Tt va kt ” fakulteti 3 – bosqich tt-11-20-guruh talabasining
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI AXBOROT TEXNOLOGIYALARI VA
KOMMUNIKATSIYALARINI RIVOJLANTIRISH
VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI TOSHKENT AXBOROT
TEXNOLOGIYALARI UNIVERSITETI
QARSHI FILIALI
“ TT va KT ” FAKULTETI
3 – BOSQICH TT-11-20-GURUH TALABASINING
O’RNATILGAN TIZIMLAR FANIDAN TAYYORLAGAN
1-MUSTAQIL ISHI
Bajardi: Shuhrat T
Qabul qildi: Muqimov Sh.
QARSHI-2023
Mavzu: O‘rnatilgan dasturiy vositalar va dasturlash tillari sharhi. O’rnatilgan
protsessorlar. O’rnatilgan tizimlarda xotirani tashkil etilishi. O’rnatilgan tizimlarda
axborotlarni kiritish/chiqarish. O’rnatilgan tizimlarda shinalarni tashkil etilishi.
O’rnatilgan tizimlarda taqsimlangan va parallel ishlov berish.
Reja:

O'rnatilgan dasturiy vositalar va dasturlash tillari sharhi.

O’rnatilgan protsessorlar.

O’rnatilgan tizimlarda xotirani tashkil etilishi.

O’rnatilgan tizimlarda axborotlarni kiritish/chiqarish.

O’rnatilgan tizimlarda shinalarni tashkil etilishi.

