumento?
e. Erame Tarquinius in honore apud cives?
26. Redige fabulam in ordinem:
__ Servius Tarquinium accusar.
__ Tullia carpento Servium interficit.
__ Cives Tarquinium 'Superbum' appellant.
__ Servius ex curia fugit.
__ Tarquinius occupar locum regis.
__ Tullia incitat Tarquinium.
__ Tarquinius rex ferox est.
__ Senatores Servium a curia expellunt.
__ Tarquinius in odio est apud cives.
_J_ Tarquinius animos senatorum contra Servium movet.
2 7. Compone parvam fabulam ex sententiis, quae in exercitio secundo sunt:
2 8. Quis dicit quid?
a. "Age, vir! Patrem meum neca atque regnum Romanum occupa!": ______
b. "Tarquinius multa beneficia praestat atque honores dividit inter nos": ______
c. "Servius bonus rex est, sed is non est filius regis, est filius servae... " ______
d. "I- m
• malam rem, pater.I " : ______
e. "Rex Tarquinius neque virtutem neque ingenium ostendit. Is est ferox, is non iustus est.
Est superbus!": ______
Vocabula disce!
2 9. Quae adiectiva non congruunt? (considera vocabulorum significatum!)
fortes, vulnerari, -sttrri, inermes
a. hostes:
b. carpentum:
superbum, grave, ingens, parvum
c. coniuratio:
saeva, vulnerata, atrox, legitima
d. iuvenes:
cupidi, aurei, prudentes, fortes
aurea, pulchra, valida, iusta
e. dona:
forte,
pulchrum, humile, improbum
f. corpus:
92
Capitulum V
30. Verba idem ac contrarium signifìcantia quaere in lectiòne:
Verba idem signifìcantia
Verba contrarium signifìcantia
benefìciis =
recusabat B
amar =
leve B
gloria =
senes B
feròx =
humilis B
repente =
armatum H
31. Quid signifìcat?
a. «Tarquinius iuvenes donis corrumpit»:
D Tarquinius dona iuvenum despiciebat.
D Is dona multa dabat atque animòs iuvenum movebat.
D Is non exspectabat dona civium atque gaudebat multum.
b. «Tarquinius òratiònem in curia habet»:
D Is religiòsus erat.
Is senatòres accusar.
D Is animòs verbis movet.
c. «Servius humili locò natus est»:
Is in regia natus est.
Familia eius ingentes divitias non haber.
D Mater Servii eum non curat atque in campò relinquit.
d. «Tarquinius sòlus imperium exercebat»:
D Neque senatòres neque populus regem monebant.
Rex solus in regia habitabat.
D Tarquinius bracchia exercebat in agro cum Ramulo et Remò.
e. «Tarquinius in odiò erat apud cives»:
D Tarquinium omnes laudabant.
Tarquinium cives non diligebant.
D Tarquinius in honòre non erat.
□
□
□
□
□
Ecce lingua
32. Emenda erròres in sententiis:
a. Senatòres nòbilis erant, itaque Servium humili locò natum despiciebant.
b. Vulneratus Servius ex curiam ad regiam fugit, sed filia eum interfìcit.
c. Tullia corpum mortuum regis in via relinquit atque discedit.
d. Tarquinius in odium erat apud cives, nam is iniuste regnabat.
e. Senatòres Servium inermis a curia expellunt eiusque regnum recusant.
Reges Etrusd
93
33 , Coniunge sententias ut in exemplo:
a. Tarquinius senatores incitabat / li inimid Servii erant.
(itaque) Tarquinius sendtores incitdbat, itaque inimici Servii erant
b. Senatores Servium accusant / Servius a curia fugit
(ergo) __________________________
c. Tullia cupida regni erat / Ea patrem suum interficit.
(igitur) ___________________________
d. Tarquinius rex neque senatores neque plebem audiebat / Is in odio erat.
(ergo) -------------------------e. Servius humili loco natus erat / Tarquinius eum despiciebat.
(igitur) ___________________________
34. Adiectiva recte declina:
a. Servius Tullius, rex Romae _____ (validus) filiam _____ (ferox) habebat. Ea
erat uxor Tarquinii, viri ______ (auddx) et ______ (cupidus) honorum: is enim
cum ______ (atrox) femina vitam agebat quae eum turbabat atque ad ______
(saevus) scelera incitabat. ltaque Tarquinius orationibus ______ (superbus) coniurauonem ______ (iniitstus) contra Servium facit atque locum eius in curia occupar.
Tarquinius igitur cum senatoribus ______ (inimicus) Servii atque _______
(auddx) iuvenibus in urbe regnat.
b. Gladiatores Romani __ ___ (multus) certamina _____ (publicus) faciebant. Certamina gladiatorum ______ (saevus) erant. ______ (fortis) gladiatores m ______ (terribilis) certaminibus inter se pugnabant. Multi gladiatores
(atrox) dolos parabant, itaque ______ (ferox) inimicos superabant.
Gladiatores in ______ (ingens) amphitheatro certabant. li arma ______ (gravis) gerebant et etiam contra gladiatores ______ (inermis) pugnabant! Omnes laudabant _____ (nobilis) gladiatores, sed philosophi, homines _____ (pritdens) ,
certamina gladiatorum maxime recusabant!
35. Audi recitationem et imple:
Tarquinius regnum maxim__ cupit, ergo senatores iniust__ incitar atque eos inimicos
regis facir. Servius ben__ regnabat, sed repent__ omnes eum recusant atque saev__ des­
piciunt quia filius servae erat atque humili loco natus. ltaque subit__ eum a curia expel­
lunt atque filia eum cit__ interficit.
Nunc responde:
a. Adverbia Latina habent terminationem
b. Adverbia in
sunt: ______
c. Adverbia in
sunt: -----�
/
94
Capitulum V
36. Vitam regum breviter narra. Quomodo regnum occupant? Quid de vita eorum? Quae
opera faciunt? Quomodo mortui sunt?
Exemplum: Romulus
• De vita: Larentia et Fausrulus, primus rex, bellicosus, filius Silviae, Hersilia ...
• De regnò: avum liberar, novum oppidum condir, morrem Remi, Sabinas rapir, cum Tito
Tatiò regnar. ..
• De morte: tempestas, ad caelum ascendit. ..
"Romulus primus rex Romanòrum est. Is puer cum Remò in campò habitabat. Faustulus
et Larentia eòs ciirabant et educabant, sed ii filii Silviae erant! Poste.i pueri crescunt et sce­
lus Amulii cognòscunt: avum suum Numitòrem liberane atque novum oppidum condunt.
Romani Romulum regem cream, sed Remus mortuus est. Deinde Romani, qui feminas non
habent, Sabinas rapiunt. Bellum est inter Romanòs et Sabinòs, sed poste.i ii foedus faciunt
atque Romulus cum Tito Tatiò regnar. Post XXX annòs magna tempestas Romulum occul­
tar eumque ad caelum tollit".
" Post Romulum...
[Romulus ➔ Numa ➔ Tullus Hostilius ➔ Ancus ➔ Tarquinius Priscus ➔
Servius Tullius ➔ Tarquinius Superbus]
Reges Erruscì
95
C ogito ergo ... grammaticam disco!
MEMORANDVM I: Vocabula neutra tertiae declinationis
• In tenia declinatione vocabulorum sunt etiam vocabula (substantiva) neutra.
• Multa vocabula neutra tertiae declinationis habent nominativum -us: scelus, corpus, vulnus,
foedus, opus; multa quoque habent nominativum -en: nomen, certdmen; alia vero alium
nominativum monstrant, ut caput. Genetivus pluralis horum vocabulorum in -um desinit.
• Vide pliiralem! scelus ➔ scelera; corpus ➔ corpora; vulnus ➔ vulnera; foedus ➔ foedera;
opus ➔ opera; nomen ➔ nomina; certamen ➔ certa.mina; caput ➔ capita.
Singularis
Pluralis
Singularis
Pluralis
Singularis
Pluralis
Nom
corpus
corpora
nomen
nomina
caput
capita
Voc
corpus
corpora
nomen
nomina
caput
capita
Ace
corpus
corpora
nomen
nomina
caput
capita
Gen
corporis
corporum
nominis
nomini
nommum
nomini bus
capitis
capitum
Abl
corpore
corporibus
nomine
nominibus
capite
capitibus
Dat
corpori
corporibus
capiti
capitibus
MEMORANDVM II: Adverbia (prima pars)
• In lingua Latina multa adverbia desinunt in -e: repente, saeve, maxime, bene . . .
• Alia adverbia desinunt in -o: cito, subito . . .
MEMORANDVM Ili: Adiectiva
• In lingua Latina sunt duae classes adiect:ivorum:
- Adiectiva classis A: ut bonus, bona, bonum et pulcher, pulchra, pulchrum. Adiectiva classis A
habent terminationes primae et secundae declinationis vocabulorum.
- Adiectiva classis B: ut nobilis, humilis, fortis, inermis, gravis, terribilis, ingens, ferox, atrox.
Adiect:iva classis B habent terminationes tertiae declinationis vocabulorum, sed ablativus
singularis semper desinit in -i; genetivus pluralis in -ium; nominativus, vocativus, acciisa­
tivus neuter pluralis desinunt in -ia.
• Inter adiectiva classis B duo greges sunt:
- Nominativus in -is ut nobilis, humilis, inermis, fortis, gravis. Nominativus in -is valet ad
masculinum et femininum; in neutro vero nominativus (et vocativus et accusativus) est -e.
Exempli gratia: vir nobilis (m) , ftmina nobilis (f), sed foedus nobile (n).
- Nominativus in consonantem utferox, atrox, ingens, prudens, diligens. Nominativus valet
ad masculinum, femininum et neutrum.
Exempli gratia: rex ferox (m), ftmina fe rox (f), scelus ferox (n).
Tantum tria adiectiva huius classis ad has formas non conveniunt: 'vetus', 'dives' et 'pauper',
quae habent ablativum singularem -e, genetivum pliiralem -um, neutrum pliiralem -a.
96
Capitulum V
ADIECTIVA 'A'
Singularis
Pluralis
fem
neut
boni
bonae
bona
bonum
boni
bonae
bona
bonam
bonum
bonos
bonas
bona
bonae
boni
bonorum
bona.rum
bonorum
masc
fem
neut
masc
Nom
bonus
bona
bonum
Voc
bone
bona
Ace
bonum
Gen
boni
Dat
Abl
bono
bono
bonae
bona
bono
bono
bonis
bonis
bonis
bonis
bonis
bonis
Plùralis
Singularis
masc
fem
neut
masc
fem
neut
Nom
pulcher
pulchra
pulchrum
pulchri
pulchrae
pulchra
Voc
pulcher
pulchra
pulchrum
pulchri
pulchrae
pulchra
Ace
pulchrum
pulchra
pulchrum
pulchros
pulchras
pulchra
Gen
pulchri
pulchrae
pulchri
pulchrum
pulchrarum pulchrorum
Dat
Abl
pulchrae
pulchra
pulchro
pulchro
pulchro
pulchro
pulchris
pulchris
pulchris
pulchris
pulchris
pulchris
ADIECTIVA 'B'
GREX I
Singularis
GREX II
Pluralis
masc - fem
neut
masc - fem
neut
Nom
tristis
triste
tristes
tristia
Voc
tristis
triste
tristes
tristia
Ace
tristem
triste
tristes
tristia
Singularis
neut
Pluralis
masc - fem
neut
ferox
feroces
ferocia
ferox
feroces
ferocia
feroces
ferocia
masc - fem
ferocem
ferox
Gen
tristis
tristi
tristibus
feroci
ferocibus
Abl
tristi
tristibus
feroci
ferocibus
Dat
tristium
ferocis
ferocium
MEMORANDVM IV: Praepositiones
• Praepositiones cum ablativo: in, cum, a/ab, e/ex, sine.
• Praepositiones cum accusativo: ad, apud, ante, circa, contra, extra, inter, per, post.
MEMORANDVM V: Coniunctiones
• Cum, dum signifìcant tempus:
- Cum indicat initium actionis: Cum pastores veniunt, Ancus eos interrogar.
- Dum indicar spatium actionis: Dum Servius regnar, omnes cives laeti sunt.
Reges Errusci
97
Vocabula V
LECTIO I
admonère
alter -a -um
amicitia -ae /
animus -i m
apud
audax -acis
aurum -i n
beneficium -i n
cercamen -inis n
clamor -oris m
cloaca -ae/
cum + ind
diligens -encis
divitiae -arum/p/
domicilium -i n
educare
Etruscus -a -um
fama -ae/
ferox -ocis
foedus -eris n
gerere
gladiator -oris m
homo -inis m
honor -oris m
ingens -encis
instituere
lapis -idis m
Latinus -a -um
Lucius -i m
Lucumo -onis m
movere
nomen -inis n
omnis -e
opus -eris n
praestare
primus -a -um
prope
pugna -ae/
scelus -eris n
simulare
Tanaquil -ilis f
Tarquinia -ae /
Tarquinius
Priscus -i m
terribilis -e
rres tria
tucus -a -um
vulnus -eris n
LECTIO II
anciquus -a -um
arare
ardere
aspieere
caput -itis n
census -us m
classis -is/
claudere
cognoscere
LECTIO III
cupidus -a -um
curia -ae/
dea -ae /
dextra -ae (manus) f
flamma -ae/
forcis -is
m
index -icis m
ingenium -i n
ita
locus -i m
memorare
merere
minus
nex necis/
occupare
orare
ostendere
pars -arcis f
plebs -ebis f
pomerium -i n
prodigium -i n
prudens -encis
sacer -era -crum
serva -ae/
Servius Tullius -i m
tenere
Veii -orum m pi
verbum -i n
virtus -utis f
amicus -a -um
atrox -ocis
carpencum -i n
coniuratio -onis f
corpus -oris n
defendere
donum -i n
ergo
ex
expellere
falso
gravis -e
humilis -e
incitare
inermis -e
iuvenis -is m
nobilis -e
odium -i n
orario -onis f
prohibere
promittere
saevus -a -um
sepulcrum -i n
sepulcura -ae /
superbus -a -um
Tullia -ae/
vehere
De linguis comparandis:
Quaere vocabula hodierna quae ex his vocabulis Latinis derivencur: 'aurum', 'caput' ...
►
Aurea dieta:
Haec 'aurea dieta' lege eaque considera: "Timeo Danaos et dona ferences" (Vergilius, Aeneis
II 49), "Homo sum, humani nihil a me alienum puro" (Terencius, Heautontimorumenos 77),
"Quot capita, tot sencenciae" (Terencius, Phormio 454).
Suncne alia 'aurea dieta' quibus vocabula huius capiculi contineantur? Quaere ea.
►
CAPITVLVM SEXTVM
REGNVM FVNESTVM (I)
differre = non similis esse
hic sg : Tarquinius
ille sg : Servius
punire
exsilium -i n = locus extra
patriam
in + ace -­
sub + ab!
sub hoc rege = temporibus
huius regis
hostilis -e < hostis
hi pi: improbi reges
illi pi : boni reges
contemnere tt déspicere
tristis -e tt laetus
illiistris -e = qui in honore est
Post Servium Tullium regnar in urbe Tarqui­
nius Superbus, septimus réx Romae. A Serviò
Tarquinius longé differt: hic réx apud civés est
in odio, ille autem in honore erat; hic bonos civés aut interficit aut punir aut in exsilium mittit 5
sine causa, ille vero omnés civés cura.bar; boni
civés igitur hunc régem timent, sed illum régem
diligebanr et laudabant. Eriam familiae Servii et
Tarquinii longé differunt inter sé: familia huius
régis improba est, sed familia illius régis proba 1 O
erat; sub hoc rége Roma est urbs hostilis acque
maesta, sub illo autem tuta acque tranquilla erat.
Boni et improbi régés longé differunt inter sé: hi
scelera parane, illi beneficia danr; senatòrés hos
régés contemnunt, at illos monent et iuvant. Ira- 1 5
que fama horum régum tristis est, illorum vero
illustris. Sub his régibus bella multa sunt, sub
illis autem pax.
Regnum Funestum
In urbibus et in agris propinquis Tarquinius
2 0 praedam saepe faciebat atque magnam pecu­
niam rapiebat. Itaque rex multa et pretiosa dona
familiae suae dabat, non solum Tulliae -Tullia,
filia regis Servii Tullii, uxor Tarquinii erat-, sed
etiam liberis suis. Quae dona Tarquinius Tulliae
25 dabat? Tarquinius orna.menta aurea huic dabat.
Quae dona dabat rex liberis suis? His quoque
Tarquinius pulchra dona dabat: filiae vestes da­
bat, filio autem equos. Etiam arma multa Tar­
quinius huic dabat, illi autem -filiae- non arma,
3 0 sed orna.menta. Num servis ancillisque quoque
Tarquinius dona dabat? Minime, illis Tarqui­
nius nulla dona dabat. Et quid dabat rex populo
Romano? Rex nulla dona populo dabat!
Cives igitur maesti erant, nam Tarquinius ne35 que ludos neque certa.mina populo dabat, sed
labores tantum imponebat atque in operibus
urbis cives semper tenebat. Is igitur neque inter
Romanos neque inter hostes gratus erat.
99
propinquus - a -um= qui
prope est
praeda -ae/
pecunia -ae f
vestis -is f
equus -i m
servus -i m
ancilla -ae f= serva
im-pònere
gratus -a -um = quem omnes
amant
1 00 Capitulum V1
Rem tene!
1. Estne Servius Tullius an Tarquinius Superbus?
Exemplum: In magno honòre erat: Servius Tullius.
a. Non est in odiò: _________
b. Cives eum non diligunt neque laudant: _________
c. Cives eum non timent: _________
d. Sub eò Roma non est urbs tranquilla: _________
e. Familia eius non est iusta: _________
2. Quid non convenit?
a. Boni reges:
dves curant.
D famam tristem habent.
D scelera parant.
D beneficia praestant.
dves curant.
□
□
b. Improbi reges:
□ pacem faciunt.
D famam illustrem habent.
D dves in exsilium mittunt.
□ cum senatòribus regnant.
□ senatòres contemnunt.
3. Qui titulus convenit? (iinus tantum titulus rectus est!)
a. Tarquinius Superbus, improbus rex, urbem Romarn curbat. Romani maesti hunc impro­
bum regem timent. Hic enim praedarn et peciiniarn dolo aut scelere quaerit neque populum
Romanum ciirat. Etiarn farnilia regis improba est: Tarquinius multa beneficia liberis et uxori
dat, populo autem arduos labores imponit.
□ lmprobus Tarquinius in tota Italia regnat.
D Rex perversus praedam cupit et officium neglegit.
D Rex dves Ròmanòs et familiam suam terret.
b. Sub Servio rege cives Romani vitarn beatarn agebant, narn urbs tiita erat. Rex enim offi­
cia sua numquarn neglegebat, Romanis semper auxilium ferebat eosque diligenter ciira­
bat. Familia illius regis proba erat. ltaque, niillus civis, dum Servius regnat, scelera parat.
D Rex bonus familiam et patriam curar.
D Cives laeti sunt.
□ Sub rege iustò pax in urbe est.
Vocabula disce!
4. Verba idem ac contrarium signifìcantia quiere:
a. ______ est tempus sine bello; si nullum est bellum, urbs non est ______
sed tranquilla.
Regnum Funescum 1 O 1
b. Cives reges aut laudant aut _____: si rex est improbus cives eum ______
at rex ______ semper in honore est. Fama bonorum regum non ______
sed illiistris est.
c. Sub Tarquinio populus Romanus semper in laboribus erat, ergo niillum ______
in urbe erat, neque ludos neque certa.mina publica rex dabat.
5. Coniunge vocabula:
fama
ager
donum
ornamentum
certa.men
homo
urbs
magnum
pretiosum
gratus
� illiistris
propinquus
aureum
turbata
6. Imple sententias: ____________________
faciunt /differunt /mittunt /dabat / impònunt
a. Tarquinius multas divitias ex urbibus propinquis rapiebat, itaque is multa dona
familiae suae -----b. Senatores atque réges homines perversos in exsilium non sine causa _______
c. Boni et mali cives longé inter se _______, nam hi dolos parant, illi autem
patriam ciirant.
d. Milites in bello urbes capiunt atque in iis praedam ______
e. Magistri severi labores magnos suis discipulis _______
Ecce lingua!
7. Responso dato interrogatum scribe:
a. Tarquinius régnat in urbe post Servium Tullium.
...u�z�·s�ri'""'ig,...n=a=t�z�·n�u�r�b�e....,p�o�s�t �S�er�v�i=u�m�Ti=u=ll�iu�m�_________ ?
�Q
b. Quia bonos cives necat aut piinit aut in exsilium mittit.
-------------------------;,
e. In propinquis agris Tarquinius praedam faciebat.
-------------------------;,
d. Minime, sub Tarquinio Roma turbata est.
-------------------------;,
e. Rex familiae suae peciiniam dat.
-------------------------;,
f. Rex liberis suis multa dona dabat.
-------------------------;,
I 02 Capitulum VI
8. Quid magis convenit?
a. Inter cives erat in odiò . . .
0 hic rex
O hi reges
O hunc regem
b. Tarquinius fmum filium habet. Rex multa arma atque equòs . . .
O ei dat
O hic dat
O is dat
c. Senatòres monent atque adiuvant . . .
O horum regum
O hoc rege
O hos reges
d. Improbi reges scelera parant, itaque tristis est fama . . .
O illorum
O illius
O illi
e. Roma erat urbs turbata atque maesta . . .
O sub ille rex
O sub ilio rege
O sub illum regem
f. Boni cives bonum regem non timent, sed . . .
O illum laudant
O illius laudant
O ilio laudant
g. Rex Servius cives custòdiebat, itaque cives . . .
O hunc diligunt O hic diligunt
O hos diligunt
9. Scribe pliiralem aut singularem:
a. Hic civis est in odiò:
b. Ille rex improbus est:
c. Fama illorum bellorum tristis est:
d. Nomen huius familiae gratum est:
e. Tarquinius beneficium huic dabat:
f. Pater illius feminae saevus est:
g. Sub hoc rege bellum magnum est:
hi cives sunt in odio
10. Quid dat cui?
Cui? I Quibus?
Tarquinius
{uxor sua):
(filia sua):
(filius suus) :
(familia sua): '{g.miliae suae
(populi vicini):
(populus Romanus) :
Quid?
nullam pacem
nullum otium
pulchra vestimenta
equos et arma
ornamenta aurea
� pretiosa dona
dat.
a. Tarquinius fàmiliae suae pretiosa dona dat
b. _______________________
c. ---------------------------------
d. ________________________________
e. --------------------------------­
f. --------------------------------
Regnum Fùnescum 1 03
REGNVM FVNESTVM (Il)
Tarquinius Gabios, urbem propinquam, saepe
40 oppugnabat, sed Gabini, viri bellicosi, forti­
ter resistebant. Tunc iratus rex dolum parar et
Sextum Tarquinium filium ad Gabinos mittit.
Ante nobiles Gabinos Sextus patrem falso accii­
sat, inimicitias cum ilio simular atque auxilium
45 petit: «lam Tarquinius liberos suos, ut antea se­
natores et bonos cives, acriter punir. Ille nova
scelera parar contra familiam suam! Ab illa urbe
saeva fugio, per totum Latium erro, hospitium
in hac urbe quaero».
50 Primum senatores Sextum Tarquinium contem­
nunt eique hospitium negant. Postea vero ille
auxilium in bello contra Romanos iis promittit.
Hoc movet animos Gabinorum qui illum comi­
ter in urbem accipiunt.
GabiI -orum m pi
acriter B comiter, bono animo
ab= a
ego fugio... erro... quaero
totus -a -um : omnis -e
inimicitia -ae f hospitium -I n
postea B antea
104 Capitulum VI
vehementer adv = maximè
alacer -cris -ere
= laetus et diligèns
prosperus -a -um = fèl:ix
funestus -a -um B prosperus
fallere = vèrum non dicere
tradere < tra(ns)-dare
Tunc Sextus Tarquinius multas am1C1t1as inter 5 5
nobiles et milites Gabinos parat. Quomodo Tar­
quinius, vir peregrinus et antea inimicus, ami­
citiam parat? ls Gabinos falso laudat, Romanos
autem, inimicos Gabinorum, vehementer des­
picit: «In illa urbe Roma cives maesti sunt, nam 60
superbiam regis timent. Nullus locus illius urbis
est tutus! Sed haec urbs tranquilla est. In ha.e
urbe cives alacres sunt. Hanc urbem prosperam
diligo, illam vero funestam Romam max:ime
contemno!», dicebat ille, et pulchris verbis Ga- 65
binos fallebat.
ltaque brevi tempore Gabini magnam potesta­
tem Sexto Tarquinio dant eumque ducem belli
faciunt. At Sextus Tarquinius imperium saeve
exercet atque omnes nobiles Gabinorum inter- 70
ficit, punit, in exsilium mittit atque, cum nullus
erat iam sena.tor aut nobilis inter Gabinos, totam
urbem Gabios Tarquinio Superbo, patri suo, tradir. Tarquinius Superbus igitur Gabinos non ar75
mis, non bello, sed dolo vincit.
Regnum Funestum 105
Rem tene!
11. Responde ad interrogata:
a. Ex qua urbe fugit Sextus Tarquinius?
b. Num vera est inimicitia inter Sextum Tarquinium et patrem eius?
c. Cur Gabini Sexto Tarquinio hospitium dant?
d. Quomodo fallebat Gabinos Sextus Tarquinius?
e. Cui tràdit Sextus Tarquinius potestàtem Gabinorum?
12. Estne verum an falsum? Si responsum falsum est, causam explana.
a. Tarquinius Superbus ad patriam Gabinòrum venit.
b. Sextus a patre saevo fugit.
c. Sextus auxilium contra Romanos accipit.
d. Romani regem timent quia is superbus est.
e. Sextus Tarquinius dolo urbem Gabinorum capit.
13. In ordinem has sententias redige:
_ a. 1am Tarquinius Superbus potestatem Gabinorum habet.
b. Bellicosi Gabini fortiter resistunt.
_ c. Gabini Sexto potestatem tradunt.
_ d. Sextus auxilium contra Romanos Gabinis pròmittit eorumque animos movet.
_l__ e. Tarquinius Superbus saepe Gabios oppugnat.
_ f. Sextus inter Gabinos hospitium quaerit, sed Gabini id negant.
_ g. Sextus fallit Gabinos atque imperium eorum regi Tarquinio dat.
Vocabula disce!
14. Quid occultat pronomen?
auxilium contra Romdnos
a. Filius regis Gabinis id promittit:
b. Gabini Sexto Tarquinio id negant:
c. Sextus Tarquinius eam simulat ante Gabinos: ______________
d. Gabini eam Sexto Tarquinio tradunt:
e. Omnes Gabini eam cognoscunt:
15. Quid minus convenit? (unum responsum falsum est)
a. oppugnare:
comiter / fortiter / acriter / saepe
b. contemnere:
maxime / acriter / longe / vehementer
c. differre:
vehementer / longe / maxime / acriter
d. punire:
saepe / comiter / acriter / vehementer
acriter / vehementer I fortiter / longe
e. accusare:
106 Capitulum VI
16. Verba idem ac contrarium significantia quaere in lectione:
Verba contrarium signifìcantia
Verba idem signifìcantia
fortiter =
Vere B
omnis =
contemnunt B
diligemes =
amicitia B
ma:x:ime =
antea B
imperium =
prospera B
Ecce lingua!
17. Quod verbum magis convenit?
a. Rex improbus nullam pecuniam populo Romano...
D est
D dat
D memorat
b. Gabini magnam potestatem Sextò Tarquinio...
recusant
diligunt
era.dune
c. Rex nova scelera contra familiam...
D movet
D recusat
D parat
d. Sextus Tarquinius auxilium contra Romanòs Gabinis...
D laudat
D pròmittit
D contemnit
□
□
□
18. Scribe casum dativum horum pronominum:
huic (sg) I his (pl) I illi (sg) I illis (pl)
«Sextus Tarquinius ad Gabinòs venie, sed Gabini ill__ [Sextò] hospitium negane. Tunc
Sextus cònsilia patris ill_ [Gabinis] ostendit acque Gabini h_ [Sextò] domicilium in urbe
dant. Sextus Tarquinius cives Gabinòs eòrumque urbem ma:x:ime laudat acque ill_ [Ga­
binis] pretiòsa dona dat. 1am Gabini h_ [Sextò] amicitiam suam dant, nam eum diligunt.
Sexcus Tarquinius h_ [Gabinis] auxilium contra Romanòs pròmittit acque Gabini ill__
[Sextò] magnam potestatem tra.dune».
19. Scribe genus femininum pronominis 'ille'/ 'hic':
a. In ____ urbe Sexcus Tarquinius laetus est, sed in ____ erat tristis.
urbibus cives ludos et
b. Cives ____ urbium semper in operibus erant, sed in
certa.mina saepe spectant.
c. Nòmen ____ urbis nunc est Paris, sed antea erat LO.tetia.
d. ____ est magistra linguae Latinae, ____ autem est magistra linguae Graecae.
quae sunt in oppidò multae sunt
villas quae in campò sunt et
e. Inter
differentiae.
f. Quis erat rex ____ urbis antiquae nomine Albae Longae?
Regnum Funestum 107
2 0 . Pro vocabulis significatis scribe pronomen 'ille' /'illa':
= !lii Sexto potestdtem trddunt
a . Gabini Sextò potestatem tradunt
b . Tarquinius saepe Gabinos oppugnabat
c. Rex Sextum Tarquinium ad Gabiòs mittit
= ---------------d . Verba Sexti animòs Gabinorum movent
=
e. Rex fìliae suae vestimenta pulchra dat
---------------f. Sextus imperium Tarquinio Superbo tradit = ________________
1 0 8 Capiculum VI
REGNVM FVNESTVM (III)
anguis -is m l/
anxms -a -um
dè + ab!
è= ex (+ ab[)
èicere= foras iacere
vatès -is m l/
Pythia -ae/
certus -a -um= verus
consilia deorum = quod dii in
animo habent
Paulo post dii inmorcales prodigium terribile regi
Tarquinio mittunt: dum is in regia est, anguis
ferox de columna cadit acque magno terrore omnes fugiunt! Servi Tarquinii eam statim capiunt
acque e regia eiciunt, sed rex anxius de illo prodi- 80
gio saepe cogitabat: «Est signum deorum», dicebar Tarquinius liberis acque uxori. Sed quid illud
prodigium significabat? Neque vates neque sacer­
dotes responsum certum regi dabant! ltaque ille
filios suos ad oraculum Delphicum mitcie -ora- 8 5
culum est locus ubi homines consilia deorum
interrogane. In oraculo Delphico Pychia habitat.
Haec est femina sacerdos quae consilia deorum
cognoscit eaque viris feminisque nuntiat. Itaque
90
fama huius feminae illustris est.
Regnum Funestum 109
Filii Tarquinii ad Graeciam non soli nav1gant,
nam rex Tarquinius Iunium Brutum comitem
eis dar. Brutus a filiis Tarquinii longe differe­
bar, nam ille erat iuvenis pius, hi vero scelerati
9 5 erant acque mendaces. Brutus igitur regem Tar­
quinium eiusque familiam vehementer contem­
nebat, nam dolos et scelera eorum cognoscebat,
sed stultitiam simula.bar et coniurationem contra
eos para.bar. Dum ad oraculum navigane, Brutus
1 0 0 b aculum aureum sub vestimentis occultar. Hoc
donum Brutus deo Apollini fert et in templo
eius in oppido Delphis clam relinquit.
In ora.culo Delphico filii Tarquinii de prodigio
anguis Pythiam primum interrogane atque illa
1 05 hoc responsum iuvenibus dar: «Magnum malum
in regia Tarquinii est». Deinde ii, cupidi gloriae,
de futuro rege Romanorum quoque interrogane
et Pyrhia sic respondet: « Osculum date ma.cri ac­
que regnum Romanum accipite!». Iam in urbe
1 1 0 Roma filii Tarquinii primum responsum Pyrhiae
patri nuntiant, deinde matrem quaerunt eique
osculum dant. Brutus autem simular, ad terram
cadit et osculum ei dar: terra enim est mater om­
nium hominum.
lunius Brutus comes f:iliòrum
Tarquinii est
comes -itis mlf
ei : Sextò
pius -a -um B sceleratus
mendax -acis
stultitia -ae f B ingenium
baculum -i n
fert sg, ferunt pi < ferre= portare
clam adv
malum -i n= factum funestum,
improbum
futurus -a -um
òsculum -i n
ea : terra
11 O Capirulum VI
Rem tene!
