Asosiy vositalarni ijaraga berish va ijaraga olish hisobi Reja: I. Kirish 1 Asosiy vositalar 2 Ijara olingan asosiy vositalarning xususiyatlari. 3 Lizing turlari: Sotish turi bo’yicha lizing hisobi. Aktivni qayta lizingga olish sharti bilan sotish. Lizing kelishuvi bo’yicha aktivlarni sotib olish Kreditdan foydalanish yordamida lizingga olish (kreditli lizing). Yerni lizingga olish 4 Vatanparvar tashkiloti xuzuridagi o’quv-sport texnika klubi tahlillari III. Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar Ilovalar tashkilotining Jamiyat hayotining tanasi iqtisodiyot bo‘lsa, uning joni va ruhi ma’naviyatdir Shavkat Mirziyoyev Kirish Buxgalteriya hisobining milliy standarti (BHMS) “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuniga asosan ishlab chiqilgan hamda O‘zbekiston Respublikasida buxgalteriya hisobini normativ tartibga solish tizimining elementi hisoblanadi. Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlariga o‘tish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida Prezident qarori imzolandi Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlariga (keyingi o‘rinlarda – MHXS) o‘tishni jadallashtirish orqali xorijiy investorlarni zarur axborot muhiti bilan ta’minlash va xalqaro moliya bozorlariga kirish imkoniyatlarini kengaytirish, shuningdek, hisob va audit sohalari mutaxassislarini xalqaro standartlar bo‘yicha tayyorlash tizimini takomillashtirish maqsadida: Belgilansinki, aksiyadorlik jamiyatlari, tijorat banklari, sug‘urta tashkilotlari va yirik soliq to‘lovchilar toifasiga kiritilgan yuridik shaxslar:2021 yil 1 yanvardan boshlab, MHXS asosida buxgalteriya hisobi yuritilishini tashkil etadi va 2021 yil yakunlaridan boshlab moliyaviy hisobotni MHXS asosida tayyorlaydi, qonun hujjatlarida MHXSga o‘tishning ertaroq muddatlari nazarda tutilgan yuridik shaxslar bundan mustasno. 2021 yil yakuniga qadar buxgalterlarni xalqaro sertifikatlash doirasida “MHXS bo‘yicha moliyaviy hisobot” fanini muvaffaqiyatli topshirganligi to‘g‘risida hujjatga yoxud “Sertifikatlangan xalqaro professional buxgalter (CIPA)”, “Sertifikatlangan diplomli buxgalter (ASSA)”, “Sertifikatlangan jamoatchi buxgalter (SRA)” va “Xalqaro moliyaviy hisobot bo‘yicha diplom (DipIFR)” sertifikatlaridan (keyingi o‘rinlarda – xalqaro buxgalter sertifikati) biriga ega kamida uch nafar mutaxassis miqdorida MHXSni sifatli qo‘llash uchun yetarli bo‘lgan buxgalteriya xizmati xodimlari bilan ta’minlaydi. Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida mamlakatimizning ijtimoiyiqtisodiy taraqqiyotida muhim oʻrin tutadigan jahon andozalari darajasidagi yangi texnika bilan taʼminlashda moliyaviy mablagʻlar bilan ishtirok etayotgan moliya institutlari, shu jumladan, xoʻjalik subyektlarining ijara (lizing) munosabatlariga faol jalb etilayotganligi koʻzga tashlanmoqda. Iqtisodiyotdagi xoʻjalik yurituvchi subyektlar, jumladan, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik egalari har doim ham kredit olish imkoniyatiga ega boʻlavermaydi. Shu sababli, noanʼanaviy moliyaviy vositalar ijarasining bir turi boʻlgan lizing xizmatiga ehtiyoj paydo boʻldi. Ushbu xizmat turi ham mijozlar, ham tijorat banklari uchun birmuncha maʼqul boʻlganligi sababli, rivojlana boshladi. Bunday operatsiyalarning rivojlanishi tufayli xoʻjalik yurituvchi subyektlarda amalga oshirilayotgan ijara muomalalari hisobini yanada takomillashtirish zaruriyati paydo boʻldi. Hozirgi kunda ijara koʻpgina davlatlarning korxonalarining investitsion siyosatining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Ijara operatsiyalari bilan toʻyinganlik va keng yoyilganligi mamlakatning iqtisodiyotini rivojlanganligi koʻrsatuvchi oʻziga xos koʻrsatkich hisoblanadi. Ishlab chiqarish quvvatlarini zamonaviy va samarali mashinalar, asbob-uskunalar bilan almashtirish muhim vazifalardan biridir. Dunyoda ushbu masalalarni yechishda zamonaviy va yuqori samarali texnika va texnologiyalarni moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha xarid qilish muhim rol oʻynaydi. Oʻz navbatida, ijara munosabatlarining ishonchli buxgalteriya hisobi korxonalar tomonidan ijara obyektlaridan foydalanish natijalarini obyektiv aks ettirish imkoniyatlarini yaratib beradi. Ijara jarayonini obyektiv baholash uchun uning kamchiliklarini ham keltirish lozim boʻladi. Ijara mohiyatiga koʻra, ijara beruvchida mulkning maʼnaviy eskirishi hamda ijara toʻlovini ololmaslik tavakkalchiligi (riski) yotadi. Boshqa tomondan, baʼzan ijara oluvchida ijara qiymati xarid va bank krediti qiymatidan koʻpga tushadi. Ammo, ijaraning ijobiy tomonlari miqdori salbiylariga qaraganda, bir muncha yuqoridir. Shuni taʼkidlash joizki, Oʻzbekistonda ijara xizmatlari bozori endi shakllana boshlamoqda. Hozirgi kunga kelib soliq, bojxona va boshqa imtiyozlar koʻpgina davlatlar qonunchiligiga koʻra, qonun bilan mustahkamlangan va yuqorida taʼkidlangan ijara xususiyatlari, amaliy jihatdan ijara munosabatlari jarayonida salbiy tomonlarnini oʻrnini qoplaydi. 1 Asosiy vositalar Asosiy vositalar deb, uzoq muddat o‘zining tabiiy ko‘rinishini saqlab turadigan, asta-sekin eskiradigan va ishlab chiqarilayotgan mahsulot qiymatiga o‘z qiymatini asta-sekin o‘tkazadigan mehnat vositalari(qurollari)ga aytiladi. Asosiy vositalarga binolar, inshootlar, mashina, uskuna, ho‘jalik inventarlari, asbob-uskunalar va boshqalar kiradi. “Asosiy vositalar” deb nomlangan 5-sonli O‘zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobi milliy standarti (BHMS)da berilgan ta’rif quyidagicha: asosiy vositalar - korxona tomonidan uzoq muddat davomida xo‘jalik faoliyatini yuritishda mahsulot ishlab chiqarish, ishlarni bajarish yoki xizmatlar ko‘rsatish jarayonida yoxud ma’muriy va ijtimoiy-madaniy vazifalarni amalga oshirish maqsadida foydalanish uchun tutib turiladigan moddiy aktivlardir. 5-son “Asosiy vositalar” nomli BHMS xo‘jalik sub’ektlari tomonidan barcha asosiy vositalarni, jumladan, muddatli ijarani ham hisobga olish holda qo‘llaniladi, buxgalteriya hisobining boshqa standarti shartlari bo‘yicha asosiy vositalar buxgalteriya hisobining boshqa uslubi qo‘llanishi talab etilsa, yoki shunga yo‘l qo‘yish hollari bundan mustasno. Shuningdek asosiy vositalar hisobini yuritishda “Hisob siyosati va moliyaviy hisobot” nomli 1-son BHMS, “Asosiy xo‘jalik faoliyatidan olingan daromadlar” nomli 2-son BHMS, «Ijara hisobi” nomli 6-son BHMS, “Buxgalteriya balansi” nomli 15-son BHMS, “Buxgalteriya balansi tuzilgan sanadan keyingi kutilmagan hodisa va xo‘jalik faoliyatida sodir bo‘ladigan voqealar” nomli 16-son BHMS, “Kapital qurilish bo‘yicha pudrat shartnomalari» nomli 17-son BHMS, “Inventarizatsiyani tashkil etish va o‘tkazish” nomli 19-son BHMS, “Xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar moliyaviy-xo‘jalik faoliyatining buxgalteriya hisobi hisobvaraqlar rejasi va uni qo‘llash bo‘yicha yo‘riqnoma” nomli 21-son BHMSlaridan keng foydalaniladi.Iqtisodiyotni moderinizatsiya qilish sharoitida xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar moliya-xo‘jalik faoliyatini amalga oshirishda asosiy vositalarning o‘rni nihoyatda kattadir. Asosiy vositalar xo‘jalik yurituvchi sub’ektning ishlab chiqarish jarayonida juda katta rol o‘ynaydi, chunki ular barcha xo‘jalik yurituvchi sub’ekt tayanadigan va xo‘jalik yurituvchi sub’ektning ishlab chiqarish quvvatini baholash mezoni bo‘lgan ishlab-chiqarish texnika bazasini tashkil etadi.Asosiy vositalar hisobini tashkil qilishda asosiy e’tibor beriladigan jihatlari, bu asosiy vositalarni aktiv sifatida tan olingan paytini belgilash, asosiy vositalarni guruhlarga ajratish, mazkur aktivlarga nisbatan qo‘llaniladigan baholash qiymatini va amortizatsiyani hisoblash usullarini belgilash, shuningdek asosiy vositalarning qiymatidagi o‘zgarishlarni, asosiy vositalar xarakati hisobi va ularning chiqib ketishi hisobini belgilashdan iborat. Asosiy vositalarni hisobga olishdagi nizom hamda yo‘riqnomalar asosida tashkil etish. Asosiy vositalarning chiqib ketishi va ularni ijaraga berilishidan moliyaviy natijalarni aniqlash tartibini belgilash va hisobga olish asosiy qoidalarini korxona buxgalteriya xizmati bo‘limida tashkil qilish hisoblanadi.“Asosiy vositalar” nomli 5-son BHMSga asosan, asosiy vositalar uzoq davom etadigan vaqt mobaynida (bir yildan ortiq vaqt davomida) moddiy ishlab chiqarish sohasida ham amal qiladigan, shuningdek, ijaraga berish uchun foydalaniladigan moddiy aktivlardir.Xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarda asosiy vositalarni hisobga olish quyidagilarni ta’minlashi lozim:- asosiy vositalarning olinishi, hisobdan chiqarilishi, joyi o‘zgartirilishini hisobda to‘g‘r va o‘z vaqtida aks ettirish; - asosiy vositalarni boshqa aktivlardan ajratilgan holda guruhlarga bo‘lib, ularni hisobga olishni tashkil qilish; -asosiy vositalarni joriy hisobda va buxgalteriya balansida tegishli andozalarga va me’yoriy hujjatlarga asosan to‘g‘ri va o‘z vaqtida baholash; -ularni sotib olinganidan keyin hisobdan chiqarilishiga qadar turgan joyi (foydalanish joyi) bo‘yicha mavjudligi va asralishini, ayrim hollarda ularning asralishi uchun mas’ul bo‘lgan shaxslar bo‘yicha nazorat qilish; - asosiy vositalarning eskirishini to‘g‘ri va o‘z vaqtida hisoblab chiqish va uni hisobda to‘g‘ri aks ettirish; -ta’mirlash bo‘yicha xarajatlarni aniqlash va bu maqsadlar uchun ajratilgan vositalarning oqilona ishlatilishini nazorat qilish; -eskirgan, xo‘jalik uchun oshiqcha bo‘lgan asosiy vositalarni o‘z vaqtida hisobdan chiqarishni ta’minlash; - hisobdan chiqarilgan asosiy vositalar bo‘yicha moliyaviy natijalarni to‘g‘ri va o‘z vaqtida aniqlash.Hisob va rejalashtirishda asosiy vositalar ma’lum guruhlarga bo‘linib hisobga olinadi va rejalashtiriladi. Chunki asosiy vositalarni hisobga olish, rejalashtirishni to‘g‘ri tashkil qilishning muhim sharti bo‘lib, ularni ilmiy jihatdan turkumlash va baholash hisoblanadi.16 sonli (IAS) BHXS da “Asosiy vositalar – quyidagilar uchun mo‘ljallangan moddiy aktivlardir: (a) mahsulotlarni ishlab chiqarish yoki yetkazib berish, yoki xizmatlarni ko‘rsatish, yoki boshqa tomonlarga ijaraga berish, yoki ma’muriy maqsadlarda foydalanish uchun mo‘ljalangan; (b) bir davrdan uzoqroq muddat davomida foydalanilishi kutilgan” deb tarif berilgan.Mol-mulkdarni asosiy vositalar tarkibiga