O’rnatilgan tizimlarda taqsimlangan va parallel ishlov berish.
Kompyuterda dasturlash bu – kompyuter mikroprotsessori uchun turli buyruqlar berish, qachon,
qayerda nimani o'zgartirish va nimalarni kiritish yoki chiqarish haqida buyruqlar berishdir.
Ushbu maqolada, qanday dasturlash tillari borligi, eng keng tarqalgan dasturlash tillari va
ularning farqi. Hamda, Dasturlashni o'rganish yo'llari
haqida suhbatlashamiz Kompyuter dunyosida ko'plab dasturlash tillari mavjud bo'lib, dasturlash
va unga qiziquvchilar soni ortib bormoqda. Bir xil turdagi ishni bajaradigan dasturlarni Basic,
Pascal, Ci va boshqa tillarda yozish mumkin. Pascal, Fortran va Kobol tillari universal tillar
hisoblanadi, Ci va Assembler tillari mashi tiliga ancha yaqin tillar bo'lib, quyi yoki o'rta darajali
tillardir. Algoritmik til inson tillariga qanchalik yaqin bo'lsa, u tilga yuqori darajali til deyiladi.
Mashina tili esa eng pastki darajali tildir. Mashina tili bu sonlardan iboratdir, Masalan:
010110100010101 Dasturlash tillari 2 ta katta guruhlarga bo'linadi, Quyi va Yuqori darajali
dasturlash tili. Quyi darajali dasturlash tili ancha murakkab bo'lib ular juda maxsus sohalarda
ishlatiladi va ularning mutaxassislari ham juda kam.
Internet. Web Server. Web dasturlash vositalari (tillari) Ma`lumki, yuqori darajadagi dasturlash
tillarida yozilgan dasturlarni kompyuterga tushuntirish uchun kompilyator degan qo'shimcha
dastur kerak bo'ladi. Web dasturlashda ham huddi shunday uchun ishlatadiganingiz Brauzerlar web dasturlash tillarining bazilarini kompilyatori hisoblanadi. Web dasturlashda yana shunday
tillar ham borki ularni brouzer kompyuterga tarjima qilib tushuntirib bera olmaydi, lekin bunday
tillar web saytni asosini tashkil etadi. Ana shunday tillarni brouzer tushunadigan qilib berish
uchun ham Web server ga o'xshagan dasturlar (kompilyator yoki interpretatorlar) to'plami kerak
bo'ladi. Bunday dasturlar esa sayt joylashgan serverlarda turadi, qachonki unga so'rov
yuborganingizda (istalgan biror ssilkani bosganingizda, birinchi marta saytni ochganingizda va
hokazo...) shu sayt joylashgan serverdagi Web server dasturlari sizning brauzeringizga saytni
brauzer tushunmaydigan tillarda yozilgan joylarini tarjima qilib jo'natadi. Shunday qilib klient yani siz tomondagi web saytni kodlarini kompyuteringizga tushuntirib beradigan tarjimon bu Brauzer, server tomonidagi web saytni sizning brauzeringiz tushunmaydigan joylarini unga
tarjima qilib jo'natadigan tarjimon bu Web Server hisoblanadi. Quyida web serverni
Brauzer va u tushunadigan web dasturlash tillari (HTML,CSS,Java Script) turgan bo'lsa, server
tomonda Apache - Web server, PHP - PHP tili uchun interpretator va ma`lumotlar ombori bilan
ishlash uchun vosita (bu MYSQL, Oracle va boshqalar bo'lishi mumkin) turibdi. Bundan tashqari
server tomonida yana boshqa tillar ham bo'lishi mumkin. Hullas, siz qachonki brauzerdan kerakli
sayt nomini kiritganingizda bu so'rovingiz DNS serverdan saytga mos IP bo'yicha kerakli
serverga boradi, so'rovingiz Brauzerda kiritilgani uchun ham ko'pincha standart HTTP protokoli
bo'yicha yuborilgani uchun uni Web server kutib oladi va so'rovingizga mos papkadan index
faylni qidirib topadi. Undagi bog'lanishlardan kelib chiqib kerakli fayllarni yuklaydi, bu fayllarni
kengaytmasiga qaraydi, agar kengaytmasi .html bo'lsa uni shundoq, aks holda masalan .php
bo'lsa PHP serverdagi interpretator orqali brauzer tushunadigan tilga tarjima qildiradi(shuni
ichida ma`lumotlar bazasidan ham kerakli ma`lumotlar yuklab olinadi) va natijani sizni
brauzeringizga jo'natadi. PHP dasturlash tili yordamida sayt yaratish uchun avvalo o'z shaxsiy
komputeringizda Virtual server o'rnatishingiz lozim. Masalan Denwer, yoki XAMPP yoki
WAMPP Brauzeringiz o'zi tushunadigan tilda kelgan sayt kodlarini natijasini ekraningizda sizga
ko'rsatib beradi va siz tayyor saytni ko'rasiz. Demak, agar web dasturlash bilan shug'ullanaman
deydigan bo'lsangiz, minimum: assembler ko'pincha miktoprotsessorlar bilan ishlashda kerak
bo'lishi mumkin.
Odatda turli dasturlash ishlari uchun yuqori darajali dasturlash tilidan keng foydalaniladi. EHM
(Elektron Hisoblash Mashinasi) endi yuzaga kelgan paytda programma tuzishda, faqat mashina
tillarida, ya'ni sonlar yordamida EHM bajarishi kerak bo'lgan amallarning kodlarida kiritilgan.
Bu holda mashina uchun tushinarli sanoq, sistemasi sifatida 2 lik, 6 lik, 8 lik sanoq sistemalari
bo'lgan. Programma mazkur sanoq sistemasidagi sonlar vositasida kiritilgan. Yuqori darajali
dasturlashda, mashina tillariga qaraganda mashinaga moslashgan (yo'naltirilgan) belgili
kodlardagi tillar hisoblanadi. Belgilar kodlashtirilgan tillarning asosiy tamoyillari shundaki, unda
mashina kodlari ularga mos belgilar bilan belgilanadi, hamda xotirani avtomatik taqsimlash va
xatolarni tashhis qilish kiritilgan. Bunday mashina moslashgan til - ASSEMBLER tili nomini
oldi. Odatda dasturlash yuqori saviyali dasturlash tillari (Delphi, Java, C++, Python) vositasida
amalga oshiriladi. Bu dasturlash tillarining semantikasi odam tiliga yaqinligi tufayli dastur tuzish
jarayoni ancha oson kechadi. Ko'p ishlatiladigan dasturlash tillari. Biz hozir biladigan va
ishlatadigan tillarning barchasi shu guruhga mansub. Ular insonga "tushunarli" tilda yoziladi.
Ingliz tilini yaxshi biluvchilar programma kodini qiynalmasdan tushunishlari mumkin. Bu
guruhga Fortran, Algol, C, Pascal, Cobol va h.k. tillar kiradi(ko`pchiligi hozirda deyarli
qo`llanilmaydi). Eng birinchi paydo bo`lgan tillardan to hozirgi zamonaviy tillargacha ishlatish
mumkin. Lekin, hozirgi web texnologiya orqali ishlaydigan tillarda(PHP, ASP.NET, JSP)
bunday dasturlar tuzilmaydi. Chunki bunday dasturlarning ishlashi uchun yana bir amaliy dastur
ishlab turishi kerak. Hozirda, amaliy dasturlar, asosan, Visual C++, C#, Borland Delphi, Borland
C++, Java, Phyhon kabi tillarda tuziladi. O`zbekistonda ko`pchilik Delphi dan foydalanadi.
Buning asosiy sababi: soddaligi, komponentlarning ko`pligi, interfeysining tushunarliligi va h.k.
Delphida birinchi ishlagan odam ham qanaqadir dastur tuzishi oson kechadi. Lekin, Windows da
dasturning asosiy ishlash mohiyatini ancha keyin biladi(komponentlarning ko`pligi va API
funksiyalari dasturda ko`rsatilmasligi uchun). Yana bir tarafi, Delphi(Pascal) operativ xotirani
tejashga kelganda ancha oqsaydi. Unda o`zgaruvchilarni oldindan e'lon qilib qo`yish evaziga
ishlatilmaydigan o`zgaruvchilar va massivlar ham joy olib turadi. Eng keng tarqalgan dasturlash
tili(Windows OS ida) Microsoft Visual C++ tilidir. Ko`pchilik dasturlar hozirda shu tilda
tuziladi. Umuman olganda, C ga o`xshash(C-подобный) tillar hozirda dasturlashda yetakchi.
Deyarli hamma zamonaviy tillarning asosida C yotadi. Bundan tashqari, Turli komputer o'yinlari
tuzishda yoki kichik hajmdagi dasturlar tayyorlashda LUA script yoki JavaScript tillari ham
keng ishlatilmoqda. Biz sizga xozirgi kunda keng tarqalgan desktop dasturlashda ishlatiladigan
dasturlash tillaridan bazilari haqida aytib o'tamiz: Delphi (talaff. délfi) — dasturlash tillaridan
biri. Borland firmasi tomonidan ishlab chiqarilgan. Delphi dasturlash tili ishlatiladi va avvaldan
Borland Delphi paketi tarkibiga kiritilgan. Shu bilan bir qatorda 2003-yildan hozirgacha
qoʻllanilayotgan shu nomga ega bulgan. Object Pascal — Pascal tilidan bir qancha
kengaytirishlar va toʻldirishlar orqali kelib chiqqan boʻlib, u ob'yektga yoʻnaltirilgan dasturlash
tili hisoblanadi.
Avvaldan ushbu dasturlash muhiti faqatgina Microsoft Windows amaliyot tizimi uchun dasturlar
yaratishga mo'ljallangan, keyinchalik esa GNU/Linux hamda Kylix tizimlari uchun
moslashtirildi, lekin 2002-yilgi Kylix 3 sonidan so'ng ishlab chiqarish to'xtatildi, ko'p o'tmay esa
Microsoft.NET tizimini qo'llab quvvatlashi to'g'risida e'lon qilindi. Lazarus proekti amaliyotidagi
(Free Pascal) dasturlash tili Delphi dasturlash muhitida GNU/Linux, Mac OS X va Windows CE
platformalari uchun dasturlar yaratishga imkoniyat beradi. Visual Basic (talaffuzi: "Vijual
Beysik") – Microsoft korporatsiydan dasturlash tili va uning uchun dasturlash muhitdir. U
BASICdan ko`p tushunchalar oldi va tez rasmli interfeys bilan dasturlar taraqqiyot ta`minlaydi.
Oxirgi versiya 6.0 1998 yilda reliz kelishdi. Microsoftdan voris Visual Basic .NET 2002 yilda
paydo bo`ldi.
Java dasturlash tili - eng yaxshi dasturlash tillaridan biri bo'lib unda korporativ darajadagi
mahsulotlarni(dasturlarni) yaratish mumkin.Bu dasturlash tili Oak dasturlash tili asosida paydo
bo'ldi. Oak dasturlash tili 90-yillarning boshida Sun Microsystems tomonidan
platformaga(Operatsion tizimga) bog'liq bo'lmagan holda ishlovchi yangi avlod aqlli
qurilmalarini yaratishni maqsad qilib harakat boshlagan edi. Bunga erishish uchun Sun hodimlari
C++ ni ishlatishni rejalashtirdilar, lekin ba'zi sabablarga ko'ra bu fikridan voz kechishdi.Oak
muvofaqiyatsiz chiqdi va 1995-yilda Sun uning nomini Java ga almashtirdi, va uni WWW