21. Personas describe:
«lunius Brurus et filii Tarquinii longe differunt inter se!»
lunius est: _______________________________
Filii Tarquinii autem sunt: _________________________
22. Quis hoc dicit?
Exemplum: «O Apollo, hoc baculum aureum in templo tuo relinquo!»: lunius Brutus
a. «Quis est fucurus rex Romae?»: ______
b. «Comes sum filiorum Tarquinii. Illi sunt iuvenes scelerati acque mendaces, sed ego srultitiam simulo et coniuratiònem contra Tarquiniòs parò»: ______
c. «Salve, mater! Veni! Osculum meum accipe!»: ______
d. «Vaces acque sacerdoces, venite ex coca Italia! Quid hoc signum significar?»:
e. «Prodigium terribile regi Tarquinio mittimus quia est vir superbus»: ______
f. «Hoc est meum responsum de futuro rege Romanorum . . . »: ______
23. Responsum elige:
a. lunius Brucus ante familiam regis...
D superbiam regis commemorat.
D amicitias instituit.
D srulcitiam simular.
b. Rex Tarquinius filiis suis dac lunium Brutum...
D ducem belli.
D comicem.
D vatem et sacerdòtem.
c. Dii in regiam Tarquinii anguem mittunt:
D est cònsilium deorum.
est donum deorum.
D est signum deorum.
d. Omnes fugiunt percerrici e regia, nam anguis facie ...
D magnum terròrem.
D magnum gaudium.
D magnam superbiam.
e. Filii Tarquinii et lunius Brurus respònsum Pychiae de futuro rege Romanòrum
audiunt, icaque iuvenes macri dant...
D potescacem.
D òsculum.
D donum pretiòsum.
□
Regnum Fiinestum 111
Vocabula disce!
24. Qualis est?
a. Omnes eum amane: grdtus
b. AJios saepe fallir: ______
c. Non est tranquilla: ______
d. Non habet multos annos: ______
e. Patriam et familiam vehementer curar: -----f. Scelera parar: ______
25. Qui sunt?
a. li consilia regi danr =
sendtores
b. li signa deorum explicant = ________
c. Femina Graeca quae signa deorum bene cognoscit = ________
d. Oppidum Romae propinquum ubi Sexrus Tarquinius scelera parar = _______
e. Stultitiam simular atque ad terram cadit = ________
f. In illo loco homines consilia deorum interrogane = ________
2 6. Quae praepositiones ablativum postulant? Quae autem acciisativum? Scribe eas in tabu­
la, dein exempla conscribe.
a/ab, ad, ante, apud, circa, contra, cum, de, e/ex, extra, in, inrer, per, post, pro, sine, sub
Ablativus
Accusativus
Exempla
1 1 2 Capitulum VI
27. lmaginem describe:
Pythia
templum
oraculum
sacerdos
responsum
deus
prodigium
perterrirus
terribilis
interrogare
dare
accipere
ille
hic
Ecce lingua
28. Quid magis convenit?
a. matrem / matri
Filii Tarquinii statim ____ osculum dant: ii vèro ____ non amant, sed gloriam.
b. patrem / patri
Filii primum ____ quaerunt; deinde ii responsum Pythiae ____ nuntiant.
c. regem / regi
Multi sacerdotes et vatés ad ____ veniunt, sed nullus eorum responsum certum
____ dat.
d. uxorem I uxori
Tarquinius Superbus ____ multum amabat. 1s enim aurea ornamenta ____
dabat!
e. Apollinem / Apollini
lunius Brurus ____ in templo colit. 1s enim pius erat acque baculum aureum
____ dat.
29. Adde terminationes:
«Brutus et filii Tarquinii inter sé longé differébant. Ill__ vir probus erat, h__ autem
multa scelera facièbant. Familia ill__ iusta et pia erat, at pater h__ viri non solum
audax, sed etiam improbus erat. Tarquinii enim dolum Gabinis parant, ill__ auxilium
dant et amicitiam simulant. Briitus cum h__ [Tarquinii] ad Graeciam navigar. H__
responsum deorum in oraculo quaerunt . Pythia h__ responsum de prodigio dar: "Mag­
num malum in regia sè occultar"».
Regnum Funestum 113
Cogito ergo ... grammaticam disco!
MEMORANDVM I: Casus dativus (cui?, quibus?)
• Tarquinius multa dona suae familiae dat.
• Rex liberis suis multa dona dat: fìliae vestimenta pulchra dat; fìlio autem dat equos et arma.
• Etiam uxori suae Tarquinius dona dat: ei dat ornamenta pretiosa.
• Filii Tarquinii responsum patri dant, matri autem osculum.
I declinatio
II declinatio
III declinatio
Familiae, filiae
= dativus fem sg
Filio, populo
= dativus masc et neut sg
Familiis, filiis
= dativus fem pl
Uxori, matri, patri
= dativus sg
(non est discrimen in genere)
= dativus masc et neut pl
Liberis, servis
(pluralis in capitulo VII)
• Rex populum suum non amat, nam niillum otium ei dat. Nec servis suis otium dat. lis
labores semper mandat.
Pronomen III personae
ei = dativus sg m, f, n
iis = dativus pl m, f, n
(non est discrimen in genere)
MEMORANDVM Il: Pronomen 'is'
m
Nom is
Ace
eum
Singularis
n
f
m
Pluralis
n
f
ea
id
ii
eae
ea
eam
id
eos
eas
ea
Gen
eius
eorum earum
Dat
ei
llS
iis
iis
iis
iis
llS
Abl
eo
ea
eo
eorum
MEMORANDVM lii: Adverbia (altera pars)
• In lingua Latina alia adverbia desinunt in -e (repente, saeve, maxime, bene . . . ), alia desinunt in -o
(cito, subito. . . ) , multa quoque desinunt in -ter (vehementer, fortiter, dcriter, ferociter, comiter . . . )
114 Capitulum VI
MEMORANDVM IV: Pronomina demonstrativa 'hic', 'ille' (prima pars)
• In lingua Latina sunt tria pronomina demonstrativa, quorum in hoc capiculo duo sunt: hic
et ille. Pronomina demonstrativa habent tria genera (masculinum, femininum, neutrum) ;
duos numeros (singularem et pluralem) et quinque casus (non habent vocativum).
• Femininum:
- Singulare:
Haec femina pulchra est. Femina habet hanc villam. Nomen huius feminae est Tanaquil.
Huic feminae Tarquinius multa dona dat. Cum hac femina Tarquinius habitat.
Illa urbs non est Roma. Sextus Tarquinius ad illam urbem ambulat. Rex illius urbis est pro­
bus. Illi urbi Tarquinius divitias portat. In illa urbe cives sum laeti.
- Plurale:
Hae feminae non sum Romanae. Has feminas nullus in urbe cognoscit. Urbs harum feminarum non est propinqua. His feminis Romani auxilium dant. Cum his feminis nulli sunt
servi.
Illae feminae ubi sum? Rex illas feminas quaerit. Domicilium illarum feminarum ubi est?
Illis feminis Romani auxilium dam. Sine illis feminis urbs maesta est.
• Masculinum:
- Singulare:
Hic civis perterrirus est. Rex hunc civem punit. Exsilium huius civis triste est. Huic dvi rex
magnum malum dat. Urbs sine hoc cive tristis est.
Ille est filius Tarquinii. Populus Romanus illum non diligit. Nomen illius non est gracum in­
rer cives. Illi pater lunium Brutum tamquam comitem dar. lunius Brurus cum ilio ad Grae­
ciam navigar.
- Plurale:
Hi sunt iuvenes Romani. P ythia hos iuvenes audit. Rogatum horum iuvenum difficile est.
P ythia his responsum incertum dat. Cum his alii iuvenes navigane.
Illi non sunt iuvenes Romani. Ante illos Sextus et Brutus navigane. Navis illorum est gravis.
Illis non dant donum iuvenes. Ab illis cito discedum.
• Neutrum:
- Singulare:
Hoc responsum Pythiae non est certum. Sextus Tarquinius hoc responsum non intellegit.
Verba huius responsi sunt obscura. Huic responso Tarquinius nullam signifìcationem dat.
In hoc responso est mysterium.
Illud prodigium omnes terree. Vates non imelligum illud prodigium. Signifìcatio illius pro­
digii est obscura. Illi prodigio vates nullam signifìcationem dant. In ilio prodigio mysrerium
magnum se occultar.
- Plurale: vide exempla in capitulo VII.
Regnum Funestum 115
Sdsne?
Dé vita urbana .
In hiscoria Romana cres aecacés sunc: aetas regum, aetas rei
publicae, aetas Caesarum. Nunc de vita, quam Romani ae­
rate Caesarum agunt, sermo est. Vita urbana et vita rustica
longe differunt inter se. Agricolae et pastores vitam rus­
ticam vivum et agrum colunc sive pecora curane -pecora
sunt ovés, bovés et aliae bestiae agrestes. Vita rustica dura
et aspera est, urbana autem magis commoda acque sine
tanto labore, sed negotiosa: Romani qui vitam urbanam
agunt multa negotia habenc!
Mane enim patroni cliemes domum acc1pmnt: clientés
sunt liberti, id est, olim servi, qui patronos salutane acque
'Labor omnia vicit improbus'
auxilium ab iis petunt. Patroni sunc nobiles Romani. Post
Vergilius, Georgicae I, 145
salutationem patroni in forum conveniunc acque alia ne­
gotia, publica et privata, expedium. Prope forum est basilica: Romani in basilicam venium,
si iudicés eos in ius vocant. Senatores autem curiam imram, ubi dé bello et pace disputane.
Conspectus Romae imperidlis, Oreste Betti, 1906. Fondazione Cariplo, Mediolani
Plébs autem neque negotia expedit in foro ne­
que curiam imrat, sed alia officia habet. Multi
plebeii tabernarii sum, id est, tabernam habent,
in qua libros, orna.menta, cibos vendunc. Ta­
bernae sunt in insulis: insulae sunt alta aedificia
ubi habitat plebs urbana. Non una familia, sed
multae familiae in insulis habitant, nam in una
insula domicilia multa sunt.
I 1 6 Capitulum VI
Ves peri vero et nob iles et p lebeii otium agunc in
balneis. Balnea s ive th ermae sune magna et ampia
aedifìcia u bi dves ludune acqu e corpus exercene
et lavane. Sun c aquae frigidae (frigidarium), ca­
lidae (caldarium) et cepidae (tepidarium) . Etiam
palaestra in chermis est. In balneis est quoque
apodytérium, ubi cives vestes deponune. Quomo­
do Romani aquas calidas faciu ne? Sub balneis est
hyp ocaustum: hypocausto Romani aquas, quae
frigidae sune, calidas faciu ne.
Cives in thermis non solum corpus curane -mu lti
enim capillos ibi tondene et u nguenea accipiune­
sed etiam negotia agune, libros legune et collo­
quia cum familiaribus habene. In thermis igitu r
Romanis est otium ac negotium! ltaqu e nullu m
est sileneiu m in balneis, sed variu s et magnus cla­
mor qui undique sonat!
Thermae Caracalfae
Lawrence Alma-Tadema, 1 899
frigidarium
tepidariu m
caldarium
apodyteriu m
hypocaustum
Regnum Funesrum 1 1 7
Vocabula VI
LECTIO I
ancilla -ae /
aut
causa -ae/
contemnere
differre
equus -i m
exsilium -i n
gratus -a -um
hic haec hoc
hostilis -e
ille illa illud
illustris -e
imponere
m
labor -is m
longe
pecunia -ae /
praeda -ae/
pretiosus -a -um
propinquus -a -um
punire
saepe
septimus -a -um
servus -i m
tristis -e
vestis -is /
LECTIO II
ab/a
acriter
alacer -cris -ere
antea
auxilium -i n
comiter
fallere
fortiter
fugere
fùnestus -a -um
Gabii -orum m pi
Gabinus -a -um
hospitium -i n
inimicitia -ae /
Latium -i n
negare
postea
Delphi -orum m pi
Delphicus -a -um
e/ex
eicere
ferre
futurus -a -um
ille illa illud
inmortà.lis -e
malum -i n
mendax -acis
nuntiare
oraculum -i
osculum -i n
pius -a -um
Pychia -ae/
responsum -i n
sceleratus -a -um
significare
stultitia -ae /
terror -oris m
vates -is mlf
potestas -atis /
prosperus -a -um
saeve
Sextus Tarquinius
-i m
sub
superbia -ae /
totus -a -um
tradere
ut
vehementer
LECTIO III
anguis -is mlf
anxius -a -um
baculum -i n
certus -a -um
clam
columna -ae /
comes -itis mlf
consilium -i n
de
De linguis comparandis:
Quaere vocabula hodierna quae ex his vocabulis Latinis deriventur: 'punire' , 'equus', 'labor' ,
'servus' . . .
►
Aurea dieta:
Haec 'aurea dieta' lege eaque considera: "Montes auri promittere" , "Amicitia nisi in bonis
esse non potesc" , "Obsequium amicos, veritas odium parie" (Terentius, Andria 68), ''Amicus
omnibus, amicus nemini" .
Suntne alia 'aurea dictà quibus vocabula huius capituiI contineantur? Quaere ea.
►
CAPITVLVM SEPTIMVM
cupide < cupidus
postulare = rogare
Ardeae loc= in oppido Ardea
Roma abl= ex urbe Roma
Ardeam ace= in oppidum Ardeam
genus -ens n
circum + ace = circa
cibus -i m
per-venire
postulare = vehementer rogare
FINIS REGNI (I)
Tarquinius Superbus, septimus rex Romae, multa magnaque bella in toto Lario gerebat. Is enim
divitias cupide quaerebat, nam in urbe Roma
nova opera semper erant eaque magnam pecu­
niam postulabant. Illo tempore Ardea erat urbs 5
Romae propinqua atque divitiarum plena. Rutuli Ardeae habitabant. Tarquinius igitur Roma
Ardeam it et in Rutulos bellum facit per obsi­
dionem: 'obsidio' est genus belli; in obsidione
milites non armis pugnant, sed vallum et fossam 1 0
circum oppidum inimicum faciunt, itaque neque cibus neque aqua ad oppidum perveniunt
et brevi tempore cives potestatem urbis duci
hostium sine pugna rradunr omnesque divitias
militibus dant. At longa erat obsidio Ardeae et 1 5
milites saepe otium agebant in conviviis.
Finis regni 1 1 9
20
25
30
35
Ecce Sextus Tarquinius, fi:lius regis, cum Colla­
rino aliisque iuvenibus Romanis convivium ce­
lebrar. Sermo erat de uxoribus et Collatinus Lucretiam, uxorem suam, maxime lauda.bar: «Illa
omnes virtutes habet neque minus pulchra est
quam proba». Sextus Tarquinius autem Colla­
tinum ridebat: «Nulla femina tot virtutes habet! ».
Is enim non solum uxorem suam, sed omnes feminas contemnebat! Tunc iuvenes ad certa.men
veniunt, equos ascendunt, Ardea discedunt et
primum Romam eunt, deinde Collatiam, ubi
uxores suas subito invisunt. Certe Lucretia, uxor
Collarini, ab uxore Sexri Tarquinii longe differebat: dum hanc in convivio inveniunt, illam
-Lucretiam- in cubiculo vident; haec vinum bi­
bebat, illa autem lanam faciebat; cum ha.e viri
alieni erant, cum illa vero ancillae. Collatinus
igitur, vir Lucretiae, laetus erat; Sextus Tarquinius autem, vir illius feminae improbae, plenus
invidiae erat!
convivium -i n
serm6 -onis m
tot indecl= tam multi -ae -a
contemnere B laudare
invisere= in domicilium
amicorum venire
certe adv < certus
in-venire
hanc: uxor S. Tarquinii
illam : uxor T. Collarini
120 Capitulum VII
Rem tene!
1. Estne uxor Sexti Tarquinii an uxor Collatini?
a. Vinum bibit: ________
b. Vir eius filius regis est: ________
c. Lanam facit: -------d. Officia domestica non neglegit: ________
e. Otium agit in convivio: ________
f. Multas virtiites habet: -------g. Viros alienos ad convivium vocat: ________
h. Ancillae apud eam sunt: _______
i. In cubiculo manet: -------2. Responde ad interrogata:
a. Cur rex Tarquinius cupidus peciiniae est?
b. Ubi habitant Rutuli?
c. Num milites in obsidione armis pugnant?
d. Sextus Tarquinius convivium celebrat. Qui sunt in convivio?
e. Quo iuvenes eunt? Cur?
f. Quae sunt virtutes optimae feminae -secundum Romanos antiquos?
g. Suntne virtutes Larentiae optimae etiam nostris temporibus?
3. Estne verum an falsum? Si responsum falsum est, causam explana:
a. Rutuli Romae habitabant.
b. Ardeae neque aqua neque cibus erat.
c. Romani Rutulos in obsidione Ardeae vincunt.
d. In convivio Collatinus uxorem Sexti Tarquinii laudabat.
e. Uxor Collatini vinum bibebat et cum viris alienis erat.
f. In convivio sermo inter Collatinum et filium regis de bello erat.
Vocabula disce!
4. Coniunge vocabula. Postea imple sententias:
bellum
otium
convivium
lanam
ad certimen
equum
facit
venit
agunt
ascendit
parat
gerit
a. Tarquinius Superbus in populos vicinos saepe
b. Multi iuvenes Romani, dum bellum faciunt, --------- in conviviis.
c. Sextus Tarquinius iuvenes Romanos ad se vocat et cum iis__________
d. Collatinus virtiites uxoris Lucretiae memorat atque _____________
cum Sexto Tarquinio.
Finis regni 121
e . Non solum Sextus Tarquinius, sed etiam Collatinus ____________
f . Lucretia, uxor Collatini, in cubiculo manet atque cum ancillis ________
5 . Indica vocabula quae magis conveniunt:
fossa I opera / arma / otium / vallum / vinum / pugna / sermo
Bellum
Obsidio
Convivium
6. Verba idem ac contrarium signifìcantia quaere in lectione:
Verba idem signifìcantia
oppidum =
Verba contrarium signifìcantia
vacua ➔
dant =
discedunt ➔
colloquium =
cum ➔
pugnabat =
iuvenes ➔
posrea =
contemnunt ➔
Ecce lingua!
7. Quid magis convenit?
a . Ègeria regi Numae I regem Numam leges sacrorum dabat .
b . Rex Romae nullum benefìcium civibus I civis dabat .
c . Duces in bello nullum otium milites I militibus dant .
d . Lucretia uxorum I uxoribus Romanorum vinum non dabat .
e . Hersilia civitdtibus I civitdti Latinis pacem dat .
Dativus III declinationis
-i sg
-ibus pi
8. Pronomen aptum elige:
a . Virtutes huius I haec feminae sunt multae .
b . In hoc I hdc urbe sunt nunc multi milites .
c . Hunc I Hanc feminam laudant, illis I illam contemnunt .
d . Hae I haec femina magnas virtutes, illae I i/la nullas habet .
e . Hi I haec milites bellum faciunt per obsidionem .
f. Uxor huius I h i viri Lucretia est .
9. Compone sententias et locum indica.
Exemplum: Rutuli, Ardea t :
a . Tarquinius, Roma ➔ Ardea
b . Iuvenes, castra t
c . Cives, oppidum t
d . Collatinus et Sextus, Ardea ➔ Roma
e . Lucretia, Roma i
Rutuli Ardeae sunt
t• = U b.1
➔ - = quo
1 22 Capitulum VII
FINIS REGNI (II)
nox noctisf
invidiosus -a -um < in-videre
matrona= femina quae maritum
et filios habet
ignarus -a -um= qui non
cognoscit
consilium aperire= c. monstrare
im-pellere= incitare
ferociter adv < ferox
stuprare= violare
ab-ire= discedere
Ab illa nocte Sextus Tarquinius uxorem suam ve­
hementer contemnebat atque Lucretiam, uxorem
Collarini, cupide amabat. 1s igitur Ardea Colla­
tiam venit atque Lucretiam clam invisit: Sexrus 40
enim, vir scelerarus, invidiosus Collarini et cupidus Lucretiae, cum ea cubare cupiebat. At Lucretia, matrona casta atque ignara eius consilii, cum
Tarquinium videt, hospitium ei dat -erat enim
amicus Collarini, filius regis et iuvenis nobilis. 45
Statim vero Sextus Tarquinius consilium suum
aperit atque Lucretiam ad adulterium impellit!
Ea primum Tarquinium recusat, contemnit, for­
titer resistit, sed hic cultrum Lucretiae ostendit
eamque ferociter terret. Deinde vestimenta per- 50
territae Lucretiae scindit, lectum indigne occupat
atque eam stuprat. Perversus Tarquinius Collatia
abit et Ardeam venit, atque scelus suum Colla.­
tino omnibusque nobilibus Romanis occultar.
Finis regni 123
55 Maesta et perturbata Lucretia nunnos m1tt1t
patri et madtò suo Collati:nò. Nunti1 igitur pr1mum Romam veniunt, deinde Ardeam -Ardeae
Collat1nus bellum contra Rutulos gerebat, Ro­
mae autem pater Lucretiae habitabat. H, cum
60 malum Lucretiae audiunt, statim Collatiam ve­
niunt. Adest iam pater, adsunt quoque Colla­
ti:nus et lunius Brutus, nobilis Romanus. Colla­
ti:nus ad Lucretiam venir eamque salutar: «Satin'
salve, mea Lucretia?». Tunc illa inter lacrimas:
65 «Per deos immortales!», clamat, «nullus est iam
honor uxòr1 tuae. Vest1gia viri alieni, Collati:ne,
in leccò tuo sunt». Lucretia malum suum maritò
et patri narrar acque Sextum Tarquinium, Hlium
regis, accusar.
perturbacus -a -um +--+ tranquillus
nùntius -i m
ad-est= hic est
ad-sunt= hic sunt
satin' ?= satis-ne?
vestigium -i n
124 Capitulum VII
Rem tene!
10. Coniunge sententias:
a. Sextus Tarquinius Collatiam venit atque . . .
b. Lucretia Sextum Tarquinium recùsat, nam...
c. Tarquinius est vir sceleratus, quia...
d. Lucretia marito suo nùntios mittit...
e. Etiam pater Lucretiae adest neque...
f. Lucretia malum suum narrat patri et marito...
1. nullas virtùtes habet.
2._ is enim Ardeae bellum gerebat.
3. ea est matrona casta.
4._ Tarquinius autem id omnibus occultar.
5._ is scelus Tarquinii cognoscit.
6._ Lucretiam ad adulterium impellit.
11. Estne verum an falsum? Si responsum falsum est, causam explana.
a. Lucretia hospitium Sexto negat, nam is est vir sceleratus.
b. Sextus Tarquinius ex castris Collatiam venit.
c. Collatinus improbus vir est quia uxorem suam contemnit.
d. Pater et vir Lucretiae per nùntios scelus cognoscunt.
e. Pater cito Ardea Collatiam venit.
f. Lucretia regem Tarquinium accùsat.
V F
12. Quod est argiimentum lectionis Il?
«Collatinus Ardea Collatiam venit et Lucretiam salutat».
D «Regis filius, vir sceleratus, Lucretiam ad adulterium impellit».
«Collatinus bellum contra Rutulos Ardeae gerebat».
□
□
Vocabula disce!
13. Quod vocabulum latet?
a. Ad alienam domum venire et salutare (verbum) : ______
b. Silentio, dum nullus nos videt neque audit (adverbium) : ______
c. Homines alios homines hoc instrùmento necant (nomen) : ______
d. Amores extra matrimonium (nomen) : ______
e. Hic est (verbum) : ______
f. Dum ambulamus, ea in terra facimus (nomen) : ______
Finis regni 125
14. Quid magis congruit?
a. Sextus Tarquinius clam venit =
O citò venit.
O nullus civis eum videt.
b. Is Lucretiam ad adulterium impellit =
O non cum uxòre sua, sed cum alia femina cubare cupit.
O turbar animòs Lucretiae.
c. Sextus Tarquinius Lucretiam stuprat =
O Lucretia scelus in Tarquinium facit.
O Tarquinius scelus in Lucretiam facit.
d. Nuntii malum nuntiant.
scelus nuntiant.
nuntii mali sunt.
e. Vestigia viri alieni sunt in lectò.
O sunt in lectò vestimenta viri alieni.
O alius vir in lectò cum Lucretia iacebat.
□
□
-------
15. !unge vocabula, deinde sententias scribe.
adulterium
mittit
alienam feminam
Colla.ria
contemnit
nuntios
cultrò
virum sceleratum
cupit
abit
a. Tarquinius ______ ______ et Ardeam petit.
et recusat!
b. Lucretia ______
c. Tarquinius, vir sceleratus, ______ ______, non suam.
d. Lucretia, maesta et perterrita, ______ ______ patri et maritò suo.
cultro
e. Filius regis
impellit Lucretiam ad adulterium
Ecce lingua
16. Emenda errores: (considera formam vocabulorum! )
a. Lucretia nuntiòs mittit patri e t mariti
b. 1am Sextus Ardea est
c. Milites Romani castris veniunt
d. Sextus milites scelus occultat
e. Collatinus citò Collatiae venit
f. Pater Lucretiae salutar
g. Nuntii stuprum Collatinum nuntiant
126 Capirulum VII
><
17 . Verba recte coniunge!
a. feminae
feminam
cupiebat
cupidus
b. fortiter
fortis
resistunt
miles
c. indigne
indignus
Vlf
d. numios
numiare
mittit
malum
e. làcrimae
lacrimar
puella
cadunt
f. certa.men
certant
instituunt
nobiles
occupar
18 . Responde ad interrogata:
a. Tarquinius Lucretiam, uxòrem alienam, cupit. Unde abit Tarquinius?
Ta rquinius Ardea abit
b. Lucretia Collatiae lanam facit. Quo venit Sexrus Tarquinius?
c. Lucretia narrat scelus maritò. Unde venit maritus?
d. Collatinus nuntiòs accipit. Unde veniunt nuntii?
e. Etiam pater Lucretiae scelus cognòscit. Quo venit?
Quo? -am ace ➔ •
Unde? -a ab! • ➔
Finis regni 127
FINIS REGNI (III)
70 Pater Lucretiae, vehementer perturbatus acque
Irae plenus, sic da.mar: «Brute et Collarine, no­
biles RomanI, punite illum sceleratum! Tollite
hanc Infamiam ex mea familia! Reddite honorem
huic feminae!». Dum is haec postular acque Bru75 tus et Collatinus id promittunt et dextras inter
se dant, Lucretia cultrum clam sumit -eum sub
vestimentis occulta.bar- acque se necat.
Lugent omnes, iurant per nomen Lucretiae ac­
que odium aeternum in Tarquinium promit80 tunt! Tunc corpus feminae mortuae in forum
Collatiae ferunt idque civibus ostendunt. Simul
Brutus scelus SextI TarquiniI multitudinI narrar:
hoc turbar animos civium eosque ad coniuratio­
nem impellit. Deinde Brutus Colla.ria abit acque
8 5 Romam venir, uhi scelus SextI TarquiniI civibus
Romanis narrar eosque contra regem incitar.
infamia -ae f +--+ honor
reddere = rursu s dare
• •
dextras dare
•
•
sub + ab! +--+ super + ace
lugere
multitudo -inis f= magnu s
numerus hominum
1 28 Capitulum VII
undique= ex omnibus partibus
accurrere < ad-currere
clausus -a -um ( < claudere) +--+
apertus ( < aperire)
summus -a -um= maximus
Thsculum ace= ad oppidum
Thsculum
Thsculi: !oc= in oppido Thsculo
Thsculo ab!= ab oppido Thsculo
via Lati:na= per viam Lati:nam
im-pellere +--+ ex-pellere
Thsculum
1am omnes cives undique ad regiam accurrunt
atque Tulliam, uxorem regis, cum liberis suis
Roma expellunt. Tullia cito agir atque nuntium
mittit marito suo Tarquinio -is bellum contra 90
Rurulos Ardeae gerebat. ltaque Tarquinius Ardea
Romam venir, sed portas urbis clausas invenit:
Romani regem in exsilium mittunt atque sum­
mam potestatem senatoribus reddunt. Tunc Tar­
quinius Roma fugit et via Latina Tusculum venir 95
-Tusculi enim filia eius habitabat-, sed paulo
post Tusculo abit ad Porsennam, regem Etrus­
cum inimicum Romanorum, eumque ad bellum
contra Romanos impellit.
Finis regni 129
Rem tene!
1 9. Quis facit quid?
a. Cum liberis Roma fugir: _______
b. Animòs Bruti et Collarini mover: _______
c. Maesta clamar atque culrrum haber: ________
d. Turbar animòs civium: ____________
e. Romanis est in odiò: ___________
f Ardeae pugnabat: ________
g. Dexrras inter se dant et iurant: ____________
h. Roma Tusculum fugit: __________
i. Post exsilium regis omnes potestates habent: ______
20. Quod malum est?
a. Malum Lucretiae
b. Malum Tulliae
c. Malum Tarquinii
d. Malum Romanòrum
e. Malum patris Lucretiae
l . _ Rex Porsenna cum Tarquinio bellum contra eòs parar.
2. � Vir alienus in lectò eius iacet eamque stuprar.
3. _ Filia eius cultrum sumit atque se necat.
4. _ Is ad urbem venir, sed portae clausae sunt.
5. _ Romani eam cum familia Roma expellunt.
21. Estne verum an falsum? Si responsum falsum est, causam explana.
a. Tarquinius cultrum sumit et Lucreriam necat.
b. Cives Romani coniuratiònem parant.
c. Tullia et Tarquinius Ardeae habitant cum Rutulis.
d. Rex Tarquinius Ròmam venir atque in urbem intrat.
e. Porsenna est Sexti Tarquinii parer et Romanorum amicus.
Vocabula disce!
22. Verbum rectum elige:
a. Feminae Romanae viros Sabinòs atque Romanòs ad pacem�/ expellunt.
b. Uxor Tarquinii alias feminas ad convivium impellit I expellit.
c. Lucretia Sextum Tarquinium non impellit I expellir. is enim amicus Collarini erar.
d. Iunius Brutus multirudinem ad coniuratiònem contra regem impellit I expellit.
e. Cives Romani Tarquinium Superbum cum familia sua Roma impellunt I expellunt.
f. Romulus et Remus larrònes ex campò Albano impellebant I expellebant.
23. Verba idem significantia scribe:
a. Lucreria narrar scelus indignum:
b. Iuvenes foedus faciunt:
c. Magnus numerus hominum:
d. Media pars urbis:
e. Omnes Romani maesti sunt:
f. Rii.rsus dare:
focus media in urbe
1 30 Capitulum VII
24. Quid significat?
a. «Tallite hanc infamiam ex meii familia»:
O Pater Lucretiae honorem suae familiae postula.bar.
O Pater Lucretiae laems erat nam divitias habebat.
O Pater Lucretiam contemnit.
b. «Brums contra superbiam regis cives Romanos incitar».
O Brutus corpus in forum fert.
Brurus coniurationem contra regem parar.
O Brutus scelus Sexti: Tarquinii multitudini narrar animosque civium movet.
c. «Portae urbis clausae sunt».
O Romani Tarquinium in urbem non accipiunt.
O Pater Lucretiae corpus ad forum Romae portar.
O Collatinus per Lucretiam ad portas iurat.
d. «Brutus et Collatinus dextras inter se dant».
O Brutus et Collatinus irati sunt atque foedus faciunt contra Tarquinios.
O Brutus salutar Collatinum atque Lucretiam audit.
Collatinus Bruto scelus narrar.
□
□
Ecce lingua
25. Verbum rectum elige {'adest' / 'adsunt') :
a. Nullus servus cum Sexto Tarquinio _____, nam is Collatiam clam venir.
b. Nec ancillae cum Lucretia
, itaque Sextus Tarquinius eam ad adulterium
impellit.
c. Primum pater Lucretiae _____; deinde Collatinus et Iunius Brutus _____
d. Dum pater Lucretiae turbams da.mar, multi nobiles Romani _____
e. Tullia nuntium mittit Tarquinio regi, nam is non _____
26. Quid magis congruit?
a. Romani regi . . .
O in exsilium mittunt.
O omnem potestatem negant.
b. lunius Brutus civibus Romanis...
O scelus Sexti Tarquinii narrar.
O ad coniurationem incitar.
c. Collatinus et Brutus Lucretiae...
O memorant honorem.
O honorem reddunt.
d. Brutus et Collatinus civibus Romanis...
O corpus Lucretiae ostendunt.
O ad lacrimas movent.
e. Iunius Brums senatoribus Romanis...
O contra superbiam regis incitar.
O maximam potestatem tradir.
Finis regni 131
2 7 . Fabullam narra: Ubi sunt? Unde veniunt? Quo eunt?
a. Ardea: Ardea, Ardeae, Ardeam
Tarquinius Ardeam venit atque Ardeae contra Rutulos pugnat.
Sexrus Tarquinius ____________________________
Collatinus ____________________________
Nii.ntiI ________________________________
b. Roma: Roma, Romae, Romam
Tarquinius _______________________________
luvenes -------------------------------­
NuntiI -------------------------------Brii.tus ________________________________
Tullia ____________________________
c. Tiisculum: Tii.sculo, Tii.sculI, Tii.sculum
Tarquinius _______________________________
Filia TarquiniI
Porsenna _______________________________
lii.nius Brii.tus _____________________________
d. Collatia: Collatia, Collatiae, Collatiam
Sextus Tarquinius ____________________________
Lucretia -------------------------------Pater --------------------------------Nii.ntiI ________________________________
28. Emenda errores: (considera formam vocabulorum!)
a. Brii.tus scelus narrat multitudine.
b. Tarquinius in Ardea bellum gerebat.
c. "Tollite haec Infamiam ex mea familia!"
d. Brii.tus Romam venit et coniii.rati6 parat.
e. Brii.rus animi Ròmanorum contra superbum regem incitat.