o‘tkazish tartibi xo‘jalik yurituvchi sub’ekt tomonidan O‘zbekiston Respublikasi moliya vazirining 2003 yil 9 oktyabrdagi 114-son buyrug‘i bilan tasdiqlangan Buxgalteriya hisobining milliy standarti (5-BHMS) "Asosiy vositalar" (2004 yil 20 yanvarda 1299-son bilan bilan ro‘yxatdan o‘tkazilgan) ("O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami", 2004 yil, 3-son, 35-modda)ga muvofiq va ushbu mol-mulkni xarid qilish vaqtida olingan pasport va tavsiflar, foydalanish bo‘yicha yo‘riqnoma va boshqa texnik hujjatlar asosida amalga oshiriladi.Asosiy vositalar tarkibiga quyidagi mezonlarga javob beradigan moddiy aktivlar kiritiladi: a) bir yildan ortiq xizmat qilish muddati; b) bir birlik (to‘plam) uchun qiymati O‘zbekiston Respublikasi (xarid paytida) belgilangan eng kam oylik ish haqi miqdorining ellik baravaridan ortiq bo‘lgan buyumlar. Korxona rahbari hisobot yilida buyumlarni asosiy vositalar tarkibida hisobga olish uchun ular qiymatining eng kam chegarasini belgilashga haqli.Xizmat muddati va qiymatidan qat’i nazar, quyidagilar asosiy vositalar tarkibiga kiritilmaydi: a) maxsus asboblar va moslamalar (muayyan buyumlarni turkumlab va yoppasiga ishlab chiqarish uchun yoki yakka tartibdagi buyurtmalarni tayyorlash uchun mo‘ljallangan, maqsadli yo‘naltirilgan asboblar va moslamalar); b) maxsus va sanitariya kiyim-kechaklari, maxsus poyabzallar; v) ko‘rpa-to‘shak anjomlari; g) yozuv-chizuv anjomlari (kalkulyatorlar, stol ustiga qo‘yiladigan asboblar va boshqalar); d) oshxona anjomlari, shuningdek oshxona uchun dasturxon-sochiqlar; e) tiklanishi bo‘yicha xarajatlar qurilish-montaj ishlari tannarxiga kiritiladigan vaqtinchalik (notitul inshootlar) moslamalar va qurilmalar; j) kamida bir yillik foydalanish muddatiga ega bo‘lgan almashtiriladigan uskunalar; z) ov qurollari (trallar, to‘rlar, qarmoqlar, matraplar, merejalar va boshqalar). Asosiy vositalar tarkibida qonun hujjatlariga muvofiq korxona mulkiga o‘tkazilgan yer uchastkalari ham hisobga olinadi. Ko‘p yillik ko‘chatlarga, yerni tubdan yaxshilashga, ijaraga olingan asosiy vositalar ob’ektlariga kapital qo‘yilmalar har yili butun ishlar majmuasi yakunlangan sanadan qat’i nazar, hisobot yilida foydalanishga qabul qilingan asosiy vositalarga tegishli xarajatlar summasida asosiy vositalar tarkibiga kiritiladi. Hozirgi davrda sanoat ishlab chiqarishi va qishloq xo‘jaligida yangi iqtisodiy munosabatlarni ishlab chiqarishga keng joriy qi-lish muhim ahamiyatga ega. Jumladan, korxona mablag‘larini ijaraga olish (lizing) munosabatlari. Asosiy vositalar uzoq muddatli aktivlar — bu kompaniya egalik qiladigan va oʻz faoliyatida daromad olish uchun foydalanadigan uzoq muddatli moddiy xususiyatlar. Bir yil ichida asosiy vositalarni isteʼmol qilish yoki naqd pulga aylantirish kutilmaydi. Asosiy vositalar kapital, asosiy vositalar sifatida ham tanilgan. Ular odatda kompaniyaning balansida joriy aktivlardan pastroqda koʻrsatiladi. Ushbu aktivlar korxonaning normal faoliyatida qayta sotish uchun emas, balki mahsulot ishlab chiqarish yoki xizmat koʻrsatish maqsadida kompaniya tomonidan saqlanadi. Masalan, mashinalar, binolar, patentlar yoki litsenziyalar kompaniyaning asosiy vositalari boʻlishi mumkin. Asosiy vositani chindan ham „tuzatish“ shart emas, chunki uni koʻchirish mumkin emas. Koʻpgina asosiy vositalar doimiy ravishda koʻchib oʻtishga yoki hatto ish joyidan olib chiqib ketilishga imkon beradi. Shu sababli, noutbuk yoki mebelni asosiy kapital deb hisoblash mumkin, agar ularning qiymati kapitallashuv limitidan yuqori boʻlsa. Aktiv sifatida tan olinganidan so’ng, haqqoniy qiymati ishonchli tarzda baholanishi mumkin bo’lgan asosiy vosita obyekti keyingi jamg’arilgan eskirish va qadrsizlanishdan keying jamg’arilgan zararlarni chegirgan holda, qayta baholash sanasidagi haqqoniy qiymatni aks ettiradigan qayta baholangan qiymatda hisobga olinishi lozim. Hisobot davri oxirida balans qiymatini uning haqqoniy qiymatidan muhim farqlanmasligi uchun qayta baholash yetarli darajada muntazam amalga oshirilishi lozim. Asosiy vositalarni auditorlik tekshiruvidan o’tkazish maqsadi buxgalteriya hisoboti asosiy vositalar bo’limining ishonchliligi to’g’risida fikr shakllantirish va korxonada asosiy vositalar bilan bog’lik muomalalarni hisobga olish hamda soliqqa tortish uslubiyotini tashkil etishning O’zbekiston Respublikasida amal qilayotgan me’yoriy xujjatlarga hamda moliyaviy hisobotning xalqaro standartlariga muvofiqligini aniqlashdan iborat. Asosiy vositalarning samaradorlik ko’rsatkichlarini oshirishning quyidagi yo’nalishlarini korxona uchun tavsiya sifatida keltirib o’tish mumkin. Tashkiliy yo’nalishlar bo’yicha: asosiy vositalarning fakat korxonaga ish beradigan qisminigina olish; asosiy vositalarning ortiqcha qismini ushlab turmaslik; eskirgan asosiy vositalarni va manaviy talabga javob bermaydigan asosiy vositalarni hisobdan chiqarish; asosiy vositalarni farqlash va tarkiblashni qayta o’zgartirish; asosiy vositalarga amortizatsiya hisoblashning muolliq shakllarini belgilash va h.k. F Ijara munosabatlari deganda nima tushiniladi? Ijara munosabatlari tushunchasining mohiyati shundan iboratki, bunda ijarachi ijara beruvchidan shartnoma asosida ishlab chiqarish vositalari, yer va boshqa molmulklarni ma’lum bir muddatga ijara to‘lovi asosida foydalanish uchun oladi. Ijara munosabatlarida ijara haqi muhim rol o‘ynaydi va ijarachi bilan ijara beruvchi munosabatlarini keltirib chiqaradi. Asosiy vosita ijarasi bu, ijaraga oluvchini ho‘jalik faoliyatini mustaqil amalga oshirishi uchun zarur bo‘lgan asosiy vosita ob’ektlaridan foydalanishi yoki mulkchilik huquqiga ega bo‘lishga asoslangan shartnomadir. Ijaraga beruvchi va ijaraga oluvchi o‘rtasidagi o‘zaro munosabat ijara shartnomasi bilan tartibga solinadi. Ijara shartnomasi, ijara haqi miqdori, ijara muddati, tomonlarning ijara shartlarini bajarish bo‘yicha majburiyatlari haqidagi to‘liq ma’lumotlarni o‘zida mujassam etishi lozim. Qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan yer uchastkalari bo‘yicha huquq va majburiyatlar faqat qonunda nazarda tutilgan hollarda ijaraga oluvchi tomonidan boshqa shaxsga o‘tkazilishi mumkin. O‘zbekiston prezidenti 23-oktabr kuni imzolagan qonun bilan ayrim qonun hujjatlariga o‘zgartirish va qo‘shimcha kiritildi. “Ijara to‘g‘risida”gi qonunga kiritilgan qo‘shimchaga ko‘ra, ijara munosabatlarining obyektlari bo‘yicha huquq va majburiyatlar ijaraga beruvchining roziligi bilan ijaraga oluvchi tomonidan boshqa shaxsga o‘tkazilishi (qayta ijaraga berilishi) mumkin. Qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan yer uchastkalari bo‘yicha huquq va majburiyatlar faqat qonunda nazarda tutilgan hollarda ijaraga oluvchi tomonidan boshqa shaxsga o‘tkazilishi (qayta ijaraga berilishi) mumkin. Ko‘chmas mulkka bo‘lgan huquq boshqa shaxsga o‘tgan taqdirda, ushbu obyekt bilan birga mazkur obyekt band etgan hamda undan foydalanish uchun zarur bo‘lgan yer uchastkasi ijarasiga doir huquq va majburiyatlar ham qonunga muvofiq boshqa shaxsga o‘tadi, bunda ijaraga beruvchining roziligi talab etilmaydi. Qonunda belgilangan tartibda elektron onlayn-auksion orqali qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallanmagan yer uchastkalarini ijaraga olgan jismoniy va yuridik shaxslar ijaraga olingan yer uchastkalariga nisbatan huquq va majburiyatlarni boshqa shaxsga ijara muddatidan oshmagan muddatga o‘tkazishi (qayta ijaraga berishi) mumkin. Bunda ijara shartnomasi bo‘yicha huquq va majburiyatlar yangi ijaraga oluvchiga o‘tadi. Shuningdek qonun bilan, Fuqarolik kodeksi va Yer kodekslariga servitut to‘g‘risidagi shartnomaga, servitut ishtirokchilarining huquq va majburiyatlariga, servitutni o‘zgartirish va uni bekor qilish, servitut uchun haq to‘lash, ommaviy servitutni belgilash qoidalariga doir qo‘shimchalar kiritildi. 2 Ijaraga olingan asosiy vositalarning xususiyatlari . Koʻp analitik hujjatlarda va materiallarda shu borada ijaraning quyidagi tomonlari eʼtiborga loyiq: soliq, bojxona, amortizatsiya imtiyozlaridan keladigan iqtisodiy daromad. Soliq imtiyozlari ayrim holatlarda daromad soligʻidan ozod qilish, amortizatsiya ajratmalarining yuqoriligi bois soliqqa tortiladigan daromad summasini kamaytirish imkoniyatlarini koʻzda tutadi. Bojxona imtiyozlari bojxona boj toʻlovlarini qisqartirilishi bilan izohlanadi. Bunda berilgan imtiyozlar ijara beruvchi ijara oluvchidan ijara toʻlovlari miqdorini kamaytirish yoʻli bilan boʻlinish nazarda tutiladi; ijara beruvchilar, investorlar tavakkalchiligi (risk)ning kamayishi, ular qiziqishining himoyasi. Bunda asosiy vositalarning aniq moddiy elementlari sifatida ishlab chiqiladi. Natijada, bitim bevosita ijara obyektini kafolatlaydi. Bu yerda shuni taʼkidlash joizki, mulk ijaraga berilganda ijara bitimi shartlari buzilsa yoki ijara oluvchi bankrot boʻlsa hamda amalga oshirish qiyin jarayon, yaʼni keng hajmli ishlab chiqarish texnologik uskunasi mavjud boʻlsa ham, mulk egasi boʻlib qolish huquqi qolishi lozim. Investor tavakkalchiligi (risk)ning kamayishi ijaraga olingan mulkni maqsadli ishlatilishi yoki ishlatilmasligiga bogʻliq; davlat ahamiyatiga molik tarmoq yoki ishlab chiqarishga mahalliy byudjet mablagʻlarini jalb qilish, ijara bitimining oxirgi guruh qatnashchilaridan ijara mulki asosida uni amalga oshiruvchi boʻlib, ijara oluvchilar hisoblanadi. Ular uchun foyda olinayotganligi his qilinishi lozim, yoʻqsa butun ijara jarayoni oʻziga tortuvchanlik xususiyatini yoʻqotadi. Shuningdek, ijara oluvchilar uchun: - ijara toʻlovlarining tannarxida yotgan soliqqa tortiladigan foydaning kamayishi; - ijara beruvchi balansida qoladigan ijara mulkining qisman mulk soligʻidan ozod qilinishi; - obyektga tezlashtirilgan amortizatsiya qoʻllanganda, ijara oluvchida ishlab chiqarishni tezkor yangilash va qayta qurollantirish imkoniyati paydo boʻladi; - ijara asosida boshlangʻich moliyaviy ogʻirliklarning kamayishi - bu ijara toʻlovlarining tezlikda va katta hajmdagi toʻlovlarni talab qilmaydi. Bu esa mablagʻlarni ishlab chiqarishga uzoq muddatga jalb qilinishini taʼminlaydi. Vaziyat ishlab chiqarish fondlarini yangilash, ilgʻor texnologiyalarni, asbobuskunalarni foydalanishga olish bilan izohlanadi. Bundan tashqari, shuni taʼkidlash joizki, ijara toʻlovlari, avvalambor