rivojlanishiga hizmat qilishi uchun ma'lum o'zgarishlar qilishdi. Java Obyektga Yo'naltirilgan
Dasturlash(OOP-object oriented programming) tili va u C++ ga ancha o'xshash.Eng ko'p yo'l
qo'yildigan xatolarga sabab bo'luvchi qismalari olib tashlanib, Java dasturlash tili ancha
soddalashtirildi. Java kod yozilgan fayllar(*.java bilan nihoyalanuvchi) kompilatsiyadan keyin
bayt kod(bytecode) ga o'tadi va bu bayt kod interpretator tomonidan o'qib yurgizdiriladi. C++
(talaffuzi: si plyus plyus) — turli maqsadlar uchun moʻljallangan dasturlash tili. 1979-yili Bell
Labsda Biyarne Stroustrup tomonidan C dasturlash tilining imkoniyatlarini kengaytirish va
OOP(object Oriented Programming) xususiyatini kiritish maqsadida ishlab chiqarilgan. Boshida
„C with Classes" deb atalgan, 1983-yili hozirgi nom bilan yaʼni C++ deb oʻzgartirilgan. C++ C
da yozilgan dasturlarni kompilyatsiya qila oladi, ammo C kompilyatori bu xususiyatga ega emas.
C++ tili operatsiyon tizimlarga aloqador qisimlarni, klient-server dasturlarni, EHM oʻyinlarini,
kundalik ehtiyojda qoʻllaniladigan dasturlarni va shu kabi turli maqsadlarda ishlatiladigan
dasturlarni ishlab chiqarishda qoʻllaniladi. Quyidagi jadvalda programmalash tillari haqida
ma'lumotlar keltirilgan.
Bu yerda Klient yani siz tomonda sizning Brauzer va u tushunadigan web dasturlash tillari
(HTML,CSS,Java Script) turgan bo'lsa, server tomonda Apache - Web server, PHP - PHP tili
uchun interpretator va ma`lumotlar ombori bilan ishlash uchun vosita (bu MYSQL, Oracle va
boshqalar bo'lishi mumkin) turibdi. Bundan tashqari server tomonida yana boshqa tillar ham
bo'lishi mumkin. Hullas, siz qachonki brauzerdan kerakli sayt nomini kiritganingizda bu
so'rovingiz DNS serverdan saytga mos IP bo'yicha kerakli serverga boradi, so'rovingiz Brauzerda
kiritilgani uchun ham ko'pincha standart HTTP protokoli bo'yicha yuborilgani uchun uni Web
server kutib oladi va so'rovingizga mos papkadan index faylni qidirib topadi. Undagi
bog'lanishlardan kelib chiqib kerakli fayllarni yuklaydi, bu fayllarni kengaytmasiga qaraydi, agar
kengaytmasi .html bo'lsa uni shundoq, aks holda masalan .php bo'lsa PHP serverdagi
interpretator orqali brauzer tushunadigan tilga tarjima qildiradi(shuni ichida ma`lumotlar
bazasidan ham kerakli ma`lumotlar yuklab olinadi) va natijani sizni brauzeringizga jo'natadi.
PHP dasturlash tili yordamida sayt yaratish uchun avvalo o'z shaxsiy komputeringizda Virtual
server o'rnatishingiz lozim. Masalan Denwer, yoki XAMPP yoki WAMPP Brauzeringiz o'zi
tushunadigan tilda kelgan sayt kodlarini natijasini ekraningizda sizga ko'rsatib beradi va siz
tayyor saytni ko'rasiz. Demak, agar web dasturlash bilan shug'ullanaman deydigan bo'lsangiz,
minimum: HTML,CSS,JavaScript,PHP,MySQL larni bilishingiz kerak ekan. Bunda HTMLSayt karkasini yasaydi, CSS- saytni pardozini(dizaynini) amalga oshiradi, Javascript - saytni
dinamikasi(haraktlarini) ta`minlaydi, PHP - saytni mantiqiy amallarini bajaradi(masalan siz login
bo'lganmisiz, yoki yo'qmi, login bo'lgan bo'lsangiz sizda nimalar chiqadi, aks xolda nimalar...),
MySQL - PHP bilan hamkorlikda saytga ma`lumotlar bazasidan ma`lumotlarni o'qib olish,
yozish, o'zgartirish uchun xizmat qiladi. Programmani yaratish jarayonidagi uning nomlari Beta
versiya - bu versiya programmani ommaga havola qilinib, ularning fikri bo`yicha programmaga
turli o`zgartirishlar kiritiluvchi versiyasi. Programmaning bu versiyasi, odatda, tekin bo`lib,
ko`pchilik hukmiga havola etiladi. Programmaning bu versiyasi orqali sizga yetkazilgan ziyon
qoplanmaydi(fayllaringizning o`chib ketishi, OS ning buzilishi va h.k.). Hozirda ko`pchilik
firmalar o`z mahsulotlarini Beta versiyasini chiqarib, o`z mahsulotlarini takomillashtirib
bormoqdalar. Bundan, programma ishlab chiqarish bo`yicha yetakchi bo`lgan Microsoft
korporatsiyasi ham mustasno emas(Windows Vista, Office 2007, Exchange Server 2007, Internet
Explorer 7 va h.k.). Release Candidate(versiya nomzodi) - bu versiyaning nomidan ma'lumki, u
haqiqiy, sotuvga chiqariladigan versiyaga kandidat(nomzod)dir. Bu kabi versiyalar qisqacha RC
deb ataladi. Shu turdagi versiyalar esa, RC1, RC2 kabi nomlanadi. Ko`pchilik RC versiyalar
sotuvga chiqariladi, chunki bu versiya o`zida ma'lum bir imkoniyatlarni jamlagan bo`ladi va bu
versiya orqali yetkazilgan zarar programmani yaratgan firma tomonidan qoplanadi. Final
Release(so`nggi versiya) - programmani yaratishda qo`yilgan maqsadni "to`liq" amalga
oshiruvchi versiya. Bu versiyani "alfa" versiya deb ham atashadi. Bu versiya o`z bahosida
sotiladi, unga ko`rsatiluvchi xizmatlarning barchasi programma yaratuvchisi tomonidan
ko`rsatiladi. Build XXXX(XXXX - qurish) - bu, odatda, versiya hisoblanmaydi. XXXX ning
o`rnida biror son keladi. Bu son programmaning kompilyatsiya(programmalash tilidan haqiqiy
bajariluvchi kodga o`tkazish) sonini bildiradi. Programma yadrosi(qo`shimchalarsiz, asosiy
qism)ga nisbatan yuritiladi. Masalan, Windows Vista Beta 2 Build 5308 - Windows Vistaning
Beta 2 versiyasi turkumida 5308-kompilyatsiya(OSga nisbatan "kompilyatsiya"ni ishlatish
noo`rinroq:)). Update(yangilash) - programmaning biror teshigini(biror kichik xato, kamchiligi)
tuzatuvchi kichik yordamchi programma. Bu yordamchi programmaning hajmi, odatda, kichik
bo`lib, faqat o`sha kamchilikni tuzatishgagina xizmat qiladi. Ya'ni bu programmacha biror *.dll
faylni yoki programmaishlatuvchi funksiyalardan birortasini "tuzatib" qo`yadi, xolos. Bunday
Update("qarz")lar har doim tekin bo`ladi. Service Pack(xizmat paketi) - o`zida bir qancha
Update lar bajaruvchi amallarni saqlovchi paket. Uning qisqacha nomi SP. Programmaning
haqiqiy versiyasi yoki avvalgi SP dan shu paytgacha bo`lgan xatoliklarni birdaniga tuzatuvchi
programma. Ya'ni, u bir qancha Update lar ishini o`zi bajaradi. Masalan, Windows XP
chiqqanidan so`ng, taxminan bir yildan keyin SP1 chiqdi. Bundan kelib chiqadiki, Windows XP
SP1 bir yil davomidagi xatoliklarni tuzatuvchi paket hisoblanadi. SP ham programma ishlab
chiqaruvchi firmaning xatolari tufayli kelib chiqqan xatolarni tuzatgani uchun tekin bo`ladi.
Trial(yoki demo)-versiya(vaqtinchalik) - bu versiya, programma sotuvga chiqarilgandan so`ng
tekin tarqatila boshlaydi. Bu versiyaning asosiy maqsadi foydalanuvchilarni ushbu programmani
sotib olishga jalb qilish va ularni programma bilan tanishtirish. Trial versiyalar, odatda, ikki xil
bo`ladi: a) vaqt bo`yicha chegalangan; b) imkoniyatlar bo`yicha. Vaqt bo`yicha chegaralangan
versiya ma'lum muddat, masalan, 30 kun ishlaydi va shundan so`ng boshqa ishga tushmaydi. Bu
holatda siz programmani sotib olishingiz kerak. Odatda, vaqt bo`yicha trial-versiyalar
programmaning hamma imkoniyatlarini o`zida saqlaydi. Imkoniyatlar bo`yicha versiya esa
programmaning sotib olingan versiyasining nechadir foiz imkoniyatlarini o`zida saqlaydi yoki
ma'lum cheklanishlar qo`yilgan bo`ladi. Bu versiyaning ishlash muddati chegaralanmaydi.
Yuqo`ridagi ikki holatdan tashqari yana bir holat bor. Bunda programmaning hamma imkoniyati
saqlanadi, muddat ham berilmaydi, faqat foydalanuvchiga programmani sotib olish haqida
eslatib turiladi. Bu esa ko`pchilikning jig`iga tegishi mumkin. Ko`pchilikka ma'lum Total
Commander programmasi shu kabi programmadan biri, u har ishga tushganida 1, 2, 3 deb
nomlangan knopkalardan birini bosishingizni talab qiladi. Dasturlashni o'rganishni nimadan
boshlash kerak? Eng avvalo insonda kuchli qiziqish bo'lishi kerak. Lekin bu hammasi emas.
Dasturchi bo'lish uchun matematika yoki geometriya fanlarini ham yaxshi o'qigan bo'lishingiz
kerak deb o'ylaymiz. Aslida dasturlash uchun matematika yoki geometriya unchalik
ishlatilmasligi mumkin. Aytmoqchimizki aniq fanlarni yaxhsi tushunaolgan inson dasturchi
bo'lishi ham oson bo'ladi. Agar dasturchi bo'lishga qaror qilgan bo'lsangiz, Dastlab eng sodda
tildan boshlash kerak 1-navbat HTML tilini o'rganasiz. 2-navbat CSS va Javascript asoslarini
o'rganasiz. 3-navbat Delphi yoki Java asoslarini o'rganasiz. Yana Mobile telefonlar (Android,
iOS) uchun dastur tuzish usullari bilan qiziqib ko'rasiz Endi oldingizda 3 ta katta yo'l chiqadi. Siz
esa shu yo'lning biridan yurishingiz kerak. 1-yo'l. Web App yoki web dasturlash yo'nalishi.
asosan internet bilan ishlaydigan dasturlar yaratish 2-yo'l Win, Linux App ya'ni Faqat Komputer
uchun dasturlar tuzish 3-yo'l Mobile dasturlash ya'ni Hozirda ommabop Android, iOS (Iphone)
uchun dasturlar tuzish Agar 3 ta yo'lni ham o'rganaman desangiz katta natijaga erishish qiyin.
Chunki ularning har biri katta bir olam misolidir.
O’rnatilgan protsessorlar.
Ko'p bosqichli protsessorlarning xususiyatlari
Oddiy bir torli protsessorlardan mantiqiy jihatdan murakkabroq ko'p tarmoqli protsessorlarga
o'tish ilgari duch kelmagan muayyan qiyinchiliklarni bartaraf etishni o'z ichiga oladi. Amalga
oshirish jarayoni agentlar yoki iplarga (iplarga) bo'lingan qurilmaning ishlashi ikkita xususiyatga
ega:

noaniqlik printsipi (noaniqlik printsipi). Ko'p tarmoqli ilovada jarayon oldindan
aniqliksiz bir-biri bilan o'zaro ta'sir qiluvchi agent iplariga bo'linadi;

noaniqlik printsipi. Resurslar agentlar o'rtasida qanday taqsimlanishi ham oldindan
noma'lum.
Ushbu xususiyatlar tufayli ko'p bosqichli protsessorlarning ishi fon Neyman sxemasi bo'yicha
deterministik hisob-kitoblardan tubdan farq qiladi. Bunday holda, jarayonning hozirgi holatini
oldingi holat va kiritilgan ma'lumotlarning chiziqli funktsiyasi sifatida aniqlab bo'lmaydi, garchi
jarayonlarning har birini fon Neyman mikromashinasi deb hisoblash mumkin. (Tiplarning xattiharakatlariga nisbatan qo'llanilganda, hatto kvant fizikasida qo'llaniladigan "g'alatilik" atamasini
ham qo'llash mumkin.) Bu xususiyatlarning mavjudligi ko'p tarmoqli protsessorni murakkab
tizim tushunchasiga yaqinlashtiradi, ammo sof amaliy nuqtai nazardan. , jarayonning bajarilishi
darajasida noaniqlik yoki noaniqlik, hatto undan ham g'alatilik haqida gap bo'lishi mumkin
emasligi aniq. To'g'ri bajarilgan dastur g'alati bo'lishi mumkin emas.
Hydra mikroprotsessor
Hydra matritsasi taniqli MIPS RISC arxitekturasiga asoslangan to'rtta protsessor yadrosidan
iborat. Har bir yadroda ko'rsatmalar keshi va ma'lumotlar keshi mavjud va barcha yadrolar
umumiy L2 keshiga birlashtirilgan. Protsessorlar MIPS ko'rsatmalarining odatiy to'plamini va
sinxronizatsiya primitivlarini amalga oshirish uchun shartli yoki SC ko'rsatmalarini saqlaydi.
Protsessorlar va L2 keshlari o'qish/yozish avtobuslari orqali ulanadi va qo'shimcha ravishda
yordamchi manzil va boshqaruv avtobuslari mavjud. Ushbu avtobuslarning barchasi virtualdir,
ya'ni ular mantiqiy ravishda simli avtobuslar bilan ifodalanadi va takrorlagichlar va buferlar
yordamida jismoniy jihatdan ko'plab segmentlarga bo'linadi, bu yadrolarning tezligini oshirish
imkonini beradi.
KO'P YADROLI PROTSESSORLAR
Niagara nomi bilan mashhur UltraSPARC T1 protsessori ikkita asosiy o'tmishdoshga ega Hydra va MAJC.
1990-yillarning oʻrtalarida, ixtisoslashgan Java protsessorlariga boʻlgan qiziqishdan soʻng, Sun
Microsystems kompaniyasi VLIW (Very Long Instruction Word) protsessorini yaratishga
harakat qildi. Ushbu tashabbus MAJC (Java hisoblash uchun mikroprotsessor arxitekturasi) deb
ataladi. O'sha paytda boshlangan boshqa loyihalarda bo'lgani kabi (Intel IA-64 Itanium), bu eng
murakkab operatsiyalarni kompilyatorga o'tkazish haqida edi. Bo'shatilgan tranzistor mantig'i
protsessor, kesh xotirasi va asosiy xotira o'rtasida samarali buyruqlar va ma'lumotlar
almashinuvini ta'minlash uchun yanada samarali funktsional birliklarni yaratish uchun ishlatilishi
mumkin. Shunday qilib, fon Neyman darbo'yi engib o'tildi.
MAJC ko‘pchilik protsessorlardan ixtisoslashgan soprotsessorlar (subprotsessorlar) yo‘qligi
bilan ajralib turardi, ular odatda butun sonlar, suzuvchi nuqta raqamlari va multimedia
ma’lumotlari ustida amallarni bajarishga mo‘ljallangan funksional qurilmalar deb ataladi. Unda
barcha funktsional qurilmalar bir xil bo'lib, har qanday operatsiyalarni bajarishga qodir bo'lib,
bu, bir tomondan, alohida operatsiyalarni bajarish samaradorligini pasaytirdi, lekin boshqa
tomondan, butun protsessordan foydalanishni oshirdi.
Niagara multithreading uchun ikkita muqobil yondashuvning eng yaxshisini o'zida mujassam
etgan - SMT va CMP. Bir qarashda, u Hydraga juda o'xshaydi, aksincha, Hydrani Niagaraning
"tartibi" deb atash mumkin. Ikkinchisida ikki baravar ko'p yadro mavjudligiga qo'shimcha
ravishda, ularning har biri to'rtta ipni qayta ishlashga qodir.
Niagara protsessori sakkizta guruhga bo'lingan (har biri to'rtta ip) 32 ta ipni bajarish uchun
apparat ta'minotini ta'minlaydi. Har bir guruh o'zining SPARC quvur liniyasini qayta ishlash
kanaliga ega ( 2-rasm). Bu SPARC V9 arxitekturasiga muvofiq qurilgan protsessor yadrosi. Har
bir SPARC quvur liniyasi buyruqlar va ma'lumotlar uchun birinchi darajali keshni o'z ichiga
oladi. Birgalikda 32 ta ip to'rtta bankka bo'lingan 3 MB L2 keshini taqsimlaydi. Kalit sakkiz
yadro, ikkinchi darajali kesh banklari va boshqa umumiy protsessor resurslarini ulaydi va 200
Gb/s uzatish tezligini qo'llab-quvvatlaydi. Bundan tashqari, kalitda kiritish-chiqarish tizimlari va
DDR2 DRAM xotirasiga kanallar uchun port mavjud bo'lib, u 20 Gb / s almashinuv tezligini
ta'minlaydi; maksimal xotira hajmi 128 GB gacha.
protsessorga o'rnatilgan.
Agar sizga o'rnatilgan video yadro kerak bo'lmasa, u bilan protsessor sotib olmasligingiz kerak.
Siz faqat yomonroq issiqlik tarqalishini, qo'shimcha issiqlikni (har doim ham emas), yomonroq
overclock potentsialini (har doim ham emas) va ortiqcha to'langan pulni olasiz.
Bundan tashqari, protsessorga o'rnatilgan yadrolar faqat operatsion tizimni yuklash, Internetda
kezish va videolarni tomosha qilish uchun javob beradi (va hatto undan ham sifatli emas).
Bozor tendentsiyalari hali ham o'zgarib bormoqda va samarali protsessorni sotib olish
imkoniyati Intel Video yadrosi bo'lmasa, u kamroq va kamroq tushadi. O'rnatilgan video
yadrosini majburiy o'rnatish siyosati protsessorlar bilan paydo bo'ldi Intel kod nomi bilan
atalgan Qumli ko'prik, uning asosiy yangiligi bir xil ishlab chiqarish jarayoniga o'rnatilgan
yadro edi. Video yadrosi joylashgan birgalikda protsessor bilan bitta kristal ustida, va
protsessorlarning oldingi avlodlaridagi kabi oddiy emas Intel. Uni ishlatmaydiganlar uchun
protsessor uchun ba'zi ortiqcha to'lovlar, issiqlik taqsimoti qopqog'ining markaziga nisbatan
isitish manbasini almashtirish shaklida kamchiliklar mavjud. Biroq, plyuslar ham bor.
O'chirilgan video yadrosi texnologiya yordamida juda tez video kodlash uchun ishlatilishi
mumkin Tez sinxronlash ushbu texnologiyani qo'llab-quvvatlaydigan maxsus dasturiy ta'minot
bilan birlashtirilgan. Kelajakda, Intel parallel hisoblash uchun o'rnatilgan video yadrosidan
foydalanish ufqlarini kengaytirishni va'da qiladi.
Protsessorlar uchun rozetkalar. Platformaning ishlash muddati.
Intel platformalari uchun qo'pol siyosat olib boradi. Har birining ishlash muddati (uning
protsessorlarini sotishning boshlanish va tugash sanasi) odatda 1,5 - 2 yildan oshmaydi. Bundan
tashqari, kompaniya bir nechta parallel rivojlanayotgan platformalarga ega.
Kompaniya AMD, teskari muvofiqlik siyosatiga ega. Uning platformasiga Soat 3, qo'llabquvvatlaydigan kelajak avlodlarning barcha protsessorlari DDR3. Platforma borganida
ham AM3+ va keyinroq, yoki yangi protsessorlar ostida Soat 3, yoki yangi protsessorlar eski
platalar bilan mos keladi va faqat protsessorni (ana platani, operativ xotirani va hokazolarni
almashtirmasdan) o'zgartirib, anakartni miltillash orqali hamyon uchun og'riqsiz yangilanishni
amalga oshirish mumkin bo'ladi. Mos kelmaslikning yagona nuanslari turni o'zgartirishda
bo'lishi mumkin, chunki protsessorga o'rnatilgan boshqa xotira boshqaruvchisi kerak bo'ladi.
Shunday qilib, muvofiqlik cheklangan va barcha anakartlar tomonidan qo'llab-quvvatlanmaydi.
Ammo umuman olganda, tejamkor foydalanuvchi yoki platformani har 2 yilda to'liq