132 Capiculum VII
Cogito ergo ... grammaticam disco!
MEMORANDVM I: Casus dativus (Cui? Quibus?)
• Rex liberis suis multa dona dat: filiae vestimenta pulchra dat; fìlio autem dat equos et arma;
Etiam uxori suae dona dat. Sexcus Tarquinius dat responsum patri et osculum matri, civibus
autem nihil dat.
III DECLINATIO
Uxori, matri, patri
= Dativus singularis
(non est discrimen in genere)
Civibus, senatoribus, militibus
= Dativus plùralis
(non est discrimen in genere)
MEMORANDVM Il: Ubi? Unde? Quo? Qua?
• In lingua Latina sunt praepositiones quae respondent ad rogata ubi, unde, quo, qua.
• Ubi? in + ablativus. Exemplum: in via
• Unde? a/ab, e/ex + ablativus. Exemplum: ab oppido, ex templo
• Quo? ad, in + accusativus. Exemplum: ad regiam, in ltaliam
• Qua? per + accusativus. Exemplum: per pontem
• Si in responso sunt nomina oppidorum, non licet respondere per praepositiones, sed hoc modo:
• Ubi? Sagunti, Romae (est casus locativus)
• Unde? Sagunto, Roma (ablativus sine praepositione)
• Quo? Sagumum, Romam (accùsativus sine praepositione)
MEMORANDVM III: Pronomina demonstrativa
• Neutrum plùrale:
Haec tempia Romana sunt. Tune vides haec tempia? Sacerdotes horum templorum probi
sunt. Homines flores afferum his templis. In bis templis multi flores sunt.
Illa tempia Romana sunt. Tì:ine vides illa tempia? Sacerdotes illorum templorum probi sunt.
Homines flores afferum illis templis. In illis templis multi flores sunt.
Plii.ràlis
Singularis
m
n
m
n
m
f
f
hae
ille
illa illud illi
haec
hoc hi
has
illum illam illud illos
haec
hoc hos
illorum
illius
horum ha.rum horum
huius
illis
illi
huic
his
his
his
ha.e
his
illo
illa ilio illis
his
hoc his
f
Nòm hic
haec
Ace hunc hanc
Gen
Dat
Ahi
hoc
Singularis
n
m
Plii.ràlis
f
illae
illas
illarum
illis
illis
n
illa
illa
illorum
illis
illis
Finis regni 133
Vocabula VII
LECTIO I
alienus -a -um
Ardea -ae/
bibere
celebrare
certe
cibus -i m
circum
Colla.ria -ae f
Collatinus -i m
convivium -i n
cupide
genus -eris n
hic haec hoc
ille illa illud
ilio tempore
invenire
invidia -ae f
invisere
lana -ae/
Lucretia -ae f
obsidio -onis f
pervenire
postulare
Ruruli -orum m
sermo -onis m
tot
vinum -i n
vallum -i n
LECTIO II
abire
adesse (adest, adsunt)
adulterium -i n
castus -a -um
cubare
culter -ri m
ferociter
ignarus -a -um
impellere
indigne
invidiosus -a -um
matrona -ae f
nox noctis/
nfmtius -i m
perrurbatus -a -um
satin'
stuprare
vestigium -i n
LECTIO III
aeternus -a -um
dausus -a -um
forum -i n
hic haec hoc
infamia -ae f
ira -ae/
iurare
lugere
multitudo -inis f
Porsenna -ae m
recidere
simul
sub
undique
via -ae f
De linguis comparandis:
Quaere vocabula hodierna quae ex his vocabulis Latinis deriventur: 'opus', 'cibus', 'nox',
'vestigium' ...
►
Aurea dieta:
Haec 'aurea dictà lege eaque considera: "Otium cum dignitate", "In medio virtus", "In vino
veritas", " Qualis pater, talis fiius".
Suncne alia 'aurea dieta' quibus vocabula huius capituli contineantur? Quaere ea.
►
CAPITVLVM OCTAVVM
PORSENNA CONTRA ROMANOS (I)
libertas -aris f
ait= dicit
dulcis -e= gratus
Porsenna a Tarquiniò incitatur =
Tarquinius Porsennam incitat
una cum= simul cum
senatus -us m
ducés a régibus vocantur=
régés ducés vocant
legere= éligere
migrare= aliud domicilium
petere
praesidium -i n = custòdés et
turrés
Romani Tarquinium tyrannum cum uxore omni­
busque liberis ab urbe prohibent: ii enim regnum
recusant acque libertatem defendunt. Tarquinius
autem Porsennam, regem inimicum Romano­
rum, ad bellum incitar: «Libertas -aie Tarquini- 5
us- est tam dulcis civibus quam funesta regibus.
Age, Porsenna! In hoc bello non solum meum
regnum, sed etiam tuum defendis! ». Porsenna
contra Romanos a Tarquinio incitatur acque una
cum eo bellum parat: reges primum duces ad se 1 0
vocant; deinde duces legunt milites; postremo
milites arma capiunt.
Nuntii ad sena.mm Romanum statim veniunt et
senatoribus bellum nuntiant: «Audite senatores!
Magnum bellum a Porsenna et Tarquinio para- 1 5
tur: duces a regibus vocantur, milites a ducibus
leguntur, arma a militibus capiuntur!». Tunc terror ingens omnes cives acque senatores invadit,
ex agris in urbem omnes migrant acque urbem
muris et praesidiis custodiunt: tantum erat nomen 20
Porsennae!
Porsenna contra Romanòs 135
25
Urbs vero non solum muris et praesidiis custo­
diebatur, sed etiam flumine Tiberi. Supra flumen
erat pons Sublicius: pons quoque a multis militibus defendebatur, nam erat una via ad urbem.
Iam hostes per pontem ad urbem subito accu­
rrunt! Romani primum ab hostibus maxime te­
rrentur, arma relinquunt et turpiter fugiunt! Ho­
ratius Cocles autem, vir validus, in ponte manet
30 atque Romanos severe reprehendit: «Manete, mi­
lites! Pons est una via ad urbem! Pontem rumpi­
te atque hostes ab urbe prohibete!». Dum pons
a militibus rumpitur, Horatius proelium cum
hostibus solus sustinet -tanta virtus erat Horatio!
5
3
Ecce pons cadit atque simul fragore pontis, simul
clamore Romanorum hostes terrentur atque stu­
pent! Tunc Horatius armatus in aquam desilit et
incolumis ad suos natat. Is a senatoribus maxime
laudatur atque statua eius in foro ponitur honoris
0
4 causa.
flumen Tiberis et pons Sublicius
flumen -inis n
supra + ace = super
pons a militibus defendebatur =
milites pontem defendebant
turpiter adv = sine honore
reprehendere - laudare
severe adv < severus
rumpere= in varias partes
dividire
proelium sustinere= hostibus
resitere
tanta virtiis erat Horatio (dat) =
Horatius tantam virtiitem
habebat
desilere = se iacere
ad suos : ad cives suos
statua -aef
honoris causa : in honorem
Horatii
1 36 Capitulum VIII
Rem tene!
I . Coniunge sententias:
a. Tyranni semper in odio sunt
b. Régnum est dulce régibus
c. Civés praesidia circum urbem parant
d. Pons est sola via ad urbem
e. Horatius est vir validus
f. lnimici stupent
l . _ nam proelium solus sustinet contra hostés.
2 • -f- nam magnus fragor auditur.
3 • - acque civés eos ab urbe prohibent.
4Romani igitur pontem rumpunt.
•
5itaque urbs tuta est.
·
6 - civi bus véro funestum.
•
2. Quis facit quid?
a. A Romanis timentur, nam validi sunt: _____
b. Tyrannum recusant: _____
c. Movet animos Porsennae contra Romanos: ----d. Dé bello ante senatorés dicunt: ----e. Leguntur acque arma capiunt: _____
f. Solus hostés prohibet: _____
3. Responde ad interrogata:
a. Quem Tarquinius incitabat? __________
b. Terrenturne cives Romani? Cur? __________
c. Quomodo urbs custodiébatur? __________
d. Num omnés Romani ante hostés fugiunt? __________
e. Quid faciunt Romani, dum Horatius proelium sustinet? __________
f. Num Horatius post proelium necatur? __________
Vocabula disce!
4. Imple spatia cum vocabulis in tabula.
praesidia / rumpunt I turpiter / incolumis / désilit / proeliis
a. Populi inimici inter sé foedera non habent, ergo ii in ______ saepe pugnant.
b. Milités in obsidione ______ circum urbem ponunt.
c. Tarquinius improbus erat réx, itaque ex urbe ______ fugit.
d. Probi sodi foedera non -----e. Horatius ex ponte ______ ______ acque in Rumine natat.
Porsenna comrà Romànos 137
5 . Quid significat?
a. «Romàni Tarquinium Superbum ab urbe prohibent»:
D Romani eum comiter in urbem accipium.
D Romani eum ab urbe expellum.
D Romani eum in urbem impellum.
b. «Libertas est dulcis civibus, sed funesta regibus»:
D Cives libertàtem cupiunt et defendunt, regnum autem recusant.
D Et cives et reges libertàtem cupium et diligunt.
Reges libertàtem non neglegum, sed maxime defendum.
c. «Duces milites legum»:
Duces libros de bello legum.
D Duces milites ex castris expellum.
D Milites ad bellum vocantur.
d. «Terror ingens omnes invàdit»:
D Porsenna magnum terrorem habet.
D Omnes maxime terremur.
D Omnes Porsennam terrent.
e. «Horàtius Cocles, vir validus, Romànos reprehendit»:
D Horàtius validus est quia contrà hostes solus pugnar.
D Horàtius perterritus arma relinquit et cum Romànis fugit.
Horàtius non laudar milites Romànos, quia ii officium suum neglegum.
□
□
□
6. Quaere in lectione his vocabulis contraria:
accipiunt ➔
relinquum B
laudam ➔
fugit ➔
curant ➔
silemium ➔
postremo ➔
parvus ➔
Ecce lingua
7. Mii.ta sententias activas in sententias passivas:
Exemplum: Milites Romulum non necam > Romulus d militibus non necdtur
a. Tarquinius Porsennam ad bellum incitar > __________________
b. Reges populum neglegunt > ______________________
c. Cives libertàtem defendunt > ----------------------d. Milites Porsennae bellum contrà Romànos paràbam > ______________
e. Horatius Romanos reprehendit > ______________________
138 Capirulum VIII
8. Qui d sig nificar?
a. «Porsenna ad bellum contra Ròmanòs a Tarquinio incitabatur»:
O Porsenna Tarquinium ad bellum contra Ròmanòs incitabat.
O Tarquinius Porsennam ad bellum contra Ròmanòs incitabat.
O Romani bellum contra Tarquinium et Porsennam incitabant.
b. «Magnum bellum a Porsenna et Tarquinio paratur»:
O Tarquinius parat magnum bellum.
D Porsenna parat magnum bellum.
D Porsenna et Tarquinius parane magnum bellum.
c. «Urbs muris et flumine custòdiebarur»:
Flumen custodir muros et urbem.
Urbs custodir flumen et murum.
Muri et flumen urbem custòdiunr.
d. «Clamor Ròmanòrum ab hostibus auditur»:
D Hostes audiunt clamòrem Ròmanòrum.
Hostes audiunrur a Romanis.
Romani clamòrem hostium audiunr.
e. «Horatius a senatòribus laudatur»:
Senatòres Horatius laudar.
Senatòres ab Horatiò laudanrur.
D Senatòres Horatium laudane.
□
□
□
□
□
□
□
9. Muta sententias passivas in sententias activas:
Exemplum: Nullum benefìcium a regibus Ròmae dabatur civibus.
> Reges Romae nullum beneficium dabant civibus.
a. Pòns Sublicius a multis militibus defendebatur.
> _________________________
b. Romani ab hostibus max.ime terrenrur.
> _________________________
c. Clamòres Ròmanòrum ab hostibus audiunrur.
> _________________________
d. Horatius Cocles a senatòribus max.ime laudabatur.
> _________________________
e. Statua Horatii in forò a Ròmanis pònitur.
> _________________________
f. Pòns a militibus rumpitur.
> _________________________
Porsenna contra Ròmanòs 1 3 9
PORSENNA CONTRA ROMANOS (II)
Porsenna non cessar et bellum in Romanos rursus
gerit, nunc vero obsidionem temprar et aream
circum urbem capir: mons propinquus praesi­
diis occupatur, castra in ripa fluminis ponuntur
45 et naves in flumine collocantur -regi enim non
solum multi milites, sed etiam multae naves
erant. Praeterea milites Porsennae agros Roma­
norum occupane, praedam faciunt, frumentum
ab urbe prohibent acque magnam inopiam in
50 urbem ferunt. Civibus igitur paucum frumen­
tum erat et iam vix famem rolerabant, cum Gaius
Mucius, iuvenis nobilis, ex urbe dam discedit, in
hostium castra armatus intrat -ei erat culter sub
vestimentis- acque Porsennam quaerit.
5 5 Eo tempore multi milites apud Porsennam erant,
nam stipendium accipiebant, et Mucius in tanta
turba hominum Porsennam cum scriba confun­
dit eumque ferociter interficit!
cessare = nihil agere
mons montis m
praeter-ea adv
navis -is/
regi (dat) . . . erant= rex multòs
milites et multas naves habebat
inopia -ae f= neque cibum
neque pecuniam habere
�
stip endium -i n
frumentum -i n
turba -ae f= multitudò
scriba -ae m
1 40 C apir ulum VIII
fuga -ae f < fugere
crahere= impellere
superbe adv < superbus
ad supplicium ducere= punire
salus -ucis f
ignis -is m
cog-nomen -inis n
scaevus -a -um B dexter -ra -rum
Clamor ingens tollitur et Mucius fugam temptat, sed a militibus Porsennae statim capicur 60
acque ad regem crahicur. Ante regem ille verba
facie superbe: «Romanus sum. Gaium Mucium
me vocanc. Romani neque a rege Porsenna neque a milicibus eius terrentur» . 1am milices Mu­
cium ad supplicium ducunc, cum ille clamat: 65
«Nos Romani neque salucem neque corpus, sed
patriam amamus ante omnia! » . Tunc Mucius per
nomen Romanorum iurat acque dextram suam
in ignem imponit! Stupet rex, stupent duces
acque milites omnes eumque ab igne trahunt. 70
Virrus Mucii animos Porsennae movet: rex igicur
eum laudar atque ad suos mittit.
Romani Mucio cognomen 'Scaevolae' danc: e1
enim iam non erat manus dextra.
Porsenna contra Romanos 141
Rem tene!
1O. Elige sententias aptas ad narrationem:
«Porsenna obsidionem temptat, itaque ____________________
et _____________________. In urbe magna inopia erat, nam
---------------------. Tunc Gaius Miicius, nobilis validus,
----------------� nam ________________
atque _____________________ ».
a. Romani vix famem tolerabant.
b. hostes friimentum ab urbe prohibebant.
c. montem propinquum occupat.
d. cives Romanos iuvat.
e. Porsennam in castris inimicorum quaerit.
f. castra et naves circum urbem collocat.
11. Estne verum an falsum? Si responsum falsum est, causam explana.
a. Porsenna montem Romae propinquum capit.
b. Militibus Porsennae erat praeda in agris Romanorum.
c. Miicius, scriba Romanus, Porsennam cupide quaerit.
d. Pose clamorem militum fuga a Porsenna temptatur.
e. Validi Romani corpus minime ciirant.
f Scaevola iinam manum habet.
12. Quis facit quid? (recte declina!):
a. In eo sunt praesidia Porsennae: __________
cives RomanI (x2)
milites (x2)
b. Ab eo obsidio circum urbem temptatur: __________
mons propinquus
c. Multae naves ei sunt: __________
Mucius
(x2)
d. lis niillum frumentum est: __________
Porsenna
(x2)
e. Agri Romanorum ab his occupantur: __________
scriba
f. Hi famem vix tolerabant: ---------g. Huic militi Romano culter sub vestimentis erat: __________
h. Miicius hunc ferociter interfìcit: ---------i. Hi Miicium capiunt in fuga: __________
j . Is manum dextram in ignem imponit: __________
Vocabula disce!
13. Quid non convenit? (considera signifìcatum vocabulorum!)
a. Obsidiò: praesidia, divitiae, occupare, inopia, prohibere.
aqua, friimentum, fames, prohibere, beatus.
b. Inopia:
legere, stipendium, castra, scriba, arma.
c. Milites:
d. Arma:
incolumis, fuga, culter, armatus, pugna.
e. Bellum:
proelium, fuga, supplicium, terror, foedus.
142 Capitulum VIII
14. Coniunge vocabula:
cognomen
bellum
praedam
famem
clamorem
fugam
animos
praesidia
gerere
tollere
temptare
movere
dare
ponere
tolerare
facere
15. Quid signifìcat?
a . Porsenna obsidiònem temptat:
O Porsenna obsidiònem ducit .
O Porsenna obsidiònem facit .
O Porsenna obsidiònem recusat .
b . Porsenna frumentum ab urbe prohibet, itaque magna inopia est:
O Is auxilium prohibet, cives enim inermes sunt .
O Is socium ab urbe prohibet, itaque cyrannus est .
O Is cibum ab urbe prohibet, ergo Ròmanis fames est .
c . Multi milites a Porsenna stipendium accipiunt:
O Porsenna militibus pecuniam dat .
O Milites nova arma iam habent .
O Milites a Porsenna puniuntur.
d . Milites Mucium ad supplicium trahebant:
O Hostes Mucium liberabanc .
O Hostes Mucium in carcerem mittebant .
O Hostes Mucium puniebant .
e . Mucius Porsennam in tanta turba hominum quaerit:
O Porsenna in curia erat .
O Apud Porsennam magnus numerus hominum erat .
O Porsenna cum paucis militibus erat .
Ecce lingua
16. Responde ad interrogata:
a . Cui sunt multae naves?
b . Cui iam nòn est manus dextra?
c . Cui est paucum frumentum?
d . Cui regi iam nòn est scriba?
e . Cui est culter sub vestimentis?
f . Cui est magna virtus?
Porsenna contra Romanos 143
17 . Quomodo aliter (et recte) dicitur?
Dativus possessionis
Exemplum: Discipulus librum habet = Discipulo liber est
(nomindtivus + accusdtivus + habere = dativus + nomindtivus + esse)
a. «Horatius magnam virtiitem habebat».
O Magna virtiis erat Horatio.
O Magna virtiis erat Horatius.
O Magna virtiis erat Horatium.
b. «Porsenna multas naves habebat».
O Multae naves in Porsenna erant.
O Multae naves Porsennam habebant.
O Multae naves Porsennae erant.
c. «Cives paucum frumentum habebant».
O Civium frumentum paucum erat.
O Paucum in civibus frumentum erat.
O Ci:vibus paucum frumentum erat.
d. «Horatius cultrum sub vestimentis habebat» .
O Vestimenta cultrum habebant.
O Horatio erat culter sub vestimentis.
O Culter sub vestimentis in eo erat.
e. «Scaevola manum dextram non habebat».
O Dextra manus non erat Scaevolae.
O Scaevola non erat dextra manus.
O Scaevolam non habebat manus dextra.
18. In hoc scripto decem menda sunt: quaere ea!
Porsenna, vir sceleratus, in Romanis obsidionem parat, itaque circum urbem praesidia ponit.
Multi milites sunt hoc regi, etiam naves. In obsidione cives est inopia, ergo Gaius Mucius,
iuvenes Romanus, Porsennam armatus petitur. 1am venit Mucius in castris atque mortem
Porsennae temptatur, ille autem non necatur. Clamores ingentes tollitur, Mucio a militibus
capitur atque ante regem trahitur, sed is nullus est terror.
a. Mendum: ________; vocabulum rectum: ________
b. Mendum:
; vocabulum rectum: ________
c. Mendum:
; vocabulum rectum: ________
d. Mendum:
; vocabulum rectum: ________
e. Mendum:
; vocabulum rectum: ________
f. Mendum:
; vocabulum rectum: -------• vocabulum rectum: ________
g. Mendum:
• vocabulum rectum: ________
h. Mendum:
; vocabulum rectum: ________
1. Mendum:
j . Mendum:
• vocabulum rectum: ________
I 4 4 Capirulum VII I
tandem adv = postremò
legarus -i m = nuntius in bellò
condiciò -ònis f
a-movere
obses -idis mlf
virgò -inis f= femina iuvenis, quae
nòn habet liberòs neque maritum
patriae amans = quae patriam
amat
periculum -i n
periculum adire > ad periculum
ire
ad-ire tt ab-ire
ex-ire tt intrare
custòs -òdis m
telum -i n
PORSENNA CONTRA ROMANOS (III)
Tandem Porsenna legatos de pace Romam mittit. 75
Romani: condiciones pacis Porsennae imponunt
acque cum eo foedus instituunt: hic praesidia
amovet acque ex agro Romano discedit, illI au­
tem obsides Porsennae dant -post bellum hostes
inter se obsides dant, itaque foedera servantur 80
neque negleguntur. Porsennae igitur multi obsides Romani erant, Romanis autem pax.
Post exemplum Horatii acque Mucii etiam femi­
nae Romanae ad virtutem et gloriam incitantur
et pro libertate Romana fortiter pugnane. Itaque 85
Cloelia, virgo una ex obsidibus, non minus audax quam patriae amans, non timer periculum
adire acque cives Romanos servare. Ea igitur
custodes Porsennae fallir, ex castris inimicorum
clam exit acque magnam multitudinem virgi- 90
num ad Tiberim ducit, unde inter tela hostium
in flumen desiliunt et incolumes ad suos natane.
Porsenna contra Romanos 145
Cum primum id Porsennae nuntiatur, iratus rex
legatos mittit ad Romanos et virginem depos9 5 cit. Deinde vero animus regis ex ira in admira­
tionem convertitur atque non solum Cloeliam
intactam ad suos remittit, sed magnam copiam
obsidum liberat. Virtus Cloeliae ab omnibus
laudatur atque statua eius equestris in via Sacra
10 0 ponitur.
Posthac Romani fìrmam et perpetuam amiciti­
am cum Porsenna habent, nam is neque foedera
cum Romanis rumpit neque Tarquinio Superbo
auxilium fert. 1am Tarquinio nullus socius in La105 tio est: turpiter tunc cum familia sua migrat ne­
que bellum contra Romanos rursus temptat.
cum primum tempus indicat
deposcere = acriter rogare
animus... convertitur: Porsennae
iam non ira, sed admiratio est
admiratio -onis f
intactus -a -um = incolumis
magna copia = magnus numerus
copia -ae f tt inopia
equestris = in equo
firmus -a -um = quod non facile
rumpitur
statua equestris
1 46 Capitulum VIII
Rem tene!
1 9 . Quod est argiimentum in tabellis?
a. "Exempla virtii.tis"
b. "Foedus cum Porsenna'
c. "Virtii.s Cloeliae"
d. "Fortuna Tarquinii Superbii"
"Niillum auxilium in Latio Tarqui­
nio est, itaque ad fìliam suam dis­
cedit atque Tusculi novas amicitias
."
quaent
"Non solum Horatius et Mii.cius, sed
etiam Cloelia pro libertate foniter
pugnar atque animos Romanorum
ad virtutem incitar"
Argiimentum: _______
Argiimentum:. ________
"Cloelia, virga Romana valida at­
que audax, magnum numerum vir­
ginum ex castrfs Porsennae Romam
ducit"
"Romani magnum numerum obsi­
dum Porsennae dant; hic autem ex
agro Romano discedit"
Argiimentum: _______
Argiimentum: ________
20. Qui sunt?
a. Exempla virtutis apud Romanos erant: ______________
b. Porsennae obsides dant et pacem fìrmam cum eo instituunt: ________
c. Est virgo audax, valida aque clam ex castris hostium obsides dii.cit: ________
d. Nullus amicus neque socius in Latio ei est: ________
e. Ad gloriam impelluntur atque libertatem acriter defendunt: ________
2 1 . Coniunge sententias:
a. Porsenna legatos de pace Romam mittit et. . .
b . Cloelia erat virgo summae virtii.tis, ergo . . .
c . Post bellum hostes inter s e obsides dant, nam . . .
d . Cloelia, virgo Romana, cii.stodes fallir atque . . .
e . Tarquinius a Latio discedit, quia . . .
f. 1am Romanis amicitia cum Porsenna est. . .
1 . - nu- 11 um socmm
•
•
h ab et.
1am
2 • - ei erat statua in Via Sacra.
3 • - virgines ad fl.ii.men ab ea dii.cuntur.
4 • - hoc est signum amicitiae.
5 • -i- is enim foedera non neglegit.
. 6. - praes1. d1a
amovet.
Porsenna contra Romanos 1 47
Vocabula disce!
22. Quid signifìcat?
a. «Legatos de pace mittere»
b. «Pro libertate pugnare»
c. «Obsides dare»
d. «Foedera rumpere»
e. «Condiciones pacis dicere»
f. «Inter tela hostium fugere»
1 . _ libertatem defendere.
2. _ pacem cum hostibus neglegere.
3 . _ fugam temptare dum hostes undique tela mittunt.
4. _ post bellum leges hostibus dantur atque pax creatur.
5 . _ post bellum cives dantur inter hostes.
6 . ...!J:.... niintii veniunt ad hostes atque pacem petunt.
23. Verba idem ac contrarium signifìcantia quaere in lectiòne:
Verba idem signifìcantia
Verba contrarium signifìcantia
niintios =
manet B
turbam =
abire ➔
fl.uvium =
intrare B
postremo =
vulnerati B
incolumem =
bello ➔
24. Primum coniunge ifmcturas vocabulòrum, deinde sententias imple:
auxilium
condiciònes pacis
foedus
legati
obsides
statua
V---
dicuntur
fercur
dantur
pònitur
mittuntur
instituitur
a. Post multa proelia, _______ de pace ab hostibus Romam _______
b. Post bellum condiciones pdcis a Romanis
dicuntur
c. Pax est cum _______ inter hostes _______
d. Cum post bellum amicitia inter hostes est, _______ saepe _______
e. _______ in urbe _______ cum cives patriam fortiter defendunt.
f. _______ in bello non hostibus, sed sociis _______
148 Capitulum VIII
Ecce lingua
25. Elige responsum rectum:
a. Legati a Porsenna Romam...
D mittit
D mittuntur
D mittunt
b. Multi: obsides a Romanis Porsennae...
D dantur
D dant
D dat
c. Exempla Horatii: et Mucii: feminas Romanas ad gloriam...
D incitantur
D incitatur
D incitant
d. Praesidia Porsenna...
D moventur
D movetur
D movet
e. Statua Cloeliae in via Sacra Romanorum ...
ponitur
ponunt
ponuntur
□
□
□
26. Quid congruit?
a. Cum Porsenna legatos de pace mittit ...
b. Cum hostes ab agris discedunt ...
c. Cum ci:ves pro patria et li:bertate fortiter pugnant. ..
d. Cum custodes dormiunt ...
e. Cum Mucius in castra hostium venit ...
1. _ rex Porsenna non solus, sed cum multis militibus est.
2.
Romani cum eo foedus instituunt.
3. _ Cloelia cum magno numero obsidum ex castris hostium fugit.
4. _ statuae eorum in foro ponuntur.
5. _ Romani frumentum accipiunt.
27. Lege sententias in priore exercitio et responde:
a. Quoties 'cum' in priore exercitio legitur?
b. Num 'cum' semper idem significat?
c. In quibus exemplis 'cum' tempus significat?
d. In quibus exemplis 'cum' comitdtum significat?
R: ________
R: ________
R: ________
R: ________
28. Responso dato interrogatum scribe:
a. Tarquinius cum familia Tusculum migrat.
------------------------------- ;,
b. Porsenna legatos de pace mittit.
------------------------------- ;,
c. Quia inter eos firma amicitia est.
-------------------------------;,
d. Is obsides accipit.
------------------------------- ;,
e. Quia magnam virtutem monstrat atque virgines incolumes Romam ducit.
-------------------------------;,
Porsen na contra Romanos 1 49
2 9 . Scaenam describe (tres sententias passivas et tres dativos possessionis scribe)
clamor
milices
vircfts
supplicium
manus
nomen
patria
amor
bellum
fortis
audax
validus
perterricus
subito
fortiter
srupere
cimere
amare
parare
defendere
oppugnare
Mucius Scaevo!a ante Porsennam, Rubens. Szépmuvészeti Muzeum, Budapesti
1 50 Capitulum VIII
.
. o- ,.
d1sc
1c
a
at
a
m
mm
gr
·
o••
rg
e
C o •to
I
I:
ME MO RANDVM Genus passivum
stodit ➔ Urbs a rége ciistoditur.
• Ré urbem cii
• Mili rés in im icos oppugnant ➔ lnimid a militibus oppugnantur
Verba I:
am-are
Verba Il:
vid-ere
Verba III:
due-ere
Verba N:
aud-ire
ego
amor
videor
ducor
audior
tu
amaris
videris
duceris
audiris
is/ea
amatur
videtur
ducitur
auditur
nos
amamur
videmur
ducimur
audimur
vos
ama.mini
videmini
ducimini
audimini
ii/eae
amantur
videntur
ducuntur
audiuntur
'
Terminationés passivae:
sg -orl-r pl -mur
-ris
-tur
-mini
-ntur
MEMORANDVM Il: Dativus possessionis
• Multae navés regi Porsennae (dativus) erant ➔ Réx Porsenna multas navés habébat.
• Scaevolae (dativus) non erat manus dextra ➔ Scaevola non habebat manum dextram.
MEMORANDVM Ili: Praepositio 'in'
• In + abl (t): Porsenna in Italia habitat. Magistra in schola est. Statua est in templo.
• In + ace (-): Galli in ltaliam eunt. Magistra in scholam intrat. Sacerdotés in templum
veniunt.
• In + ace (= contra): Porsenna in Romanos bellum facit. Scaevola in Porsennam verba facit.
Tarquinius in Romanos arma capit.
in + ablativus ;
in + accusativus ➔ MEMORANDVM IV: Verba composita < 'ire'
• Adire: Lucumo et Tanaquil urbem adeunt = ad urbem eunt.
• Abire: Lucumo et Tanaquil agro abeunt = ab agro eunt.
• Exire: Lucumo et Tanaquil domicilio exeunt = ex domicilio eunt.
Porsenna contra Romanos 151
Scisne?
De ludis et spectaculis.
Romani, cum victoriam post bellum obtinebanc, magnos ludos publicos in urbe dabant.
Etiam diebus festis, cum deos colebanc, ludos faciebant. Omnes cives ad ludos invitabantur,
nam ludi gratuito dabancur. Romani multa genera ludorum habebant. Saepe spectacula fre­
quentabant in quibus erant pugnae inter bestias, inter homines (ludi gladiatorii) ve! etiam
inter bestias et homines (venationes) ! Gladiatores erant servi qui gladios, scuta aliaque arma
tenebanr et incer se de vita pugnabanr.
Ludi gladiatòrii in amphitheatro spectabantur. Ecce Colosseum sive Amphitheatrum Flavium,
aedifìcium saeculo primo p.Ch.n. exstructum. In Colosseo L milia spectatorum capiebantur!
Saepe neque bestiae neque homines certabant, sed amphitheatrum aqua implebatur et proelia
maritima simulabancur: erant enim naumachiae.
1 52 Capitulum VIII
hoplomachus
thraex
retiàrius
murmillo
seciitor
Non solum in amphitheàtro erant ludi, sed etiam in circo. Romae erat Circus Maximus, sub
rege Tarquinio Prisco exstriictus. In circo erant curricula equorum: aurigae equos concitàbam
in quadrigis -vehiculum quod quattuor equi trahunt- aut bigis -duo tantum equi id trahunt.
Spectàtores in factiones dividebantur quae diversos colores habebant -factio russàta, factio
albàta, factio prasina et factio veneta- et aurigàs ad victoriam maxime incitàbant.
factio albàta
factio prasina
factio russàta
factio veneta
Aurigae, Palazzo Massimo alle Terme, Romae
Neque vero Romàni tantum pugnis et certàminibus delectàbantur, sed etiam fàbulis scaenids.
Ecce theàtrum: antiqua theàtra non ex lapidibus exstruebantur, sed ex lignis, neque sem­
per in urbe stàbant, sed ad liidos scaenicos ponebantur et post ludos àmovebantur. Primum
theàtrum lapideum saeculo primo a.Ch.n. aedificàtum est. In theàtro histriones (vel actores)
animos spectàtorum movebant, sive ad risum per comoediàs, sive ad lacrimàs per tragoediàs.