ijara obyektini foydalanishdan olingan daromaddan toʻlanadi. Shu jumladan, ijara toʻlovi tarkibi shartlariga, ijara mulki asosida ishlab chiqarilgan tovarlar va xizmatlar koʻrinishi ham kiritilishi mumkin; - ishlab chiqarishni qayta qurollantirish, qayta tashkil qilish, yangilashda oʻz kapital mablagʻlarini jalb qilinmasligi va nobud (sarf) boʻlmasligi; - butun investitsion muddatda ijaraga oluvchi (firma)ning toʻlovga qobiliyatliligining saqlanib qolishi. Ijara oluvchida ishlab chiqarishning ijara mablagʻlaridan qoplanganidan qolgan oʻz ixtiyoridagi qismining aylanma mablagʻlarning oʻsishiga jalb qilinishi; - mavsumiy va davriy boʻlmagan ishlab chiqarish jarayonida ishlab chiqarish muammolarining tezkor hal qilinishi; - ijara toʻlovlarining miqdori oldindan maʼlum boʻlganligi uchun moliyaviy hisobkitoblarning oddiy asoslanganligi hamda xarajat bazasini aniq rejalashtirish va hisobkitoblarni tahlil qilishning mumkinligi; - ijara toʻlovlarini xohlagan koʻrinishda - oʻlchamiga, davriyligiga, muddatining uzaytirilishi, toʻlov usulini tanlab olishiga qarab hisob-kitoblarning egiluvchanligi; - ijara oluvchi tavakkalchiligi (risk)ning kamayishi. Yaʼni, ijara oluvchi mahsulotining bozorda yetarli darajada xarid qilinmagan holda, ijara mulkini qaytarib berish imkoniyatiga ega boʻlishi. Bu, oʻz navbatida, yangi mahsulot (uskuna)ni oʻzlashtirishdagi risknini kamayishiga olib keladi; - tanlash imkoniyatining borligi: ijara obyektini sotib olish, shartnoma muddatini uzaytirish yoki yangi asbob-uskuna jalb qilish; - ijarada ijara oluvchida kredit liniyasini saqlab qolishga ruxsat beradi. Bundan tashqari, oddiy moliyalashtiruvchi institutlarga bogʻliqlikning kamayishi va ularga talabning qisqarishi; - ijara beruvchi ijara mulkini egasi boʻlganligi uchun ijara oluvchi balansida mulkning aks etmasligi. Bu esa, oʻz navbatida, ijara oluvchini mulk soligʻidan ozod qiladi; - bitimni manfaatliligini taʼminlovchi vosita boʻlib, korxonada mulkni ijaraga olish tushuniladi. Chunki, uni ssuda asosida foydalanishga olayotganda, ijara mulki kreditni kafolatlovchi garov sifatida amal qiladi. Xorijiy davlatlarda baʼzi ijara kompaniyalari ijara oluvchilardan hech qanday qoʻshimcha kafolat talab qilmaydilar; - kichik va oʻrta biznes asosidagi korxonalar, firmalar uchun ijara qisman yagona moliyalashtirish imkoniyati boʻlib hisoblanadi; - ijara beruvchida riskning oʻtishi orqali ijara oluvchida mulk oʻz mulki sifatida emas, balki vaqtincha foydalanish uchun olinsa, mulkning jismoniy va maʼnaviy eskirish tavakkalchiligi (risk)ning kamayishi. Bundan tashqari, maʼnaviy eskirgan detallar va tarmoqni almashtirish masalasining qoʻyilishi; - mulkning olinishi va sotilishi, tanlab olinishi, yigʻilishi kabi mehnat talab qiladigan muomalalarda maʼmuriy kechikishlar singari transaksiyalarda ijara oluvchi mablagʻining iqtisod qilinishi. Ijara jarayonini obyektiv baholash uchun uning kamchiliklarini ham keltirish lozim boʻladi. Ijara mohiyatiga koʻra, ijara beruvchida mulkning maʼnaviy eskirishi hamda ijara toʻlovini ololmaslik tavakkalchiligi (riski) yotadi. Boshqa tomondan, baʼzan ijara oluvchida ijara qiymati xarid va bank krediti qiymatidan koʻpga tushadi. Ammo, ijaraning ijobiy tomonlari miqdori salbiylariga qaraganda, bir muncha yuqoridir. Shuni taʼkidlash joizki, Oʻzbekistonda ijara xizmatlari bozori endi shakllana boshlamoqda. Hozirgi kunga kelib soliq, bojxona va boshqa imtiyozlar koʻpgina davlatlar qonunchiligiga koʻra, qonun bilan mustahkamlangan va yuqorida taʼkidlangan ijara xususiyatlari, amaliy jihatdan ijara munosabatlari jarayonida salbiy tomonlarnini oʻrnini qoplaydi. Ijara (lizing)ning asosiy qoidalari 1.Ijara bu mulkning egasi shu mulkdan foydalanish huquqini kelishilgan muddatga, muayyan shartlar asosida boshqa bir shaxsga berishini ko‘zda tutuvchi bitimdir. 2. Ijaraga berilayotgan mulk foydalanishga yaroqli bo‘lishi shart, shu sababli foydalanib bo‘lmaydigan narsalar ijaraga berilishi mumkin emas. 3. Ijara shartnomasi huquqiy kuchga ega bo‘lishi uchun ijaraga berilgan mulkning egalik huquqi ijara beruvchining o‘zida qolishi, ijara oluvchiga esa faqat undan (ya’ni mulkdan) foydalanish huquqigina o‘tishi kerak. Shunday qilib, iste’mol qilmasdan turib foydalanib bo‘lmaydigan har qanday narsani ijaraga berib bo‘lmaydi. Shu sababli pul, oziq-ovqat, yoqilg‘i yoki o‘q-dori kabi narsalar ijaraga berilishi mumkin emas, chunki ularni iste’mol qilmasdan foydalanib bo‘lmaydi. Agar shu kabi iste’mol qilinadigan narsalar ijaraga beriladigan bo‘lsa, u holda bu qarz hisoblanadi va bunda qarzga nisbatan qo‘llaniladigan barcha qoidalar ishga tushadi. Tabiiyki, bunday nojoiz shartnoma doirasida amalga oshirilgan to‘lov, ya’ni bunday “ijara” uchun olingan pul qarz uchun foiz – ribo hisoblanadi. 4. Ijaraga berilgan mulkka nisbatan egalik huquqi ijara beruvchiga tegishli bo‘lgani uchun, mulkchilikka oid barcha majburiyatlar ijara beruvchi zimmasida, shu mulkdan foydalanish bilan bog‘liq majburiyatlar esa ijara oluvchi zimmasida bo‘ladi. Masalan: A o‘z uyini B-ga ijaraga bergan bo‘lsa, mulk solig‘ini A to‘laydi, suv, gaz, elektr energiyasi uchun to‘lovlar va uydan foydalanish bilan bog‘liq boshqa barcha xarajatlarni esa B qoplaydi. 5. Ijara muddati aniq (kelishilgan) bo‘lishi kerak. 6. Ijaraga olingan mulk, shartnomada ko‘zda tutilgan maqsadlardagina foydalanilishi mumkin (ya’ni ijaraga oluvchi bu mulkdan boshqa maqsadlarda foydalanishi mumkin emas). Agar shartnomada aniq maqsad ko‘rsatilmagan bo‘lsa, u holda ijaraga oluvchi odatda bu mulkdan qanday foydalanilsa, shunday foydalanaveradi. Ammo, agar u bu mulkdan qandaydir boshqa (noodatiy) maqsadda foydalanmoqchi bo‘lsa, u holda buning uchun ijara beruvchining aniq ravshan ruxsatini olishi kerak bo‘ladi. 7. Ijara oluvchi, noto‘g‘ri foydalanishi yoki beparvoligi tufayli ijaraga olingan mulkka yetgan har qanday zararni qoplashi shart. 8. Ijara muddati davomida ijaraga berilgan mulkka yetishi mumkin bo‘lgan barcha xatarlar ijara beruvchining zimmasida bo‘ladi, ya’ni ijaraga oluvchiga bog‘liq bo‘lmagan omillar tufayli mulkka yetgan har qanday zarar yoki talafot ijara beruvchi tomonidan qoplanadi. 9. Ikki yoki undan ortiq shaxsning birgalikdagi mulki ijaraga berilishi mumkin, bunda ijaradan tushgan mablag‘ barcha mulkdorlar o‘rtasida ularning shu mulkdagi ulushlariga mos ravishda taqsimlanadi. 10. Ijara shar’iy jihatdan joiz bo‘lishi uchun ijaraga berilayotgan mulk aniq bo‘lishi va shartnomada aniq-tiniq ko‘rsatilishi / tavsiflanishi zarur. Masalan: A tomon B-ga: «Men senga ikkita do‘konimdan birini ijaraga beraman» dedi, B ham rozi bo‘ldi, ammo shu ikki do‘kondan qaysi biri ijaraga berilayotganligi aniq ko‘rsatilmaguncha / belgilanmaguncha ijara shartnomasi shar’iy jihatdan haqiqiy hisoblanmaydi. 11. Ijara haqi miqdori shartnomada aniq ko‘rsatilishi va butun ijara davri uchun belgilanishi kerak. Shu bilan birga, ijara muddatining turli davrlari uchun turli ijara haqi belgilanishi mumkin. Agar ijara muddatining biror bir davri uchun ijara haqi miqdori belgilanmagan bo‘lsa yoki bu masala ijara beruvchining ixtiyoriga qoldirilgan bo‘lsa, ijara shartnomasi huquqiy kuchga ega bo‘lmaydi. Misol (1): A o‘z uyini B-ga 5 yil muddatga ijaraga bermoqchi. Birinchi yil uchun ijara haqi bir oyga 1.000.000,00 (bir million) so‘m miqdorida belgilandi va kelgusi yillarda ijara haqi avvalgi yilgiga nisbatan 10%ga ko‘payib borishiga kelishib olindi. Bunday ijara joiz Misol (2): A o‘z uyini B-ga 5 yil muddatga ijaraga bermoqchi. Birinchi yil uchun ijara haqi bir oyga 1.000.000,00 (bir million) so‘m miqdorida belgilandi, ammo kelgusi yillar uchun ijara haqi aniq ko‘rsatilmadi va keyingi yillar uchun ijara haqini belgilash huquqi ijara beruvchining ixtiyorida qoldirildi. Bunday ijara joiz emas, chunki ijara haqi aniq belgilanmagan. 12. Ijara beruvchi ijara haqini bir tomonlama oshirishi mumkin emas va buni ko‘zda tutuvchi har qanday shart bitimni botil (bekor) qiladi. 13. Ijara haqi yoki uning biron bir qismi oldindan bo‘nak sifatida to‘lanishi mumkin, ammo belgilangan muddatdan avval ijara beruvchi hisobiga kelib tushgan bunday to‘lovlar “kelgusida to‘lanishi kerak bo‘lgan ijara haqi” deyiladi va ular ijara beruvchi tomonidan to‘lov muddati kelgandan so‘nggina ijara haqi sifatida qabul qilinadi. 14. Ijara muddati ijara oluvchi mulkdan foydalanishni boshlagan yoki boshlamaganligidan qat’iy nazar, mulk ijara oluvchiga topshirilgan kundan boshlanadi. 15. Agar ijaraga berilgan mulk ijara maqsadlari uchun yaroqsiz holga kelsa va uni ta’mirlashning iloji bo‘lmasa, unda, mulkka bunday talafot yetgan kundan boshlab ijara muddati tugagan hisoblanadi. Shu bilan birga, mulkka yetgan talafot ijara oluvchining aybi bilan (masalan mulk noto‘g‘ri ishlatilganligi, e’tiborsizlik/loqaydlik v.h.k.z. tufayli) yuzaga kelgan bo‘lsa, u holda ijara oluvchi ko‘rilgan zararni to‘liq qoplab berishi kerak bo‘ladi. 3 Lizing turlar “Lizing” atamasi inglizcha “to lease” so’zidan olingan bo’lib “ijaraga olish” degan ma’noni bildiradi. Lizing - aktivlarning egasi (lizing beruvchi) boshqa tomonga (lizing oluvchiga) ma’lum bir vaqt ichida to’lov evaziga aktivlarni ishlatish uchun eksklyuziv huquqni topshirishi bo’yicha bitim hisoblanadi. Lizing ikki: operatsion va moliyaviy turlarga bo’linadi.Operatsion lizing bitimi bo’yicha - bino va asbob-uskunalar qisqa muddatga (bir kundan bir yilgacha yoki ko’proq muddatga) lizingga olinganda, lizing beruvchi asosiy vositalarni ta’mirlash va lizingni amalga oshirish bo’yicha xarajatlardan tashkil topuvchi joriy xarajatlarni, masalan soliqlar va mulk sug’urtasini to’lashni o’z zimmasiga oladi. Moliyaviy lizing bitimi bo’yicha lizing oluvchi hamma xarajatlarni o’zi qoplash majburiyatini oladi.Moliyaviy lizing - bu aktivga egalik qilish huquqi bilan bog’liq bo’lgan hamma risk va mukofotlar, aktivlarni ishchi holatda saqlab turuvchi lizing oluvchiga o’tkaziladigan lizingga aytiladi. MHXSga muvofiq quyidagi shartlardan biriga mos keladigan lizing moliyaviy hisoblanadi: 1. Lizing muddati tugagach, lizing orqali aktivlarga egalik qilish huquqi lizing oluvchiga o’tkaziladi. 2. Lizing aktivlarni bozor narxidan pastroq narxda xarid kilish imkoniyatini beradi. 