o'zgartirishga odatlanmaganlar uchun - protsessor ishlab chiqaruvchisini tanlash tushunarli bu AMD.
O’rnatilgan tizimlarda xotirani tashkil etilishi.
Xotira ierarxiyasi
Ananaviy multidasturli operatsion xotira bir nechta dasturlarga asosiy xotiradan bir vaqtning
o’zida foydalanishga imkon beradi. Har bir dastur o’ziga kerakli xotira hajmiga ega.
Statik xotira xususiyatlari:
Triggerda saqlanadigan bitli qiymat - tizimli bistable (xar bir trigger-bir bitli axborot mantiqiy
“0” yoki mantiqiy “1” qiymatni qabul qiladi) dan iborat.
SBIS (СБИС) texnologiyasida tranzistorlarni almashtirish tezligi bilan ishlaydi,
Kristallida juda ko'p joy egallaydi – joyni qisqartirish mumkin emas,
O'zgaruvchan tok bilan ishlaydi
Dinamik xotira xusiyatlari
Bitlar kondensatorda saqlanadi.
Kristallda kondensatorlarni samarali ravishda siqish mumkin
Ruxsat uchun murakkab sxemalar talab qilinadi
Xotirani muntazam yangilab turish zarur
Kam kuch sarfi
O'zgaruvchan tok bilan ishladi
Magnitli va optik disk
Magnitlanishga vaqt talab etadi
Bosh magnit muhitga nisbatan harakatlanishi kerak - ya'ni mexanik qism talab qilinadi
Ma'lumotni izlash uchun juda uzoq vaqt talab etadi
Zich ro'yxatga olish mumkin
O`zgarmas tokda ishlaydi
Xotiraga tug‘ridan to‘g‘ri K/Ch asosida ruxsat berish
To'g'ridan-to'g'ri xotiraga kirishni boshqaruvchi vosita (direct memory access-DMA) bu
ma'lumot bloklarini to'g'ridan-to'g'ri xotira qurilmaga uzatadigan maxsus vosita hisoblanadi.
DMA boshqaruvchisi shina vazifasini bajaradi.
Protsessor (DMA-xotiraga to`gridan to`gri kirish)da bevosita ishtirok etmaydi. DMA boshqaruvi
va protsessorlar shina bilan birgalikda foydalanishi kerakligi sababli, shina uskunalari kirishni
boshqarishi kerak. DMA boshqaruvchisi manzil registrini va hisoblagichini dasturlaydi
DMA uchun ISA shinasi DRQx va DACKx dan foydalanadi, PCI shinasida esa DMA uchun
REQx va GNTx ishlatiladi.
Birlamchi xotira odatda xotira tizim ostisining bir qismi hisoblanib, uchta komponentlardan
tashkil topgan .
Bular
- xotira mikrosxemasi;
- adress shinasi;
- ma’lumot shinasi.
Xotiraning integral sxemasi
Umuman olganda, xotiraning integral sxemasi uch bo‘limdan tashkil qilingan:
xotira massivi,
adress deshifratori
ma’lumot interfeysi.
Xotira massivi aslida ma’lumot bitlarini saqlovchi fizik xotiradir. Protsessor va dasturchi
xotiraga bir o‘lchovli massiv sifatida murojaat qilganida, xar bir massiv yacheykasi baytlar
qatorini tashkil etadi va qatordagi bitlar soni o‘zgarishi mumkin. Aslida esa, xar bir yacheykasida
1 bit axborotni saqlay oladigan yagona qator va ustunlarga ega adreslangan xotira
yacheykalaridan tashkil topgan ikki o‘lchamli fizik xotiradir.
Xotira ikki o‘lchovli massivi ichida xar bir elementlar joylashuvi odatda, ustun va qatorlar
parametrlaridan tashkil topuvchi, xotira fizik adresi deb nomlanadi.
DIP, SIMM, DIMM va SIP xotira chiplari mavjud.
DIP- ikki qatorli paketlar (dual inline packages - DIP),
SIMM-sodda qatorli xotira moduli (single inline memory modules - SIMM),
DIMM ikki qatorli xotira modulilari (dual inline memory modules - DIMM).
DIP mikrochiplar, mikrosxemalar va boshqa ba'zi elektron qismlarda ishlatiladi. Ushbu turdagi
korpus to'rtburchaklar shakli va uzun tomonlarida ikkita qator teskari tomondan chiqib turadigan
oyoqli (pin) bo‘lib, keramika yoki plastika metaldan tayyorlangan
Xotira chiplari ikki xil SIMM va SIP mikrosxemalari shaklida ishlab chiqarilgan. Har bir
mikrosxemalar kichik bir plata bo'lib, unda bir nechta (odatda 8 yoki 9) xotira chiplari
joylashgan. Ushbu platani kompyuterning ona platasiga juftlarga ulanadigan ulagich mavjud.
SIMM (Single In line Memory Module, DRAM) va SIP mikrosxemalari tashqi ko'rinishi
kompyuterga ulanish uchun ishlatiladigan ulagich turida farqlanadi. SIMM tipidagi
mikrosxemalar tekis ulagichlarga ega. SIP mikrosxemalari kontaktlari plataga "yopishmaydi"
ammo kichik pinli ignalari bo'lgan ulagichlari mavjud.
SDRAM xotirasining keyingi avlodlaridan biri – uzatishning ikkilangan tezligiga ega bo‘lgan
DDR SDRAM (Double Data Rate SDRAM) xotirasidir.
SDRAM kabi, DDR SDRAM xotirasi tizim chastotasi bilan sinxron ishlaydi. Ammo,
ma’lumotlar takt generatorning signal orqa va oldi fronti bo‘yicha hisoblanadi. Lekin SDRAM
xotirasidan foydalanishda faqatgina oldi fronti bo‘yicha. Shunday qilib DDR SDRAM xotirasi
SDRAM ga nisbatan tezroq uzatadi, y’ani shinaning 133 MGts chastotasida ish unumdorligi 266
MGts ni tashkil qiladi. Bu tizim ikki marotaba tezroq ishlaydi degani emas. Ikki martda tezroq
xotira ishlaydi va shuning uchun ShK umumiy unumdorligi oshmoqda.
O’rnatilgan tizimlarda axborotlarni kiritish/chiqarish.
Ma’lumki, kiritish-chikarish hisoblanadi bir eng murakkab viloyatlar loyihalashtirish
operatsionnыx tizimlarini, qaysida murakkab qo’llamoq umumiy yaqinlashish va qaysida
izobiluyut xususiy usullar. haqiqatda, manba murakkabliklar hisoblanadi ulkan son tuzilishi
kiritish-chiqarish turli-tuman tabiatni, qaysiki lozim qo’llab turmoq operatsion tartib. bunda
oldida yaratuvchilar bilan operatsion sistemalar turadi juda ham murakkab vazifa — na faqat
ta’minlash tez ta’sir qiladigan haydash qurulmalar bilan kiritish-chiqarish, lekin va yaratmoq
qulay va samarali virtual interfeys tuzilishi kiritish-chiqarish, ruxsat etuvchi prikladnыm
programmistam shunchaki schitыvatь yoki saqlamoq ma’lumotlar, ne e’tibor berib diqqat na
o’ziga xos xususiyatini tuzilishi va muammolar taqsimlashga tuzilishi orasidagi
vыpolnyayuщimisya vazifalar bilan. tartib kiritish-chiqarish, qobiliyatli birlashtirmoq v bir
modellar keng spektr tuzilishi, lozim bo’lmoq universalьnoy. u lozim. 'chitыvatь ehtiyojlar
mavjud tuzilishi, dan oddiy sichqonni qadar klaviatur, printerlarni, grafikli displeev, diskovыx
to’plagichlar, kompakt-diskov va hatto tarmoqlar. boshqa tomondan, zarur ta’minlash kirish
huquqi k ustroystvam kiritish-chiqarish uchun birtalay yondosh qilib vыpolnyayuщixsya
masalalarini, buning ustiga shunday, uchun ular qanday mumkin kichikroq meshali do’stim
do’stimga. shuning uchun eng eng muhim hisoblanadi keyingi asosiy qonun-qoida : har qanday
operatsiyalar boshqarish bo’yicha vvodom-vыvodom e’lon qilinmoqda privilegirovannыmi va
bo’lishi mumkin bajarilmoq faqat kod bilan o’ziga operatsion sistemalar. uchun ta’minlash
shuning qat’iyatni v ko’pchilikda protsessorov hatto kiritiladi tartiblar foydalanuvchining va
supervizora. co’nngi yana deb ataydilar privilegirovannыm tartib bilan, yoki tartib bilan yadroni.
qanday qoida, v tartibda supervizora bajarish jamoalarni kiritish-chiqarish ruxsat etilgan, a v
polьzovatelьskom tartibda — ta’qiqlanadi. murojaat k komandam kiritish-chiqarish v
polьzovatelьskom tartibda chaqirayapti isklyuchenie1, va haydash orqali mexanizm prerыvaniy
uzatiladi kodga operatsion sistemalar. garchi bo’lishi mumkin va ortiqroq murakkab chizmalar, v
qaysilarni v qatorda xolatlarda polьzovatelьskim dasturlarga qila oladi bo’lmoq ruxsat etilgan
bevosita bajarish jamoalarni kiritish-chiqarish. yana marta podcherknem, nima biz, avval
hammasi bo’lib, gapiryapmiz to’g’risidagi mulьtiprogrammnыx operatsionnыx tizimlarda, uchun