Histriones personàs induebant, initio enim tantum viri histriones erant.
tragoedia et comoedia
Inter scriptores illiistres comoediàrum Plautus (s. III-II a.Ch.n.) et Terentius (s. II a. Ch.n.)
numerantur, inter tragoediàrum scriptores Pàcuvius (s. III-II a.Ch.n.) et Seneca (s. I p.Ch.n.).
Porsenna contra Romanos 153
Vocabula VIII
LECTIO I
ait
armatus -a -um
desilire
dulcis -e
flumen -inis n
honòris causd
incolumis -e
invadere
legere
libenas -atis f
migrare
nata.re
praesidium -i n
reprehendere
rumpere
senatus -us m
severe
statua -ae f
stupere
Sublicius -i m
supra praep +acc
suscinere
turpiter
una
LECTIO II
cessare
cognomen -inis n
collocare
confondere
dexter -ra -um
fames -is f
frumenrum -i n
fuga -ae f
Gaius Mucius -i m
ignis -is m
inopia -ae f
manus -us f
mons montis m
navis -is f
praeterea
copia -ae f
cum primum
custos -odis m
deposcere
equestris -e
exemplum -i n
exire
firmus -a -um
inractus -a -um
legatus -i m
obses -idis mlf
periculum -i n
perpetuus -a -um
posthac
prò libertate
Sacra -ae (via) f
tandem
telum -i n
virga -inis f
rursus
salus salutis f
Scaevola -ae m
scriba -ae f
stipendium -i n
superbe
supplicium -i n
temptare
tolerare
trahere
turba -ae f
vix
LECTIO III
adire
admiratio -onis f
amans -anris m!f
amovere
Cloelia -ae f
condicio -onis f
convertere
De linguis comparandis:
Quaere vocabula hodierna quae ex his vocabulis Latinis derivenrur: "terror', 'migrare', 'peri­
culum', 'fames' ...
►
Aurea dieta:
Haec 'aurea dieta' lege eaque considera: " Dulce et decorum est pro patria mori", (Horatius,
Carmina III, 2,13) , "Honoris causa", "Condicio sine qua non", "Panem et circenses".
Sunrne alia 'aurea dieta' quibus vocabula huius capituli contineantur? Quaere ea.
►
CAPITVLVM NONVM
exercitus -iis m
res reI/
magistratus -iis m
consul -is m
administrare= curare, gubernare
imperium -I n= potestas maxima
annuus -a -um= per iinum
annum
dictator -is m
maximus -a -um
discrimen -inis n= periculum
imperare + dat
quod n ( < qui quae quod)
civitas -atis f< civis
DISCO RD IAE CIVILES (I)
Post exilium Tarquinii Roma iam non est reg­
num, sed 'res publica'. In regno rex solus potes­
tatem habebat, in 're publica autem non unus
magistratus, sed multi magistratus potestatem
habent. Magistratus sunt viri qui 'rem publi- 5
cam' administrant atque diversa officia publica
habent. li qui maximam potestatem inter magis­
tratus habent 'consules' vocantur. Consules duo
sunt -rex autem unus erat- atque eorum impe­
rium annuum est -imperium regis perpetuum 1 O
erat. In re publica etiam est 'dieta.tor', id est,
magistratus qui in maximo discrimine creatur.
Dieta.tor exercitui imperat: is est dux exercitus
atque imperium maximum in exercitu habet, sed
imperium, quod dieta.tor habet, neque annuum 1 5
neque perpetuum, sed sex menses longum est.
Magistratus a civibus creantur. Hoc tempore civitas Romana in patricios et plebeios dividebatur.
Discordiae ci:viles 1 5 5
Patriciì erant nobiles quì ad antìquas familias
20 Romanas pertinebant atque magnam potesta­
tem in urbe habebant magnasque terras in agro
Romano possidebant; plebeiI vero, quI novI dves
in urbe erant, mìlitiam atque agrI culturam exer­
cebant, neque ulla potestas iìs erat.
25 Sed post tot bella populì Romanì, plebeiI neque
agros servabant, quos milites in bello vastabant,
neque villas possidebant, quas hostes incende­
bant, neque pecora habebant, quae latrones ra­
piebant. ltaque iìs magna inopia erat. Praeterea
30 magistratus magna tributa postulabant -'tribu­
tum' est pecunia quae ad opera publica et ad be­
llum a magistratibus postulatur-, et multI ple­
beiI patricios adibant, quI dìvites erant, eosque
pecuniam rogabant. PlebeiI tamen, quI pauperes
3 5 erant, eam pecuniam ad diem non reddebant!
ltaque inter patricios et plebeios discordiae mag­
nae erant et multì plebeiì aut ad servitium du­
cebantur -patriciì eos servos faciebant- aut ad
supplicium et ad carcerem mittebantur.
patrici! et plebei
possidere = habere
militia -ae/(< miles) = officium
militum
ullus -a -um B nullus
pecunia -ae f
dives -itis B pauper -eris
ad-ibant impf ( < adire)
ad diem = ad tempus
dies -ei mlf
156 Capitulum IX
Rem tene!
1. Qui sunt?
a. Regnum administrat: __________
b. Eius potestas non est perpetua: __________
c. Habent maximum imperium in urbe: __________
d. lis nulla est potestas: _________
e. Pecuniam 'ad diem' non accipiunt: __________
f. In maximò discrimine dieta.tori imperium dant: __________
g. Officium eòrum est agri cultura: __________
h. In exercitu sunt, sed exercitui non imperane __________
2. Coniunge sententias:
a. In maximò discrimine dietator ...
b. Inter patriciòs et plebeiòs discordiae eram quia ...
c. Roma iam non est regnum, ergo ...
d. Tributum postulabatur. ..
e. Cònsules habent imperium ...
l . _ plebeii aut ad servitium aut ad supplicia mittebantur.
2. _ ad opera urbis et ad bellum.
3. _ quod non perpetuum, sed anuum est.
4. _ imperium maximum exercitus habet.
5. _ multi magistratus potestatem urbis habem.
3. Estne verum an falsum? Si responsum falsum est, causam explana.
a. In re publica unus magistratus potestatem habet.
b. Cives magistratus creant.
c. Dieta.tor et cònsules sum magistratus in regnò.
d. Agri plebeiòrum ab hostibus vastantur.
e. Plebeii ad antiquas familias Romanas pertinebant.
f. Potestas cònsulum est sex menses longa.
g. Patricii pauperes erant neque multa possidebam.
Vocabula disce!
4. Quod vocabulum non congruit?
Exemplum: 'Rem publicam': curare, administrare, neglegere, voeare.
a. Militiam:
possidere, recusare, exercere, facere
b. Pecuniam:
possidere, postulare, exercere, dare
c. Tributum:
accipere, negare, dare, ducere
d. Agri culturam: exercere, postulare, neglegere, curare
Discordiae dviles 157
5 . Quid magis convenit, verbum 'dare' an verbum 'habere'?
a. Pacricii nullam pocescacem plebeiis ______
b. Pocescas quam _______ consules, iinum annum longa est.
c. Non cives, sed consules diccacori pocescacem _______
d. In civica.ce Romana pauci cives pocescacem _______
e. In regno pocescas regis est perpetua neque ea a civibus _______
f In 're publica pocescaces a civica.ce _______
6. Quid congruit singulis sententiis?
ad familias novas/ ad populum Romanum/ ad patricios
ad plebeios I ad diccatorem/ ad nobiles
a. Et pacricii et plebeii ___________ percinenc, sed plebeii ______
______ Romae percinebanc.
b. Terrae quae sunc in agro Romano non ___________, sed ______
______ percinent.
c. In re publica omnes pocescaces ____________ percinent.
d. lmperium exercicus non percinec
, sed a consulibus ei dacur.
7. Verba idem ac contrarium significantia quaere in lectione:
Verba idem significantia
Verba contrarium signifìcantia
curane =
novas e
periculo =
privata e
pecebant =
pauperes e
habebant =
amiciciae e
Ecce lingua!
8. Errata corrige:
a. Multi magiscracis in 're publicà pocescacem habent.
b. Leges a magiscracis creantur.
c. Dux est vir qui non iinum, sed mulcos exercicos ducic.
d. Exercici Romani mulcas civicas hoscium forcicer oppugnant.
e. Plebeii qui pauperi sunt in servicium veniunt.
f. In maximo discrimine magiscracus imperium danc diccacorem.
g. lmperium quem diccacor habec pose sex menses magiscracibus reddicur. _______
158 Capitulum IX
9. Audi recitationem atque imple scriptum:
«Non sòlum magistrat__, sed etiam senat__ 'rem publicam' curat. Ad senat_
trecenti (CCC) viri pertinent, sed inter magistrat__ pauci viri numerantur. Officium
senat__ est cònsules monere; officium magistrat__ est 'rem publicam' administrare.
Nulla potestas senat__ est, magistrat__ autem magna est potestas atque multa officia
publica. Senat__ cònsilia magistrat__ dat, neque cònsilia quae a senat__ dicuntur, a
magistrat__ negleguntur. Itaque inter senat__ et magistrat__ concordia est».
Nunc regulam describe:
Senatus et magistratus sunt vocabula masculina quartae declinatiònis.
• Nominativus quartae declinatiònis est _____ (singuldris), _____ (pluralis).
(pluralis).
• Accusativus quartae declinatiònis est _____ (singuldris),
• Genetivus quartae declinatiònis est ____ (singuldris),
(pluralis).
• Oativus quartae declinatiònis est
____ (singuldris),
(pluralis).
____ (singuldris),
(pluralis).
• Ablativus quartae declinatiònis est
1O. Quid magis convenit?
a. Plebeii ad supplicium ________ (mittebant I mittebantur).
b. Cives _______ magistratus (creabant I creabantur).
c. Plebeii, _____ pauperes erant, tributum non reddebant patriciis (qui I quos).
a patriciis postulabantur, erant magna (qui I quae).
d. Tributa,
e. Agri,
plebeii possidebant, ab hostibus vastabantur (qui I quos).
sunt multi milites (exercitu I exercitus).
f. In
cònsul et dieta.tor numerantur (magistratus I magistratum).
g. Inter
Discordiae dviles 1 5 9
DISCORDIAE CIVILES (II)
40 Plebei:i et auxilium et potestatem in urbe pos­
tulabant, ii vero neque a sena.tu neque a consuli­
bus audiebantur! Odium in civitate crescebat in
dies atque plebeiI non solum militiam et agros
neglegebant, sed etiam magnos tumultus in foro
45 excitabant et coetus nocturnos clam faciebant, in
quibus patricios acriter accusabant. PlebeiI tan­
dem, Irati magistratibus, consulibus, senatuI. . . ,
secessionem faciunt: urbem relinquunt atque ad
montem Sacrum, qui prope Romam erat, sece50 dunt. In hoc monte plebeiI novam urbem con­
dunt atque vallo et fossa eam muniunt. In nova
urbe, in qua tantum plebeiI erant, leges novae et
novI magistratus creantur.
At post secessionem plebeiorum ingens metus
5 5 nobiles invadit, qui et inopiam timebant -nam
ii qui in agro laborabant plebeiI erant, non patri­
ciI- et bellum -etiam milites erant plebeiI, sine
quibus urbs tuta non erat.
tumultus -iis m
coetus -iis m
coetum facere = in unum locum
convenire
iratus -a -um ( + dat)
secessio -onis f = separatio a
patria
munire = vallo et fossa defendere
metus -iis m = timor
quibus ab! pi < qui
1 60 Capirulum IX
quorum gen pl < qui
adversus praep + ace= contra
dvitatem opprimere= civitati
mala dare
paulum frùmenti = parva copia
frùmenti
vehere= portare
abhorrere= recùsare, contemnere
aduléscéns -ntis m= vir qui
nondum XXX annos habet
Itaque consules nuntium ad plebeios mittunt
atque auxilium et potestatem, quam ii postula- 60
bant, concedunt: plebeii ex carcere liberantur atque 'tribuni plebis' creantur. Tribuni plebis sunt
magistratus quorum potestas in urbe magna est.
li plebeios adversus nobiles defendunt. Tribuni
plebis duo sunt atque plebeii -nullus patricius 65
hanc potestatem exercet.
1am erat concordia inter patnc1os et plebeios,
cum novum malum urbem invadit: nam paulum frumenti in agris erat et fames civitatem
opprimebat. Tunc consules magnam copiam fru- 7 0
menti ex multis locis Italiae atque ex insula Si­
cilia ad urbem vehunt eamque inter cives divi­
dunt. Erant autem inter nobiles qui frumentum
plebi negabant, qui plebeios acriter accusabant
et qui potestatem tribunorum maxime abhorre- 75
bant. Ex iis nobilibus Marcius Coriolanus erat,
adulescens tam validus quam inimicus plebeiis.
Discordiae civiles 161
Rem tene!
1 1 . Quid sequitur?
a . Discordiae magnae inter cives erant, itaque ...
b . Plebeii irati erant, icaque ...
c . Magistratus nullum auxilium plebeiis dabam, ii igitur ...
d . Patricii non solum hostes, sed etiam famem maxime timebant, ii igitur ...
e . Etiam plebeii potestatem in urbe cupiebant, ii igitur . . .
f . Omnes magistratus qui 'rem publicam' administrabant erant patricii, itaque ...
I ._ tribuni plebis tantum plebeii creamur.
2 ._ potestatem plebeiis concedunt .
3 . novam urbem in monte Sacro aedifìcant .
4 ._ militiam et agri culturam neglegebant .
5 ._ magiscratus plebeios postulane .
6 . odium imer cives in dies crescebat .
12. Quod est argiimentum in tabellis?
a . "Magnae discordiae erant" .
b . "Novi magistratus Romae creantur" .
c . "Plebeii contemnuntur" .
d . "Plebeii inopia cibi opprimumur" .
1. "Erant autem inter nobiles qui
frumentum negabant plebi, qui
plebeiòs acriter accusabant atque
qui potestatem cribunòrum con­
temnebant"
2. "Nòn sòlum magnòs tumultus
in forò excitabant, sed etiam coetus
nocturnòs clam faciebant"
Argumentum: _______
Argumentum:.________
3 . "Plebeii ex carcere liberamur ac­
que 'tribuni plebis' creancur"
4 . "Paulum frumenti in agris erat"
Argumentum: ________
Argumentum: ________
1 62 Capitulum IX
13. Scri be sententias dé plébéiis et patriciis easque dispone ex interrogatis quae infra sunt:
Dé p lébéiis:
Exemplum: Cur Irati sunt?
a. Quid postulant?
b. Quomodo id faciunt?
c. Quo eunt?
Plebeii irati erant quia . . .
Dé patriciis:
d. Cur timent?
e. Quid faciunt?
f Quid postremo constituunt?
14. lmaginés redige in ordinem easque describe tuis vocabulis:
Vocabula disce!
15. Quid est?
a. Pax inter cives = __________
b. Clamores eorum qui irati sunt = __________
c. Pars civitatis a civibus et magistratibus discedit = __________
d. Odium inter cives = ---------e. Timor = __________
f Multi homines in unum locum conveniunt = ----------
Discordiae civiles 163
16. Quid non congruit? (considera significatum vocabulorum!)
a. senatus, consul, coecus, magistratus
b. secessio, plebeii, cives, patricii
c. opprimere, postulare, invadere, oppugnare
d. munire, aedificare, facere, dare
e. tumultus, coecus, secessio, inopia
17 . Verba idem ac contrarium significantia quaere in lectione:
Verba idem significantia
Verba contrarium significantia
sevèrè =
amor ➔
contra =
inopiam ➔
recusabant =
discordia ➔
portant =
parvus ➔
timor =
dabant ➔
Ecce lingua!
18. Quomodo aliter (et recte) dicitur?
a. Etiam plèbèii potestatès consulum cupièbant:
D potestatès quas consules exercèbant.
D potestatès quae consulès exercèbant.
D potestatès quos consules exercèbant.
b. Nobilès officia plèbèiorum contemnèbant:
officia quas plèbèii agèbant.
officia qui plèbeii agebant.
D officia quae a plèbèiis agebantur.
□
□
c. Consulès coetus plebèiorum ignorabant:
coetus qui plebèii facièbant.
coetus quos plebeii faciebant.
coetus quorum plebeii faciebant.
□
□
□
d. Nobilès sècessionem plebis contemnèbant:
D sècessionem qui plebs parabat.
D sècessionem cuius plebs parabat.
sècessionem quae a plebe parabacur.
□
e. Mons sècessionis propinquus Romae erat:
D mons in qua sècessio erat.
D mons in quo sècessio erat.
D mons cuius sècessio erat.
164 Capirulum IX
f. In rumultu civitatis patricii et plebeii inter se pugnabant:
D in rumultu qui erat in civitate.
D in rumultu quod erat in civitate.
D in tumultu quem erat in civitate.
19. Quid non congruit? (considera formam vocabulorum!)
a. magistratus, milites, plebeius, consules
b. consulis, metus, cuius, patricius
c. metum, concordiam, quem, castrorum
d. civitas, insula, concordias, libertas
e. plebeios, plebeiis, urbe, concordia
20. Imple spatia, deinde indica casum vocabuli:
magistratus (x3) / coetus / metus / tumultus
a. Cives potestatem _______ non timent.
b. Iam plebeii irati _____ recusant .
c. Ingens _____ in foro excitatur.
d . Plebeii ___ nocrurnos faciunt.
e. Post secessionem ____ patricios invadit.
f. Post regnum _____ potestatem habent.
Casus: genetivus singulàris
Casus: __________
Casus: __________
Casus: ___________
Casus: __________
Casus: __________
Discordiae civiles 1 6 5
DISCO RD IAE CIVILES (III)
«Nos, nobiles Romani», aiebat Coriolanus, «qui
superbiam regum fortiter oppugnamus, super80 biam plebis libenter toleramus? Nos, qui reges
ab urbe expellimus, novos dominos plebeios in
eam admittimus?». His verbis Coriolanus discor­
diam inter cives excitabat. Senàtores et consules
autem, qui concordiam civitàtis maxime curà8 5 bant, et tribuni plebis, qui plebem defendebant,
Coriolanum graviter reprehendunt eumque ad
iudicium vocant. Is vero, cui magna erat super­
bia, urbem relinquit atque ad hostes fugit. In
Volscos, hostes Romànorum, venit, cum quibus
90 bellum contra Romanos parat.
Sed neque patricii neque plebeii nova bella iam
tolerabant, itaque legatos ad Coriolanum mit­
tunt, quos ille acriter dimittit. Nullus persuade­
bat Coriolano de pace, cum Veturia, mater eius,
9 5 cum uxore Volumnià, cum parvis liberis et cum
magna turba matrona.rum, qua.rum filii et viri
milites erant, ad castra Volscorum veniunt atque
supplices manus tendunt.
aiebat impf < ait
libenter adv = bono animo
tolerare - reciisare
iiidicium -i n
di-mittere - ad-mittere
persuadere + dat
supplex -icis = qui rogat
1 66 Capitulum IX
alacriter adv= libenter
captivus -a -um f--+ liber -a -um
Betus -us m= lacrimae
preces -umfpl= quod rogatur
tristitia -ae/ < tristis
re(d)-Ire
Coriolanus, cum primum suos videt, alacriter ad
eos currit, sed mater eum graviter reprehendit: 1 00
«Vir, quem video, Coriolane, filius est an hostis? Et quae est Veturia in castris tuis, materne
an captiva? Tune hos agros vastas, has villas in­
cendis, hanc terram turbas quae patria tua est? O
me miseram, nam Roma oppugnatur ab eo cuius 1 0 5
mater ego sum!».
Tunc fletus ma.tris et uxoris, precès matrona.rum,
lacrimae liberorum animum Coriolani movent
et simul tristitia, simul pudor eum invadunt atque exercitum ab agro Romano amovet. Neque 1 1 0
is Romam ad suos redit, sed apud Volscos, hostis
inter hostès, usque ad mortem manet.
In honorem matrona.rum templum Fortunae in
urbe aedifìcatur.
templum Fortunae
Fortuna -ae/ (dea)
Discordiae dviles 1 67
Rem tene!
21. Quis/quae/quid est?
a. Est cibus quem Coriolanus plebi negat, quem consules ex multis locis ltaliae et ex insula
Sicilia in urbem vehunt: -------b. Est femina audax quae filium suum graviter reprehendit: ________
c. Sunt feminae qua.rum filii et mariti in exercitii Romano militiam exercent: _____
d. Sunt peregrini quos Coriolanus nunc contra Romanos iuvat et quorum exercitum ad be­
llum ducit: -------e. Sunt viri qui Coriolanum ad iudicium vocant, quos is superbe contemnit: _____
22. Quis id dicit?
a. "Coriolanus vir perversus est
qui animos nobilium contra
plebeios acriter movet. 1s enim
tamquam tyrannus odium inter
dves incitat, neque concordiam
ciirat".
b. "lùne hos agros vastas, has vi­
llas incendis, hanc terram vexas
quae patria tua est? O me mise­
ram, nam Roma ab eo oppugna­
tur cuius mater ego sum! ".
c. ''Ad te, Coriolane, supplices
venimus. Nos mittunt magistra­
tiis qui concordiam maxime di­
rant atque foedus proponunt.
Arma relinque!" .
d. "Nos, nobiles Romani, qui su­
perbiam regis fortiter oppugna­
mus, superbiam plebis libenter
toleramus? Nos, qui reges ab urbe
expellimus, novos dominos ple­
beios in eam admittimus?".
23. Responde ad interrogata:
a. Cuius filius Romam oppugnar?
b. Cur Coriolanus plebeios contemnebat?
c Num senatores Coriolanum laudabant?
d. Pararne Coriolanus bellum contra Volscos an contra Romanos?
e. Accipitne Coriolanus nuntios Romanorum?
f Quae erant Volumnia et Veturia?
g. Quid facit Coriolanus post verba ma.tris?
168 Capiculum IX
Vocabula disce!
24. Imple spatia post verba 'imperare'/ 'persuadere' ( + dativus)
a . Veturia Coriolan__ de pace persuader.
b . Nuneii qui a patriciis mittuneur plebei__ de pace persuadene.
c. In maximo discrimine dieta.tor exercit__ imperar.
d. Non solum consules, sed etiam tribuni plebis pocestatem in urbe habene acque civ__
imperane .
e . Magistratus tributum magnum civitat__ imperabane acque multi pauperes in servicium
ducebaneur.
25. Quid magis convenit?
a . Servus / servitium:
- Nulla potestas ad _____ Romanos percinec.
- li qui pecuniam 'ad diem' non reddebane ad _____ ducebaneur.
b . Miles / militia:
_____ est officium eorum qui nullas rerras possidene .
_____ sune qui pro patria arma capiunc .
c. Plebs I plebeius:
- Ad _____ magnus numerus civium Romanorum percinec .
_____ sune milites acque agricolae Romani .
d . Civis I civicas:
- In _____ Romana eranc magnae discordiae.
- Et plebeii et patricii eranc _____ Romani, sed illi pauperes, hi divites erane.
--------------------
26. Adverbium opportiinum scribe:
alacri ter / acriter / fortiter / graviter / libeneer
a . Dux Romanus exercicui _____ imperar.
b . Senacores in curia ____ verba dicunt.
c. In re publici cives impecia magistratus ____ acc1pmne .
d . Viri Romani in milicia ______ hosces oppugnane acque urbem defendune.
e. Post bellum matres ____ filios salutane .
Ecce lingua!
27. Considera exempla:
• Coriolanus, cui magna erat superbia, ad hostes fugit .
• Plebeii, quibus nulla erac pocestas, auxilium consulum petebane .
Quae est scruccura? ___________________
Discordiae dviles 169
Rescribe sententias ut in exemplis:
a. Veturia ad castra Volscorum it. Ea magnam virtutem habebat.
b. Matronae Romanae supplices manus ad Coriolanum tendunt. Filii earum milites erant.
c. Patricii plebeios non audiebant. li neque possessiones neque magistratus habebant.
d. Rex Tarquinius Tusculum fugit cum familia. Is filiam Tusculi habebat.
e. Consules Romani ex tota Italia atque ex Sicilia frumentum dvitati vehunt. Ea nullum
cibum habebat.
28. Adde terminationes:
Memorandum:
in, cum, ex, a/ab + ablativus (quo, qua I quibus)
ad, inter + accusativus (quem, quam, quod I quos, quds, quae)
a. Mons, ad ___ plebeii secedunt, Sacer vocabatur.
b. Volsci, inter
Coriolanus erat, milites fortes erant.
Veturia ad Volscos venit, ad Coriolanum manus tendunt.
c. Feminae, cum
d. Civitas, in ___ consules potestatem exercent, 'res publica' est.
e. Urbs, ex ___ matronae Romanae veniunt, est Roma.
f. Magistratus, a ___ plebeii defenduntur, sunt tribuni plebis.
29. Scribe formas opportiinas pronominis interrogativi:
a. ____ discordiam inter dves excitat? Coriolanus discordiam excitat.
b. ____ est mater Veturia? Veturia mater Coriolani est.
c. Cum ____ Coriolanus contra Romanos bellum parat? Coriolanus cum Volscis
bellum parat.
d. ____ est magna tristitia? Veturiae est magna tristitia.
e. ___ _ sunt filii milites Romani? Illi sunt filii matrona.rum guae cum Veturia ad
Coriolanum veniunt.
f. ____ Coriolanus libenter salutat? Is matrem et uxorem libenter salutar.
g. ____ tribuni plebis graviter accusabant? Tribuni plebis Coriolanum graviter
accusabant.
h. ____ movet animum Coriolani? Fletus matris animum Coriolani movet.
Cave!
lnterrogativum: Quis venie? / Relativum: Vir, qui venie...
lnterrogativum: Quid est? I Relativum: Baculum, quod aureum est...
Pronomen interrogativum a pronomine relativo parum differt et tantum no­
minativum singularem diversum habet: masculinum 'quis', neutrum 'quid';
Exempla: Quis venit? Quid habes? Attarnen, si est nomen in rogatu, nominativus
pron6minis 'qui' /'quod' manet; Exempla: Qui vir venit? Quod malum habes?
1 70 Cap iculum IX
Cogito ergo ... grammaticam disco!
MEMORANDVM I: Quarta dédinatio
• Senatus potestatem in urbe habet. Populus Romanus senatum audit. Potestas senatus mag­
na est. Consilia consulum senatui nuntiantur. In sena.tu sunt multi senés.
• Magistratus multi in ré publica Romana sunt. Populus Romanus multos magistratus crear.
Numerus magistratuum magnus est. Senatus proponit consilia sua magistratibus. Consules
sunt duo ex magistratibus.
• In quarta déclinatione sunt nomina masculina et neutra. Ecce masculina:
plur
sing
Singularis
Pluralis
Nominativus
exercitus
exercitus
Nom
Vocativus
exercitus
exercitus
Voc
Accusativus
exercitum
exercitus
Ace
Genetivus
exercitus
exercituum
Gen
Dativus
exercitui
exercitibus
Dar
Ablativus
exercitii.
exercitibus
Abl
-us
-us
-um
-us
-ui
-ibus
-ùs
-us
-ùs
-uum
-ibus
-u
MEMORANDVM Il: Pronomen relativum
• Dieta.tor est magistratus. Dieta.tor a consulibus crearur ➔ Dictator est magistratus qui a
consulibus creatur.
• Larentia est uxor Collarini. Sextus Tarquinius Larentiam amar ➔ Larentia, quam Sextus
Tarquinius amar, uxor Collarini est.
Pluralis
Singularis
masculinum jemininum
neutrum
masculinum femininum
neutrum
Nominativus
qui
quae
quod
qui
quae
quae
Accusativus
quem
quam
quod
quos
quas
quae
quorum
quarum
quorum
quibus
quibus
quibus
quibus
quibus
quibus
Genetivus
cuius
-
Dativus
Ablativus
quo
cui
qua
quo
MEMORANDVM III: Verba et praepositionés
• Dividere in + ace : Civiras Romana in duas partes dividirur.
• Pertinére ad + ace : Antiqui consulés ad senatum pertinent.
MEMORANDVM IV: Verba cum dativo
• Imperare + dativus : Dux militibus imperar; Tarquinius Superbus civibus imperabat;
Porsenna scribae imperar.
• Persuadére + dativus : Coriolanus civibus Romanis non persuader; Is hostibus Volscis
persuader; Mater Coriolano persuader.
Oiscordiae civilés 171
Vocabula IX
LECTIO I
ad diem
administrare
annuus -a -um
civitas -atis f
consul -is m
cultura -ae /
dieta.tor -oris m
dies -ei m!f
discordia -ae /
diversus -a -um
dives -itis
exercitus -us m
hoc tempore
imperium -i n
incendere
longus -a -um
magistratus -us m
maximus -a -um
militia -ae /
patrieius -a -um
pauper -eris
pecus -oris n
pertinére
plébéius -a -um
possidere
qui quae quod
res publica
res rei/
servitium -i n
ullus -a -um
vasta.re
LECTIO II
abhorrere
adulescens -entis m
adversus
coetus -us m
concedere
concordia -ae f
excitare
in dies
insula ae/
Marcius Coriolanus
-i m
metus -us m
munire
nocturnus -a -um
opprimere
paulum
Sacer -cri (mons) m
secédere
secessio -onis f
Sicilia -ae /
tribunus -i m
tumultus -us m
captivus -a -um
dimittere
flétus -us m
Fortuna (dea) /
graviter
iudicium -i n
libenter
miser -a -um
persuadere
preces -um fpi
pudor -oris m
redire
supplex -icis
tendere
tristitia -ae /
Veturia -ae f
Volsci -orum m pi
Volumnia -ae /
LECTIO III
admittere
alacriter
De linguis comparandis:
Quaere vocàbula hodierna quae ex his vocabulis Latinis deriventur: 'civitàs', 'pauper', 'iudi­
cium', 'dieta tor' ...
►
Aurea dieta:
Haec 'aurea dieta' lege eaque considera: "Senàtus populusque Romànus", "Arnicus certus in re
incerta cernitur" (Ennius, Fragmenta v. 351), "Est A.ere quaedam voluptas" (Ovidius, Tristia
IV 3,37).
Suntne alia 'aurea dieta' quibus vocabula huius capituli contineantur? Quaere ea.
►
CAPITVLVM DECIMVM
saeculum -i n= centum (C) anni
ab urbe condita ( < condere)
urbs: Roma
victoriam obtinere= vincere
obtinere ( < ob-tenere) : capere
qua.rum dves= dves eii.rum
urbium
parere + dat � imperare + dat
tori ltaliae dat: in tota Italia
idem eadem idem ( < is ea id +
-dem)
ius iuris n= quod iustum est
consistere : manere
finis -is m= pars postrema
(montes Alpes sunt fines
inter ltaliam et Galliam)
mare -is n
barbari -orum
(barbarus -a -um)
ad-iungere= con-iungere
MARE NOSTRVM (I)
Post saeculum quartum ab urbe condita mi­
lites Romani in totam ltaliam mittuntur atque
victoriam obtinent de multis ac validis populis.
Romani omnes regiones ltaliae occupant atque
novàs urbes condunt, in quibus magistràtus Ro- 5
mani potestàtem exercent, qua.rum cives legibus
Romànis parent. ltaque iidem consules toti ltaliae
imperant, et in omnibus urbibus ltaliae eandem
potestàtem habent; etiam in tota Italia cives
easdem leges atque eadem iura habent, nam sub 10
eodem imperio sunt. Neque exercitus Romani
in finibus ltaliae consistunt, sed mare lnternum
explorant, ad alias terràs nàvigant et bellum
gerunt adversus barbaràs nàtiones.
Primum Romani ad insulam Siciliam veniunt 15
eamque ad imperium Romànum adiungunt.
Extra ltaliam vero alii populi habitabant quorum
potentia magna erat et qui honores et gloriam,
ut Romani, quoque quaerebant.
Mare Nostrum 173
20 Erat in litore Africae urbs antiqua prae omnibus
dives atque belli perita: Carrhago erat nomen
urbis, populus erat Punicus, dux eius Hamilcar,
cognomine Barca, qui non solum Africam mag­
nis exercitibus occupa.bar, sed Siciliam quoque,
25 insulam opulentam, avide cupiebat.
ltaque Hamilcar bellum gerit adversus popu­
lum Romanum, atque primum duces proelia
committunt in terra, ubi acriter armis pugnatur,
deinde ad mare veniunt atque ex navibus bellum
30 faciunt.
litus -oris n = finis maris
prae omnibus = ante omnes
peritus -a -um = exercitatus
( < exercere)
opulentus -a -um = dives
avide = cupide ( < cupere)
proelia committere = proelia
facere
classis -is f
Carrhaginienses magnam classem habebant -clas­
sis est magnus numerus navium, ut exercitus est
magnus numerus milirum-, sed naves Punicae
graves eranr, Romanae autem, quae erant leves et
35 expeditae, facile inrer naves hostium navigabanr.