3. Lizing muddati aktivning foydali ishlatish muddatining ko’proq qismini tashkil etadi (masalan 75% yoki ko’proq).4. Lizing boshida joriy minimal lizing to’lovlari lizingga olingan mulkning lizingning boshlanish sanasidagi bozor narxidan katta yoki unga teng bo’lsa. O’zbekiston Respublikasining me’yoriy hujjatlari (BHMS) xalqaro standartlardan biroz farq qiladi. 6-sonli BHMS 1“Ijara hisobi”da moliyaviy ijara (lizing)ga shunday tarif bergan: Moliyaviy ijara - mulkni (moliyaviy ijara ob’ektini) shartnomaga binoan o’n ikki oydan ortiq muddatga egalik qilish va foydalanish huquqini berishda yuzaga keladigan ijaraviy munosabatlar. Bunda moliyaviy ijara shartnomasi quyidagi shartlardan biriga javob berishi kerak: - moliyaviy ijara shartnomasining muddati tugagach, moliyaviy ijara ob’ekti ijaraga oluvchining mulki bo’lib o’tishi; O‘zbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuniga va O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 18-martdagi PQ-2847-son qarori bilan tasdiqlangan 1 - moliyaviy ijara shartnomasining muddati moliyaviy ijara ob’ekti xizmat muddatining 80 foizidan ortiq bo’lsa yoki moliyaviy ijara ob’ektining moliyaviy ijara shartnomasi tugaganidan keyingi qoldiq qiymati uning boshlang’ich qiymatining 20 foizidan kamrog’ini tashkil qilishi; - moliyaviy ijara shartnomasining muddati tugagach, ijaraga oluvchi moliyaviy ijara ob’ektini ushbu huquq sotilish kunidagi bozor qiymatidan ancha past narxda sotib olish huquqiga ega bo’lishi va bunda ijara muddatining boshida ushbu huquqning sotilishiga asoslangan ishonchning mavjud bo’lishi; - moliyaviy ijara shartnomasi amal qiladigan davr uchun ijara to’lovlarining diskontlangan joriy qiymati, moliyaviy ijara ob’ektini ijaraga berish paytidagi joriy qiymatining 90 foizidan ortiq bo’lishi. Buxgalteriya hisobi 6-son «Ijara hisobi» milliy andozasiga binoan quyidagi turlarga bo‘linadi: 1. Lizing (moliyaviy ijara) — ijara munosabatlarining alohida turi bo‘lib, unda lizing beruvchi, lizing oluvchi va mulkni sotuvchi tom on shartnom a asosida 12 oydan oshiq muddatga lizing oluvchiga to ‘lov asosida mulkdan foydalanish va egalik qilish munosabatlari belgilanadi. Bunda: a) lizing shartnomasi muddati tugagach, obyekt lizingga oluvchi mulkiga aylanadi; b) lizing obyektining xizmat muddati 80 foizni tashkil etishi va lizing shartnomasi tugashida uning 20 foiz dastlabki qiymati qolishi; c) lizing shartnomasi tugagach, lizing oluvchi mulkni sotib olish huquqiga ega; d) lizing to ‘lovi lizing shartnomasi davrida lizing obyekti qiymatining 90 foizi atrofida bo‘lishi. 2. Uzoq muddatli ijara - ijaraga beruvchi ijaraga oluvchiga bitim asosida mulkka egalik qilish va foydalanishga 12 oydan oshiq muddatga to'lov asosida berishi. 3. Qisqa muddatli ijara - ijaraga beruvchining ijaraga oluvchiga bitim asosida mulkka egalik qilish va undan foydalanishga 12 oygacha to ‘lov asosida berishi. 4. Ikkilamchi ijara (ikkilamchi lizing) — ijarachi (lizingga oluvchi) ijaraga (lizingga) beruvchining roziligi bilan ijaraga (lizingga) beruvchining oldida ijara (lizing) shartnomasi yuzasidan javobgarlikni saqlagan holda ijaraga olingan mulk (lizing obyekti)- ning boshqa uchinchi shaxsga ikkilamchi ijara (ikkilamchi lizing)ga topshiradigan shartnoma munosabati. Lizingni lizing beruvchi va lizing oluvchi tomonlaridan bir xil tushunilishini ta’minlash uchun quyidagi ikki mezon mavjud: • minimal lizing to’lovlarining summasi taxminiy asoslangan bo’lishi kerak; • lizingga beruvchi o’z zimmasiga olishi shart bo’ulgan qoplanmaydigan xarajatlar (sug’urtalash, saqlab turish, soliqlarni to’lash xarajatlaridan tashqari), o’lchanadigan va taxminlashtiriladigan bo’lishi kerak.Bu mezonlardan hech biri lizing faktini tan olishni o’zgartirmaydi, balkim faqatgina konservatizm tamoyiliga diqqatni qaratadi. Boshqa tomondan, bu mezonlar lizing ta’rifini ikki omil bilan to’ldirib turadi: a) egalik qilishdan kelib chiqqan xavf va daromadlarni o’tkazish. b) lizing beruvchining sof debitorlik qarzini baholashning haqqoniylik darajasi. Operatsion (joriy) lizing - bu moliyalashtirilgan lizingdan tashqari har qanday lizing bo’lib, quyidagi shartlarga muvofiq bo’lishi kerak: • lizing oluvchi hech qanday riskga ega emas, biroq aktivlarga egalik qilish bilan bog’liq bo’lgan hech qanday ustunliklarga ega emas. • joriy lizing shartlari asosida lizingga olingan aktivlar, lizing beruvchining buxgalteriya balansiga kiritiladi. Obyekt ijaraga qabul qilinganda 001 — «Operativ lizing bo‘yicha olingan asosiy vositalar» hisobvarag‘iga qabul qilinib, qaytarilganda shu hisobvaraqdan chiqim qilinadi. Operativ lizing bo‘yicha to ‘lashga tegishli ijara haqi summasiga xarajat va boshqa hisobvaraqlar debetlanib, 6910 — «To‘lanadigan qisqa muddatli ijara» hisobvarag‘i kreditlanadi. Ushbu to'lovlar to‘langanda 6910 debetlanib, 5110 kreditlanadi. Ushbu muomalalar ijaraga beruvchida: DT 4820 — «Qisqa muddatli ijara bo‘yicha olinadigan to‘lovlar» KT 9350 — «Qisqa muddatli ijaradan daromadlar». Ijara haqi summasi xo‘jalikning hisob-kitob hisobvarag'iga kelib tushganda - DT 5110 KT 4820. Joriy lizing - ushbu lizing turida ko’p marta foydalaniladigan mulklar ularning foydali xizmat muddatidan qisqa davrga foydalanish uchun beriladi. Ushbu lizing turining o’ziga xos xususiyati shartnomaning qisqa muddatliligi (1 yildan kam) va lizing muddatida mulk qiymatining to’liq amortizatsiya qilinmasligidir. Shartnoma muddati tugagach, lizing ob’ekti yangi lizing shartnomasi uchun yana ob’ekt bo’lib xizmat qilishi yoki lizing beruvchiga qaytarilishi mumkin. Joriy lizingda, asosan, qurilish texnikalari (ko’targichlar, ekskavatorlar va boshqalar), transport vositalari, EHM va boshqalar lizing ob’ekti bo’lib xizmat qiladi. Moliyaviy lizingning o’ziga xos xususiyati shartnoma muddatining uzoqli va vositaning barcha qiymati yoki qiymatining ancha katta qismining amortizatsiya qilinishidir. Ko’chmas mulk lizingida lizing beruvchi lizing oluvchi topshirig’iga ko’ra, uni quradi yoki sotib oladi va lizing oluvchiga tijorat va ishlab chiqarish maqsadlarida foydalanish uchun taqdim etadi. Bundan tashqari harakatdagi mulk bilan bog’liq kelishuvlardagi kabi, shartnoma asosan, ob’ektning amortizatsiya davridan kam yoki unga teng davrga tuziladi; shartnomani amal qilish muddati davomida lizing oluvchi tavakalchilik, xarajat va soliqlarga javob beradi. Lizing ob’ekti munosabatiga nisbatan shartnomaning quyidagi turlari mavjud: Sof lizing shartnomasi - bunda lizingdagi mulkka xizmat ko’rsatish bo’yicha qo’shimcha xarajatlarni qoplashni lizing oluvchi o’z zimmasiga oladi. To’liq lizing shartnomasida lizing beruvchi kelishuv ob’ektiga texnik xizmat ko’rsatish va u bilan bog’liq boshqa xarajatlarni qoplashni o’z zimmasiga oladi. Qarzdor va qarz beruvchilar o’rtasidagi o’zaro munosabatlarni tashkil etish xususiyatlari bo’yicha lizingning quyidagi turlari mavjud: Bevosita lizing - bunda, mulkni ishlab chiqaruvchi (tayyorlovchi) yoki egalik qiluvchi lizing beruvchi sifatida namoyon bo’ladi. Bilvosita lizing - bunda, lizing uchinchi shaxs ishtirokida amalga oshiriladi. Moliyalashtirish usuliga ko’ra lizingning quyidagi turlari mavjud: Muddatli lizing - unda bir martalik lizing amalga oshiriladi. Qayta tiklanadigan (revolverli) lizing - bunda lizing shartnomasi kelishuv birinchi muddati tugaganidan keyin davom etadi. Amaliyotda lizingning boshqa ko’rinishlari ham qo’llaniladi: Qaytariladigan lizing (lease-back) - lizingning bu turi sanoat korxonalari mulkining bir qismini lizing kompaniyasiga ularni lizing haqidagi shartnoma imzolanishi bilan bir vaqtda sotiladi.Bunday operatsiyalarda faqat ikki ishtirokchi, ya’ni mulkni lizing oluvchisi (oldingi egalik qiluvchi) va lizing kompaniyasi (mulkning yangi egasi) qatnashadi. Bunday kelishuv korxonaga ishlab chiqarish vositasini sotib, pul mablag’ini olish va ularni yangi kapital qo’yilmalarga sarflash, shu bilan bir vaqtda, ishlab chiqarish vositasidan foydalanishni davom ettirish imkoniyatini ham beradi. Mazkur operatsiyani samaradorligining yuqori bo’lishi lizing to’lovidan yangi investitsiya daromadining ko’p bo’lishi bilan belgilanadi. Qaytariladigan lizing korxonalar balansining kamayishiga olib keladi va ayni paytda sub’ekt mulkida tegishli o’zgarishlarni keltirib chiqaradi. Korxonalarning daromad darajasi sezilarli darajada past bo’lganda ham, yuqoridagi lizing kelishuviga murojaat qilinadi, bunda tabiiyki, korxonalar tezlashgan amortizatsiya va foydani soliqqa tortilishi bo’yicha imtiyozdan to’liq fodalana olmaydi. Kelishuv amalga oshirilgach, lizing kompaniyasi soliq borasidagi imtiyozlarga ega bo’ladi va oqibatda lizing to’lovi summasini pasaytiradi.Ko’pgina hollarda lizing kompaniyalarida o’z mablag’larining etmay qolish holatlari ro’y berishi mumkin, bunday holatlarda chetdan qo’shimcha mablag’lar jalb etiladi.Bunday operatsiyalar qo’shimcha mablag’larni jalb etish lizingi degan nomni olgan. Hisob-kitoblarga qaraganda barcha lizing kelishuvlarining 85 % dan ko’pi jalb etilgan mablag’lar hisobiga amalga oshirilar ekan. Lizingga beruvchi uzoq muddatli ssudali bir yoki bir necha kreditorlardan lizingga beriladigan aktivning 80 % qiymatigacha summada oladi, lizing to’lovlari va vositalar esa ssudani ta’minlashga xizmat qiladi.Ko’pgina hollarda lizing bevosita emas, balki vositachi orqali amalga oshiriladi. Asosiy lizing beruvchi lizing to’lovini olish huquqi bo’yicha imtiyozga ega bo’ladi. Shartnomada, ko’pincha, agar uchinchi shaxs (vositachi) bankrotlik holatiga uchrasa, lizing to’lovi bevosita lizing beruvchiga to’lanishi kelishib olinadi. Bunday lizing turlari “sublizing” deb nomlanadi. Lizingni ko’rinishlaridan yana biri “double Dean” bo’lib, xalqaro amaliyotda keng qo’llaniladi. Uning maqsadi 2 yoki undan ortiq mamlakatlarning soliq qonunchiligida mavjud imtiyozlardan unumli foydalanishdan iboratdir. Masalan, 80 yillarning boshida AQSh va Buyuk Britaniya o’rtasida “double Dean” orqali bir necha samolyotlar kreditlash orqali olingan edi (agar lizing beruvchi mulkchilik huquqiga ega bo’lsa, Buyuk Britaniyada soliq imtiyozlaridan fodalanish imkoniyatlari ko’p, AQShda esa, agar lizing beruvchi egalik qilish huquqiga ega bo’lgandagina, soliq borasidagi imtiyozlaridan foydalanish huquqini oladi). So’nggi paytlarda amaliyotda asbob-uskunalarni ishlab chiqaruvchilar bilan lizing kompaniyalari