qaysilarni mavjud muammo taqsimlash manba’larni, va biri iz asosiy turlar manba’larni
hisoblanadilar qurilmani kiritish-chiqarish va tegishli dasturiy ta’minot, yordamida qaysiki
amalga oshirilyapti almashish ushbu orasidagi vneshnimi qurulmalar bilan va tezkor xotira bilan.
bundan boshqa bo’linayotgan tuzilishi kiritish-chiqarish ( bular qurilmani yo’l qo’yadilar
taqsimot yordami bilan mexanizmni kirish huquqini ) mavjud nerazdelyaemыe qurilmani.
misollar bilan razdelyaemogo qurilmani bo’lishi mumkin xizmat qilmoq to’plagich na magnit
disklarda, tuzilishi o’qish kompakt-diskov. bu qurilmani bilan to’g’ri ruxsat bilan. misollar
nerazdelyaemыx tuzilishi — printer, to’plagich na magnit lentax. bu qurilmani bilan ketma ketlik
ruxsat bilan. operatsion sistemalar shart boshqarmoq va temi, va boshqa, predostavlyaya
imkoniyat yondosh qilib vыpolnyayuщimsya masalalarga ularni foydalanmoq. mumkin atamoq
uch asosiy sabablar, qaysiki mumkin emas ruxsat bermoq har bir alohida ishlatuvchi dasturda
murojaat qilish k tashqi ustroystvam bevosita. Zarurlik ruxsat bermoq bo’lishi mumkin bo’lgan
nizolar v ruxsatda k ustroystvam kiritish-chiqarish. masalan, qo’yaver ikkita yondosh qilib
vыpolnyayuщiesya dasturlar urinyaptilar olib chiqmoq na nashr jaroyoni natijalar o’zining ishlar.
agar ne oldindan nazarda tutmoq tashqi boshqarish qurilma bilan nashrda, unday bo’lsa v
natijada biz qila olamiz olmoq mutlaqo nechitaemыy matn, chunki har bir dastur bo’ladi ahyon-
ahyonda olib chiqmoq o’zimizning ma’lumotlar, peremejayuщiesya ma’lumotlari bilan dan
boshqa dasturlar. yoki mumkin olmoq vaziyatni, qachon uchun bir dasturlar zarur o’qib chiqmoq
ma’lumotlar bilan bittasini maydon magnitnogo diskni, uchun boshqa yozib olmoq natijalar v
boshqa maydon haligi bo’lsa to’plagichni. agar operatsiyalar kiritish-chiqarish ne bo’lishsa
otslejivatьsya qanaqadur uchinchi ( tashqi ) protsessom-arbitrom, unday bo’lsa keyin
pozitsionirovaniya magnit kichkina boshlar uchun birinchi vazifalar qila oladi shu yerda bo’lsa
kelmoq og’zaki buyruq pozitsionirovaniya kichkina boshlar uchun ikkinchi vazifalar, va ikkala
operatsiyalar kiritish-chiqarish ne qila olishadi vыpolnitьsya odob saqlab. istak oshirmoq
samaradorlik foydalanish manba’larni kiritish-chiqarish. masalan, u to’plagichni na magnit
disklarda vaqt arava kichkina boshlar o’qish / yozuvlar k kerakli yo’lakda va vaqt murojaat k
ma’lum sektoru bo’lishi mumkin ancha ( qadar ming marta ) oshirib yubormoq vaqt jo’natishlar
ma’lumotlar. V natijada, agar vazifalar navbat bilan murojaat qilyaptilar k tsilindram, ancha
uzoqda otstoyaщim do’stim dan do’stimni, unday bo’lsa foydali ish, vыpolnyaemaya
nakopitelem, qila oladi bo’lmoq jiddiy ravishda pasaygan. zarurlik qutqarmoq dasturlar kiritishchiqarish dan xatolar. xatolar v dasturlarda kiritish-chiqarish bo’lishi mumkin keltirmoq k kraxu
hamma hisoblash jarayonlar, chunki bir bo’lak operatsiyalar kiritish-chiqarish talab qilinadi
o’ziga operatsion tizimda, qatorda operatsionnыx tizimlarini tartibli vvod-vыvod ega jiddiy
ravishda ortiqroq baland imtiyozlar, ko’ra vvod-vыvod masalalarini foydalanuvchining. shuning
uchun tartibli kod, boshqaruvchi operatsiyami kiritish-chiqarish, juda ham diqqat bilan
otlajivaetsya va optimiziruetsya uchun oshirish ishonchliligida hisoblarni va samaradorlikni
foydalanish uskunalar.
Demak, haydash vvodom-vыvodom amalga oshirilyapti komponentlarni operatsion sistemalar,
qaysi tez-tez deb ataydilar supervizorom kiritish-chiqarish. Perechislim asosiy vazifalar,
vozlagaemыe na supervizor.
Modul supervizora operatsion sistemalar, ba’zida deb ataladigan supervizorom masalalarini,
oladi talablar dan amaliy masalalarini bajarish uchun ularni yoki boshqa operatsiyalar, shu
jumladan na vvod-vыvod. bular talablar tekshirilmoqda na boadablik va, agar ular mos keladilar
tasniflashlarga va saqlamaydilar xatolar, unday bo’lsa obrabatыvayutsya uzoqroq. aks xolda
foydalanuvchiga ( masalada ) berilmoqda tegishli diagnostik xabar to’g’risidagi
nedeystvitelьnosti ( nekorrektnosti ) rasmiy talabni.
Supervizor kiritish-chiqarish oladi talablar na vvod-vыvod dan supervizora masalalarini yoki dan
dastur modullarni o’ziga operatsion sistemalar.
Supervizor kiritish-chiqarish chaqirayapti tegishli raspredeliteli kanallarni va kontrollerov,
rejalashtiradi vvod-vыvod ( aniqlaydi navbat tartibi taqdim qilish tuzilishi kiritish-chiqarish
masalalarga, zatrebovavshim bular qurilmani ). rasmiy talab na vvod-vыvod yoki shu yerda
bo’lsa bajariladi, yoki qo’yiladi navbatga na bajarish.
Supervizor kiritish-chiqarish initsiiruet operatsiyalar kiritish-chiqarish ( xabar beradi haydash
tegishli bo’lgan drayveram ) va holda boshqarish vvodom-vыvodom foydalanish bilan
prerыvaniy taqdim etadi protsessor dispetcheru masalalarini anavi bilan, uchun topshirmoq uni
birinchi masalada, stoyaщey v navbatlar bajarish uchun.
Yonida qabul qilib olishda signallar prerыvaniy dan tuzilishi kiritish-chiqarish supervizor
identifitsiruet bular signallar ( sm. bo’lim " to’xtab qolish " v bobda 1 ) va xabar beradi haydash
tegishli bo’lgan dasturlarga ilov berish prerыvaniy.
Supervizor kiritish-chiqarish amalga oshiradi ko’rsatuvni xabarlar haqidagi xatolarda, agar
shundaylar ro’y beradi boshqaruv jarayonida operatsiyami kiritish-chiqarish.
Supervizor kiritish-chiqarish yuboryapti xabarlar to’g’risidagi oxirida operatsiyalar kiritishchiqarish zaprosivshey mana shu operatsiyani masalada va yechyapti uni bilan holatidan kutish
kiritish-chiqarish, agar vazifa kutardim tugatilishi operatsiyalar.
U holda, agar tuzilishi kiritish-chiqarish hisoblanadi initsiativnыm2, haydash tomonidan
supervizora kiritish-chiqarish bo’ladi zaklyuchatьsya v faollashtirish tegishli hisoblash jarayon (
tarjima uni v ahvol tayyorlik bajarishga ).
SHunday qilib, amaliy dasturlar ( a umuman voqeada - hammasi obrabatыvayuщie dasturlar )
qila olishmaydi bevosita bog’lanmoq bilan qurulmalar bilan kiritish-chiqarish qat’iy nazar
shuning uchun ham, v qaysi tartibda foydalaniladi bular qurilmani ( monopolьno yoki birgalikda
), lekin, o’rnatilib tegishli ahamiyat ko’rsatkichlar v rasmiy talabda na vvod-vыvod,
aniqlovchilar talab qilinayotgan operatsiyani va miqdori potreblyaemыx manba’larni, murojaat
qilyaptilar k supervizoru masalalarini. co’nngi xabar beradi haydash supervizoru kiritishchiqarish, qaysi va zapuskaet kerakli bo’lgan mantiqiy va jismoniy operatsiyalar.
Yodga olingan balandroq rasmiy talab na kiritish chikarish qarz qanoatlantirmoq talablariga API
toy operatsion sistemalar, muhitda qaysiga bajariladi ilova. ko’rsatkichlar, qaysiki ko’rsatiladi v
rasmiy talablarda na vvod-vыvod, o’tadi na faqat v chaqiradigan posledovatelьnostyax,
sozdavaemыx tasniflashlarga API, lekin va qanday ma’lumotlar, saqlanayotgan v tegishli tarmoq
jadvallarda. hammasi ko’rsatkichlar, qaysiki bo’lishsa turmoq v vыzыvayuщey ketma-ketligida,
taqdim etiladi kompilyatorom va aks ettiradilar talablar dasturchini, hamda doimiy ma’lumotlar
haqidagi operatsion tizimda va arxitekturasi kompьyuterning v umuman olganda. o’zgaruvchilar