Iraque Romani variis proeliis in mari vincunt
atque Carrhaginienses a Sicilia prohibenr. Hamil­
car, quamquam cupidus belli erat, foedus cum
Romanis instituit ex quo Carrhaginienses non
40 solum a Sicilia prohibenrur, sed eriam a Corsica
et Sardinia atque ab Hispania. 1am Romani rorum
Mare lnternum occupant idque Mare Nostrum
appellant.
levis -e B gravis -e
expeditus -a -um= ad pugnam
paratus
facile adv
mari abl
quamquam
Mare Internum inter ltaliam,
Hispaniam, Galliam, Graeciam
et Africam est. Alia maria sunt:
Mare lonium, Mare Aegaeum...
1 74 Capitulum X
Rem tené!
1. Resp ondé ad interrogata:
a. Quid agunt exercitus Romani post saeculum IV a. u.c.?
b. Parenrne cives rorius ltaliae legibus Romanis?
c. Cum quo populo cerrabant Romani in mari Interno?
d. Qui cupiebant insulam Siciliam? Cur?
e. Ubi gerirur bellum inter Romanos et Punicos?
f Cur vincunt Romani?
g. Unde discedunt Carthaginienses post foedus cum Romanis?
2. Locum scribé:
a. Terra quae brevi tempore a Romanis occupatur: _________
b. Mare in quo non solum Romani, sed etiam Carrhaginienses potesrarem suam exercent:
c. Terra in qua urbs Punica est: _________
d. insula opulenta quae prope ltaliam est: _________
e. Urbs cuius imperium Hamilcar habet: _________
f. insulae quae sunt in mari Interno: _________
3. Coniunge sententias:
a. Carrhaginienses a mulris locis prohibentur. . .
b . Romani et Punici proelia commirrunt . . .
c . Cives sub poresrare Romana. . .
d . Populo Punico magna potentia erar. . .
e. Romani i n mari vincunt . . .
f Romani Mare Nostrum explorant . . .
1 . _ quia Hamilcar insulam Siciliam avide cupit.
2 . ..s_ quamquam Carrhaginienses magnam classem habent.
3. _ acque Siciliam ad imperium Romanum adiungunt.
4. _ iisdem legibus parenr.
5. _ ergo Romani rotum mare lnternum possident.
6. _ itaque magnis exercitibus exreras terras occupant.
Mare Nostrum 175
Vocabula disce!
4. Quid est?
proelium I classis I finis / levis / litus / navis / opulentus
a. Terra quae inter duos populos est:
b. Locus qui inter mare et terram est:
c. Multas divitias habet:
d. Vehiculum maritimum:
e. Magnus numerus navium:
f. Pugna in bello:
g. Gravis non est:
5. Exerce te in verbis 'parere' et 'imperare' + dativus:
a. Dux Hamilcar ______ (exercitus Punicus) in bello cum Romanis ______
(verbum). Milites Punici _____ (Halmicar) _ ____ (verbum).
b. Non solum patricii, sed etiam plebeii magistratus obtinent atque ______ (cives
Romani) ____ _ (verbum). Cives _____ (magistrdtus) _____
(verbum) .
c. Dux in exercitu ______ (milites) ______ (verbum). Boni milites ____
_____ (dux probus) _____ (verbum).
d. In familiis Romanis erant domini qui ______ (servi multi) ______
(verbum) acque servi ______ (domini severi) cito ______ (verbum) .
e. In schola linguae Latinae discipuli probi _____ (magistra)
(verbum) ,
at discipuli probi, cum magistra ______ (verbum) ,
(ea) non parent!
6. Primum iunge vocabula, deinde sententias scribe:
proelia
foedus
urbes
potestatem
sub imperio
victoriam
-----obtinent
exercent
sunt
condunt
instituunt
committunt
In mari Interno non solum Romani, sed etiam Carchaginienses _
. _____
acque novas _____
ii enim de multis populis Africanis _____
_____. Hae urbes igitur _____
cum Carthaginiensibus acque
_____ eorum
. At Romani quoque mare Internum explorant, itaque
Romani et Carthaginienses _____ _____ terra marique.
176 Capirulum X
Ecce lingua!
7. Scribe 'quamquam' ut in exemplo:
a. Romani iam totam ltaliam occupabant. li Siciliam ad imperium adiungunt:
Quamquam Romdni totam Italiam occupant, ii Siciliam ad imperium adiungunt
b. Consules erant Romani. li in tota Italia eandem potestatem habebant:
c. Carthagò erat urbs opulenta. Hamilcar Siciliam avide cupiebat:
d. Classis Punica magna erat. Naves Punicae graves in mari non facile navigabant:
e. Hamilcar erat cupidus belli. Is foedus cum Ròmanis instituit:
8. Quid magis convenit? (vide memorandum IV)
a. Romulus et Remus ____ matrem habebant (idem/eandem/eundem) : erant filii
_ ___ ma.tris (eiusdem/eadem/idem).
b. Faustulus et Larentia in ____ cubiculò dormiunt (idemleddemleodem).
c. Et Romani et Sabini _____ reges habebant (edsdem/eiusdemleosdem) atque in
_ ____ urbe habitabant (eddem/eodemlidem).
d. Hannibali et Hamilcari ____ cognòmen erat: Barca (idem/eodem/eiusdem) atque
_ ___ hostes in odiò habebant: Romanòs (idem/eosdem/eadem) .
9. Pronòmen relativum: e duabus sententiis ii.nam scribe:
a. Romani novas terras ad imperium adiungunt. In novis terris cònsules imperant.
b. Punici in Africa habitabant. Dux Pii.nicòrum Hamilcar erat.
c. Romani multòs populòs oppugnant. De iis populis victòriam obtinent.
d. Carthaginienses graves naves habent. Numerus navium est magnus.
e. In urbibus Punicis fortes duces imperant. Divitiae urbium Punica.rum magnae sunt.
f. Romani et Punici proelium committunt. lis erant magna classis magnique exercitus.
g. Naves Romanòrum sunt leves. In navibus pauci milites navigant.
r
Mare Nostrum 1 77
r
r
:-
MARE NOSTRVM (II)
Post primum bellum Punicum Carthaginienses
45 ab ea parte Hispaniae prohibentur quae supra
flumen Hiberum est atque eam partem tantum
renent quae Infra Hiberum est. Hamilcar vero,
dux Carthaginiensis, Romanos maxime contem­
nebat: eum turbabant et avaritia et superbia
50 Romanorum, itaque inter milites, inter cives,
etiam inter filios suos Iram contra Romanos
excitabat. Atque filius eius Hannibal, quamquam
puer erat novem annorum, Romanos in odio
habebat atque bellum contra eos avide cupiebar!
5 5 ltaque post mortem patris, ipse Hannibal, adu­
lescens vigintI annorum, quI causam bellI con­
tra Romanos quaerebat, in Hispaniam venir et
oppidum Saguntum oppugnat. Id erat oppidum
opulentum quod Infra flumen Hiberum erat, sed
60 cives huius oppidI 'sociI atque amicI' populI
RomanI erant. Statim igitur legati a sena.tu
Romano ad Hannibalem mittuntur, quI ipsum
Hannibalem propter oppugnationem Sagunti
severe reprehendunt.
infra + ace - supra + ace
tenere: retinere
Ira -ae /(> Iratus)
novem = IX (9)
ipse ipsa ipsum = ille et non
alius
viginti = XX (20)
propter + ace (causam indicat)
oppugnatio -onis f< oppugnare
reprehendere - laudare
1 78 Capirulum X
impetum facere = oppugnare
impetus -us m
sane = profecco, sine dubio
initiu m -i n tt finis
frangere = rumpere
1 1,
I,
, ;,,
argentum -i n
se praecipitanc = se iaciunt
ceteri -ae -a
saeve < saevus
interfìcere = necare
Hannibal vero agros Saguntinos vastat atque 65
impetum facit in miirum oppidi! Deinde is ob­
sidionem temprar atque cibo et aqua oppidum
prohibet. Initio Saguntini fortiter resistunt, dum
auxilium Romanorum exspectant, Romani vero
Saguntum non veniunt, sed ipsam Carthaginem 70
petunt atque ante sena.rum Piinicum Hannibalem accusane! Senatus Piinicus autem legatos
Romanos non audit: Carthaginienses enim et
Hannibalem et ipsum bellum Saguntinum sane
defendebanc.
75
Post longam obsidionem Saguntini v1x famem
tolerabant atque niillum auxilium a Romanis
exspectabant. Iam exercitus Hannibalis miirum
et turres frangebat cum magistratiis Saguntini
primum omnem peciiniam, aurum et argen- 80
rum in forum ferunt, deinde id incendunt, pos­
tremo ipsi in eundem ignem se praecipitant.
Multi cives post eos in flammas desiliunt, ceteros
autem ipse Hannibal saeve interficit.
Mare Nostrum 1 79
Rem tene!
1O. Quod est consilium?
a. Consilium senatus Romani:
b. Consilium Hannibalis:
c. Consilium senatus Punici:
d. Consilium Saguntinorum:
1
Socios et amicos
Romanorum
oppugnare et ipsos
Romanos ad bellum
incitare.
2
Argentum, aurum,
pecii.niam in foro
incendere atque
mortem in igne
quaerere.
3
Legatos Romanos
non audire atque
bellum contra
socios et amicos
populi Romani
defendere.
4
Hannibalem repre­
hendere atque ante
senatum Punicum
eum accusare.
11. !unge sententias secundum argtimentum lectionis:
a. Romani Hannibalem ante sena.mm Punicum severe reprehendunt, nam . . .
b. Hannibal causam belli quaerit, itaque . . .
c. Saguncini auxilium Romanorum exspectabant, sed . . .
d. Quamquam erat adulescens viginti annorum . . .
e. Hamilcar iram contra Romanos inter suos excitabat, itaque
I ._ is contra Saguntinos, socios et amicos populi Romani, impetum facie.
2._ omnes Carthaginienses Romanos in odio habebanc.
3._ Saguntini, qui erant amici et sodi populi Romani a Carthaginiensibus oppugnantur.
4._ Romani ipsam urbem Carthaginem petunt acque Hannibalem ante senatum Punicum accusane.
5 ._ Hannibal exercitibus Carthaginiensibus imperat.
12. Estne verum an falsum? Si falsum, indica causam:
a. Carthaginienses primo bello Punico ab Africa expelluntur.
b. Infra Hiberum erat pars Hispaniae, quam tenebant Punici.
c. Hamilcar odium contra Romanos inter Carthaginienses excitabat.
d. Saguntini in odio habebanc Romanos.
e. Hannibal ipse ad senatum Saguncinorum venie.
f. Carchaginienses obsidionem Romae temptabant.
g. Saguntini totam pecuniam et aurum Hannibali tra.dune.
180 Capitulum X
Vocabula disce!
13. Quid nòn convenit? (cònsiderà significàtum vocabulòrum!)
a. fra, impetus, superbia, avaritia, odium
b. oppidum, turris, murus, flumen, curia
c. obsidiò, fames, cibus, aqua, opulentus
d. flamma, auxilium, incendere, ignis, proelium
e. proelium, foedus, pàx, amicus, socius
14. !unge sententiàs idem significantes:
a. Hannibal cum exercitu in oppidum Saguntum impetum facit .
b. lmpetus Carthàginiensium a Saguntinis sustinetur .
c. Non sòlum magistràtus Saguntini, sed etiam cives ad flammas se praecipitant .
d. Hannibal erat cupidus belli .
e. Milites Punici cibò et aquà Saguntum prohibent .
1.
2.
3.
4.
5.
Hannibal causam belli avide quaerebat .
Saguntini a Carthaginiensibus non vincuntur .
Multi homines, qui Sagunti habitabant, in ignem desiliunt .
Carthaginienses Saguntinòs oppugnant .
Exercitus Punicus obsidiònem contra Saguntinòs facit .
15. Verba idem ac contràrium significantia quaere in lectiòne:
Verba contràrium significantia
Verba idem significantia
possident =
primum e
rumpebat =
infra e
graviter =
laudant e
cupide =
pauper e
necat =
defendit e
Ecce lingua!
16. Prònòmen 'ipse': quae forma ad exemplum convenit?
a. In _____ Mari Internò Romani et Carthaginienses magnis classibus pugnant.
(ipso I ipsi I ipsis)
b. Hamilcar ____ filios suòs ad bellum contra Romanòs excitabat. (ipse I ipsum I ipsis)
c. Hannibal Saguntum _____ oppugnat cum magnis exercitibus. (ipsum I ipsos I ipse)
d. Romani _____ Saguntinis auxilium non ferunt, sed Carthaginem petunt et
Hannibalem ante senatum accusant. (ipsi I ipsis I ipsos)
e. _____ magistratus aurum et argentum Saguntinòrum in foro incendunt.
(ipsum I ipsorum I ipsi)
Mare Nostrum 1 8 1
1 7. Praepositiones + casus acciisativus. Scribe praepositionem opportiinam atque adde
terminationes casuum:
contra, inter, post, ante, infra, in, supra, ad
a. Gallia est _____ Hispani__, acque Gallia _____ Germani __
b. _____ Hispani__ et Germani__ est Gallia.
c. _____ saecul__ IV a.u.c. est saeculum III a.u.c.
d. Numerus X est _____ numer__ XII.
e. Hannibal _____ Itali__ venit cum militibus suis.
f. Hannibal bellum _____ Ròman_ avide cupiebat.
g. Legati Romani _____ senat__ Punic__ Hannibalem acciisant.
18. Errata corrige:
a. SaguntinI perterritI omnes peciinias, aurum et orna.menta ad forum ferunt. _____
b. Romani Hispaniae partem supra fluviò occupane.
c. Hannibal Ròmanòs in odium habebat, acque bellum contra eòs cupiebat.
d. Exercitus Piinicus in castrò famem bene tolerabat.
e. In obsidiò SaguntinI impetum Hannibalis vix sustinent.
f. Legati ante ipsem Hannibalem pacem postulane.
g. A senato Punico dux optimus Hannibal laudatur.
1 82 Capitulum X
Hannibale duce= dum Hannibal
eòs ducit
trans-ire
peditatus -us m < pedes -itis m
in peditatu sunt multi pedites
equitatus -us m < eques -ms m
in equitatu sunt multi equites
animai -is n
foedus iungere= foedus facere
MARE NOSTRVM (III)
Consilium Hannibalis non erat manere in His- 85
pania, sed in ltaliam venire et ipsam Romam
oppugnare, capere, delere. Itaque Carthaginien­
ses, Hannibale duce, cum magno exercitii ex
Hispania discedunt, montes Pyrenaeos transeunt
et in Galliam veniunt uhi Hannibal multos 90
populos aut terret aut oppugnat aut contra
Romanos incitat. Nam in exercitii Hannibalis
non solum peditatus atque magnus equitatus
erat, sed etiam magnus numerus elephantorum!
Elephantus est magnum animai Africanum quod 95
duo cornua habet. Cornua elephanti ex ebore
sunt; ebur est materia pretiosa quae magno pretio constat. In cornibus elephantorum multum
eboris est, itaque homines elephantos capiunt
atque ebur cornuum vendunt. In Hispania, 1 0 0
in Gallia, in Italia nulli elephanti erant, itaque
omnes qui elephantos Hannibalis videbant
maxime metuebant et, quamquam non erant
hostes Romanorum, amicitiam et foedera cum
1 05
Canhaginiensibus iungebant.
Mare Nostrum 1 83
Ad Alpes postea venit, qui montes non solum
maxime alti erant, sed etiam periculosi, nam
nullae viae, nullae valles in iis erant, sed tan­
tum magna et acuta saxa. Praeterea hiems erat
1 1 0 et montes erant pieni nivibus! Verum audax
Hannibal cum magno exercitu montes ascendit
sine metu atque post quindecim dies in ltaliam
pervenit. Post longum et arduum iter milites
atque bestiae vix valebant, sed ipse Hannibal,
1 1 5 qui erat avidus certaminis, Romanos ad bellum
incitat atque proelium cum iis committit. In eo
proelio dux Romanorum, consul Publius Cor­
nelius Scipio, graviter vulneratur atque milites
Romani ab equitatu Hannibalis facile vincuntur.
1 2 0 Tunc fama et fortuna Hannibalis totam ltaliam
invadunt atque terrorem maximum inferunt
populo Romano, senatui, magistratibus, nam
Hannibal, dux Carthaginiensium, maximus hos­
tis populi Romani, ipsam Romam cum suo
125 exercitu incolumis petebat.
periculosus -a -um < periculum
vallis -is f
acùms -a -um /
nix nivisf
iter itineris n
verum = vero
quindecim= X:V ( 1 5)
bestia -ae f= animai
vulnerare < vulnus
avidus -a -um = cupidus
terr6rem inferre = terrere
184 Capirulum X
Rem tene!
19. Quid facit Hannibal...
I.
a. . .. in Hispania?
b. .. .in Gallia?
c. .. .in Italia?
Multòs populos terret.
2.
Saguntum oppugnat.
Consulem Romanòrum vulnerat.
3.
4. _ Amicòs Romanòrum contra ipsòs Romanòs incitat.
5. _ Cum elephamis atque magno numerò militum Romam petit.
6. .JL Foedus cum Romanis rumpit.
7. _ Ad Alpes venit.
8. _ Montes P yrenaeòs superat.
20. In qua sententia narratur argiimentum huius lectionis?
a. Fama Hannibalis Romanis terròrem infert, nam ipse cum elephantis Romam petit.
b. Hannibal etiam cum elephantis in ltaliam pervenit.
c. Magnus exercirus Hannibalis in ltaliam venit, Romanòs ad bellum incitat eòsque maxi­
me terret.
21. Quid magis convenit?
a. Consilium Hannibalis est ...
D superare Alpes atque in Galliam venire.
D venire in Hispaniam, deinde Romam delere.
b. Ebur est materia ...
D quae in corporibus humanis est.
qua homines faciunt òrnamenta.
c. Alpes sunt montes periculosi ...
D quia parva copia nivis in iis est.
D quia acuta saxa et arduae viae in iis sunt.
d. Post arduum iter. ..
D bestiae sunt fessae, sed Hannibal certamen cum Romanis cupit.
D et bestiae et Hannibal bene valent.
□
Vocabula disce!
22 Quid est?
a. Magnus numerus equitum = ________
b. Magnus numerus peditum = ________
c. Magnum animai quod magna cornua habet = ________
d. Materia pretiòsa quae est in cornibus elephantòrum = ________
e. Tempus nivium = ________
f. Multa animalia ea in capite habent = ________
Mare Nostrum 185
23. Quid signifìcat?
a. Aurum magno pretio constat.
b. Hannibal sine metti montes Alpes ascendit .
c. Dux Carthagiensium erat avidus certaminis.
d. Fama Hannibalis terrorem inferebat Romanis.
e. Dux Romanorum non est incolumis post proelium cum Carthaginiensibus.
I ._ Hannibal cupiebat maxime cum Romanis cenare.
2._ Consul Scipio a Punicìs vulneratur.
3. Dux Punicus montes altos non timer.
4._ Est materia pretiosa.
5. Romani fama Hannibalis terrentur.
24 . Describe secundum exemplum:
Exemplum: 'equus' est bestia qua homines vehuntur, etiam in bello.
a. -----------------------------------
b. -----------------------
c. ----------------------------------­
d. --------------------------------
Ecce lingua!
25. Exerce pronomen 'ipse' : scribe formas rectas in his sententiis.
a. Hannibal nullos legatos, nullos magistratus Romam mittit, sed ____ in ltaliam cum
magnis exercitibus venir.
b. Ante ____ Hannibalem, fama eius totam ltaliam invadit.
c. Hannibal primum Saguntum oppugnar, deinde ____ flumen Hiberum sine metu
transit.
d. Non solum milites, sed ____ elephanti post iter per Alpes vix valent.
e. Milites Romani contra Hannibalem ab ____ consule Romano ducuntur.
f. Carthaginienses ____ senatui Romano ____que magistratibus metum inferunt.
186 Capitulum X
26. Quid non congruit? (considera formam vocabulorum!)
a. consilium, cornu, exercitum, certa.men
b. contra, quamquam, ad, in
c. pacem, amicitiam, bellum, ltaliam
d. cornuum, elephantorum, consulum, peditatus
e. manére, possidere, delere, capere
f. equitatus, avidus, periculosus, acutus
27. Emenda X errorés huis narrationis:
Hannibal filius ipsi Hamilcaris erat, cuius exercitus Romanos maximé terrébat, nam in ea­
dem exercitu et peditatus et equicatus magni erant. Dum Punici per Alpés iter faciunt, inter
milités elephantus ambulant. Cornus elephantorum ex ebur sunt, guae materia ab ipsos
hominibus avide quaeritur, nam magno pretium constat. Milités qui elephantis vehuntur
contra Romanis multa arma gerunt. Exercitus Punicus ab exercitum Romanorum multum
differt, sed Romani, quamquam ab hostibus terrentur, ab optimo magistratum imperantur
atque in bello semper vincunt.
a. Mendum: -------�· vocabulum réctum: ________
• vocabulum réctum: -------b. Mendum:
• vocabulum réctum: -------c. Mendum:
• vocabulum réctum: ________
d. Mendum:
; vocabulum réctum: ________
e. Mendum:
f. Mendum:
; vocabulum réctum: ________
; vocabulum réctum: ________
g. Mendum:
; vocabulum réctum: ________
h. Mendum:
; vocabulum réctum: ________
1. Mendum:
j . Mendum:
; vocabulum réctum: ________
Mare Nostrum 187
Cogito ergo ... grammaticam disco!
MEMORANDVM I: Tertia declinatio, vocabula neutra
• Pauca vocabula tertiae declinationis a ceteris vocabulis parum differunt. Attente inspice
ablativum singularem et nominativum, vocativum, accusativum et genetivum pluralem,
in quibus vocalis 'i' interponitur.
Singularis
I Pluralis
Singularis
maria
animai
I
Pluralis
Nom
mare
Voc
mare
maria
animai
animalia
Ace
mare
maria
animai
animalia
Gen
maris
marium
animalis
animalium
Dat
mari
maribus
animali
animalibus
Abl
mari
maribus
animali
animalibus
animalia
MEMORANDVM II: Quarta declinatio, vocabula neutra
• "Non unum cornu, sed duo cornua elephanti habent. Color cornuum est albus. In
cornibus est materia pretiosa".
• Ecce neutrum quartae declinationis:
Singularis
Nominativus
Vocativus
Acciisativus
Genetivus
Dativus
Ablativus
cornii
cornii
cornii
corniis
cornui
cornii
sing
Pluralis
cornua
cornua
cornua
cornuum
cornibus
cornibus
Nom
Voc
Ace
Gen
Dat
Abl
-u
-u
-u
-us
-ui
-u
plur
-ua
-ua
-ua
-uum
-ibus
-ibus
MEMORANDVM III: Quinta declinatio, vocabula feminina
• Ecce conspectus vocabulorum postremae classis vocabulorum Latinorum: quinta declinatio.
In quinta declinatione sunt vocabula pleraque feminina.
Nominativus
Vocativus
Acciisativus
Genetivus
Dativus
Ablativus
Singularis
Pluralis
res
res
rem
rei
rei
re
res
res
res
rerum
rebus
rebus
sing
Nom
Voc
Ace
Gen
Dat
Abl
-es
-es
-em
-ei
-ei
-e
plur
-es
-es
-es
-erum
-ebus
-ebus
1 88 Capiculum X
MEMORANDVM IV: Pronomen 'idem'
• Fausculus in oppido Alba Longa habitat. Larentia in oppido Alba Longa habitat.
➔ Faustulus et Larentia in eodem oppido habitant.
• Silvia est mater Romuli. Silvia quoque est mater Remi.
➔
Romulus et Remus eandem matrem habent.
masc
Singularis
fem
neut
masc
Pluralis
fem
neut
Nominativus
idem
eadem
idem
iidem
eaedem
eadem
Acciisativus
eundem
eandem
idem
eosdem
easdem
eadem
Genetivus
eiusdem
earundem
earundem
eorundem
Dativus
eidem
iisdem
iisdem
iisdem
iisdem
iisdem
iisdem
Ablativus
eodem
eadem
eodem
MEMORANDVM V: Pronomen 'ipse'
• Non solum milites Carthaginienses, sed etiam ipse Hannibal Alpes transit.
• Carthaginienses in ipsis portis Romae consistunt.
Singularis
Nominativus
ipse
fom
ipsa
Acciisativus
ipsum
ipsam
masc
Pluralis
fem
neut
ipsi
1psae
ipsa
ipsos
ipsas
ipsa
neut
masc
ipsum
ipsum
Genetivus
ipsius
ipsorum
ipsarum
ipsorum
Dativus
ipsi
ipsis
ipsis
ipsis
ipsis
ipsis
ipsis
Ablativus
ipso
ipsa
ipso
MEMORANDVM VI:
Sunt in lingua Latina nonnulla adiectiva (saepe inter pronomina indefinita nominantur)
quorum forma parum differt ab adiectivis, ad pronomina autem magis accedit, nam genetivum
singularem -ius habent, dativum -i. In capitulis huius libri haec vidimus: unus, nullus, ullus,
solus, alius, totus, alter.
masc
Singularis
fem
neut
masc
Pluralis
Jem
neut
Nominativus
totus
tota
totum
toti
totae
tota
Acciisativus
totum
totam
totum
totos
totas
tota
Genetivus
totius
totorum
tota.rum
totorum
Dativus
toti
totis
totis
totis
totis
totis
totis
Ablativus
toto
tota
toto
Mare Nostrum 189
Sdsne?
De re piiblica .
Quid accidit anno 753 ante Christum natum? Die 21 mensis Aprilis illius anni Romu­
lus urbem Romam condit et regnum tenet. In regno rex maximam potestatem habet.
Post reges exactos -id est, postquam rex Tarquinius expulsus est, anno 509 a.Ch.n.­
Roma est Res Publica quae non ab uno homine, sed a multis magistratibus administratur
-vocabulum 'magistratus' et viros qui officia publica faciunt et ipsa officia indicat. Magis­
tratus Romani distribuuntur in ordinem qui 'cursus honorum' appellatur -magistratus sunt
honores, neque homines qui magistratum gerunt pecuniam accipiunt, sed gratuito id faciunt.
In cursu honorum sunt gradus diversi, ex imo gradu (quaestor) ad summum gradum, quem
consules occupant.
Quaestor ➔ Aedilis ➔ Praetor ➔ Consul
Alii magistratus alia munera gerunt: quaestores pecuniam curant; aediles aedifìcia publica et
ludos instituunt; praetores autem iudiciis praesunt et leges custodiunt; consules denique
maximi magistratus sunt et bini -duo simul- creantur, qui bellum et exercitum curant. Non
solum consules, sed etiam ceteri magistratiis 'collegas' habem, id est, non soli, sed cum colle­
gis imperium exercent. Tantum dictatores, qui in maximo periculo Rei Publicae creantur, et
censores, qui censum civium instituunt eorumque mores custodium, collegas nullos habebant.
Neque perpetuum est imperium magistratuum, sed annuum, id est, unum annum longum:
magistratus enim quotannis in comitiis eliguntur. In comitia omnes cives conveniunt et magis­
tratus creant. Viri qui magistratum petunt 'candidati' vocantur, nam togam candidam induunt.
Candidati consilia sua civibus publice numiant iisque persuadem.
Ecce signa magistratuum:
toga praetexta
sella cu rulis
lictores
Magistratus Romani eloquentiam sive 'artem dicendi' ab adulescentia
discunt, itaque orationes elegantes et copiosas coram civibus habent:
sunt 'oratores'. Oratores verba faciunt eloquenter -cum eloquentia.
Maximus orator omnium Romanorum Marcus Tullius Cicero est,
qui saeculo primo ante Christum natum floruit.
"Orator est vir bonus, dicendi peritus"
Marcus Porcius Cato (234-149 a. Ch.n.)
fasces
1 90 Capiculum X
Cicero Catilinam accusat, Cesare Maccari, 1 889. Palazzo Madama, Romae
Inter magistratus Romanos erant duae factiones inter quas discordiae maximae excicabantur:
populares et optimates. Populares plebi favebant, id est, plebem curabant, acque iura omnium,
etiam populi, custodiebant. Optimates vero nobilibus favebant acque mores et leges antiquas
defendebant. Inter populares Romanos frarres Gracchi eminent, quorum consilium erat agrum
publicum Romanum a nobilibus eripere et plebi tradere (vide capitulum XII) .
Mare Nostrum 191
Vocabula X
LECTIO I
adiungere
Africa -ae f
avide
barbarus -a -um
Barca -ae m
Carthaginiensis -e
Carthago -inis f
classis -is f
cogn.omine
committere
consistere
Corsica -ae f
expeditus -a -um
explorare
facile
fines -ium m pi
Hamilcar -aris m
idem eadem idem
internus -a -um
ius iuris n
levis -e
litus -oris n
mare -is n
natio -onis f
obtinere
opulentus -a -um
parere
peritus -a -um
potentia -ae f
prae omnibus
Punicus -a -um
quamquam
quartus -a -um
regio -onis f
saeculum -i n
Sardinia -ae f
varius -a -um
victoria -ae f
LECTIO II
argentum -i n
avaritia -ae f
ceteri -ae -a
frangere
Hiberum -i n
impetus -us m
infra
initium -i n
ipse -a -um
novem
oppugnatio -onis f
post
praecipitare
Saguntum -i n
sane
turris -is f
viginti
cornu -us n
ebur -oris n
elephantus -i m
equitatus -us m
hiems -emis f
inferre
iter itineris n
iungere
materia -ae f
metuere
nix nivis f
peditatus -us m
periculosus -a -um
pretium -i n
Publius -i m
Pyrenaei -orum m pi
quindecim
Scipio -onis m
transire
vallis -isf
vendere
verum
vulnerare
LECTIO III
acutus -a -um
Africanus -a -um
Alpes -ium fpi
altus -a -um
animai -alis n
avidus -a -um
bestia -ae f
constare
Cornelius -i m
De linguis comparandis:
Quaere vocabula hodierna quae ex his vocabulis Latinis deriventur: 'natio', 'saeculum',
'acutus' 'materia' ...
'
►
Aurea dieta:
Haec 'aurea dieta' lege eaque considera: "Vir bonus, dicendi peritus", "Casus belli".
Suntne alia 'aurea dieta' quibus vocabula huius capituli contineantur Quaere ea.
►
CAPITVLVM VNDECIMVM
adventus -iis m < advenire
contendere= iter facere
vastans part= dum vastat
dis-pònere
ubi-que = omni locò
dades -is/
horrere= multum timere
moenia -ium n pl
Fabio dictatòre= dum Fabius
dieta.tor est
strenue= fortiter
oppugnantes= dum oppugnant
magis +--t minus
confidere + dat
in-certus -a -um
HANNIBAL AD PORTAS (I)
Post adventum in ltaliam Hannibal ex Alpibus
Romam contendit atque agros Italiae vastans ur­
besque socias Romanorum oppugnans, ingentem
praedam in tota provincia facit. Deinde, cupiens
Romam capere, circa urbem exercitùs suos 5
disponit et maximum terrorem dvitati infert.
Iam ùnus clamor ubique audiebatur: «Hannibal
ad portas! Hannibal ad portas!», cum senatus
Romanus, timens Carthaginienses magnamque
cladem in patria horrens, dictatorem creat Quin- 1 0
tum Fabium qui moenia, turres et praesidia circa
urbem ponens, patriam in extremo discrimine
custodir. Fabio dictatore, omnes iuvenes et liberi
et servi ad arma vocantur atque exercitus urbanus
15
creatur qui urbem strenue defendit.
At Carthaginienses avidi certaminis erant atque
soc1os Romanorum oppugnantes ipsosque
milites incitantes, Romanos ad proelium pro­
vocabant. Quintus Fabius autem, consilio magis quam fortunae confidens, milites Romanos 20
tenebat neque ad incertam pugnam cum Car­
thaginiensibus eos mittebat.
Ha nn ibal ad portas 1 9 3
Milites, senatòres, magistratus acque etiam cives
Fabium ' Cunctatorem' appellabant -'cunctator'
25 vocatur qui dubius aut incertus est-, nam eum
neque hostes oppugnantem neque proelium
committentem videbant: Fabius enim prope
hostes armatus manebat eòsque ab urbe pro­
hibebat, sed occasiònem ad proelium idòneam
30 exspectabat.
Consul Aemilius Paulus vero, qui cautus non
erat, ut Fabius, sed temerarius acque audax, còn­
silium Fabii parvi faciebat et gloriam belli appe­
tens, ad oppidum Cannas copias ducit easque
3 5 ad proelium cum Carthaginiensibus dispònit.
Tunc milites Romani, certa.men et gloriam item
cupientes, temerario cònsuli statim parent acque
Carthaginienses aggrediuntur. Verum Carthagi­
nienses, qui erant superiòres numerò et non
40 sòlum arma gerebant, sed gladiòs quoque occul­
tòs sub loricis habebant, Romanòs citò circum­
dant eòsque a tergo vulnerant. Quinquaginta
milia militum inter sociòs et cives, equites et
pedites, aut in ipso proeliò pugnantes moriun45 tur aut fugientes occiduntur acque campòs Can­
nenses corporibus suis tegunt.
cunctator -oris m
oppugnantem ace < oppugnans
occasio -onis f= tempus
idoneus -a -um= opportunus
cautus -a -um B temerarius
parvi facere= contemnere
appetens gloriam= cupidus
gloriae
còpiae -a.rum /pi= exercitus
item= quoque, eodem modo
aggredi dep= impetum facere
gladius -i m
lorica -ae/
circumdare= circum eos ire
quinquaginta= L (50)
mille= M ( 1 000), n pi milia -ium
mori dep B vivere
occidere= interfì.cere
tegere= occultare
occultus -a -um < occultare
194 Capirulum XI
Rem tene!