o’rtasida kelishuvlarning imzolanishi keng tarqalmoqda. Ushbu kelishuvlarga asosan, ishlab chiqaruvchi lizing kompaniyalari orqali mijozlarga o’z mahsulotlarini etkazishni lizing yordamida moliyalashtirishni taklif etadi. Shunday qilib, lizing kompaniyasi mol etkazib beruvchining savdo tarmog’idan foydalanadi, mol etkazib beruvchi esa, mahsulotini sotish doirasini kengaytiradi. Yuqorida izoh berilgan kelishuv “sotishdagi yordam” (sales-aid) nomini olgan. Lizing kompaniyalari bilan doimiy va chuqur hamkorlikning olib borilishi “lizing yo’li” (lease-line) kelishuvini tuzish imkoniyatini beradi. Bunday kelishuvlar bank kredit yo’nalishlaridan farq qiladi va lizing bo’yicha yangi shartnomani tuzmasdan, qo’shimcha vositalarni lizingga olish imkoniyatini beradi. Oddiy ssudadan lizingning afzallik tomonlari uning keng tarqalishi uchun imkoniyat yaratib beradi: a) lizing 100 % kreditni ta’minlaydi va to’lovning darhol amalga oshirilishini talab etmaydi. Oddiy kreditdan foydalangan holda mulk sotib olinsa, o’z mablag’i hisobiga uning 15 % qiymati miqdorida to’lashi kerak bo’ladi. Lizing va shartnoma mulkning to’liq qiymatiga tuziladi. Lizing to’lovlari asosan, mulkni lizing oluvchiga etkazilganidan so’ng yoki undan keyinroq amalga oshiriladi; b) ssuda shartnomasidan ko’ra, lizing shartnomasini tuzish osonroq. Bu, asosan, kichik va o’rta korxonalarga taalluqlidir. Ba’zi bir lizing kompaniyalari lizing oluvchidan hech qanday qo’shimcha kafolatlarni talab ham qilmaydi. Lizing oluvchi o’z majburiyatlarini bajarmagan taqdirda, lizing kompaniyasi darxhol o’z mulkini qaytarib oladi; c) lizing kelishuvlari ssuda kelishuvlaridan ko’ra, ixchamroq. Ssuda har doim qoplash muddati va hajmini chegaralashni taqozo etadi. Lizingda lizing oluvchi o’z daromadlari kirimini hisoblash va lizing beruvchi bilan unga mos, qulay moliyalashtirish sxemasini ishlab chiqadi. To’lovlar kelishuvga ko’ra, oylik, choraklik va hokazo bo’lishi va to’lov summalari bir-biridan farq qilishi mumkin. Ba’zida lizingni qoplash lizingga olingan asbob-uskunalardan foydalanib ishlab chiqarilgan tovarlarni sotishdan tushumlar kelib tusha boshlaganidan so’ng ham amalga oshirilishi mumkin. To’lov summasi o’zgarmas va o’zgaruvchan bo’lishi mumkin; d) lizing ob’ektining eskirish xavfi butunlay lizing beruvchida bo’ladi. Lizing oluvchi esa, o’z mulkini doimiy yangilash imkoniyatiga ega bo’ladi; e) lizing sharoitida lizing oluvchi zaruriy vositalarni to’g’ridan-to’g’ri sotib olishga qaraganda ko’proq ishlab chiqarish kuchlaridan foydalanish imkoniyatiga ega bo’ladi. Lizing yordamida vaqtincha bo’sh bo’lgan pul mablag’lari boshqa maqsadlar uchun sarflash mumkin; f) lizing uzoq vaqt mahsulot sotish va ishlab chiqarishni rivojlantirish vositasi sifatida xizmat qilganligi sababli, davlat siyosati lizing operatsiyalarini kengaytirish va rag’batlantirishga yo’naltirilgan; g) lizingdagi mulk hisobining afzalliklari. Evroliz (leaseurope - evropa lizing kompaniyalari assotsiatsiyasi)da lizing operatsiyalarini hisobini yuritishning asosiy tamoyillari lizing kelishuvi natijasida yuzaga kelgan moliyaviy majburiyatlarni lizing oluvchi tomonidan bajarilishini ifoda etadi.Lizing oluvchining o’z majburiyatlarini bajarishi uning moliyaviy holatiga baho berishda muhim ahamiyat kasb etadi. Balans tuzish muddatida majburiyat bo’yicha miqdoriy ma’lumotlar uchinchi tomonning barcha qiziqishlarini qondiradi. Ushbu ma’lumotlar balansga ilova shaklida nashr etilishi mumkin.Aksariyat holatlarda qonunchilikda korxonalar uchun xususiy va qarzga olingan kapitalining majburiy nisbati belgilab beriladi. Lizing kelishuvi ob’ekti hisoblanadigan mulk lizing beruvchi balansida hisobga olinishi, lizing oluvchining nisbatni buzmagan holda o’z ishlab chiqarish quvvatini kengaytirishi imkoniyatini yaratadiki, bu lizingning yana bir afzallik tomonidir. h) Xalqaro Valyuta Fondi lizing kelishuvi summasini milliy qarzdorlikni aniqlaganda hisoblamaydi, ya’ni fond tomonidan alohida davrlar bo’yicha kredit qarzdorliklari bo’yicha o’rnatiladigan me’yor o’sishi imkoniyati yaratiladi. Lizingning kamchiliklari haqida ham ba’zi bir fikrlarni keltirib o’tish mumkin: 1) asbob-uskunalar moliyaviy lizingga olingan bo’lsa va lizing shartnomaning amal qilish muddati tugagunga qadar, lizing oluvchi lizing summasini to’lashni davom ettiradi. 2) joriy lizingda asbob-uskunalarning eskirish xavfi lizing beruvchida bo’ladi va buning uchun u lizing to’lovchidan katta to’lov olishga majbur bo’ladi. 3) moliyaviy lizingning yana bir kamchiligi, asbob-uskunalarni buzilib qolish hollarida, asbob-uskunalarning holatidan qat’iy nazar to’lovlar o’rnatilgan muddatlarda amalga oshiriladi. 4) agar lizing shartnomasining ob’ekti yirik va murakkab bo’lsa, unda lizing kelishuvi shartlarining juda turli-tumanligi ularning lizingi bo’yicha shartnomalarni tayyorlash bo’yicha katta vaqt va mablag’ talab etadi.Davlat uchun lizing bilan bog’liq quyidagi chora-tadbirlar amalga oshirilishi muhim ahamiyat kasb etadi: - investitsiya qo’yilmalaridan maqsadli foydalanishni kafolatlash; - investitsiya siyosatini faol amalga oshirish; - moliyalashtirishning an’anaviy yo’llariga qo’shimcha tarzda asosiy fondlarga mablag’larni qo’yilma sifatida sarflash; - xususiy va kichik tadbirkorlik ishlab chiqarishini rivojlantirishni rag’batlantirish; - qo’shimcha ma’muriy tashkilotlarni tuzmasdan iqtisodiy usullar yordamida ishlab chiqarishni rivojlantirishni moliyalashtirish. Ijaraga beruvchida moliyaviy ijara hisobi Ijaraga beruvchida xo`jalik muomalalarini hisobga olish yunalishlar bo`yicha amalga oshiriladi: lizinga oluvchi uchun asosiy vosita sotib olish muomalalari; sotib olingan asosiy vositani lizinga topshirish muomalalari; lizinga beruvchi va oluvchi orasidagi hisob-kitob muomalalari; quyidagi lizinga berilgan asosiy vositani lizinga oluvchiga mulk sifatida o`tkazish yoki uni qaytarib olish muomalalari. Ijaraga oluvchida moliyaviy ijara xisobi Ijaraga oluvchida xo`jalik muomalalarini hisobga olish quyidagi yo`nalishlari bo`yicha amalga oshiriladi : lizingga olingan asosiy vositani qabul qilib olish muomalalari; lizingga beruvchi bilan asosiy qarz va foizlar bo`yicha hisob-kitob muomalalari; lizingga olingan asosiy vosita bo`yicha yuzaga keladigan xarajatlarni hisobga olish muomalalari; lizingga olingan asosiy vositani o`z mulkka aylantirish, yoki uni kay-tarib berish muomalalari. Хo`jalik muomalalarini hisobi Buxgalteriya hisobining milliy standart-lari asosida tashkil qilinishi lozim. Ijaraga oluvchida joriy ijara hisobi. Agar uskuna joriy lizing shartnomasi bo`yicha olingan bo`lsa, unda quyidagi holatlar yuz beradi: ijaraga oluvchi bu asosiy vositani o`z balansiga qabul qila olmaydi. Bunday asosiy vositalar balansdan tashqaridagi hisobvaraqda hisobga olinadi; uskunadan foydalanganligi uchun ijara haqi to`laydi; uskunani texnik soz holatda ushlab turish bilan bog`liq xarajatlar ija-raga beruvchi zimmasida qoladi; uskuna bo`yicha eskirish va mulk solig`i xarajatlari ijaraga beruvchi hi-sobidan amalga oshiriladi: ijara muddati tugagach uskuna o`z egasiga qaytariladi. Sotish turi bo’yicha lizing hisobi. Agar ishlab chiqaruvchi uzoq muddatli lizing shartnomasi bo’yicha mahsulotning jo’natilishini ishlab chiqarishning moliyalashtirish manbasi sifatida aks ettirsa, olingan foyda ikki yo’nalish bo’yicha alohida aks ettirishi shart: • mahsulot ishlab chiqarish va sotish; • lizing muddati mobaynida lizing shartnomasi bo’yicha investitsiyalar. Lizing bitimi haqiqatda ijro etilganda, ya’ni lizing shartnomasi bo’yicha debitorlik qarz hajmi mahsulotning sotish bahosiga teng bo’lsa, ishlab chiqarishdan olingan daromadlarni hisobga olishi mumkin. Ishlab chiqarishdan tushgan daromadlar mos keladigan diskontlash stavkasini ishlatgan holda, minimal lizing to’lovlarining diskontlangan qiymatiga teng bo’lishi kerak. Biroq bu stavka sotish bahosini hisobga olmasdan qo’llanilishi mumkin emas. Agar sotish narxlari mavjud bo’lmasa yoki ularni aniqlash mumkin bo’lmasa, lizing beruvchi sotishdan va foizlardan olingan yalpi foydani aniqlashda sezilarlicha erkin harakat qilishi mumkin bo’ladi. Aktivni qayta lizingga olish sharti bilan sotish. Bu kelishuv bo’yicha firma o’z aktivlarini boshqa tomonga sotadi va u tomon ularni qaytadan firmaga lizingga beradi. Odatda aktivlar bozor qiymatiga yaqin narxda sotiladi. Firma asbob-uskuna qiymatini naqd pulda va lizing muddati mobaynida aktivlardan iqtisodiy foydalanish huquqini oladi. Buning o’rniga u lizing haqini to’lashga rozilik beradi va aktivlarga egalik qilish huquqini beradi. Mulkni qaytadan lizingga olish sharti bilan sotish bo’yicha bitimlarning buxgalteriya hisobi uslubiyoti lizing tipiga bog’liqdir. Agar aktivlarni qaytadan lizingga olish sharti bilan sotilishi moliyaviy lizing hisoblansa, unda bunday bitim, lizing beruvchi aktivlarni kafolat o’rnida ishlatib lizing oluvchini mablag’ bilan ta’minlashni usuli hisoblanadi. Shu sababli, sotuvdan olingan tushumning balans qiymatidan oshgan qismini olingan foyda deb hisoblash maqsadga muvofiq kelmaydi. Bunday ortiqcha qism, agar tan olingan bo’lsa, muddati uzaytiriladi va lizing muddati mobaynida foydaga olib boriladi.Agar mulkning qayta lizingga olish sharti bilan sotilishi operatsion lizing hisoblansa, hamda lizing haqlari va sotish narxi haqqoniy qiymat bo’yicha belgilansa, demak oddiy sotish amalga oshirilgan hisoblanadi va har qanday foyda yoki zarar shu zahoti tan olinadi. Agar sotish narxi haqqoniy qiymatdan past bo’lsa, har qanday foyda yoki zarar shu zahoti tan olinadi, bozordan past narxlar bo’yicha ko’rilgan zarar kelgusi lizing to’lovlar bilan qoplanishi bunga kirmaydi. Bu holda uning muddati uzaytiriladi va u ushbu aktiv ishlatiladigan vaqt davri mobaynida qilinadigan lizing to’lovlariga proportsional ravishda foyda yoki zararga olib boriladi. Agar sotish bahosi haqqoniy qiymatdan yuqori bo’lsa, haqqoniy qiymatdan oshgan qismning muddati uzaytiriladi va ushbu aktiv ishlatiladigan muddat mobaynida hisobdan chiqariladi. Agar bitim vaqtida haqqoniy qiymat balans qiymatdan kamroq bo’lsa, balans qiymati va haqqoniy qiymat o’rtasidagi summaga teng zarar shu zahoti tan olinadi. Lizing kelishuvi bo’yicha aktivlarni sotib olish. Bevosita lizing haqidagi kelishuv bo’yicha kompaniya