ma’lumotlar to’g’risidagi hisoblaydigan tizimda ( uni tashqi ko’rinish, tarkib uskunalar, tarkib va
o’ziga xos xususiyatlari tartibli dasturiy ta’minlash ) o’z ichiga olgan v maxsus tarmoq
jadvallarda. Protsessoru, kanallarga to’g’ri kirish huquqini v xotira va kontrolleram zarur
harakatni uzatib turmoq konkretnuyu dvoichnuyu ma’lumotni, yordamida qaysiga va amalga
oshirilyapti haydash uskunalar bilan. ushbu aniq dvoichnaya ma’lumot v ko’rinishda kodlar va
ma’lumotlar tez-tez tayyorlanmoqda yordamida preprotsessorov, lekin bir bo’lak uni
saqlanmoqda v tarmoq jadvallarda.
Ma’lumki, bor ikki asosiy idora usuli kiritish-chiqarish : idora usuli ayrboshlash bilan oprosom
tayyorlik qurilmani kiritish-chiqarish va idora usuli ayrboshlash bilan tuxtab-tuxtab . qo’yaver
uchun soddalikni ko’rib chiqishga ushbu savollar haydash vvodom-vыvodom amalga oshiradi
markaziy protsessor. mazkur holatda tez-tez gapirishyapti ish to’g’risida dasturiy kanalining
ayrboshlash ushbu orasidagi vneshnimi qurilma bilan va tezkor xotira bilan ( farqi dan
kanalining to’g’ri kirish huquqini xotiraga, yonida qaysiki haydash vvodom-vыvodom amalga
oshiradi maxsus qo’shimcha uskuna ). demak, qo’yaver markaziy protsessor yuboryapti
komandani qurilmaga boshqarish, trebuyuщuyu, uchun tuzilishi kiritish-chiqarish vыpolnilo
ayrim harakat. masalan, agar biz upravlyaem diskovodom, unday bo’lsa bu bo’lishi mumkin
og’zaki buyruq na chiroqni ketma-ket ulash dvigateli yoki og’zaki buyruq, bog’liq bilan
pozitsionirovaniem magnit boshchalarni. tuzilishi boshqarish ijro etayapi komandani, transliruya
signallar, tushunarli unga va markaziy qurilmaga, v signallar, tushunarli qurilmaga kiritishchiqarish. keyin bajarishni og’zaki buyrqni tuzilishi kiritish-chiqarish ( yoki uni tuzilishi
boshqarish ) beradi signal tayyorlik, qaysi xabar beryapti protsessoru to’g’risidagi jild, nima
mumkin topshirmoq yangi komandani uchun davomini ayrboshlash ushbu. biroq modomiki tez
ta’sir qilish qurilmani kiritish-chiqarish anchagina kichikroq tez ta’sir qilishni markaziy
protsessorni ( ba’zan na bir qancha tartiblar ), unday bo’lsa signal tayyorlik to’g’ri keladi juda
ham uzoq kutmoq, doimo oprashivaya tegishli chiziqni interfeys na borligi yoki yo’qlik kerakli
signali. yubormoq yangi komandani, kutmasdan signali tayyorlik, soobщayuщego ijro haqida
avvalgi og’zaki buyrqni, ma’nosiz. V tartibda so’roqnomaga tayyorlik drayver, boshqaruvchi
jarayon bilan ayrboshlash ushbu bilan tashqi qurilma bilan, qanday marta va bajaradi v tsikle
komandani " tekshirish borligi signali tayyorlik ". qadar ularni teshikchalar hozircha signal
tayyorlik ne paydo bo’ladi, drayver hech narsa boshqasini ne qilyapti. yonida bu, tabiiy ravishda,
neratsionalьno foydalaniladi vaqt markaziy protsessorni. ancha foydaliroq, vыdav komandani
kiritish-chiqarish, na vaqt unutmoq haqidagi qurilmada kiritish-chiqarish va o’tmoq na bajarish
boshqa dasturlar. A paydo bo’lish signali tayyorlik talqin qilmoq qanday rasmiy talab na to’xtab
qolish dan qurilmani kiritish-chiqarish. xuddi bular signallar tayyorlik va hisoblanadilar signallar
bilan rasmiy talabni na to’xtab qolish.Idora usuli ayrboshlash bilan prerыvaniyami o’zining suti
hisoblanadi tartib bilan asinxronnogo boshqarish. uchun haligi uchun yo’qotmaslik aloqa bilan
qurilma bilan ( keyin berish protsessorom navbatdagi og’zaki buyrqni boshqaruvga obmenom
ushbu va o’zgarishlar uni bajarish uchun boshqalar dasturlar ), bo’lishi mumkin yuritilgan sanash
davrda, mobaynida qaysiki tuzilishi albatta bo’lishi kerak bajarmoq komandani va vыdatь-taki
signal rasmiy talabni na to’xtab qolish. eng ko’p oraliq masofa davrda, mobaynida qaysiki
tuzilishi kiritish-chiqarish yoki uni kontroller shart topshirmoq signal rasmiy talabni na to’xtab
qolish, tez-tez deb ataydilar o’rnatish bilan taym-auta. agar bu vaqt isteklo keyin berish
qurilmaga navbatdagi og’zaki buyrqni, a tuzilishi shunday va ne otvetilo, unday bo’lsa qilinyapti
xulosa o’sha haqida, nima aloqa bilan qurilma bilan poteryana va boshqarmoq ularga kattaroq
yo’q imkoniyatlar. foydalanuvchi va / yoki vazifa olishyapti tegishli diagnostik xabar.
Drayverlar, ishlayotganlar tartibida prerыvaniy, taqdim etadilar o’zi bilan murakkab majmua
dastur modullarni va bo’lishi mumkin ega bo’lmoq bir qancha sektsiyalarda : sektsiyu ishga
tushirishda, bitta yoki bir qancha sektsiyalarda davomini va sektsiyu tugatilishi. bo’lim ishga
tushirishda initsiiruet operatsiyani kiritish-chiqarish. ushbu bo’lim yurg’izib yuborilyapti uchun
ulanish qurilmani kiritish-chiqarish yoki shunchaki uchun initsializatsii navbatdagi operatsiyalar
kiritish-chiqarish.
Bo’lim davomini ( ularni bo’lishi mumkin bir qancha, agar algoritm boshqarish obmenom ushbu
murakkab, va talab qilinadi bir qancha prerыvaniy uchun bajarishni bir mantiqiy operatsiyalar )
amalga oshiradi asosiy ishni ko’rsatuv bo’yicha ma’lumotlar. bo’lim davomini, aslida gapirib, va
hisoblanadi asosiy obrabotchikom to’xtab qolish. modomiki foydalanilayotgan interfeys qila
oladi talab qilmoq uchun boshqarish vvodom-vыvodom bir qancha posledovatelьnostey
boshqaruvchilarni jamoalarni, a signal to’xtab qolish u qurilmani, qoidaga ko’ra, faqat bir, unday
bo’lsa keyin bajarishni navbatdagi bo’limlar to’xtab qolish supervizor prerыvaniy yonida keyingi
signale tayyorlik qarz topshirmoq haydash boshqa bo’limlar. bu qilinyapti yo’li bilan
o’zgartirishlar manzillar ilov berish to’xtab qolish keyin bajarishni navbatdagi bo’limlar, a agar
bor faqat bir bo’lim davomini, u o’zi xabar beradi haydash anavi yoki boshqa bir bo’lak koda
podprogrammы ilov berish to’xtab qolish. bo’lim tugatilishi odatda vыklyuchaet tuzilishi
kiritish-chiqarish yoki shunchaki tamomlayapti operatsiyani. Xaydash operatsiyami kiritishchiqarish tartibida prerыvaniy talab qiladi yirik zo’r berishlar tomonidan tarmoq programmistov
— shunday dasturlar yaratmoq murakkabroq. misol tariqasida o’sha qila oladi xizmat qilmoq
suщestvuyuщaya vaziyat bilan drayverami nashrda. shunday, v operatsionnыx tizimlarda
Windows ( va Windows 9x, va Windows NT / 2000 ) nashr jaroyoni orqali muvoziy bandargoh
amalga oshirilyapti ne tartibida bilan prerыvaniyami, qanday bu qilingan v boshqalar OS, a
tartibida so’roqnomaga tayyorlik, nima olib keladi k 100-protsentnoy yuklashda markaziy
protsessorni hamma vaqtga nashrda. bunda, tabiiy ravishda, bajariladilar va boshqalar vazifalar,
zapuщennыe na bajarish, lekin faqat hisobiga haligi, nima upomyanutыe operatsion sistemalar
qo’llab-quvvatlaydilar vыtesnyayuщuyu mulьtizadachnostь, vaqt vaqtdan prerыvaya jarayon
boshqarish muhri bilan va peredavaya markaziy protsessor qolganlarga masalalarga.
Fayl tizimi
Fayl tizimi — bu fayllarni nomlash, saqlash va tartiblashni taqdim etuvchi asosiy tuzilma. Fayl
tizimini tanlash Windows ni o’rnatishda, mavjud disk bobini formatlashda va yangi qattiq diskni
o’rnatishda amalga oshiriladi.
Windows 2000 va Windows XP NTFS, FAT va FAT32 fayl tizimlarini kuvvatlaydi.
Shifrlangan fayllar va jildlar bilan ishlaganda quiyidagi ma'lumotlar va tavsiyalarni e'tiborga
olish kerak.