1. Redige in ordinem sententias secundum argiimentum lectionis:
a. _ Romani fugientes in campis Cannensibus occiduntur.
b. _ Hannibal milires incitans ad proelium Romanos provocar.
c. J_ Carthaginienses agros ltaliae vastantes Romam veniunt.
d. _ Carthaginienses primum Romanis resistunt, deinde eos a tergo vulnerant.
e. _ A consule temerario copiae ad oppidum Cannas dii.cuntur atque signum pugnae datur.
f. _ Cives Romani non solum Carrhaginienses, sed etiam dadem in patria maxime timenr.
g. _ Dieta.tor Fabius niillam occasionem ad pugnam dar.
h. _ Quintus Fabius dieta.tor crearur.
2. Quis imperat? Cui/quibus imperat?
a. «Va.state agros Romanorum!»
Hannibal Carthdginiensibus imperat.
b. «Tene milites tuos! Exspecta occasionem ad pugnam!»
c. «Provocate eos ad proelium! Vulnerate eos a tergo!»
d. «Audite me, milites: capite arma atque ad proelium contendite!»
e. «Praesidia circum urbem ponite!»
3. Estne verum an falsum? Si falsum, rectum responsum da:
a. Romani consulem cream Quintum Fabium.
b. Quintus Fabius civitati Romanae timorem infert.
c. Quintus Fabius Carrhaginienses ad certa.men provoca.bar.
d. Romani milites in urbe manebant.
e. Consul et Fabius idem consilium habebant.
f. Consul ad pugnam certam milires Romanos diicir.
Vocabula disce!
4. Quid non convenit? (considera signifìcatum vocabulorum! )
a. dades, periculum, discrimen, concordia
b. provocare, oppugnare, servare, incitare
c. lorica, baculum, tela, gladius
d. cupidus, appetens, temerarius, avidus
e. praecipitare, manere, contendere, cupere
f. copiae, corpus, exercitus, miles
g. tergum, consilium, pes, corpus
Hannibal ad portas 195
5. Quid significat?
a. Hostes circumdare:
b. In extremò discrimine esse:
c. Glòriam appetere:
d. Ad proelium provocare:
e. Praesidia pònere:
f. Hostes aggredI:
1._ Urbem custòdire nòn sòlum militibus, sed etiam operibus.
2._!L_ Circum hostes còpias collocare.
3._ Hostes ad pugnam incitare.
4._ Honòres avide cupere.
5._ Ab hostibus fortiter oppugnarI.
6._ In hostes impetum facere.
6. Quid significat?
a. Hannibal Ròmam contendit:
Hannibal recta via atque citò Ròmam petit.
D Hannibal Ròmam relinquit.
b. Neque Fabius proelium committit:
D Fabius bellum recusat.
D Fabius ad certa.men cum inimids descendit.
c. Cònsul temerarius erat:
D Cònsul vehementer pugnam quaerebat.
Cònsul magna audacia bellum gerebat.
d. Carthaginienses Ròmanòs a tergo vulnerant:
Carthaginienses a parte dextra Ròmanòs oppugnant .
D Carthaginienses Ròmanis, quI fugiunt, vulnera Inferunt.
e. Multitudò Ròmanòrum in pugna CannensI moritur:
D MultI RòmanI mortem fugiunt in pugna CannensI.
MultI RòmanI in pugna CannensI a Carthaginiensibus necantur.
□
□
□
□
Ecce lingua!
7. Quid non convenit? (considera formam vocabulorum!)
a. temerario, cònsu!I, dictatòre, dvitatI
b. at, in, ad, inter
c. autem, ad, sed, vero
d. iniuste, telaque, temere, saepe
e. commitentem, vastantem, cunctatòrem, oppugnantem
196 Ca pitulum XI
8. Animadverte structuram eamque commuta pro integra sententia:
a. Fabio dictatore, Car thaginiénsés ab urbe prohibentu r = Dum Fabius dictdtor est
Carthagniénsés ab urbe prohibentu r.
b. Hannibale duce, Roma in ext rémo discrimine est = -------------Roma in ext rémo discrimine est.
c. Romulo rege, urbs Roma magnum numer um civium accipit = __________
urbs Roma magnum nume rum civium accipit.
d. Bruto consule, Tarquinius Superbus bellum adversus Romam facit =
---------� Tarquinius Superbus bellum adversus Romam facit.
e. Romulo puero, Amulius in oppido Alba iniusté régnat = ____________
Amulius in oppido Alba iniusté régnat.
9. Animadverte structuram eamque commuta pro integra sententia:
a. Consul, qui bellum committit, teme rarius vidébatu r.
= Consul bellum committens, d militibus lauddtur
b. Milités qui ad urbem contendebant Romanos ad cer tamen provocabant.
c. Romani non timent hostem qui cito fugit.
d. Quinquaginta mili a militum qui pugnabant in campis Cannensibus occiduntur.
e. Civés laeti laudant ducem qui patriam servat.
f. Occiduntur pedicés qui tela mittunt.
= ----------------------------------
Hannibal ad porras 1 97
-;
'
HANNIBAL AD PORTAS (II)
Interim in Hispania Hasdrubal, frater Hanni­
balis, exercitibus Carchaginiensibus imperabat
acque populos Hispanòs ad bellum contra Ro50 manòs hortabatur. Hasdrubale bellum in His­
pania gerente, Scipiones fratres, Gnaeus ac Pu­
blius, ex Italia in Hispaniam mittuntur; qui
magnum numerum navium militumque ad por­
rum Tarracònensem advehentes, bellum adver5 5 sus Hasdrubalem terra marique faciunt. Primum
Scipiones in levibus proeliis Carthaginienses
repellunt, sed paulo post, cum omnibus còpiis
proeliantes, ingentem cladem in exercitu Has­
drubalis faciunt et non solum magnas hostium
60 copias fugane, sed etiam multitudinem fugien­
tium occidunt.
Scipiònibus in Hispania pugnantibus, bellum
erat Romanis prosperum acque multi populi
Hispani a Carthaginiensibus deficiebant et Ro65 manòs sequebantur.
interim adv = dum haec aguntur
hortari dep = excitare, incitare
Hasdrubale bellum gerente =
dum Hasdrubal bellum gerit
qui : hi
ad-vehere
terra marique= in terra et in
mari
repellere= hostes prohibere
proeliari dep < proelium
hostes fugare = fugam hostium
facere
fugientium part gen pl = eorum
qui fugiebant
Scipionibus pugnantibus= dum
Scipiones pugnabant
defìcere a + abl= relinquere + ace
sequi dep= ire post
1 9 8 Capiculum XI
implorare = vehementer rogare
pollicerI dep= promittere
magnìs itineribus = cito
profìcìscì dep = contendere
ibi= in illo loco
cursus -us m = iter maritimum
inde= ex eo loco
vadum -ì n= locus uhi aqua
brevis est
expugnare = armìs occupare
unìus gen ( < unus)
universus -a -um = integer, totus
egredì de = exìre
Scipiones igitur, ipsis Hispanis implorantibus,
foedera multa contra Carthaginienses Institu­
unt, auxilium Hispanis pollicentur atque copias
Hispanas cum Romanis coniungunt.
Post Gnaeum et Publium, Publius Scipio, filius 70
PubliI, ipsis militibus postulantibus, imperium
in Hispania obtinet et ad oppidum Carthaginem
Novam magnis itineribus profidscitur. Carthago Nova erat urbs opulenta et in loco idoneo
sita -erat enim ibi magnus portus ex quo rectus 75
cursus ex Africa erat-; in eam Carthaginienses
omnia arma, pecuniam, frumentum, obsides ad­
vehebant atque totum bellum Hispanicum inde
gerebant. Scipione imperante, milites Romani
per vada acque stagna Carthaginem Novam 80
petunt, castellum in alto tumulo situm expug­
nant atque uno die urbem capiunt. Scipio igitur, moenia unius urbis oppugnans, Hispaniam
universam capir atque in Africam inde egreditur.
Hannibal ad portas 199
Rem tene!
10. Coniunge sententias secundum argiimentum lectionis:
a. Quamquam Hannibal in Italia bellum contra Romanos gerebat...
b. Scipiones magnas hostium copias fugant et multitudinem milirum occidunt...
c. Quamquam pugna erat ardua in oppido Carthagine Nova...
d. Scipionibus ducibus, bellum erat prosperum Romanis...
e. Quamquam moenia unius urbis expugnac...
f. Carthago Nova erat urbs opulenta acque in locò idoneo sita...
1. nam ex ea recrus cursus in Africam erat.
2._ itaque multi Hispani Romanos sequuntur.
3._ milites Romani nullum laborem recusant acque urbem uno die capiunt.
4._ Scipio universam Hispaniam capir.
5._ frater eius Hadrubal exercitibus Carthaginiensibus in Hispania imperabat.
6._ ii igirur magnam cladem in exercitu hostium faciunt.
11. Qui sunt: Hispani, Romani an Carthaginienses?
a. Per vada acque stagna in oppidum Carthaginem Novam proficiscuntur: _______
b. In eam urbem arma acque pecuniam advehebant: _______
c. Hispanis auxilium pollicebantur: _______
d. Gnaeum ac Publium in Hispaniam mitrunt: _______
e. Copiae eorum ab hostibus fugantur acque occiduntur: _______
f. II ab exercitu Carthaginiensi deficiunt: _______
g. Foedera instiruunt et copias suas cum Romanis coniungunt: _______
12. Estne verum an falsum? Si falsum, da rectum responsum:
a. Hasdrubal erat pater Hannibalis.
b. Scipiones contra Hasdrubalem magno exercitu pugnant.
c. Carthaginienses Romanos fugant.
d. Multi Hispani amicitiam cum Romanis cupiebant.
e. Hispanae et Romanae còpiae contra Hasdrubalem coniungebantur.
f. Romani timebant neque bellum quaerebant.
g. Scipio Hispaniam totam iam capir.
Vocabula disce!
13. Quod vocabulum non congruit cum sententiis? Primum id indica, deinde emenda:
a. Scipiones cum omnibus còpiis in campum� et magnam cladem in exercitu
hostium faciunt. descendunt
b. Hasdrubal, frater Hannibalis, populos Hispanos adversus Romanos invisebat. ____
200 Capitulum XI
c. Gnaeus et Publius Scipiò magnum numerum navium militumque ad portum Tarracò­
nensem adveniebanc. ------d. Multi Carchaginienses pose impetum Ròmanòrum ad casera fugane. ________
e. Populi Hispani pose proelium cum Ròmanis ab Hasdrubale descendebanc. ______
f. Publius Scipiò, filius Publii, in Africam magnis icineribus concemnic. _______
14 . D escribe Latine secundum exemplum:
Exemplum: 'clades' est proelium ingens in quò magnus numerus hominum occiditur.
15. Verba idem ac contrarium significantia quaere in lectione:
Verba idem significantia
Verba contrarium significantia
incicabac =
parebac B
promiccunc =
intrat B
necanc =
gravibus B
tòtam =
parvam B
discedencium =
funestum B
it =
Hannibal ad portas 201
Ecce lingua
16. Mii.ta numerum earum partium quae indicantur:
a. Venientibus Scipionibus, Hispani a Carthaginiensibus deficiebant acque amicitiam
cum Romanis appetebant. _________________________
b. Implorante populo, Scipiones nova foedera in Hispania instituunt.
c. Posrulantibus ducibus, milites nullum laborem reciisant acque contra hostes fortiter
pugnane. _______________________________
d. Discedente exercitu Carthaginiensi, bellum in Hispania erat prosperum Romanis.
e. Resistentibus militibus, dux castellum in alto tumulo situm facile capir.
17. Commuta in ablativum absolii.tum sententias quae indicantur:
a. Exercitii.s Romani in urbes Hispanas intrant quia Hispani Romanos sequuntur.
Hispdnis Romdn6s seq uentibus. exercitiis Romani in urbes Hispanas intrant.
b. Dum Scipio imperar, naves Romanae Carthaginienses in proelio superant.
c. Cum senatores imperium Fabio dant, Roma ab hostibus ruta est.
d. Carthago Nova urbs opulentissima est quia Carthaginienses peciiniam et arma advehunt.
e. Dum milites multum orant atque postulant, Publius Scipio dux exercitiis creatur.
f. Cum Carthaginienses in lraliam adveniunt, magnus timor cives Romanos invadit.
18. Errata corrige:
a. Duces magnum exercituum advehentes hostes repellunt. _____
b. Inter Italiam et Africam longus iter est. _____
c. Scipiones fortiter in Hispania pugnantibus, Hasdrubal superatur: _____
d. Milites nullam pugnam reciisantem in bello hostem superant. _____
e. In magna da.de numerus hominum fugientis magnus est. _____
f. Etiam Itali Romanos in Carthaginienses deficiunt. _____
19. Quid non convenit? (considera formam vocabulorum!)
a. hortatur, sequitur, imperatur, aggreditur, proeliatur
b. egrediuntur, aggrediuntur, proficiscuntur, mittuntur, sequuntur
c. dici, mori, sequi, egredi, aggredi
d. amari, vulnerari, vocari, reciisari, hortari
202 Capitulum XI
HANNIBAL AD PORTAS (III)
iter flectere
nimia licentia= lìbertas maior
quam ut convenit
gaudia et voluptates - officia
et labores
epulae -a.rum fpl= magnum
convivium
mollire B durum facere
extinguere= minorem facere
praedari dep= praedam facere
se recipere: petere aliquam urbem
et domicilium ibi quaerere
varia fortuna= mutabilis fortuna
laborare : malum se habere
sedecim= XVI ( 1 6)
re-vacare
Post pugnam Cannensem Hannibal, quamquam 85
ad ipsas portas Romae erat, urbem non oppugnar, sed Capuam iter flectit. Haec erat urbs
amoena atque luxuriosa, cuius c1ves nimiam
licentiam habebant atque vitam agebant inter
gaudia ac voluptates. Ibi enim otium, epulae, 9 0
vinum, somnus, balnea... corpora et animos
Carthaginiensium molliebant atque omnem
virtiitem bellicam ac disciplinam militarem
extinguebant. Neque omnes milites Carthagi­
nienses, Hannibale Capuae sedente, in exercitii 95
manebant, sed aut praedantes per agros ltaliae
errabant aut ab exercitii deficientes in alias
urbes ltalas se recipiebant. Multos iam annos
Romani et Carthaginienses varia fortuna in
Italia pugnabant cum, procedente ad Africam 1 00
Scipione post bellum Hispaniense, ipse senatus
Carthaginiensium, qui patriam videbat in
maximo discrimine laborantem, post sedecim
annos Hannibalem ex Italia revocar.
Hannibal ad portas 2(
105 Dum Hannibal in Africam revertitur, classis
Romana populationes faciebat in litore Africano
atque in parvis proeliis Carthaginienses aggre­
diebatur; post adventum Hannibalis vero, Scipio
simul Uticam obsidens, simul Carthaginem
1 1 O oppugnans, bellum renovat atque in oppidum
Zamam magnis itineribus profì.ciscitur, ubi
Hannibal copias suas instruebat.
Ibi Hannibal nuntium ad Scipionem mntn
atque colloquium inter duces postular. Non
1 1 5 recusat Scipio occasionem atque Hannibalem
admittit; qui Scipionem multis modis laudar at­
que de pace loquitur. Scipio vero, qui neque ob­
sidionem Sagunti neque bella in Italia neque
pugnam Cannensem obliviscebatur, Hannibalem
1 20 eiusque legatos superbe dimittit atque milites
suos ad proelium hortatur.
Tunc demum, clamantibus militibus atque ad
supremum certa.men arma et animos parantibus,
duo opulentissimi populi, duo clarissimi duces,
1 2 5 duo fortissimi exercitus ad pugnam procedunt.
reverti dep = revenire, redire
populatiò -ònis f = vastatiò
(< vii.stare)
obsidere = obsidiònem facere
re-novare < novus
instruere : collocare
colloquium < cum + loqui
qui: is
loqui dep = verba facere
oblivisd dep � memorare
demum adv = ad extremum
supremus -a -um = ultimus
204 Capitulum XI
pés pedis m
Romani, qui superiòres erant et numerò et animò, equitatum Carthaginiensem brevi tempore
vincunt acque primo impetu còpias hostium
fugane. 1am milites Carrhaginienses pedem
referebant cum Hannibalem vident recedentem 1 30
acque ad Ròmanòs manus supplices tendunt.
Postremo Scipiò sena.cui Carrhaginiensium graves condiciònes pacis impònit acque finem facie
secundi belli Punici.
pedem referre
re-cédere = dis-cédere
condicio -onis f
Massilia J
Tarrac6
f,
aguntum
., "ff •
'
�
Ro m a
'lf sicilia
Carthago
Hannibal ad portas 205
Rem tene!
20. Ad quod argiimentum pertinent hae partes fabulae?
1 . Fortuna militum
Hannibalis
2. Victoria exercicus
Romani
3. Error Hannibalis
4. Consilium senacus
Carchaginiensium
a. Hannibal, quamquam ad ipsas portas Romae erat, urbem non aggredicur, sed Capuam
iter flectit. ----------------------------6. Dum Sci pio ad Africam navigar, senacus Carthaginiensium, cladem magnam in patria
horrens, Hannibalem ex Italia revocar. __________________
c. Romani erant superiores et numero et animo acque equicacum Carchaginiénsem facile
vincunt. ______________________________
d. Dum Hannibal Capuae exspectat, multi milités ab exercitu défìciébant acque vitam
tranquillam in Italia agébant. _____________________
2 1 . Responde ad interrogata:
a. Qualem vitam agébant Capuae milités Hannibalis?
b. Cur senacus Carchaginiénsis Hannibalem vocat?
c. Num exerciciis Romani erant in Hispania dum Hannibal Carchaginem petic?
d. Quo in oppido est maximum proelium inter Romanos et Carthaginiénses?
e. Quis vincicur secundo bello Punico?
22. Estne verum an falsum? Si responsum falsum est, causam explana.
a. Hannibal récto itinere Romam petit, sed urbem non oppugnar.
b. Milicés Carthaginiénsés officia exercitus Capuae neglegebant.
c. Senatus Carthaginiénsium Scipionem in Hispaniam venientem horrebat.
d. Post adventum Hannibalis classis Romana a duce Carchaginiénsi vincicur.
e. Scipio Zamam iter flectit quia in eo oppido Hannibal copias suas instruebat.
f. Romani, qui erant superiorés pecunia, omnés Carthaginiénsés occidunt.
g. Hannibale pedem referente, Carchaginiénsés a proelio recédebant acque ad
Romanos manus supplices tendébanc.
Vocabula disce!
23. Quid magis convenit?
a. Iter fleccic / recto itinere:
- Saguntini _____ senatum Romanum petunt.
- Scipio non venie ad ltaliam, sed ad in Africam _____
206 Capitulum XI
b. Temere I nimium:
- Milites ____ pugnabant, iis enim nullus erat dux.
- Milites qui ____ timorem habent, officia sua neglegunt.
c. Defìcere I fugere:
- Hispani, qui audaciam Hannibalis laudabant, ab Romanis in eum ____
- Exercitus Hannibalis populationes in agris faciebant, ergo agricolae in oppidum ____
d. Pedem referre / implorare:
- In extremo discrimine cìves deos ____
- Cauti duces, cum impetum hostium non sustinent, ____
24. Verba idem ac contrarium significantia quaere in lectione:
Verba idem significantia
Verba contrarium significantia
recedunt B
officia B
memorabat B
dimittit B
revenit =
vastationes =
collocabat =
mutabili =
25. Adde coniiinctionem aptam:
at / atque / aut / -que I quamquam
a. ____ Carthaginienses prope erant, Romam non aggrediebantur.
b. Hannibal ad ipsas Romae portas manebat, ____ urbem non oppugnabat
c. Carthaginienses praedam Capuae faciebant ____ defìciebant ab exercitu ____
errabant.
d. Hannibal recedebat ____ milites eius manus supplices tendebant.
e. Romani senatui Carthaginiensi graves condiciones imponit ____ finem belli facit.
f. Carrhaginienses socios Romanorum oppugnantes ipsos ____ milites incitantes, Romanos ad proelium provocabant.
Ecce lingua
26. Quid non congruit? (considera formam vocabulorum!)
a. praedantes, opulentissimi, voluptates, roganti
b. certa.men, iter, proeliis, dux
c. extingui, loqui, reverti, oblivisci
d. finem, recedentem, laborantem, praedantem
e. corpora, pugna, arma, moenia
27. Muta numerum:
- Non iinus, sed multi . . .
a. Hannibal, quamquam ad ipsas portas Romae est, urbem non oppugnat, sed Capuam
iter flectit.
Carthiiginienses, quamquam ad ipsds portds Romae sunt, urbem non oppugnant, sed
CaDuam iter flectunt .
.1
.,
Hannibal ad porras 207
b. Scipiò simul Uticam obsidens, simul Carrhaginem oppugnans, bellum renovat atque
Zamam profìciscitur magnis itineribus.
Romani
c. Sedente Capuae Hannibale, non omnes milites in exercitu manebant.
Carthaginiensibus
- Non multi, sed ii.nus...
d. Milites praedantes per agros Italiae errabant.
Hannibal
e. Milites Hannibalem vident recedentem.
Romani vident Carthaginenses
f. Zamae, militibus Carthaginiensibus ad supremum certa.men arma et animòs parantibus,
magnum est proelium
Zamae Hannibale
28. lmple spatia:
Post proelium ad Zamam omnes Romani Scipiònem ex Africa ______ (reverti) alacriter accipiunt atque victòriam eius cum magno gaudio celebrant. Carrhaginienses vero
maestI sunt, nam ducem suum Hannibalem _____ (fugere) vident atque, sena.tu
Romano ______ (hortari) , condiciònes pacis arduas habent: ii enim neque classem in
mari Internò ______ (navigare) iam habent, neque arma _____ (militare) servant neque foedera instituunt, aliis populis _____ (rogare) , sed imperio Romanòrum
_____ (parere) in finibus urbis manent.
208 Capirulum XI
Cogito ergo ... grammaticam disco!
MEMORANDVM I: Participium praesèns
• Participium Latinum est genus verborum quod duplicem naturam habet, nam actionem
significat (ut verba) et casus habet (ut nomina et adiectiva) .
• Ecce declinatio eius (exemplo utimur verbo 'legere'):
Singularis
Singularis
Pluralis
m-f
masc-jem
neut
masc-fom
neut
Nom
legens
legens
legentes
legentia
Nom
Ace
legentem
legens
legentès
legentia
Ace
Gen
legentis
legentium
Gen
Dat
legenti
legentibus
Dar
Abl
legente/i
legentibus
Abl
-ns
-ntem
-ntis
-nti
n
-ns
-ns
-nteli
Pluralis
m-f
-ntes
-ntes
n
-ntia
-ntia
-ntium
-ntibus
-ntibus
• Omnes coniugationes similiter participium faciunt, sed vocalem ante terminationes iniectam
mutane:
amare (I) ➔ amans amantis; manere (Il) ➔ manèns manentis; legere (III in consonantem) ➔
legèns legentis; capere (III in vocdlem) ➔ capièns capientis; audire(IV) ➔ audièns audientis.
MEMORANDVM Il: Participium in sententia
• Participium in sententia significat:
- Sententiam temporalem: Multi milites fugientès occiduntur = dum fugiunt.
- Sententiam causalem: Hannibal, cupièns Romam capere, Alpes transit = quia cupiebat Romam capere.
- Sententiam relativam: Scipiones, magnum numerum milirum ad porrum advehentès, be­
llum adversus Hasdrubalem faciunt = qui magnum numerum milirum advehebant.
- cet.
• Duae sunt structurae participii in sententia: participium coniunctum et ablativus absolutus.
In his structuris participium tamquam adiectivum cum alio nomine coniungitur atque eun­
dem casum, numerum et genus habet.
- Participium coniunctum: participium est in media sententia et coniungitur cum nomini­
bus aut pronominibus in sententia.
• Hannibal agros vastans Romam venit ➔ participium vocabulo 'Hannibal' iungitur.
• Milites Hannibalem recèdentem vident ➔ participium iungitur vocabulo 'Hannibalem'.
- Ablativus absolutus: participium est a sententia separarum neque ad alias sententiae partes
pertinet, sed per sè significat et valet.
Sunt etiam duo genera:
• Ab. absolurus nominalis (sine participio): Duce Hannibale, militès Alpes transeunt
➔ Dum/quia Hannibal est dux . . .
. Ab. absolurus cum participio: Navigante Hannibale, Scipio urbes Africanas oppugnat
➔ Dum Hannibal navigat. ..
Hannibal ad portas 209
MEMORANDVM Ili: Verba deponentia
• Verba depònemia habem fòrmam passivam, significatum autem activum.
Ex.empia:
-hortari (inflnitivus) ; hortatur, hortantur (praesens) , hortabatur... (imperfectum) .
Exemplum: Dux milites hortatur (= incitar).
-polliceri (inflnitivus) ; pollicetur, pollicentur (praesens) , pollicebatur... (imperfectum) .
Exemplum: Romani Hispanis auxilium pollicentur (= pròmittunt).
-proficisci (inflnitivus) ; proficiscitur, proficiscuntur (praesens) , proficiscebatur... (impeifectum) .
Exemplum: Hannibal ad Africam profìciscitur (= discedit).
Numeri ordinales
MEMORANDVM IV: Numeri cardinales
1 I
unus -a -um
2 II
duo -ae -o
xx
30 xxx
3 III
tres tria
4 IV
vigimi
1 . primus -a -um
triginta
2. secundus -a -um
40 XL
quadragima
3. tertius -a -um
quattuor
50 L
quinquaginta
4. quartus -a -um
5 V
quinque
60 LX
sexagima
5. quintus -a -um
6 VI
sex
70 LXX
sepcuagima
6. sextus -a -um
7 VII
septem
80 LXXX
occòginca
7. septimus -a -um
8 VIII
octò
90 IC
8. occavus -a -um
9 IX
novem
1 00
centum
9. nònus -a -um
10 X
decem
<lucenti
1 0. decimus -a -um
1 1 XI
undecim
c
200 cc
300 ccc
nònagima
crecenti
20. vicesimus -a -um
1 2 XII
duodecim
400 CD
quadringenti
30. cricesimus -a -um
1 3 XIII
tredecim
500 D
quingenti
40. quadragesimus -a -um
1 4 XIV
quattuordecim
600 DC
sescenti
50. quinquagesimus -a -um
15
quindecim
700 DCC
septingenti
60. sexagesimus -a -um
1 6 XVI
sedecim
800 DCCC
occingenci
70. septuagesimus -a -um
1 7 XVII
septendecim
900 CM
nòngenti
80. occògesimus -a -um
1 8 XVIII duodeviginti
1 000 M
mille
90. nònagesimus -a -um
1 9 XIX
2000 MM
duo milia
1 00. centesimus -a -um
xv
undeviginti
20
1 000. millesimus -a -um
2 1 0 Capirulum XI
Vocabula XI
LECTIO I
adventus -us m
aggredi
appetere
Cannae -arum fpl
Cannensis -e
cautus -a -um
circumdare
clades -isf
confidere
contendere
copiae -arum fpl
cunctator -oris m
disponere
dubius -a -um
eques -itis m
extremus -a -um
gladius -i m
horrere
idoneus -a -um
incertus -a -um
item
lorica -aef
magis
mille
moenia -ium n
mori
occasio -onis f
occultus -a -um
pedes -itis m
provocare
quinquaginta
Quintus Fabius -i m
strenue
superior -oris
tegere
temerarius -a -um
tergum -i n
ubique
urbanus -a -um
LECTIO II
advehere
castellum -i n
cursus -us m
deficere
egredi
expugnare
fugare
Gnaeus -i m
disciplina -ae f
epulae -arum fpl
extinguere
flectere
instruere
licentia -ae f
loqui
luxuriosus -a -um
militaris -e
modus -i m
mollire
nimius -a -um
oblivisci
obsidere
populatio -onis f
praedari
procedere
recipere
renovare
reverti
revocare
sedecim
somnus -i m
Utica -aef
voluptas -atis f
Zama -aef
Hasdrubal -alis m
Hispanus -a -um
hortari
ibi
implorare
inde
interim
licentia -ae f
magn,is itineribus
polliceri
portus -us m
proeliari
proficisci
recrus -a -um
repellere
sequi
stagnum -i n
tumulum -i n
universus -a -um
vadum -i n
LECTIO III
amoenus -a -um
balneum -i n
bellicus -a -um
colloquium -i n
De linguis comparandis:
Quaere vocabula hodierna quae ex his vocabulis Latinis deriventur: 'magis' , 'sequi' ,
'recipere' , 'somnus' . . .
►
Aurea dieta:
Haec 'aurea dieta' lege eaque considera: "Hannibal ad portas" , "Manu militari" , "Mens sana
in corpo re sanò" .
Sunme alia 'aurea dieta' quibus vocabula huius capiruli contineantur? Quaere ea.
►
CAPITVLVM DVODECIMVM
GRACCHI (I)
Publio Scipioni Africano, qui fuit victor Hanni­
balis et ruina Chartaginiensium, una erat filia
nomine Cornelia: Scipio eam Tiberio Graccho
adversario suo despondet acque inimicitias, quae
5 erant inter eos, hoc modo deponit -Scipio enim
inter optimates numerabatur, Gracchus autem
inter populares. Cornelia fuit mater duodecim
liberorum, ex quibus, adversa fortuna, duo
tantum vivebant, Tiberius et Gaius: hos mater
1 o plurimum ama.bar acque dum aliae matronae
Romanae vestes suas, divitias, orna.menta su­
perbe iactabant, Cornelia Tiberium et Gaium
complectebatur eosque tamquam pulcherrimas
gemmas suas omnibus ostendebat. Nam solebat
1 5 dicere: «Matronis orna.menta liberi sunt. Ne­
cesse est liberos probe educare: hoc est offìcium
summum ma.tris!». Cornelia Tiberium et Gaium
magna cum diligentia erudire conabatur, acque
magistros ad se domum vocabat, qui liberos
20 suos litteras Graecas acque eloquentiam docere
solebant.
est praesens, fuit perfectum
despondere= uxorem promittere
optimates - populares
adversus -a -um= contrarius
plurimum adv = ma:xime
iactare= superbe dicere
complectI dep = bracchia circum
corpus ponere
-
d,
,e
"'
1'
, l,,
<:td
gemmae et 6rnamenta
necesse est = necessarium est
summus -a -um = ma:x1mus
erudire= educare
conarI dep= temptare
solere = aliquid saepe facere
pulcherrimus -a -um sup pulcher
domus -us f= domicilium
2 1 2 Capiculum XII
princeps -ipis m = primus,
optimus
genus -eris n : familia
nepos -otis m = nepotes sunt
liberi liberorum
forma -ae f< formosus
tantus... quantus...
pot-est sg, pos-sunt pl < posse
= habere potestàtem
quamquam... tamen...
animose adv= alacriter
ordo -inis m= factio civitatis
(optimàtes, populàres)
vult sg, _volunt pl < velie= cupere
civitàtem dare= iura civium
Romànorum tràdere
leges rogàre = leges publicàre
agràrius -a -um < ager
socer -eri m= pater uxoris
evertere= commutàre
Tiberius et Gaius principes erant inter iuvenes
Romanos, quos non solum genere superabant
-erant nepotes Scipionis Africani-, sed etiam
forma et eloquentia. At hi fratres, quamquam 25
ranris virtutibus ornati erant quantas homines
vix habere possunt, quamquam iustitiam om­
nium animose defendebanr, tamen nimis audaces erant neque iure neque verbis, sed vi et gladio
30
concordiam inter ordines posrulabant.
Etenim Tiberius Gracchus, postquam tribunus
plebis crearur, plebem populosque ltalicos contra nobilirarem incitar: primum vult civitatem
dare tori ltaliae, deinde novas leges agrarias ro­
gare conatur et agros nobilium plebeiis tradere; 3 5
postremo Tiberius collegam suum tribiinum,
qui consilia eius vehementer abhorrebat, ab
imperio movet idque ipse occupar cum socero
acque fra.tre suo Gaio : etiam hi, ut Tiberius, rem
40
publicam evertere conabantur.
Gracchi 213
1am Tiberius et Gaius agros Romanos divide­
bant cum inimici eorum -qui maxima ex parte
nobiles erant, iura sua possessionesque servare
volebant neque leges Gracchorum colera.re po45 terant-, magnos tumultus in urbe faciunt acque
in Tiberium Gracchum inruunt. Qui fugere non
potest acque clivo Capitolino decurrens, sella
percutitur acque vitam finir immatura morte.