aktivlarni foydalanishga oladi, agar bungacha u ushbu aktivlarga ega bo’lmagan bo’lsa. Asosiy lizing beruvchilar - ishlab chiqaruvchilar, moliyaviy kompaniyalar, banklar, mustaqil va xususiylashtirgan lizing kompaniyalar va jamoalar hisoblandi. Kreditdan foydalanish yordamida lizingga olish (kreditli lizing). Yuqorida ko’rsatilgan ikki tomondan farqli ravishda kreditli lizingda uch tomon ishtirok etadi: lizing oluvchi, lizing beruvchi yoki ulushlik ishtirokchi, kreditor. Lizing oluvchi nuqtai nazaridan kreditli lizing va boshqa lizing turlari o’rtasida hech qanday farq yo’q. Lizingga beruvchi esa, aktivlarni lizing kelishuvi shartlari bo’yicha sotib oladi va bu xaridni qisman investitsiyadagi o’z ulushidan to’laydi, aytaylik 20% (bu erdan “ulushli ishtirokchi” degan nom paydo bo’lgan). Qolgan 80% uzoq muddatli kreditor yoki kreditorlar tomonidan to’lanadi. Asosan kredit aktivlarning garovi, lizing va lizing haqi to’g’risidagi kelishuv orqali ta’minlanadi. Lizingga beruvchi qarzdor hisoblanadi. Aktivlarning egasi sifatida lizing beruvchi bu xildagi aktivlar bilan bog’liq hamma to’lovlarni ushlab qolish huquqiga ega. Yerni lizingga olish Odatda yerni lizingga olish operatsion lizingdir, chunki yerni ishlatish muddati chegaralanmagan. Agar lizing sotib olish yoki yerga egalik qilish huquqini berishni ko’zda tutsa, unda bunday operatsiya mohiyati bo’yicha muddatini uzaytirib sotish deb hisoblanadi va lizing kapitalizatsiyalashtirilishi lozim. Agar lizingga olingan mulkning bozor qiymati ichida yer narxi 25%dan pastni tashkil qilsa, operatsiya asbob-uskuna lizingi sifatida qaraladi. Agar yerning narxi 25%dan ko’proq bo’lsa, unda yer lizingi alohida hisobga olinadi. Lizingning ustunliklari haqida yana quyidagilarni aytib o’tish mumkin: Lizing pul mablag’lari bilan bog’liq muammolarni hal qilishi mumkin, chunki bu holda lizingga olingan aktiv qiymatining 100%igacha moliyalashtirilishi mumkin. Bank kreditlari odatda aktiv qiymatining 80% bilan chegaralanadi. Xuddi shuningdek lizingda qayd kilingan foiz stavkasi to’g’risida kelishish mumkin, bank kreditlari esa, suzuvchi foiz stavkalari bilan tavsiflanadi.Lizing bitimlarini operatsion lizing sifatida tuzish mumkin, bu lizing oluvchiga qarz chegaralari mavjud bo’lganda, balansdan tashqari bo’lgan hisobotni moliyalashtirishga yo’l ochadi. Ishga tushirilishi uzoq muddatni talab etuvchi uskunalarni tayyorlashga buyurtma berishdan ko’ra, foydalanishga tayyor bo’lgan uskunani lizingga olish qulaydir. Ba’zida aktivlarga faqat vaqtincha, mavsumiy yoki birlamchi talab bo’ladi, bunday holda lizing doimo, foydalanishda bo’lgan aktivlarga egalik qilish noqulay bo’lgan muammolarni yo’q qilishga yordam beradi.Egalik qilishga nisbatan qisqa muddat ichida aktivlarning lizingi lizing oluvchiga yangi mahsulotning va yuqori texnologik asbob-uskunaning eskirishidan “muhofaza” qilishga imkoniyat beradi. Lizingning kamchiliklari haqida yana quyidagilarni aytish mumkin. Lizingga olingan aktivlarning 100% moliyalashtirilishi shuningdek pul ko’rinishidagi yuqori darajadagi foizlarni anglatadi.Mavsumiy lizingda asbobuskuna kerak bo’lgan paytida topish mumkin bo’ladi deb kafolat berib bo’lmaydi, Undan tashqari, chegaralangan lizing foiz stavkalari belgilanishi mumkin. Qisqa muddatli lizing asbob-uskuna eskirishidan himoya qilishi mumkin, ammo qisqa muddatli lizing haqi oddatda uzoqroq muddatli lizing haqidan baland bo’ladi (lizing beruvchi mumkin bo’lgan eskirish riskini qoplaydi).Uzoq muddatli lizingda belgilangan stavka lizing beruvchi - kreditorni foiz stavkasi ko’tarilganda, zararlar xavfiga boshlaydi. Moliyaviy lizing bo‘yicha: A. Lizing beruvchi kompaniyada: Lizing b o ‘yicha barcha xarajatlar 0820 — «Asosiy vositalarni xarid qilish» va uni sotib olinganda — DT 0820-0890 KT 6010 hisobvarag‘iga yig‘iladi. Puli to ‘langanda — DT 6010 KT 5110 provodkasi tuziladi. Lizing obyekti asosiy vositaga qabul qilinganda — DT 0110-0190 KT 0820-0890 provodkasi tuziladi. Ushbu asosiy vositalar lizingga (ijaraga) berilganda: a) lizing summasiga — joriy yilda olinadigan qismiga — DT 4810 - «Uzoq muddatli ijara bo‘yicha olinadigan joriy to ‘lovlar», KT 9210 — «Asosiy vositalaming chiqib ketishi»; b) ijara muddatini kelgusi yillarda olinadigan qismiga: DT 0920 - «Uzoq muddatli ijara bo‘yicha olinadigan to ‘lovlar» KT 9210 hisobvaraqlari qo‘llaniladi. Moliyaviy lizing bo‘yicha ijaraga berilgan obyektning dastlabki qiymati hisobdan chiqarilganda — DT 9210 KT 1110-0190 va ayrim boshqa operatsiyalar amalga oshiriladi. B. Lizingga oluvchi korxonada: Keyinchalik sotib olish bilan obyekt lizingga olinadi: DT 0310 — «Uzoq muddatli ijara shartnomasi bo‘yicha olingan asosiy vositalar». KT 7910 — «To‘lanadigan uzoq muddatli ijara». Yil boshida joriy yilda to‘lanadigan lizing to ‘loviga - DT 7910 KT 6910. U bo‘yicha hisoblangan amortizatsiya summasiga DT 2010, 2310, 2510 va boshqalar, KT 0299 - «Uzoq muddatli ijara shartnomasi bo‘yicha olingan asosiy vositalarning eskirishi». Shartnomada ko‘rsatilgan asosiy summa va uning foizlari to‘liq to ‘langandan so‘ng uni o‘z balansiga olinganda - DT 0110- 0190 KT 0310, uning eskirish summasi DT 0299 KT 0211- 0290 va ayrim boshqa operatsiyalar amalga oshiriladi. C. Lizing obyektini sotuvchi korxonada: Lizing obyektini lizing kompaniyasiga jo ‘natishdagi bo‘nak summasiga DT 5110 KT 6310 - «Xaridor va buyurtmachilardan olingan bo‘naklar». Lizing obyekti lizing kompaniyasiga jo ‘natilganda - DT 4010 - «Xaridorlar va buyurtm achilardan olinadigan hisobvaraqlar» KT 9010 - «Tayyor m ahsulotni sotishdan daromadlar», lizing kompaniyasiga sotilgan mahsulot uchun pul kelib tushganda — DT 5110 KT 4010, oldindan olingan bo‘nak summasi qoplanganda — DT 6310 KT 4010 va ayrim boshqa operatsiyalar amalga oshiriladi. 4 Vatanparvar tashkiloti xuzuridagi o’quv-sport texnika klubi tashkilotining tahlili БЮДЖЕТГА ТЎЛОВЛАР ТЎҒРИСИДА МАЪЛУМОТ Кўрсаткичлар номи Юридик шахслардан олинадиган фойда солиғи Жисмоний шахслардан олинадиган даромад солиғи шу жумладан:шахсий жамғариб бориладиган пенсия ҳисобварақларига ажратмалар Ободонлаштириш ва ижтимоий инфратузилмани ривожлантириш солиғи Ўлчов бирлиги, минг сўм Сатр коди 280 290 291 300 Қўшилган қиймат солиғи 310 Акциз солиғи 320 Ер ости бойликларидан фойдаланганлик учун солиқ Сув ресурсларидан фойдаланганлик учун солиқ Юридик шахсларнинг мол-мулкига солинадиган солиқ 330 340 350 Юридик шахслардан олинадиган ер солиғи 360 Ягона солиқ тўлови 370 Ягона ер солиғи 380 Қатъий белгиланган солиқ 390 Бошқа солиқлар 400 Республика йўл жамғармасига мажбурий ажратмалар Бюджетдан ташқари Пенсия жамғармасига мажбурий ажратмалар Бюджетдан ташқари Умумтаълим мактаблари, касб-ҳунар коллежлари, академик лицейлар ва тиббиёт муассасаларини реконструкция қилиш, мукаммал таъмирлаш ва жиҳозлаш жамғармасига мажбурий ажратмалар Ягона ижтимоий тўлов ва фуқароларнинг бюджетдан ташқари Пенсия жамғармасига суғурта бадаллари 410 420 Ҳисобот даври учун ҳисобкитоб бўйича тўланад и Ҳисобот даври учун ҳисобкитоб бўйича ҳисобланг андан ҳақиқатда тўлангани 2022-yilni-2021yilga tahli 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 430 0,00 440 0,00 Импорт бўйича божхона божи 450 Маҳаллий бюджетга йиғимлар 460 Бюджетга тўловларнинг кечиктирилганлиги учун молиявий жазолар Жами бюджетга тўловлар суммаси (280 дан 470 сатргача 291 сатрдан ташқари) 0,00 0,00 0,00 470 480 0,00 0,00 0,00 Ўзбекистон Республикаси Молия вазирининг 2002 йил 27 декабрдаги 140-сонли буйруғига 1-сонли илова, ЎзР АВ томонидан 2003 й. 24 январда рўйхатга олинган N 1209 Бухгалтерия баланси №1-сонли шакл 2022 Йил Чораги БхУТ бўйича 1-шакл Корхона, ташкилот VATANPARVAR TASHKILOTI XUZURIDAGI O'QUV-SPORT TEXNIKA KLUBI Тармоқ Прочие Ташкилий-ҳуқуқий шакли КТУТ бўйича 20363259 ХХТУТ бўйича 98500 ТхШТ бўйича Мулкчилик шакли Государственная Вазирлик, идора ва бошқалар Центр.совет орг.содейст."Ватанпарвар" Солиқ тўловчининг идентификацион рақами Ҳудуд ҚАШҚАДАРЁ ВИЛОЯТИ ҒУЗОР тумани Манзил ДУСТЛИК КУЧАСИ Ўлчов бирлиги, минг сўм МШТ бўйича 152 ДБИБТ бўйича 04864 СТИР 205759715 МхОБТ 1710207 Жўнатилган сана 22.02.2023 қабул қилинган сана Такдим қилиш муддати 15.02.2023 Бухгалтерия баланси №1 -сонли шакл Кўрсаткичлар номи 1 Актив I. Узоқ муддатли активлар Асосий воситалар: Ўлчов бирлиги, минг сўм Сат р код и 2 Ҳисобот даври охирига 2022-yilni2021-yilga tahli 4 802 790 400,00 228 610 300,00 574 180 100,00 802 790 400 000,00 261 508 500 000,00 541 281 900 000,00 020 021 022 0,00 0,00 801 987 609 600,00 261 279 889 700,00 540 707 719 900,00 0,00 0,00 0,00 0,00 030 0,00 0,00 0,00 Бошланғич (қайта тиклаш) қиймати (0100, 0300) 010 Эскириш суммаси (0200) 011 қолдиқ (баланс) қиймати (сатр. 010 - 011) 012 Номоддий активлар: Бошланғич қиймати (0400) Амортизация суммаси (0500) қолдиқ (баланс) қиймати (сатр. 020 - 021) Узоқ муддатли инвестициялар, жами (сатр.040+050+060+070+080) Қимматли қоғозлар (0610) Шўъба хўжалик жамиятларига инвестициялар (0620) қарам хўжалик жамиятларига инвестициялар (0630) Чет эл капитали мавжуд бўлган корхоналарга инвестициялар (0640) Бошқа узоқ муддатли инвестициялар (0690) Ўрнатиладиган асбоб-ускуналар (0700) Капитал қўйилмалар (0800) Узоқ муддатли дебиторлик қарзлари (0910,0920,0930,0940) Долгосрочные отсроченные расходы (0950, 0960, 0990) I бўлим бўйича жами (сатр.012+022+030+090+100+110+120) II. Жорий активлар Товар-моддий захиралари, жами (сатр.150+160+170+180) Ишлаб чиқариш захиралари (1000, 1100, 1500, 1600) Тугалланмаган ишлаб чиқариш (2000, 2100, 2300, 2700) Тайёр маҳсулот (2800) Товарлар (2900 дан 2980 нинг айирмаси) Келгуси давр харажатлари (3100) Кечиктирилган харажатлар (3200) Дебиторлар, жами (сатр. 220+240+250+260+270+280+290+300+310) шундан: муддати ўтган* Харидор ва буюртмачиларнинг қарзи (4000 дан 4900 нинг айирмаси) Ажратилган бўлинмаларнинг қарзи (4110) Шўъба ва қарам хўжалик жамиятларнинг қарзи (4120) Ходимларга берилган бўнаклар (4200) Ҳисобо т даври бошига 3 040 0,00 050 0,00 060 0,00 070 0,00 080 090 100 0,00 0,00 0,00 110 0,00 120 0,00 211 540 707 719 900,00 0,00 7 180 663 218,00 7 222 577 400,00 -41 914 182,00 0,00 0,00 0,00 0,00 53 871 108 386,00 0,00 220 0,00 230 0,00 240 0,00 250 0,00 130 140 150 160 574 180 100,00 541 281 900 000,00 45 171 782,00 3 257 600,00 41 914 182,00 7 225 835 000,00 