Corpus eius in flumen Tiberim deiicitur.
sella percutitur
volébant impfvelle
pot-erant impfposse
inruere = aggredI, impetum
facere
clivus -I m
percutere = vulnerare
vitam finire = morI
in-maturus -a -um = ante tempus
déiicere < dé-iacere
214 Capitulum XII
Rem tene!
1. Responde ad interrogata:
a. Cuius fuit mater Cornelia? Cuius filia?
b. Num Cornelia offìcium matris neglegébat?
c. Quae erant vimités Gracchorum? Quae vitia erant iis?
d. Quid vult Tiberius novis légibus défendere?
e. Cur nobilés Tiberium tribunum plébis necant?
2. Quid congruit? Scribe sententias:
a. Cornelia solébat. ..
b. Tiberius Gracchus volébat...
c. Plébeii non possunt...
d. Nobilés volunt...
e. Matronae solébant...
3. Quis dicit quid?
a. «Cornelia, fi:lia Africani, est uxor mea»: _________
b. «Summum offìcium matris est liberos probe éducare»: ___________
c. «Necesse est novas legés agrarias rogare et agros nobilium plebéiis tradere»:
d. «Ager Romanus ad nobilitatem pertinet. Nobilés sunt domini agrorum, non plébéii»:
e. «Tiberius Gracchus plébeios contra nos incitar. Necesse est eum necare!»:
Vocabula disce!
4. Quid non convenit? (considera significatum vocabulorum!)
a. ornamenta, eloquentia, vestés, gemmae, aurum
b. adversarius, discordia, inimicitia, concordia, hostis
c. érudire, déponere, docére, educare, curare
d. matrimonium, déspondére, uxor, matrona, serva
e. velle, cupidus, conari, posse, avidus
5. Quid est?
a. Feminam in matrimonium dare: ______________________
b. Magna cum superbia verba facere:
c. Pater uxoris: ______________________________
d. Liberis vel discipulis doctrinam tradere:
e. Facultas òratorum quam magistrI docére solent: ________________
f. Id quod ante tempus aptum advenit: ___________________
Gracchi 2 1 5
6. His vocabulis sententias scribe:
a. adversa fortùna:
b. inmatura morte: ---------------------------c. animose: ------------------------------d. vix:
e. acriter:
f. circumplecti: ____________________________
Ecce lingua
7 . Aliis verbis scribe:
a. Per macrimonium filiae Africanus inimicitias cum Tiberio Graccho deponit.
b. Ex duodecim liberis, duo tantum erant Corneliae.
c. Macronis orna.menta liberi sunt.
d. Tiberius et Gaius principes eranr inrer iuvenes Romanos.
e. Nobiles in Tiberium inruunt.
8. inspice structiiram exempli eamque commuta:
a. Magistri boni pueros probe educane (solere) .
Magistri boni pueros probe educare solent.
b. Nobiles corpus Tiberii in flùmen iaciunt (condri) .
c. Gracchi iùstitiam omnium defendunt (velie) .
d. Gracchi beneficia nobilium evertunt (posse) .
e. Cornelia magna cum ciira erudit filios (velie) .
f. Nobiles iùra sua possessionesque defendunr (solere) .
g. Tiberius consulem ab imperio movet (posse) .
216 Capirulum XII
GRACCHI (II)
acerrimus sup = ferocissimus
fìt sg, fìunt pl ( < fieri) = esse
incipit
volèns -entis part velle
vindicare = punire
tributum -I n
confirmare = firmum facere
gratuito adv
minuere = minorem facere
utI dep + ab!
Alpés -ium fpl
Decem annis post, Gaium Gracchum, filium 5 0
Corneliae minimum et fratrem Tiberii -quem
ipse Gaius et ingenio et eloquentia longe supe­
ra.bar- idem furor et odium contra nobilitatem
capit atque acerrimus inimcus optimatum fìt.
ltaque volens non solum mortem fra.tris indig- 5 5
nam vindicare, sed etiam potentiam tribunorum
confirmare, tribuna.rum petit atque magnam
discordiam inter ordines concitar: civitatem
Romanam ltalicis populis usque ad Alpes dat,
agros dividit, nova tributa nobilibus imponit, 60
frumentum dat plebi gratuito, potestatem sena­
torum minuit, armis utitur... et nihil tranqui­
llum, nihil quietum, nihil in eodem statu relin­
quit! Gaius enim potentia et auctoritate ceteros
magistratus supera.bar atque eum plebs pluri- 65
mum diligebat.
Gracchi: 2 1 7
Tunc nobiles, qui videbant Gaium ceteros ma­
gistratus potentia et auctoritate superare, qui
audiebant plebem plurimum eum diligere, dolo
7 0 utuntur, pro capite eius aurum promittunt atque
turbam sceleratorum in Gaium incitant.
Gaius conatur impetum optimatum vita.re, sed
fugiens labitur. Tunc comprehenditur et iugula­
tur atque, ut Tiberii Gracchi corpus antea, item
75 inimici Gracchorum corpus Gai'i magna cum
crudelitate in Tiberim proiciunt.
Haec fiunt Cornelia adhuc viva. Postea multi
Corneliam adibant fortunam eius miserabiliter
lugentes, quod filii, cives Romani, mortu'i et
80 insepulti erant. Sed Cornelia, quamquam sciebat
filios suos mortuos et insepultos esse, minime
perturbata aut maesta se monstrabat, sed lacrimis
se abstinebat et dolorem magna cum modera.­
rione tempera.bar, dicens ubique: «Errant qui
8 5 me infelicem esse dicunt. Nam 'infelix esse non
potest quae fuit mater Gracchorum».
crùdelitas -atis f
vi:tare = fugere
la.bi: dep = cadere
comprehendere= capere
iugulare = necare
pròiicere < prò-iacere
Cornelia viva = dum Cornelia
vìvit
adhùc = ad hoc tempus
miserabiliter adv = cum
misericordia
quod = quia
ìn-sepultus -a -um = qui
sepulcrum nòn habet
se abstinere + abl = aliquid
nòn facere
moderatiò -ònis f= temperantia
temperare = temperantia ùti
218 Capitulum XII
Rem tene!
9 . Quid magis convenit?
a. Consilium Gaii est...
Vita publica sé abstinére.
Novas légés agrarias iterum temptare.
b. Gaius plébi ltaliae...
O Nova tributa impònit.
Ci:vitatem Romanam dat.
c. Nobilés...
O Gaium auctòritate superant.
O hominés sceleratòs in eum incitant.
d. Corpora Gracchòrum...
O In Tiberim pròiiciuntur.
O Corneliae traduntur.
e. Cornelia mater...
O Clamat, plorat, luget, capillos et vestimenta scindit!
O Tranquillo animò maestitiam temperat.
□
□
□
1O. Lege sententias huius léctionis atque de te loquere:
a. «Furor et odium Gaium Gracchum capit».
Furor et odium mé capiunt cum...
b. «Tiberius Gracchus frumentum dabat plébi gratuito».
In urbe mea hominés possunt gratuito...
c. «Plebs Tiberium Gracchum plurimum amabat».
Ego plurimum diligo...
d. «Haec fi.unt Cornelia viva».
Me puero/puella...
Vocabula disce!
11. Quid fìt si ...? Otere verbo 'fieri'
Exemplum: Si nubes nigrae in caelo sunt, tempestas fi.t.
a. Si patricii potestatem plebi non dant, plebeii... ________________
b. Fratres Gracchi iura optimatum evertere volunt. Optimates igitur... ________
c. Corpus Tiberii in Tiberim pròicitur, ergo Gaius ________________
d. Tiberius et Gaius mortui sunt, itaque Cornelia ________________
e. Si magistri nimis severi sunt, tunc discipuli... _________________
Gracchi 2 1 9
12. Primum coniunge ifmcturas vocabulorum, deinde in sententiis pone:
se
potestatem
mortem
discordiam
tributa
gratuito
dolorem
vindicare
temperare
confumire
concitare
dare
abstinere
imponere
Quamquam Corneliae duo filii insepulti erant, ea tamen _____ lacrimis _____
itaque ----� quem in pectore habebat, _____ conabatur. Primum Tiberius, qui
volebat _____ nobilibus _____ , mortuus est; deinde Gaius, cupiens _____
fra.tris ----� etiam comprehenditur atque iugulatur, nam plerique nobiles credebant
eum velie frumentum _____ plebi _____ , nova tributa pecuniosis imponere atque _____ tribunorum hoc modo _____
Ecce lingua
13. Narra condiscipulis tuis quae infra scripta sunt, ut in exemplo:
a. Nobiles dicunt: «Tiberius et Gaius Gracchus populum contra nobiles incitant».
Nobiles dicunt Tiberium et Giiium Gracchum populum contra nobiles incitare.
b. Consules nuntiant: «Plebeii tumultus in foro agitant» .
c. Populus dicit: «Cornelia propter mortem Tiberii et Gaii luget».
d. Nobiles iubent: «Scelerati, fratres Gracchi interficite!».
e. Cives audiunt: <<Corpora Gracchorum in Tiberim proiciuntur».
14. Verba composita:
• In lingua Latina verba composita frequentissima sunt. Verba composita e verbo simplici
fiunt, cui praeverbia (praepositiones) imponuntur.
Exemplum: vocii.re > avocare; ducere > adducere.
• Cum verbum et praepositio coniunguntur, prima syllaba verbi saepe mutatur.
Exemplum: facere > perficere; capere > incipere.
• Significatus verborum compositorum a significa.tu verbi simplicis paulum differt.
Exemplum: venire (iter facere) > advenire (in aliquo loco pedes ponere) .
• Quaere nunc exempla verbi 'iacere':
a. pro + iacio: _________
b. de + iacio:
c. in + iacio:
220 Capitulum XII
GRACCHI (III)
sedari dep = tranquillum fieri
dissolvere = frangere
causam agere= defendere
aerarium -i n = pecunia publica
vix adv = non multum, fere non
particeps libertatis esse =
habere libertatem
iterum adv = rursus
a-vocii.re
sedes -is f = domicilium
ad-ducere
aegre ferre = cum difficultate
tolerare
vox vocisf
uni dat < unus -a -um
Mortuis Tiberio et Gaio Graccho, m1m1c1t1ae
acque discordiae inter nobiles et plebeios nullo
modo sedantur, sed tamquam morbus, civitatem
Romanam invadunt et omnem concordiam 90
inter ordines dissolvunt. ltaque cives Romani
quasi milites in castris inimicis pugnabant: in
altera parte erant optimates, in altera populares.
Populares causam populi, id est, plebis, agebant:
«Nobiles -dicebant populares- aerarium, magis- 9 5
tratus, possessiones, servos habent, plebs autem
vix est particeps libertatis! Plebeii ad nova bella
iterum iterumque avocantur! li igitur neque fa­
miliam neque agros servare possunt, et sedibus
suis expelluntur atque ad inopiam adducuntur!». 1 00
Talem rem publicam plebs aegre ferebat acque
maxima voce dama.bar: «Populus neque uni
neque paucis parere vult, sed potestatem ac ius
in re publica habere!».
Gracchi: 221
Ad haec optimates ita respondebant: «Dicunt
nòbiles aerarium, magistratus, possessiònes, ser­
vòs habere; dicunt plebem nòn esse participem
libertatis; dicunt plebeiòs sedibus expelli acque
ad inopiam adduci; dicunt tandem populum
non habere potestatem neque ius in re publica.
Sed qui sunt optimates, nisi heredes potentiae
ac dignitatis patriciòrum? Res publica gubernari
debet auctòritate nòbilium, nòn multitudinis!».
ltaque in una urbe Roma summae dissensiònes
erant, et cives cum civibus, tamquam gladiatòres
in harena, in media urbe ac forò certabant acque
patriam perdebant scelere, iniuria, cruore...
gladiatores in harena
nisi = Si non
heres -edis mlf = quI rem
familiarem accipit
dignitas -atis f< dignus
dissensio -onis f= discordia
perdere = corrumpere, destruere
iniuria -ae f= a.etio iniusta
222 Capiculum XII
Rem tene!
15. Responde ad interrogata:
a. Qui morbus post mortem Gracchorum Romam invadit?
b. In quas partès dividitur civitas Romana?
c. Qui gerunt bella Romana?
d. Quibus est libertas Romae?
e. Cur dvès cum gladiatoribus comparantur?
16. Quid fit si... ? lmple sententias:
a. Si inimicitiae inter nobilès et plèbèios non sedantur...
b. Si plèbs ad bella iterum iterumque avocatur...
c. Si optimatès solum potestatem ac ius in rè publica habent...
d. Si dvès tamquam gladiatorès certant...
Vocabula disce!
17. Reperi has iiinctiiras in lectione, deinde scribe sententias:
a. Nullo modo: ---------------------------6. Quasi: ______________________________
c. Iterum iterumque:
d. Tandem:
18. Lege has iiincturas in lectione et explana quid signifìcent (simplicissimis verbis!)
a. Concordiam dissolvere = -----------------------6. Discordiae sèdantur = ------------------------Nunc responde: apud te, quando concordia dissolvitur? quando autem discordiae
sèdantur?
c. Concordia dissolvitur cum _______________________
d. Oiscordiae sèdantur cum ________________________
Gracchi 223
19. Lege sententias huius lectionis atque riirsus de te loquere:
a. «Talem rem piiblicam plebs aegre ferebac». Quid cii aegre fers?
b. «Plebs maxima voce clamabac». Quando cii maxima voce clamas?
c. «Opcimaces sunc heredes pocenciae ac dignicacis pacriciorum» Cuius rei cii heres es?
Ecce lingua
20. Verbum 'parere' (+ dativus): Cui/quibus paret/parent?
a. Cui parenc magiscraciis Romani? Cui parenc plebeii?
b. Cui parenc fracres Gracchi?
c. Cui parenc opcimaces?
d. Quibus parenc discipuli?
e. Ec cii, cui/quibus pares cii?
21. liinctiira 'esse particeps' (+ genetivus): Cuius rei particeps est . . . ?
a. Senacores Romani sunc parcicipes...
b. Consules sunc parcicipes...
c. Cornelia erac parciceps...
d. Discipuli sunc parcicipes...
e. Liberi sunc parcicipes...
22. Narra sermones inter Romanos:
a. Plebeii dicunc: «Agri plebeiorum a nobilibus rapiuncur». Opcimaces respondenc: «Agri,
servi, pocescas, consilium in re piiblica a nobilibus possidencur».
Plebeii dicunc ___________________________
sed nobiles respondenc _________________________
b. Homines dicunc: «lnfelix Cornelia morcem liberorum aegre ferc». Cornelia respondec:
«Mater Gracchorum infelix esse non pocesc».
Homines dicunc _____________________________
sed Cornelia respondec __________________________
c. Cives dicunc: «Soli Gracchi populum defendunc» . Opcimaces respondenc: «A Gracchis
nihil cranquillum, nihil quiecum, nihil in eodem scacii relinquicur!».
Plebeii dicunc ___________________________
sed nobiles respondenc __________________________
224 Capitulum XII
Cogito ergo ... grammaticam disco!
MEMORANDVM I: infinitivus praesèns
• Amare, timere, dicere, capere, audire. . . infinitivi sunt.
• infinitivus Latinus non solum tempus indicat (in hoc capitulo infinitivus praesèns tractà­
tur) , sed etiam genus: àctivum et passivum.
I
amàre
infinitivus passivus
- aman
II
timére
timèri
III
dicere
capere
dici
capi
audire
audiri
infinitivus activus
N
MEMORANDVM Il: infinitivus in sententia
• Sunt verba quae infinitivum postulant:
- Solere: Discipuli magistrum audire solent.
- Posse: Parvi pueri natare non possunt. Tiberius Gracchus consuli persuadere non potest.
- Velle: Multi discipuli respondere volunt. Cornelia gemmàs monstrare non vult.
- Cèt.
• Alia verba acciisativum cum infinitivo postulant:
- Verba sentiendi (videre, audire, sentire. . . )
- Verba cogitandi (cogitare, putare, animadvertere, scire. . . )
- Verba dicendi (dicere, narrare, nuntiare. . . )
- Verba voluntatis (iubere, velie. . . )
» Hae sententiae Aci (Acciisativus cum infinitivo) appellantur. Vidè exempla:
Tiberius Gracchus populum ad discordiam incitat.
➔ Nobilès dicunt Tiberium Gracchum populum ad discordiam incitare.
Plebèii à suis agris iniiistè expelluntur.
➔ Gàius Gracchus putat plèbèios à suis agris iniiistè expelli.
» Sententiae Aci sunt frequentissimae in linguà Latinà.
Gracchi 225
Scisne?
De exercitii Romanorum.
Inter saeculum III et II a.Ch.n. Romani innumera bella gerunc, non solum in Italia, sed per tò­
rum mare Incernum. Ex his bellis Romani saepe superiòres discedunc, nam exercitus Romanus
non solum magnus et amplus est, sed etiam forris et bene insrructus.
Anciquis temporibus militia non erat officium militum, sed omnes cives ad arma vocabancur:
agricolae, rabernarii, pastòres ... Rex et senatores bellum hostibus indicebanc: rune cives officia
sua relinquebanc et per bellum milites fiebanc. Deinde vero Gaius Marius, cònsul anno CVII
a.Ch.n., milires legit quorum iinum officium est bellum gerere. Marius enim exercitum renovat
et sic dividit:
Centuria
➔
circa C milites
➔
Manipulus
circa
milites
cc
Cohors
circa DC milites
Milires non solum incer Romanòs leguncur, sed etiam
incer sociòs -sodi sunc cives Itali aliarumque provin­
cia.rum imperii Romani. Inter milites sunc equites et
pedites: equites sunc milites qui ex equo pugnane,
pedites autem ambulanc. Ecce miles Romanus eius­
que arma. Milites quoque telis pugnane: tela sunc
arma guae iaciuncur, ut pilum, hasta, sagittae.
In exercitii sunc diversa officia: legatus legioni prae­
est, id est, maximum imperium in legione habet,
et post eum tribuni milirum et praefecti imperium
habenc. Cencuriis autem cencuriònes praesunc, id
est, cencuriònes in cencuriis imperane. In legionibus
Romanis est quoque aquilifer, miles qui aquilam, sig­
num imperii Romani, ferr; signifer, miles qui signum
legionis ferr; tibicen, miles qui tuba canit ac signum
proelii dat.
legarus
centuria
signifer
➔ Legio
circa VI milia militum
pugio
gladiu s
caliga ---
aquilifer
tibicen
226 Capiculum XII
Neque omnes in exercitu proelianeur, nam sune quoque medici, qui aegros sanane; scribae, qui
litteras scribune; fabri, qui casera et ponees faciune viasque muniune.
-- porta praetoria
tentoria
praetorium
via principalis
fossa
In bello sune quoque proelia maritima, in quibus Romani non terra, sed mari proelianeur. In
proeliis maritimis Romani navibus longis utuneur. In navibus 'rostra' sune: rostra sune partes
navium quae eminene. Milites Romani naves hostium rosrris oppugnane.
Gracchi 227
Vocabula XII
LECTIO I
adversarius -a -um
adversus -a -um
agrarius -a -um
animose
clivus -i m
collega -ae m
complecti
conari
Cornelia -ae f
decurrere
deiicere
deponere
despondere
diligemia -ae f
domus -iisf
eloquentia -ae f
erudire
etenim
evertere
finire
forma -ae/
fuit v. esse
gemma -ae/
genus -eris n
Gracchus -i m
Graecus -a -um
iacrare
immatiirus -a -um
inruere
ltalicus -a -um
iiistitia -ae f
li ttera -ae f
necesse est
nepos -otis m
nimis
nobilitas -atis f
optimates -ium m pi
ordo inis m
orniitus -a -um
percutere
pliirimum
populares -ium m pl
posse
possessio -onis f
postquam
princeps -ipis m
probe
quantus -a -um
ruina -ae/
sella -ae/
servare
socer -eri m
solere
summus -a -um
tamen
Tiberius Gracchus -i m
velie
victor -oris m
vivere
tribiitum -i n
usque
iiti
vindicare
vita.re
LECTIO II
abstinere
acernmus -a -um
adhiic
auctoritas -atis f
comprehendere
concitare
confirmare
criidelitas -atis f
dolor -oris m
fieri
furor -oris m
gratuito
indignus -a -um
infelix -icis
insepultus -a -um
iugulare
la.bi
minimus -a -um
minuere
miserabiliter
moderatio -nis f
nihil
proicere
quietus -a -um
quod
scire
status -iis m
temperare
tribiinatus -iis m
LECTIO III
addiicere
aegre
aerarium -i n
avocari
cruor -oris m
debere
dignitas -atis f
dissensio -onis f
dissolvere
gubernare
harena -ae/
heres -edis m!f
iterum
nisi
particeps -ipis
perdere
quasi
sedare
sedes -isf
talis -e
vox -ocisf
De linguis comparandis:
Quaere vocabula hodierna quae ex his vocabulis Latinis deriventur: 'littera', 'nepos' . . .
►
Aurea dieta:
Haec 'aurea dictà lege eaque considera: "Civis Romanus sum" .
Suntne alia 'aurea dieta' quibus vocabula huius capituli contineantur? Quaere ea.
►
229
Index Vocabulorum
Numeri crassi capitula, numeri Romani lectiones, numeri tenues versus significant
A
a 4 [1] .30 v. ab
ab/a praep+abl 6 [11] .47
ab initio 2 [II] .47
abhorrere 9 [II] .75
abire ? [II] . 5 3
abstinere 12 [II] .83
ac 2 [111] . 82 v. atque
acci pere 3 [III] . 9 1
accurrere 3 [II] . 5 5
accusare 2 [II] .44
acerrimus -a -um 1 2 [11] . 54
acriter 6 [11] .46
acutus -a -um 1 O [III] . 1 09
ad praep+acc 4[1] .30
ad diem 9 [1] . 3 5
adducere 1 2 [III] . 1 00
adesse (adest, adsunt)
7 [11] .6 1
adhuc 1 2 [11] .77
adire 8 [111] . 8 8
adi ungere 1 O [I] . 1 6
administrare 9 [I] . 6
admiratiò -ònis f 8 [111] . 9 5
admittere 9 [111] 82
admonere 5 [I] . 1 2
adulescens -entis m 9 [II] . 77
adulterium -i n 7 [11] .47
advehere 1 1 [II] . 54
adventus -us m 1 1 [I] . 1
adversarius -a -um 1 2 [1] .4
adversus -a -um 1 2 [1] .8
adversus praep+acc 9 [11] . 64
aedificare 4 [111] . 1 09
aedificium -i n 3 [11] .62
aegre adv 1 2 [111] . 1 0 1
aegròtare 1 [III] . 87
aerarium -i n 1 2 [111] . 9 5
aeternus -a -um 7 [111] .79
Africa -ae/ 1 0 [1] .20
Africanus -a -um 1 0 [111] .95
ager agri m 4 [111] . 84
agere 2 [1] .4
aggredi 1 1 [I] .38
agrarius -a -um 1 2 [1] .34
ait 8 [1] . 5 ; 9 [111] .78
alacer -cris -ere 6 [II] . 6 3
alacriter 9 [III] . 99
Alba Longa -ae f 1 [I] . 1 1
Albanus -a -um 1 [I] .2 1
alienus -a -um 7 [1] .33
alius -a -ud 1 [II] .62
Alpes -iumfpl 1 0 [111] . 1 06
alter -a -um 5 [I] .38
altus -a -um 1 0 [1] . 1 07
alveus -i m 2 [11] .65
amans -antis mlf 8 [111] .87
amare 2 [11] .62
ambulare 1 [II] .65
amicitia -ae f 5 [I] .22
amicus -a -um 5 [111] . 1 02
amoenus -a -um 1 1 [III] . 8 8
amovere 8 [111] .78
an 3 [1] . 1 9
Ancus Marcius -i m
4 [11l] . 1 05
anguis -is m!f 6 [III] .77
animai -alis n 1 0 [111] . 95
animose 1 2 [1] .28
animus -i m 5 [1] . 1 6
annus -i m 4 [1] .6
annuus -a -um 9 [1] . 1 0
ante praep+acc 2 [111] . 7 1
antea 6 [11] .45
antiquus -a -um 5 [11] .48
anxius -a -um 6 [111] . 8 0
aperire 3 [ I ] . 9
appellare 3 [I] . 39
appetere 1 1 [I] .33
apud praep +ace 5 [I] . 1 1
aqua -ae/ 2 [11] . 5 8
arare 5 [II] .68
aratrum -i n 3 [1] . 8
Ardea -ae f 7 [1] . 5
ardere 5 [Il] . 52
arduus -a -um 2 [1] .29
area -ae f 3 [I] .2
argentum -i n 1 0 [11] .80
arma -òrum n p l 2 [111] .76
armatus -a -um 8 [1] .37
armilla -ae f 3 [III] . 92
ascendere 3 [I] .27
aspicere 5 [II] 44
at 4 [1] . 8
atque 1 [Ili] . 7 5
atròx -òcis 5 [III] . 79
attente 2 [II] .48
auctòritas -atis f 1 2 [11] . 64
audax -acis 5 [1] .2
audire 2 [1] . 6
aureus - a -um 3 [111] . 92
aurum -i n 5 [1] .33
aut 6 [1] . 5
autem 1 [III] .83
auxilium -i n 6 [11] .44
avaritia -ae/ 1 0 [11] .49
Aventinum -i n 3 [1] .27
avide 1 0 [1] .25
avidus -a -um 1 O [III] . 1 1 5
avis -is / 3 [1] .30
avocari 1 2 [111] .98
avus i m 2 [11] . 5 0
B
baculum -i n 6 [11l] . 1 00
balneum -i n 1 1 [III] . 9 1
barbarus -a -um 1 O [I] . 1 4
230
Barca -ae m 1 0 [1] .23
beatus -a -um 2[I] . 1 1
bellicòsus -a -um 4 [11] .67
bellicus -a -um 1 1 [111] .93
bellum -i n 3 [111] . 8 5
bene 2 [1] . 1 2
beneficium -i n 5 [I] .9
bestia -ae f 1O [III] . 1 1 4
bibere 7 [I] .32
bis 3 [1] .36
bonus -a -um l [Il] .37
bracchium -i n 2 [11] .34
brevi tempore 4 [III] . 79
Brirannia -ae f 1[I] .4
e
caelum -i n 3[I] .29
campus -i m 1[I] .20
Cannae -a.rum fpl 11[I] .34
Cannensis -e 11[I] .45
capere 2 [III] . 7 6
capillus -i m 3 [III] . 1 05
caprivus -a -um 9 [III] . 1 03
caput -iris n 5 [II] . 5 1
carcer -eris m 4 [III] . 1 09
carpentum -i n 5 [111] .97
carpere 2 [II] .60
Carthaginiensis -e 1O[I] .3 1
Carthago -inis f 1 0 [1] .2 1
casa -ae f 1[I] .24
castellum -i n 11[II] . 8 1
castra -òrum n pl 4 [1] .22
castus -a -um 7 [11] .43
causa -ae f 6 [1] .6
caurus -a -um 11[I] .3 1
celebrare 7 [I] . 1 8
census -us m 5 [II] .63
centum 3 [11] .66
certa.men -inis n 5 [1] .27
certa.re 4 [II] .4 5
certe 7 [I] .28
certus -a -um 6 [III] . 84
cessare 8 [II] . 4 1
cereri -ae -a 1O[II] . 83
cibus -i m 7 [l] . 1 2
circa praep+acc 4 [11] .42
circum praep+acc 7 [l] . 1 1
circumdare 11[I] .4 1
citò 4 [111] .89
ci:vis -is mlf 4 [I] . 1 6
ci:viras -atis f 9 [I] . 1 7
clades -is f 11[I] .1O
clam 6 [111] . 1 02
dama.re 1[II] . 7 1
clamor -òris m 5 [I] .36
classis -is f 5 [II] .64;
1 0 [1] .3 1
claudere 5 [II] .42
clausus -a -um 7 [111] .92
clivus -i m 1 2 [1] .47
cloaca -ae f 5 [I] .26
Cloelia -ae f 8 [III] .86
coetus -us m 9 [11] .45
cogitare 1 [III] .83
cognòmen -inis n 8 [11] .73,
cognomine 1 0 [1] .23
cognòscere 5 [II] . 54
Colla.ria -ae f 7 [I] .27
Collarinus -i m 7 [I] . 1 7
collega -ae m 1 2 [1] .36
collocare 8 [II] .4 5
colloquium -i n 11[III] . 1 1 4
color -òris m 1[II] .55
columna -ae/ 6 [111] .78
comes -iris m!f 6 [111] .92
còmiter 6 [11] . 5 3
comitia -òrum n pl
4 [111] . 1 04
committere 1 0 [1] .28
complecti 1 2 [1] . 1 3
comprehendere 1 2 [11] .73
cònari 1 2 [1] . 1 8
concedere 9 [II] . 6 1
concitare 12[11] . 5 8
concordia -ae/ 9 [11] .67
condere 3 [II] .43
condicio -ònis f 8 [III] . 7 6
cònfidere 11[I] .20
cònfirmare 12 [II] . 57
confondere 8 [11] .57
coniungere 3 [11] .74
coniuratiò -ònis f 5 [III] . 8 1
cònsilium -i n 6 [111] .86
consistere 1O [I] . 1 2
constare 1 0 [111] .98
cònstituere 4 [11] .56
cònsul -is m 9 [1] . 8
contemnere 6 [I] . 1 5
contendere 11[I] .2
contra praep+acc 3 [111] . 86
contrarius -a -um passim
convenire 3[Il] . 79
convertere 8 [III] .96
convivium -i n 7 [I] . 1 6
copia -ae/ 8 [111] .97
còpiae -a.rum fpl 11[I] .34
Coriolanus -i m 9 [11] .76
Cornelia -ae f 1 2 [1] .3
Cornelius -i m 1 0 [111] . 1 1 7
cornu -us n 1 0 [111] .96
corpus -oris n 5 [111] .98
corrumpere 3 [111] .89
Corsica -ae f 1O[I] .40
creare 3[II] .66
crescere 2 [I] .2
crudeliras -atis f 1 2 [II] . 76
cruor -òris m 12[III] . 1 1 7
cubare 7 [11] .42
cubiculum -i n 1[II] .49
cui dat v. qui et quis
cuius gen v. qui et quis
culina -ae f 1[II] .48
culrer -ri m 7 [11] .49
cultura -ae f 9 [I] .23
cum praep+abl 1[II] .36
23 1
cum + ind 5 [1] .37; cum
primum 8 [111] .93
cunctator -oris m 1 1 [I] .24
cupere 4 [11] .45
cupidé 7 [1] .3
cupidus -a -um 5 [11] .75
curare 2 [1] .4
curia -ae f 5 [II] . 7 5
Curiatius -i m 4 [III] .77
currere 2 [11] .38
cursus -us m 1 1 [II] . 7 6
custodia -ae f 2 [II] . 5 3
custodire 2 [I] . 1 9
custos -odis m 8 [111] . 89
D
dare 3 [11] .78
dé praep +abl 6 [III] .78; 80
dea -ae /5 [11] .69
débere 1 2 [III] . 1 1 3
decem 2 [11] .63
décurrere 1 2 [I] . 4 7
défendere 5 [III] . 9 3
déficere 1 1 [II] . 64
déiicere 1 2 [I] .4 9
deinde 3 [1] .36
délére 4 [III] .98
Delphi -orum m p l
6 [111] . 1 02
Delphicus -a -um 6 [111] . 8 5
déponere 1 2 [I] . 5
déposcere 8 [111] .94
désilire 8 [1] .37
déspicere 3 [II] . 75
déspondére 12 [I] .4
deus -i m 2 [II] . 6 1
dexter -ra -um 8 [II] . 74
dextra -ae (manus) f 5 [II] .43
dicere 2 [I] . 1 4
dictator -oris m 9 [1] . 1 1
diés -éi mlf 9 [1] . 3 5 , [II] .43
differre 6 [I] .3
dignitas -atis / 1 2 [111] . l 1 2
diligéns -entis 5 [I] . 1
diligen tia -ae f 1 2 [I] . 1 8
diligere 2 [I] . 9
dimi ttere 9 [III] . 9 3
discédere 4 [I] . 30
disciplina -ae f 1 1 [III] .93
discordia -ae f 9 [I] .36
discrimen -inis n 9 [I] . 1 2
disponere 1 1 [I] .6
dissénsio -onis /12 [11I] . 1 1 4
dissolvere 1 2 [III] . 9 1
diversus -a -um 9 [1] . 6
dives -itis 9 [I] . 3 3
dividere 4 [111] . 8 5
divitiae -arum fp l 5 [I] .9
dolor -oris m 1 2 [11] .83
dolus -i m 3 [11] .77
domus -us / 1 2 [1] . 1 9
domicilium -i n 5 [1] . 5
donum -i n 5 [111] .83
dormire 1 [II] . 5 1
dubius -a -um 1 1 [I] .25
ducere 2 [I] .22
dulcis -e 8 [I] .6
dum 4 [1] .3 1
duo 1 [II] . 66
duodecim 3 [1] .37
dux ducis m 4 [1] .29
E
é 6 [111] . 8 0 v. ex
ea v. is
ebur -oris n 1 0 [111] .96
ecce l [I] . l
éducare 5 [I] . 1 2
Ègeria -ae / 4 [11] . 5 6
ego 2 [11] .49
égredi 1 1 [II] . 84
éicere 6 [III] . 80
elephantus -i m 1 0 [111] .94
éloquentia -ae f 1 2 [I] .20
enim 2 [11] . 54
eo tempore 4 [11] . 5 0
epulae -arum fp l 1 1 [III] . 9 0
eques -itis m 1 1 [I] .43
equestris -e 8 [111] .99
equitatus -us m l 0 [III] .93
equus -i m 6 [1] .28
ergo 5 [III] . 84
errare 2 [1] .22
érudire 1 2 [1] . 1 8
esse ( est, sunt) 1 [I] . 1 , 1 [I] .4
et 1 [Il] .22
etenim 1 2 [I] .3 1
etiam 1 [I] .3 1
Etruscus -a -um 5 [1] .2
Europa -ae f 1 [I] .3
évertere 1 2 [I] .40
exlé praep +abl 5 [111] .94
excitare 9 [11] .45
exemplum -i n 8 [111] .83
exercére 2 [11] .34
exercitus -us m 9 [1] . 1 3
exire 8 [111] .90
expeditus -a -um 1 0 [1] .35
expeli ere 5 [III] . 94
explorare 1 0 [1] . 1 3
expugnare 1 1 [II] . 8 1
exsilium -i n 6 [1] . 5
exspectare 3 [I] .24
extinguere 1 1 [III] . 94
extra praep +ace 4 [I] .23
extrémus -a -um 1 1 [I] . 1 2
F
Fabius -i m 1 1 [I] . 1 1
facere 2 [1] .29
facile 1 0 [I] . 3 5
falle re 6 [II] . 6 6
falso 5 [III] .83
falsus -a -um passim
fama -ae f 5 [I] . 1 1
famés -is f 8 [11] . 5 1
232
familia -ae / 1[III] . 95
Faustulus -i m 1[II] .36
fèmina -ae / 1 [I] . 1
ferociter 7 [11] .50
ferox -ocis 5 [1] .35
ferre 6 [III] . 1 O 1
fieri 1 2 [II] . 54
filia -ae / 3 [III] . 1 07
filius -i m 1[III] .97
finès -ium m pi 1 0 [1] . 1 2
finire 12 [I] .48
firmus -a -um 8 [11l] . 1 0 1
fiamma -ae/ 5 [11] . 52
flectere 11[III] .87
flètus -us m 9 [III] . 1 07
fluere 4 [111] . 1 08
flumen -inis n 8 [1] .23
fluvius -i m 2 [II] .59
foedus -a -um 4 [1] . 3 1
foedus -eris n 5 [I] .2 1
forma -ae/ 1 2 [1] .25
fortis -e 5 [II] .42
fortiter 6 [11] .40
Fortuna (dea) / 9 [111] . l 1 3
fortuna -ae/ 3 [11] .59
forum -i n 7 [III] .80
fossa -ae / 3 [I] . 9
fragor -oris m 4 [1] .32
frangere 1 0 [11] .79
frater -tris m 2 [11] .44
frumentum -i n 8 [II] .48
fuga -ae / 8 [11] .59
fugare 1 1 [II] . 60
fugere 6 [II] .48
fuit 12 [I] . 1 v. esse
funestus -a -um 6 [11] .64
furor -oris m 1 2 [II] .53
futiirus -a -um 6 [111) . 1 07
G
Gabii -orum m pi 6 [II] .39
Gabinus -a -um 6 [II] .40
Gaius Miicius -i m 8 [11] . 5 1
Gallia -ae / 1[I] . 4
gaudium -i n 4 [111] .96
geminus -a -um 1 [II] .67
gemma -ae/ 1 2 [1] . 1 4
genus -eris n 7 [I] .9; 12[1] .23
gerere 5 [I] .20
Germania -ae / 1[I] . 4
gladius -i m 11[I] .40
gladiator -oris m 5 [I] .28
gloria -ae / 4 [II] .67
Gnaeus -i m 1 1 [II] . 5 1
Gracchus -i m 1 2 [1] .3
Graecia -ae / 1 [I] .4
Graecus -a -um 1 2 [1] .20
gratuito 1 2 [11] .6 1
gratus -a -um 6 [1] .38
gravis -e 5 [III] .97
graviter 9 [111] .86
gubernare 1 2 [111] . 1 1 2
H
habère 2 [1] . 8
habitare 1 [I] .2
haec v. hic
Hamilcar -aris m 1 O [I] .22
harèna -ae / 12 [III] . 1 1 6
Hasdrubal -alis m 1 1 [II] .47
hères -èdis m!f 12 [III] . 1 1 1
Hersilia -ae / 3 [III] . 1 09
heus 4 [111] .87
Hiberum -i n 1 0 [11] .46
hic adv 2 [11] . 5 8
hic haec hoc 6 [1] . 3 , 7[1] .30,
7 [111] .83
hiems -emis / 1 O [III] . 1 09
Hispania -ae / 1 [I] .4
Hispanus -a -um 1 1 [II] .49
hoc v. hic
hoc tempore 9 [I] . 1 7
homo -inis m 5 [1] .3 1
honor -oris m 5 [1] . 5
honoris causd 8 [I] .39
Horatius -i m 4 [111] .76
horrère 11[I] .1 O
hortari 1 1 [Il] .50
hospitium -i n 6 [11] .48
hostilis -e 6 [I] . 1 1
Tullus Hostilius -i m 4 [11] .66
hostis -is m!f 4 [II] .42
humilis -e 5 [111] .89
I
iacere 2 [11] .34
iacère 2 [11] .63
iactare 12 [I] . 1 2
iam 1 [III] . 73
ibi 1 1 [II] . 75
id v. is
idem eadem idem 1 O [I] . 7
idoneus -a -um 1 1 [I] .29
igitur 4 [1] .4
ignarus -a -um 7 [II] .43
ignis -is m 8 [11] .70
illa v. ille
ille illa illud 6 [1] .4, 6 [111] .83,
7 [1] .30
ilio tempo re 7 [I] . 5
illiistris -e 6 [1] . 1 7
immatiirus -a -um 1 2 [1] .48
impellere 7 [11] .47
imperare 3 [1] .4
imperium -i n 9 [1] .9
impetus -iis m 1 0 [11] .66
implorare 1 1 [II] .66
imponere 6 [1] .36
improbus -a -um 2 [1] .24
in praep +abl 1 [I] . l ; 4 [1] .20
praep+acc 5 [II] .64; 6 [1] . 5
in dies 9 [11] .43
in malam rem 4 [111] .93
incendere 9 [I] .27
incertus -a -um 1 1 [I] .2 1
incitare 5 [III] . 79
incolumis -e 8 [I] .38
inde 1 1 [II] . 78
index -icis m 5 [II] .63
indigne 7 [II] . 5 1
indignus -a -um 12 [11] . 5 5
inermis -e 5 [111] .94
infamia -aef 7 [111] .73
infelix -icis 1 2 [11] . 8 5
inferre I O[III] . 1 2 1
infra praep +acc 1 0 [11] .47
ingenium -I n 5 [11] .6 1
ingens -entis 5 [I] . 9
inimicicia -ae f 6 [11] .44
inimicus -a -um 3 [11] .48
initium -i n 1 0 [11] .68
iniusre 2 [11] . 54
inmortalis -e 6 [111] .76
inopia -aef 8 [11] .49
inruere 1 2 [I] .46
Insepulrus -a -um 12 [11] .80
Instituere 5 [I] .2 1
instruere 1 1 [III] . 1 1 2
insula ae f 9 [II] . 7 1
intacrus -a -um 8 [111] .97
inter praep +ace 3 [III] . 1 O 1
interfìcere 4 [III] .89
interim 1 1 [II] .47
internus -a -um I 0 [I] . 1 2
interregnum -i n 4 [11] .64
interrogare 1[III] . 7 6
intrare 1 [111] .75
invadere 8 [1] . 1 8
invenire 7 [1] .30
invidia -ae f 7 [I] . 36
invidiòsus -a -um 7 [II] .4 1
invisere 7 [I] .28
invitare 3[II] . 72
ipse -a -um I 0 [II] . 5 5
ira -ae f 7 [1II] . 7 1
irarus -a -um 3 [11] .77
ire 4 [11l] .93
is ea id I [l] .2, 1 2, 2 1
ira 1 [I] . 9 ; 5 [II] .44
Italia -ae f 1 [I] .2
Iralicus -a -um 1 2 [I] .32
ltalus -a -um 1 [I] .2
itaque 3 [1] .37
item 1 1 [I] .36
iter icineris n 1 0 [111] . l 1 3
iterum 1 2 [111] .98
iubere 3 [11] .47
iudicium -i n 9 [III] . 87
iugulare 1 2 [11] .73
iungere 1 0 [111] . 1 05
iurare 7 [111] . 78
ius iuris n I 0 [l] . 1 0
iusre 2 [111] .92
iusriria -ae f 1 2 [1] .27
iusrus -a -um 2 [111] .89
iuvare 2 [1] .2 1
iuvenis -is m 5 [111] .83
K
kalendarium -i n 4 [11] . 5 5
L
labi 1 2 [11] .73
labor -is m 6[1] .36
laborare 2 [1] . 1 9
lacrima -ae f 3 [II] . 57
lacrimare 3[III] .1O 3
laerus -a -um l [III] .75
lana -ae f 7 [1] .32
lapis -idis m 5 [1] .26
Larentia -ae f 1 [I] .1
Latina -ae (via) f 7 [111] .95
Latinus -a -um 5 [I] .20
Latium -i n 6 [11] .48
latrò -ònis m 2 [1] .24
laudare 3[I] . 40
lecrus -i m 1 [II] . 5 1
legarus -i m 8 [111] .75
legere 8 [I] .11
legitimus -a -um 2 [111] .89
levis -e I O[I] . 34
lex legisf 4 [11] . 5 5
libenter 9 [111] .80
liber -a -um 2 [111] .78
liberare 2 [III] . 77
liberi -òrum m pl 3 [III] . 1 1 3
liberras -atis f 8 [I] .3
licentia -ae f 1 1 [III] .89
lictor -òris m 3 [11] .64
lingua -ae fpassim
littera -ae f 1 2 [1] .20
lirus -oris n 1 0 [1] .20
locus -i m 5 [11] .66
longe 6 [1] .3
longus -a -um 9 [1] . 1 6
loqui 1 1 [III] . 1 1 7
lorica -ae f 1 1 [I] .4 1
Lucius -i 5 [1] .7
Lucretia -ae f 7 [I] . 1 9
Lucumò -ònis m 5 [I] .1
ludere 2 [11] .33
ludus -i m 3 [11] .78
lugere 7 [111] .78
lupa -ae f 1 [II] .66
luxuriòsus -a -um 1 1 [III] . 8 8
M
maestus -a -um 3 [11] .57
magis 1 1 [1] . 1 9
magistrarus -us m 9 [I] .4
magnus -a -um 1 [I] .4
magn,is itineribus 1 1 [II] .73
maior -òris 2 [11] .52
malum -i n 6 [111] . 1 05
malus -a -um 4 [111] .93
manere 1[II] .60
manus -us f 8 [11] .74
Marcius -i m 9 [11].76
mare -is n 1 0 [1] . 1 2
maritus -i m 3 [11l] . 1 02
Mars Marris m 2 [11] . 6 1
mater -tris f 1[II] .67
234
materia -ae f 1 O [ I I I ] . 97
matrimonium -i n 3 [11] .74
matrona -ae f 7 (11] .43
maxime 4 [111] .70
maximus -a -um 9 [1] . 1 2
medius -a -um 3 (111] . 1 04
memorare 5 [ I I ] .49
mendax -acis 6 [ I I I ] . 95
mensa -ae f 1 [ II ] .49
mensis - is m 2 [ II ] .63
merere 5 [I I ] .46
metuere 1 O [ I I I ] . 1 O 3
metus -us m 9 [ I I ] . 54
meus -a -um, 2 [II] .45
migrare 8 [ I ] . 1 9
miles militis m 4 [1] .2 1
mili taris -e 1 1 [ I I I ] . 9 3
mili ria -ae f 9 [ I ] . 23
mille 1 1 [ I ] .43
minime 1 [ I ] .29
minimus -a -um 12 [11] . 5 1
minor -oris 2 [ II ] . 53
minuere 1 2 [ II ] .62
minus 5 [ I I ] . 60
miser -a -um 9 [I I I ] . 1 0 5
miserabiliter 1 2 [11] . 78
mittere 3 [ I ] .32
moderatio -onis f 1 2 [ II ] . 8 3
modus -i m 1 1 [I I I ] . 1 1 6
moenia -ium n 1 1 [I] . 1 1
mollire 1 1 [III] . 92
monere 3 [I] . 1 4
mons montis m 3 [1] .26 ,
S [II] .43
morb us -i m 4 [I I I ] . 1 0 3
mori 1 1 [I] . 44
mors mortis f4 (II] .4 1
mortu us -a - um 2 [I I I ] . 8 3
movere 5 [I ] . 1 7
Mucius -i m 8 (11] . 52
multitudo - inis f7 [III ] . 82
multum 3 [I I ] . 6 1
multus -a -um 1 [ I ] . 8
munire 9 [ I I ] . 5 1
murus -i m 3 [ I I ] .44
N
nam 1 [ I I ] .36
narrare 2 [ I I ] .48
natare 8 [ I ] .38
natio -onis f 1 O [ I ] . 1 4
natus -a -um 4 [1] .39
navis -is f 8 [ I I ] .4 5
-ne 1 [ I ] . 8
nec 1 [ I ] . 1 9
necare 2 [ I I I ] . 9 1
necesse est 1 2 [ I ] . 1 5
negare 6 [ I I ] . 5 1
neglegere 2 (1] .30
nepos -otis m 1 2 (1] .24
neque 1 [ I I ] .42
nex necis f 5 [ II ] .4 1
nihil 1 2 [ I I ] .62
nimis 1 2 (1] . 2 8
nimius - a -um 1 1 [ I I I ] . 8 8
nisi 1 2 [ I I I ] . 1 1 1
nix nivis f 1 O [ III ] . 1 1 O
nobilis -e 5 [I I I ] . 8 8
nobiliras -atis f 1 2 (1] .33
nocturnus -a -um 9 [I I ] .45
no men -inis n 3 [I] . 1 6; 5 [I] .6
non l [I] . 1 0
non solum. . . sed etiam 3 [I] . 1 1
nonne 1 [ I ] . 27
nos 3 [I I I ] . 1 0 8
noster - ra - rum 2 (11] . 5 5
novem l O [I I ] . 5 3
nov us -a -um 4 [I I I] . 73
nox noctis f 7[11] . 3 7
nubes -is f 4 [1 ] . 3 5
nullus -a - um l [I I ] .4 1
num 1 [I] .29
Numa -ae Pompilius -I m
4 [I I ] . 5 0
numerare 3 [1] .32
Numitor -oris m 2 [ I I ] . 5 1
numquam 3 (11] .49
nune 1 [ I I I ] . 94
nuntiare 6 [111] . 8 9
nuntius - i m 7 (11] . 5 5
nutrire 2 [ I ] . 7
nympha -aef 4 [ I I ] . 56
o
oblivisci 1 1 [ I I I ] . 1 1 9
obses -idis mlf S [ I I I ] .79
obsidere 1 1 [ I I I ] . 1 09
obsidio -onis f 7 (1] . 8
obtinere 1 0 [1] . 3
occasi o -onis f 1 1 [ I ] .29
occultare 1 [ I I ] . 72
occultus -a -um 1 1 [ I ] .40
occupare 5 [ I I ] .4 7
odium -i n 5 [I I I ] . 1 08
officium -i n 1 [ I I ] .60
omnis -e 5 [ I ] .29
oppidum -I n 1 [ I ] . 1 1
opportunus -a -um passim
opprimere 9 [I I ] . 70
oppugnare 2 [I I ] .69
oppugnatio -onis f 1 O [I I ] .63
optimates -ium m pl 1 2 (1] .6
op ulentus -a -um 1 0 (1] . 2 5
opus -eris n 5 [1] . 2 5
oraculum -i n 6 [I I I ] . 8 5
orare 3 [I I I] . 1 06
orario -onis f 5 [I I I ] . 8 7
ordo inis m 1 2 (1 ] .30
ornamentum -I n 3 (111] . 9 1
ornatus -a -um 1 2 [I] . 26
osculum -i n 6 (111] . 1 0 8
ostendere 5 [I I ] . 6 1
Ostia - ae f 4 [III] . 1 1 O
otium -i n 4 [I I ] . 6 8
235
p
Palatium -i n 3 [1] .27
parare 3 [II] . 78
parére 1 O [I] . 7
parere 2 [11] .64
pars partis f 5 [II] .64
particeps -ipis 1 2 [III] .97
parvus -a -um 1 [I] . 1 O
pastor -oris m 1 [II] . 5 9
pater -tris m 1 [III] . 79
patria -ae f 1 [II] .43
patricius -a -um 9 [1] . 1 8
paucus -a -um 1 [I] . 1 6
paulo post 3 [II] . 6 1
paulum 9 [II] .68
pauper -eris 9 [I] .34
pax pacis f 3 [III] . 1 1 8
pecunia -ae f 6 [1] .20
pecus -oris n 9 [I] .28
pedes -itis m I I [I] .44
peditatus -us m IO [III] .93
per praep+acc 4 [111] . 84
percutere 1 2 [1] .48
perdere 1 2 [III] . 1 1 7
peregrinus -a -um 3 [I] . 1 2
periculosus -a -um
1 0 [111] . 1 07
periculum -i n S [IIl] . 87
peritus -a -um 1 0 [1] .2 1
perpetuus -a -um 8 [III] . 1 O 1
persuadére 9 [III] . 9 3
perterritus -a -um 1 [II] . 70
pertinére 9 [1] .20
perturbatus -a -um 7 [11] . 5 5
pervenire 7 [I] . 1 2
perversus -a -um 2 [I] .26
pestilentia -ae f 4 [III] . 1 O 1
petere 2 [III] . 70
pius -a -um 6 [111] .94
plébéius -a -um 9 [1] . 1 8
plébs -ébis f 5 [II] . 7 1
plorare I [II] . 70
plurimum 1 2 [1] . 1 0
pollicéri 1 1 [II] .68
pomérium -i n 5 [II] .65
ponere 2 [11] .65
pons pontis m 4 [III] . 1 07
popularés -ium m pl 1 2 [1] .7
po pulatio -onis f 1 1 [III] . 1 06
populus -i m 3 [II] . 5 3
Porsenna -ae m 7 [111] .97
porta -aef 3 [111] .9 1
portus -us m 4 [111] . 1 1 0,
1 1 [II] . 5 3
posse 1 2 [1] .27
possessio -onis f 1 2 [1] .43
possidére 9 [I] . 22
post praep+acc 2 [11] .63;
1 0 [11] . 8 3 ; adv 3 [11] . 6 1
postea 6 [II] . 5 1
posthac 8 [III] . 1 O 1
postquam 1 2 [1] .3 1
postrémo 3 [III] . 1 1 6
postulare 7 [I] . 5
potentia -ae f 1 O [I] . 1 8
potestas -atis f 6 [11] .67
prae omnibus 1 0 [1] .20
praecipitare 1 0 [11] .82
praeda -aef 6 [1] .20
praedari 1 1 [111] .96
praesidium -i n 8 [1] .20
praestare 5 [I] . 1 0
praeterea S [II] .47
precés -um fp/ 9 [111] . 1 07
pretiosus -a -um 6 [1] .2 1
pretium -i n 1 0 [111] .97
primum 3 [I] .34
primus -a -um 5 [I] . 1 9
princeps -ipis m 1 2 [1] .22
Priscus, Tarquinius -i 5 [I] . 7
pro praep+abl 4 [111] .77;
8 [III] . 8
probé 1 2 [1] . 1 6
probus -a -um 2 [1] .23
Proca -ae m 2 [II] . 5 0
procédere 1 1 [III] . 1 00
prodigium -i n 5 [II] .48
proeliari 1 1 [II] . 5 8
proelium -i n 4 [111] .74
proficisci 1 1 [II] . 73
prohibére 5 [III] . 1 O 1
proicere 1 2 [II] .76
promittere 5 [III] .83
prope praep+acc 5 [1] . 3 5
propinquus - a -um 6 [1] . 1 9
propter praep+acc 1 0 [1] .63
prosperus -a -um 6 [11] .63
provocare 1 1 [I] . 1 8
prudens -entis 5 [II] .43
publicus -a -um 3 [11] .78
Publius -i m 1 0 [111] . 1 1 7
pudor -oris m 9 [III] . 1 09
puella -ae f 1 [II] .42
puer -i m I [II] .4 1
pugna -aef 5 [1] .35
pugnare 2 [I] .28
pulcher -chra -chrum 1 [I] .8
Punicus -a -um 1 0 [1] .22
punire 6 [1] . 5
Pyrénaei -orum m pl
l O [IIl] .89
Pythia -ae f 6 [III] .87
Q
quae v. qui et quis
quaerere 2 [1] .28
quam l [III] .86
quamquam 1 0 [1] .38
quantus -a -um 1 2 [1] .26
quartus -a -um 1 0 [1] . 1
quasi 12 [111] .92
qui quae quod 3 [11] . 5 8 ,
3 [III] . 1 02, 9 [I] . 1 5
quia passim
quid v. quis
quiétus -a -um 1 2 [11] .63
236
quindecim l O [IIl] . 1 1 2
quinquaginca 1 1 [I] .42
Quincus -i m 1 1 [I] . I O
Quirinus -i m 4 [1] .40
quis quae quid 1 [II] .43,
l [II] .65, l [III] .78
quod (= quia) 1 2 [11] .79
quod v. quI et quis
quoque 1 [I] .3
R
rapere 2 [1] .25
recipere 1 1 [111] .98
recte 3 [11] .67
rectus -a -um 1 1 [II] . 75
recusare 3 [II] . 7 6
reddere 7 [111] .73
redire 9 [III] . 1 1 1
regia -ae f 2 [III] . 84
regio -onis f 10 [I] .4
regnare 2 [II] . 54
regnum -I n 3 [11] . 5 3
religio -onis / 4 [11] . 6 1
religiosus - a -um 4 [11] . 5 1
relinquere 2 [11] .66
Remus -I m l [III] .97
renovare 1 1 [III] . 1 1 O
repellere 1 1 [II] . 5 7
reprehendere 8 [I] .30
res reI f 9 [I] .2
res publica 9 [I] .2
resistere 3 [III] . 87
respondere 1 [III] . 78
responsum -I n 6 [111] . 84
revertI 1 1 [III] . 1 05
revocare 1 1 [III] . 1 04
rex regis m 2 [11] . 5 2
ridere 1 [III] . 8 1
ripa -ae/ 2 [11] .68
rogare 3 [I] .23
Roma -ae f 3 [I] .39
Romanus -a -um 3 [1] .39
Romulus -I m l [IIl] .97
rosa -ae f 1 [I] . 8
ruber -bra -brum 1 [II] . 5 5
ruina -ae / 1 2 [1] .2
rum or -oris m 2 [I] . 1 3
rum pere 8 [I] .3 1
rursus 8 [II] .4 1
Rutuli -orum m 7 [l] .6
s
Sabinus -a -um 3 [IIl] . 8 5
sacer -era -crum 5 [II] .66
Sacer -cri (mons) m 9 [11] .49
sacerdos -otis mlf 4 [11] . 5 8
Sacra -ae (via) f 8 [III] .99
sacra -orum n pi 4 [11] . 5 6
saeculum - I n 1 0 [1] . 1
saepe 6 [1] .20
saeve 6 [11] .69
saevus -a -um 5 [111] .87
Saguncum -i n 1 0 [11] . 5 8
salus -utis f 8 [II] .66
salutare 1 [III] .76
salve 1 [111] .76, 7 [11] .64
sane 1 0 [II] . 7 4
Sardinia -ae f 1 O [I] . 4 1
satin' 7 [11] . 63
saxum -I n 2 [11] .34
Scaevola -ae m 8 [11] .73
sceleratus -a -um 6 [III] .94
scelus -eris n 5 [I] .3 1
scindere 3 [III] . 1 06
sci re 1 2 [II] . 80
Scipio -onis m 1 O [III] . 1 1 8
scriba -ae f 8 [II] . 5 7
scutum -I n 3 [111] .97
se 1 [II] .72
secedere 9 [II] . 50
secundus -a -um 4 [III] . 8 9
secessio -onis f 9 [II] .48
sed 1 [I] . I O
sedare 1 2 [111] . 8 9
sedecim 1 1 [III] . 1 03
sedere 4 [I] . 1
sedes -is f 1 2 [III] . 99
sella -ae/ 1 2 [1] .47
semper 3 [I] . 1 8
sena.tor -oris m 3 [II] .66
senatus -us m 8 [I] . 1 3
senex -is m 4 [1] . 5
septimus - a -um 6 [1] . 2
sepulcrum - i n 5 [III] . 1 O 1
sepultura -ae f 5 [III] . 1 00
sequI 1 1 [II] .65
sermo -onis m 7 [I] . 1 9
serva -ae f 5 [II] . 50
servare 2 [11] .68; 1 2 [1] .4
servitium -I n 9 [1] .37
Servius Tullius -I m 5 [11] .42
servus -i m 6 [1] .30
severe 8 [I] . 30
sex 3 [1] .34
Sextus Tarquinius -i m
6 [11] .42
sI 3 [11] .48
sic 4 [111] .94
Sicilia -ae f 9 [II] . 7 1
significare 6 [111] .83
signum -i n 3 [1] .24
silva -ae f 1 [I] . 8
Silvia -ae/ 2 [11] . 5 0
simul 7 [111] . 8 1
simulare 5 [I] . 3 5
sine praep+abl 4 [11] .4 1
singulatim 4 [111] . 8 5
socer -eri m 1 2 [1] .38
socius -i m 2 [11] . 3 5
solere 1 2 [1] . 1 4
solum 3 [1] . 1 1
solus -a -um 1 [II] .3 5
somnus -I m 1 1 [111] . 9 1
spectare 3 [I] . 1 5
stagnum -i n 1 1 [II] . 8 0
statim 2 [II] .62
237
statua -aef 8 [ 1 ] .39
status -us m 1 2 [ 1 1 ] .63
stipendium -i n 8 [II] . 5 6
strenue 1 1 [I] . 1 5
stultitia -aef 6 [ 1 11] .98
stupere 8 [ 1 ] .36
stuprare 7 [ 1 1 ] . 5 2
sub praep+abl 6 [ 1 ] . 1 1 ;
7 [ 1 1 1 ] .76
subito 2 [ 1 1 ] . 35
Sublicius -i m 8 [ 1 ] .24
sumere 3 [I] . 8
summ us -a -um 1 2 [ 1 ] . 1 7
super p raep+acc 3 [ 1 ] . 35
superbe 8 [II] .62
superbia -aef 6 [ 1 1 ] . 6 1
superbus - a -um 5 [III] . 1 09
superior -oris 1 1 [I] .39
supplex -icis 9 [ 1 1 1 ] . 98
supplicium -i n 8 [II] .65
supra p ra ep +acc 8 [I] .23
sustinere 8 [I] . 34
suus -a -um 2 [ 1 1 ] . 5 5
T
talis -e 1 2 [ 1 1 1 ] . 1 O 1
tam 1 [1 1 1] . 8 5
tamen 1 2 [1] .28
Tanaquil -ilis f 5 [I ] . 4
tandem 8 [111] . 7 5
tantum 4 [111] . 8 1
tantus -a -um 4 [1] . 34
Tarpeia -ae f 3 [1 1 1 ] . 8 8
Tarquinia -ae f 5 [I ] . 3
Tarq uini us Pris cus -i 5 [I ] . 7
tegere 1 1 [I ] .46
telum -i n 8 [1 1 1 ] . 9 1
temerari us -a - um 1 1 [I ] . 32
temperare 1 2 [I I ] . 84
tempestas -atis f 4 [1 ] . 3 1
templum -i n 2 [11] . 5 8
tem p tare 8 [II] . 42
tempus -oris n 4 [ 1 1] . 5 0
tendere 9 [ 1 1 1 ] . 98
tenere 5 [II] .44
tergum -i n 1 1 [I] .42
terra -ae f 3 [I] . 9
terrere 4 [ 1 ] .33
terribilis -e 5 [I] .3 1
terror -oris m 6 [ 1 1 1 ] . 78
tertius -a -um 4 [1 1 1] . 70
Tiber -is m 4 [III] . 1 07
Tiberius Gracchus -i m
1 2 [1] .3
timere 1 [III] .92
Titus Tatius -i m 3 [III] .84
tolerare 8 [II] . 5 1
tollere 2 [I] . 5
tot 7 [ 1 ] .23
totus -a -um 6 [II] .48
tradere 6 [ 1 1 ] .73
trahere 8 [II] . 6 1
tranquillus -a -um 4 ( 1 ] . 1 3
transire l O [III] .89
tres tria 5 [I] . 8
tribunatus -us m 1 2 [II] . 5 7
tribunus -i m 9 [ 1 1 ] . 62
tributum -i n 1 2 [ 11 ] . 60
trigeminus -a -um 4 [11 1 ] .76
tristis -e 6 [I] . 1 6
tristitia -ae f 9 [I II] . 1 09
tu 3 [1 ] . 1 8
Tullia -ae f 5 [III] .77
Tullius -i, Servius m 5 [II] .42
tumultus - us m 9 [II] .44
tumulus -i m 1 1 [II] . 8 1
tunc 3 [II] . 5 5
turba -ae f 8 [I I] . 5 7
turbare 4 [1 ] . 33
turpiter 8 [I] . 2 8
turris -is f 1 O [II ] . 79
tutus -a - um 5 [I ] . 28
tuus -a - um 2 [II ] .44
tyrannus -i m 2 (111 ] . 9 1
u
ubi 1 [II] . 52; 2 [III] .85
ubique 1 1 [1] .7
ullus -a -um 9 [ 1 ] .24
ululare 1 [II] . 7 1
una 8 [I] .9
undique 7 [III] . 87
universus -a -um 1 1 [II] . 84
unus -a -um 4 ( 1 ] .4
urbanus -a -um 1 1 [I] . 1 4
urbs -is f 4 (1] .20
usque 1 2 [II] . 5 9
ut 6 [ 1 1] .45
uti 1 2 [II] .62
Utica -ae f 1 1 [III] . 1 09
uxor -oris f 3 [III] . 1 1 O
V
vacca -ae f 2 (1] . 1 9
vacuus -a -um 4 ( 1 ] .38
vadum -i n 1 1 [II] .80
valere 1 [III] . 8 7
validus -a -um 4 [II] .62
vallis -is f 1 0 [III] . 1 08
vallum -i n 7[I] . 1 O
varius -a -um 1 0 [ 1 ] . 36
vastare 9 [I] . 26
vates -is m!f 6 [III] . 8 3
vehementer 6 [II] . 5 9
vehere 5 [I II] . 9 7
Veii -orum m pi 5 [II] .62
velle 1 2 [1] . 3 3
vendere 1 O [III] . 1 00
venire 1 [III] . 73
verbum -i n 5 [11] . 5 5
vero 4 [11] .47
verum l O [III] . 1 1 O
verus -a -um 2 [11 ] . 5 2
vester -tra - trum 2 [11] . 5 0
vestigi um - i n 7 [II] . 66
vestimentum -i n 3 [III] . 1 0 5
vestis - is f 6 (1 ] .27
238
Veturia -ae f 9 [III] . 94
via -ae/ 7 [111] .95
vicinus -a -um 3[II] . 73
victor -òris m 12 [1] . 1
victoria -ae f 10 [1] .3
videre 2 [11] .39
viginti 1 0 [11] . 5 6
villa -ae / 1 [I] .27
vincere 4 [III] . 95
vindicare 1 2 [11] . 5 6
vinum -i n 7 [1] .3 1
vir -i m l [Il] .37
virgo -inis/ 8 [111] .86
virrus -utis/ 5 [11] . 6 1
vita -ae/ 2 [1] . 8
vitare 12 [II] . 72
vivere 12 [I] . 9
vivus -a -um 4 [111] . 8 1
vix 8 [II] . 5 1
vocabulum -i passim
vocare 2 [II] . 42
volare 3[I] . 3 1
Volsci -òrum m pl
9 [111] .89
Volumnia -ae / 9 [III] . 95
voluptas -atis f 1 1 [III] .90
vòx -òcis / 12 [III] . 1 02
vulnerare 1 O [III] . 1 1 8
vulneratus -a -um 4 [111] . 82
vulnus -eris n 5 [1] .39
z
Zama -ae / 1 1 [III] . 1 1 1
Antonio G . Amador curante et
Grdficas Alhambra imprimente
hic liber prelo datus est
Granacae, idibus
Marciis, anno
MMXXII
t