7 225 835 000,00 5 875 614,00 53 876 984 000,00 170 180 190 200 210 Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга берилган бўнаклар (4300) Бюджетга солиқлар ва бошқа мажбурий тўловлар бўйича бўнак тўловлари (4400) Мақсадли давлат жамғармалари ва суғурталар бўйича бўнак тўловлари (4500) Таъсисчиларнинг устав капиталига улушлар бўйича қарзи (4600) Ходимларнинг бошқа операциялар бўйича қарзи (4700) 260 0,00 270 0,00 280 0,00 290 0,00 300 0,00 Ҳисоб-китоб счётидаги пул маблағлари (5100) 340 Чет эл валютасидаги пул маблағлари (5200) Бошқа пул маблағлари ва эквивалентлари (5500, 5600, 5700) қисқа муддатли инвестициялар (5800) Бошқа жорий активлар (5900) II бўлим бўйича жами (сатр. 140+190+200+210+320+370+380) 350 53 871 108 386,00 114 255 473,00 0,00 114 255 473,00 0,00 360 0,00 370 380 Баланс активи бўйича жами (сатр.130+390) 400 Пассив I. Ўз маблағлари манбалари Устав капитали (8300) Қўшилган капитал (8400) 410 420 Резерв капитали (8500) 430 Сотиб олинган хусусий акциялар (8600) Тақсимланмаган фойда (қопланмаган зарар) (8700) Мақсадли тушумлар (8800) Келгуси давр харажатлари ва тўловлари учун захиралар (8900) I бўлим бўйича жами (сатр.410+420+430440+450+460+470) II. Мажбуриятлар Узоқ муддатли мажбуриятлар, жами (сатр.500+520+530+540+550+560+570+580+590) шу жумладан: узоқ муддатли кредиторлик қарзлари (сатр.500+520+540+560+590) Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга узоқ муддатли қарз (7000) Ажратилган бўлинмаларга узоқ муддатли қарз (7110) Шўъба ва қарам хўжалик жамиятларга узоқ муддатли қарз (7120) Узоқ муддатли кечиктирилган даромадлар (7210, 7220, 7230) Солиқ ва бошқа мажбурий тўловлар бўйича узоқ муддатли кечиктирилган мажбуриятлар (7240) Бошқа узоқ муддатли кечиктирилган мажбуриятлар (7250, 7290) Харидорлар ва буюртмачилардан олинган бўнаклар (7300) 440 460 0,00 0,00 61 166 027 077,00 601 873 746 977,00 0,00 0,00 0,00 0,00 540 659 719 900,00 0,00 24 078 689 443,00 0,00 470 0,00 Бошқа дебиторлик қарзлари (4800) Пул маблағлари, жами (сатр.330+340+350+360), шу жумладан: Кассадаги пул маблағлари (5000) 310 320 5 875 614,00 998 527,00 53 876 984 000,00 115 254 000,00 330 390 450 998 527,00 115 254 000,00 52 045 923,00 626 226 023,00 61 218 073 000,00 602 499 973 000,00 574 180 100,00 541 233 900 000,00 3 610 557,00 24 082 300 000,00 480 577 790 657,00 565 316 200 000,00 564 738 409 343,00 0,00 490 0,00 0,00 0,00 491 0,00 0,00 0,00 500 0,00 510 0,00 520 0,00 530 0,00 540 0,00 550 0,00 560 0,00 Узоқ муддатли банк кредитлари (7810) Узоқ муддатли қарзлар (7820, 7830, 7840) Бошқа узоқ муддатли кредиторлик қарзлар (7900) Жорий мажбуриятлар, жами (сатр.610+630+640+650+660+670+680+690+700 +710+ +720+730+740+750+760) шу жумладан: жорий кредиторлик қарзлари (сатр.610+630+650+670+680+690+ +700+710+720+760) шундан: муддати ўтган жорий кредиторлик қарзлари* Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга қарз (6000) Ажратилган бўлинмаларга қарз (6110) Шўъба ва қарам хўжалик жамиятларга қарз (6120) Кечиктирилган даромадлар (6210, 6220, 6230) Солиқ ва бошқа мажбурий тўловлар бўйича кечиктирилган мажбуриятлар (6240) Бошқа кечиктирилган мажбуриятлар (6250, 6290) Олинган бўнаклар (6300) 570 580 0,00 0,00 590 0,00 600 48 435 366,00 37 183 773 000,00 37 135 337 634,00 601 48 435 366,00 37 183 773 000,00 37 135 337 634,00 602 0,00 610 0,00 620 640 0,00 16 354 528 700,00 0,00 650 0,00 660 0,00 630 18 823 300,00 16 373 352 000,00 670 Бюджетга тўловлар бўйича қарз (6400) 680 Суғурталар бўйича қарз (6510) Мақсадли давлат жамғармаларига тўловлар бўйича қарз (6520) Таъсисчиларга бўлган қарзлар (6600) 690 0,00 4 377 248 279,00 0,00 700 0,00 3 172 721,00 4 380 421 000,00 710 Меҳнатга ҳақ тўлаш бўйича қарз (6700) 720 Қисқа муддатли банк кредитлари (6810) Қисқа муддатли қарзлар (6820, 6830, 6840) Узоқ муддатли мажбуриятларнинг жорий қисми (6950) Бошқа кредиторлик қарзлар (6950 дан ташқари 6900) 730 740 0,00 16 403 560 655,00 0,00 0,00 750 0,00 760 0,00 II бўлим бўйича жами (сатр.490+600) 770 Баланс пассиви бўйича жами (сатр.480+770) 780 26 439 345,00 48 435 366,00 626 226 023,00 16 430 000 000,00 37 183 773 000,00 602 499 973 000,00 37 135 337 634,00 601 873 746 977,00 Aktivlar : 2021-yili uzoq muddatli aktivlar 574 180 100,00 ming so’m , 2022yili esa 541 281 900 000,00 ming so’mni tashkil etkin. Shu ikkala yil tahlil qilinganda 540 707 719 900,00 ming so’mga oshganligi aniqlandi. 2021-yil joriy aktivlar 52 045 923,00 ming so’mni, 2022-yili esa 61 218 073 000,00 ming so’mni tashkil etgan. Shu ikki yil tahlil qilinganda 61 166 027 077,00 ming so’mga oshgani aniqlandi. 2021-yil balanissdagi aktivi 626 226 023,00 ming so’m, 2022-yili esa 602 499 973 000,00 ming so’mni tashkil etgan. Shu ikki yil tahlil qilinganda 601 873 746 977,00 ming so’mga oshgani aniqlandi. 2021-yil balanissdagi passivi 626 226 023,00 ming so’m, 2022-yili esa 602 499 973 000,00 ming so’mni tashkil etgan. Shu ikki yil tahlil qilinganda 601 873 746 977,00 ming so’mga oshgani aniqlandi. Балансдан ташқари счётларда ҳисобга олинадиган қийматликларнинг мавжудлиги тўғрисида маълумот Кўрсаткичлар номи 1 Оператив ижарага олинган асосий воситалар (001) Масъул сақлашга қабул қилинган товар-моддий қийматликлар (002) Қайта ишлашга қабул қилинган материаллар (003) Комиссияга қабул қилинган товарлар (004) Ўрнатиш учун қабул қилинган ускуналар (005) Қатъий ҳисобот бланкалари (006) Тўловга қобилиятсиз дебиторларнинг зарарга ҳисобдан чиқарилган қарзи (007) Олинган мажбурият ва тўловларнинг таъминоти (008) Берилган мажбурият ва тўловларнинг таъминоти (009) Молиявий ижара шартномаси бўйича берилган асосий воситалар (010) Ссуда шартномаси бўйича олинган мулклар (011) Келгуси даврларда солиқ солинадиган базадан чиқариладиган харажатлар (012) Вақтинчалик солиқ имтиёзлари (турлари бўйича) (013) Фойдаланишдаги инвентар ва хўжалик жиҳозлари (014) Ўлчов бирлиги, минг сўм Сатр коди 2 790 Ҳисобот даври бошига Ҳисобот даври охирига 3 4 2022yilni2021yilga tahli 0,00 800 0,00 810 820 830 840 0,00 0,00 0,00 0,00 850 0,00 860 870 0,00 0,00 880 0,00 890 0,00 900 0,00 910 920 0,00 149 222 030,00 149 222 030,00 2021- yilda foydalanishdagi invetar va xo’jalik jihozlari 149 222 030,00 ming so’m, 2022-yilda esa 149 222 030,00 ming so’m. Shu ikkala yilni tahlil qilinganda o’zgarish yo’qligi bilindi. 0,00 Xulosa: O‘rganilayongan mavzu tahlil qilib, tartibga soluvchilarning turli pozitsiyalari o‘rganib, shuningdek, ushbu masala nazariyasi jihatlarini yaxshilashga quyidagi variantlarni taklif qilishimiz mumkin. 1. Ijara munosabatlari taraflari bevosita ijara shartnomasida yoki shartnomaga qo‘shimcha shartnomada lizing ob’ektini yaxshilash uchun tegishli shartlarni kelishishlari kerak, shu jumladan, ijarachining ishlab chiqarishi mumkin bo‘lgan muayyan yaxshilanishlarning narxi va turlarini aniqlashtiriradi. 2. Lizing shartnomasida lizing beruvchining huquqlarini himoya qilish uchun ushbu ishlarni ishlab chiqarishdan oldin mulk egasiga loyiha-smeta hujjatlarini majburiy taqdim etish kerak. 3. Shartnomaga yoki shartnomaga qo‘shimcha kelishuvga to‘g‘ridan-to‘g‘ri yaxshilanishlarning ajratilishi va ajralmasligini aniqlash kabi masalalarni hal qilish muhimdir. 4. Bundan tashqari, ijaraga olingan mulkni takomillashtirish kontseptsiyasini joriy amaliyot va ushbu masala nazariyasiga asoslangan holda ochish bilan bog‘liq masalani hal qilish ham muhimdir. Dunyoda korxonalarning asosiy kapitaliga sarmoya kiritishning eng samarali shakllaridan biri lizing - mashina va uskunalarni uzoq muddatli ijaraga olish ekanligi tan olingan. Buning ikkita asosiy sababi bor. Birinchidan, tezlashtirilgan amortizatsiyani qo'llash imkoniyati bilan bog'liq soliq imtiyozlari. Ikkinchidan, lizing operatsiyalarining to'liq shaffofligi, resurslardan noto'g'ri foydalanish xavfini butunlay yo'q qiladi. Lizingning zaif rivojlanishining asosiy sabablaridan biri amaldagi qonunchilikning, birinchi navbatda, ushbu mexanizmning asosiy tushunchalarini aniq talqin qilmaydigan lizing to'g'risidagi Qonunning nomukammalligidir. Korxonaning samarali ishlashini ta'minlash uchun uning aktivlarini shakllantirish jarayoni maqsadga muvofiq bo'lishi kerak. Aktivlarni boshqarishning samarali mexanizmidan foydalanish maqsad va vazifalarni to'liq amalga oshirishga imkon beradi, funktsiyalarni samarali amalga oshirishga yordam beradi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Egamberdiyeva S.R. Moliyaviy va boshqaruv hisobi. Darslik. nashriyoti, 2021. 272 563 bet. Lotin alifbosida «Intellekt» 2.Karimov A., Kurbanbayev J., Jumanazarov S. Buxgalteriya hisobi. 1- qism. Darslik. –T.:Iqtisod-moliya, 2019. - 512 b. 3.Karimov A., Ochilov I.K., G’aniyev Z.U. Buxgalteriya hisobi. 2-qism. Darslik. – T.:, 2021. - 852 b. 4.Qurbonov Z.N., Misirov K., Moliyaviy va boshqaruv hisobi. Darslik. –T.: Iqtisodmoliya, 2019. –756 b 5.Kаrimov А, Ibrаgimov А, Rizаyev N. Xаlqаro moliyaviy hisobot stаndаrtlаri. Dаrslik. - T.: TMI. «Iqtisod-Moliya», 2020 y. - 392 b. (grif 418-266, 2020 y. 14 аvgust) 6.Kuljonov O., Xusinov I., Jumanazarov S. Buxgalteriya hisobi nazariyasi. O’quv qo’llanma. –T.: Iqtisod-moliya, 2018. –237 b. 7.Norbekov D., Misirov K., Tashmanov G’. Moliyaviy va boshqaruv hisobi. O’quv qo’llanma. –T.: Iqtisod-moliya, 2018. –194 b. 8.Xasanov B., G’aniyev Z., Muxammedova D. Boshqaruv hisobi. O’quv qo’llanma. –T.: Iqtisod-moliya, 2018. –279 b. 9.Pardayev A., Pardayev B. “Boshqaruv hisobi” T.: G’.G’ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi. 2019 yil 651 b. 10.H. Morgan, Financial Reporting and Accountability, 5th Edition, McGraw Hill. (2018) 11.ACCA Financial Accounting (FA/FFA) Study Text: Published by: Kaplan Publishing UK Unit 2 The Business Centre Molly Millar’s Lane Wokingham Berkshire RG41 2QZ ISBN: 978-1-78740-586-8 © Kaplan. Financial Limited, 2020 12.Godfrey, J., Hodgson, A., Hamilton, J., Tarca, A., & Holmes, S. (2010). Accounting Theory. Wiley. 13.Pilcher, R., & Gilchrist, D. (2018). Public Sector Accounting,Accountability and Governance. Routledge. 14.PKF International Ltd, & Ltd, P. K. F. I. (2020). Wiley Interpretation and Application of IFRS Standards 2020. Wiley. Аxborot mаnbааlаri 15.www.gov.uz – O’zbekiston Respublikаsi xukumаt portаli. 16.www.lex.uz – O’zbekiston Respublikаsi Qonun hujjаtlаri mа’lumotlаri milliy bаzаsi. 17.www.tradingeconomics.com – ekonomicheskiye pokаzаteli 18.www.mf.uz (O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirligining sayti) 19.www.ach.gov.uz (O’zbekiston Respublikasi Hisob Palatasining sayti) 20.www.iasplus.com. Ilovalar: Бухгалтерия баланси №1 -сонли шакл Сатр коди Кўрсаткичлар номи 1 Актив I. Узоқ муддатли активлар 2 Асосий воситалар: 010 Бошланғич (қайта тиклаш) қиймати (0100, 0300) 011 Эскириш суммаси (0200) 012 қолдиқ (баланс) қиймати (сатр. 010 - 011) Номоддий активлар: Бошланғич қиймати (0400) Амортизация суммаси (0500) қолдиқ (баланс) қиймати (сатр. 020 - 021) Узоқ муддатли инвестициялар, жами (сатр.040+050+060+070+080) Қимматли қоғозлар (0610) Шўъба хўжалик жамиятларига инвестициялар (0620) қарам хўжалик жамиятларига инвестициялар (0630) Чет эл капитали мавжуд бўлган корхоналарга инвестициялар (0640) Бошқа узоқ муддатли инвестициялар (0690) Ўрнатиладиган асбоб-ускуналар (0700) Капитал қўйилмалар (0800) Узоқ муддатли дебиторлик қарзлари (0910,0920,0930,0940) Долгосрочные отсроченные расходы (0950, 0960, 0990) I бўлим бўйича жами (сатр.012+022+030+090+100+110+120) II. Жорий активлар Товар-моддий захиралари, жами (сатр.150+160+170+180) Ишлаб чиқариш захиралари (1000, 1100, 1500, 1600) Тугалланмаган ишлаб чиқариш (2000, 2100, 2300, 2700) Тайёр маҳсулот (2800) Товарлар (2900 дан 2980 нинг айирмаси) Келгуси давр харажатлари (3100) Кечиктирилган харажатлар (3200) Дебиторлар, жами (сатр. 220+240+250+260+270+280+290+300+310) шундан: муддати ўтган* Харидор ва буюртмачиларнинг қарзи (4000 дан 4900 нинг айирмаси) Ажратилган бўлинмаларнинг қарзи (4110) Шўъба ва қарам хўжалик жамиятларнинг қарзи (4120) Ходимларга берилган бўнаклар (4200) Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга берилган бўнаклар (4300) Бюджетга солиқлар ва бошқа мажбурий тўловлар бўйича бўнак тўловлари (4400) Мақсадли давлат жамғармалари ва суғурталар бўйича бўнак тўловлари (4500) Таъсисчиларнинг устав капиталига улушлар бўйича 020 021 022 030 Ҳисобот даври бошига 3 802 790 400,00 228 610 300,00 574 180 100,00 Ҳисобот даври бошига 3 802 790 400,00 228 610 300,00 574 180 100,00 0,00 0,00 0,00 0,00 130 574 180 100,00 574 180 100,00 140 45 171 782,00 45 171 782,00 150 3 257 600,00 3 257 600,00 160 41 914 182,00 41 914 182,00 5 875 614,00 5 875 614,00 040 050 060 070 080 090 100 110 120 170 180 190 200 210 211 220 230 240 250 260 270 280 290 300 қарзи (4600) Ходимларнинг бошқа операциялар бўйича қарзи (4700) Бошқа дебиторлик қарзлари (4800) Пул маблағлари, жами (сатр.330+340+350+360), шу жумладан: Кассадаги пул маблағлари (5000) Ҳисоб-китоб счётидаги пул маблағлари (5100) Чет эл валютасидаги пул маблағлари (5200) Бошқа пул маблағлари ва эквивалентлари (5500, 5600, 5700) қисқа муддатли инвестициялар (5800) Бошқа жорий активлар (5900) II бўлим бўйича жами (сатр. 140+190+200+210+320+370+380) Баланс активи бўйича жами (сатр.130+390) Пассив I. Ўз маблағлари манбалари Устав капитали (8300) 310 5 875 614,00 5 875 614,00 320 998 527,00 998 527,00 998 527,00 998 527,00 52 045 923,00 626 226 023,00 52 045 923,00 330 340 350 360 370 380 390 400 626 226 023,00 410 420 574 180 100,00 574 180 100,00 3 610 557,00 3 610 557,00 480 577 790 657,00 577 790 657,00 490 0,00 0,00 491 0,00 0,00 580 590 600 48 435 366,00 48 435 366,00 601 48 435 366,00 48 435 366,00 18 823 300,00 18 823 300,00 Қўшилган капитал (8400) 430 Резерв капитали (8500) Сотиб олинган хусусий акциялар (8600) Тақсимланмаган фойда (қопланмаган зарар) (8700) Мақсадли тушумлар (8800) Келгуси давр харажатлари ва тўловлари учун захиралар (8900) I бўлим бўйича жами (сатр.410+420+430440+450+460+470) II. Мажбуриятлар Узоқ муддатли мажбуриятлар, жами (сатр.500+520+530+540+550+560+570+580+590) шу жумладан: узоқ муддатли кредиторлик қарзлари (сатр.500+520+540+560+590) Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга узоқ муддатли қарз (7000) Ажратилган бўлинмаларга узоқ муддатли қарз (7110) Шўъба ва қарам хўжалик жамиятларга узоқ муддатли қарз (7120) Узоқ муддатли кечиктирилган даромадлар (7210, 7220, 7230) Солиқ ва бошқа мажбурий тўловлар бўйича узоқ муддатли кечиктирилган мажбуриятлар (7240) Бошқа узоқ муддатли кечиктирилган мажбуриятлар (7250, 7290) Харидорлар ва буюртмачилардан олинган бўнаклар (7300) Узоқ муддатли банк кредитлари (7810) Узоқ муддатли қарзлар (7820, 7830, 7840) Бошқа узоқ муддатли кредиторлик қарзлар (7900) Жорий мажбуриятлар, жами (сатр.610+630+640+650+660+670+680+690+700+710+ +720+730+740+750+760) шу жумладан: жорий кредиторлик қарзлари (сатр.610+630+650+670+680+690+ +700+710+720+760) шундан: муддати ўтган жорий кредиторлик қарзлари* Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга қарз (6000) Ажратилган бўлинмаларга қарз (6110) Шўъба ва қарам хўжалик жамиятларга қарз (6120) 440 450 460 470 500 510 520 530 540 550 560 570 602 610 620 630 640 Кечиктирилган даромадлар (6210, 6220, 6230) Солиқ ва бошқа мажбурий тўловлар бўйича кечиктирилган мажбуриятлар (6240) Бошқа кечиктирилган мажбуриятлар (6250, 6290) Олинган бўнаклар (6300) Бюджетга тўловлар бўйича қарз (6400) Суғурталар бўйича қарз (6510) Мақсадли давлат жамғармаларига тўловлар бўйича қарз (6520) Таъсисчиларга бўлган қарзлар (6600) Меҳнатга ҳақ тўлаш бўйича қарз (6700) Қисқа муддатли банк кредитлари (6810) Қисқа муддатли қарзлар (6820, 6830, 6840) Узоқ муддатли мажбуриятларнинг жорий қисми (6950) Бошқа кредиторлик қарзлар (6950 дан ташқари 6900) 650 II бўлим бўйича жами (сатр.490+600) 780 660 670 680 690 700 3 172 721,00 3 172 721,00 26 439 345,00 26 439 345,00 48 435 366,00 626 226 023,00 48 435 366,00 710 720 730 740 750 760 770 626 226 023,00 Балансдан ташқари счётларда ҳисобга олинадиган қийматликларнинг мавжудлиги тўғрисида маълумот Кўрсаткичлар номи 1 Оператив ижарага олинган асосий воситалар (001) Масъул сақлашга қабул қилинган товар-моддий қийматликлар (002) Қайта ишлашга қабул қилинган материаллар (003) Комиссияга қабул қилинган товарлар (004) Ўрнатиш учун қабул қилинган ускуналар (005) Қатъий ҳисобот бланкалари (006) Тўловга қобилиятсиз дебиторларнинг зарарга ҳисобдан чиқарилган қарзи (007) Олинган мажбурият ва тўловларнинг таъминоти (008) Берилган мажбурият ва тўловларнинг таъминоти (009) Молиявий ижара шартномаси бўйича берилган асосий воситалар (010) Ссуда шартномаси бўйича олинган мулклар (011) Келгуси даврларда солиқ солинадиган базадан чиқариладиган харажатлар (012) Вақтинчалик солиқ имтиёзлари (турлари бўйича) (013) Фойдаланишдаги инвентар ва хўжалик жиҳозлари (014) Сатр коди 2 Ҳисобот даври бошига 3 Ҳисобот даври охирига 4 790 800 810 820 830 840 850 860 870 880 890 900 910 920 149 222 030,00 149 222 030,00 БЮДЖЕТГА ТЎЛОВЛАР ТЎҒРИСИДА МАЪЛУМОТ МОЛИЯВИЙ НАТИЖАЛАР ТУГРИСИДА ХИСОБОТ - 2-сонли Ўлчов бирлиги, минг сўм шакл Кўрсаткичлар номи 1 Маҳсулот (товар, иш ва хизмат) ларни сотишдан соф тушум Сотилган маҳсулот (товар, иш ва хизмат) ларнинг таннархи Маҳсулот (товар, иш ва хизмат) ларни сотишнинг ялпи фойдаси (зарари) (сатр.010-020) Давр харажатлари, жами (сатр.050+060+070+080),шу жумладан: Сотиш харажатлари Маъмурий харажатлар Бошқа операцион харажатлар Ҳисобот даврининг солиқ солинадиган фойдадан келгусида чегириладиган харажатлари Асосий фаолиятнинг бошқа даромадлари Асосий фаолиятнинг фойдаси (зарари) (сатр. 030-040+090) Молиявий фаолиятнинг даромадлари, жами (сатр.120+130+140+150+160), шу жумладан: Дивидендлар шаклидаги даромадлар Фоизлар шаклидаги даромадлар Молиявий ижарадан даромадлар Валюта курси фарқидан даромадлар Молиявий фаолиятнинг бошқа даромадлари Молиявий фаолият бўйича харажатлар (сатр.180+190+200+210), шу жумладан: Фоизлар шаклидаги харажатлар Молиявий ижара бўйича фоизлар шаклидаги харажатлар Валюта курси фарқидан зарарлар Молиявий фаолият бўйича бошқа харажатлар Умумхўжалик фаолиятининг фойдаси (зарари) (сатр.100+110-170) Фавқулоддаги фойда ва зарарлар Фойда солиғини тўлагунга қадар фойда (зарар) (сатр.220+/-230) Фойда солиғи Фойдадан бошқа солиқлар ва бошқа мажбурий тўловлар Ҳисобот даврининг соф фойдаси (зарари) (сатр.240-250-260) Сатр коди Ўтган йилнинг шу даврида Ҳисобот даврида Даромадлар (фойда) Харажатлар (зарарлар) Даромадлар (фойда) Харажатлар (зарарлар) 2 3 4 5 6 010 623 158,30 X 944 236,90 X 020 X 517 723,00 X 513 367,70 030 105 435,30 040 X 41 796,00 X 356 255,80 050 060 070 X X X 24 926,30 16 869,70 X X X 356 255,80 080 X 0,00 430 869,20 0,00 X X 090 100 63 639,30 110 0,00 X 0,00 74 613,40 X 0,00 0,00 X 120 130 140 150 X X X X X X X X 160 X X 170 X 0,00 X 0,00 180 190 X X 200 X X 210 X X 220 63 639,30 0,00 74 613,40 0,00 63 639,30 0,00 74 613,40 0,00 230 240 250 X 260 X 270 54 093,40 9 545,90 X X 0,00 74 613,40 0,00 Ўлчов бирлиги, минг сўм Кўрсаткичлар номи Юридик шахслардан олинадиган фойда солиғи Жисмоний шахслардан олинадиган даромад солиғи шу жумладан:шахсий жамғариб бориладиган пенсия ҳисобварақларига ажратмалар Ободонлаштириш ва ижтимоий инфратузилмани ривожлантириш солиғи Қўшилган қиймат солиғи Акциз солиғи Ер ости бойликларидан фойдаланганлик учун солиқ Сув ресурсларидан фойдаланганлик учун солиқ Юридик шахсларнинг мол-мулкига солинадиган солиқ Юридик шахслардан олинадиган ер солиғи Ягона солиқ тўлови Ягона ер солиғи Қатъий белгиланган солиқ Бошқа солиқлар Республика йўл жамғармасига мажбурий ажратмалар Бюджетдан ташқари Пенсия жамғармасига мажбурий ажратмалар Бюджетдан ташқари Умумтаълим мактаблари, касб-ҳунар коллежлари, академик лицейлар ва тиббиёт муассасаларини реконструкция қилиш, мукаммал таъмирлаш ва жиҳозлаш жамғармасига мажбурий ажратмалар Ягона ижтимоий тўлов ва фуқароларнинг бюджетдан ташқари Пенсия жамғармасига суғурта бадаллари Импорт бўйича божхона божи Маҳаллий бюджетга йиғимлар Бюджетга тўловларнинг кечиктирилганлиги учун молиявий жазолар Жами бюджетга тўловлар суммаси (280 дан 470 сатргача 291 сатрдан ташқари) Сатр коди Ҳисобот даври учун ҳисобкитоб бўйича тўланади Ҳисобот даври учун ҳисобкитоб бўйича ҳисоблангандан ҳақиқатда тўлангани 0,00 0,00 280 290 291 300 310 320 330 340 350 360 370 380 390 400 410 420 430 440 450 460 470 480
0
advertisement
Download
advertisement
Add this document to collection(s)
You can add this document to your study collection(s)
Sign in Available only to authorized usersAdd this document to saved
You can add this document to your saved list
Sign in Available only to authorized users