Faqat NTFS bobida bo’lgan fayl va jildlar shifrlanishi mumkin.

Siqilgan fayl va jildlarni shifrlab bo’lmaydi. Agar siqilgan fayl yoki jildlar uchun
shifrlash bajarilsa, u xolda fayl va jildlar siqilmaganlik xolatiga o’tadi.

Shifrlangan fayllar , qachonki ular NTFS bo’lmagan disk boblariga ko’chirilsa ,kayta
shifrlanishi mumkin

Shifrlanmagan fayllarni shifrlangan jildga ko’chirishda ular avtomat ravishda yangi jildga
shifrlanadi. Biroq buni aksi avtomatik kayta shifrlanishga olib kelmaydi. Fayllar aniq
rkayta shifrlanishi kerak.

“Sistemno`y” – “Tizimli” atributidagi fayllar va tizimli negiz katalogida bo’lgan fayllar
shifrlanmaydi.

Jild yoki fayllarni shifrlash ularni o’chirib tashlashdan ximoyalamaydi. O’chirishga
huquqi bo’lgan ihtiyoriy foydalanuvchi shifrlangan fayl va jildlarni o’chirib tashlashi
mumkin. Shuning uchun ham NTFS tizimi ruxsati bilan EFS birgalikda ishlatish tavsiya
etiladi.

Masofaviy shifrlash huquqi bo’lgan uzoqlashtirilgan kompyuterda fayllar yoki jildlar
shifrlanishi yoki kayta shifrlanishi mumkin. Biroq, agar shifrlangan fayl tarmoq bo’yicha
ochilsa, tarmoq bo’yicha uzatiladigan ma'lumotlar shifrlanmaydi. Bashqa bayonnomalar,
misol uchun SSL/TLS yoki IPSec tarmoq bo’yicha ma'lumot uzatish uchun ishlatilishi
kerak. WebDAV bayonnomasi faylni lokal shifrlashga va uni shifrlangan xolda uzatishga
imkon beradi.
Fayl deganda, odatda nomlangan, bir xil tuzilishga ega bo’lgan yozuvlardan tashkil topgan
ma'lumotlar to’plami tushuniladi. Bu ma'lumotlarni boshqarish uchun, mos ravishda fayl
tizimlari yaratiladi. Fayl tizimi, ma'lumotlar mantiqiy strukturasinining va ularga ishlov berish
jarayonida bajariladigan amallar bilan ish olib borish imkonini beradi. Aynan fayl tizimi,
ma'lumotlarni disklarda yoki biror-bir boshqa jamlamada tashkil etish usulini aniqlaydi.
Fayl tizimining qabul qilingan spetsifikatsiyalari bo’yicha, fayllar bilan ishlashni amalga
oshiruvchi maxsus tizimli dasturiy ta'minotni, ko’pincha fayllarni boshqaruv tizimi deyiladi.
Aynan, fayllarni boshqarish tizimi, fayl ma'lumotlarini yaratish, yo’qotish tashkil etish, o’qish,
yozish, modifikatsiya qilish va joyini o’zgartirish va shu bilan birga fayllarga murojaatni va
fayllar tomonidan foydalaniladigan resurslarni boshqarishga javob beradi. Fayllarni boshqarish
tizimining “FBT” asosiy vazifasi, bizga kerakli bo’lgan yozuvning aniq fizik adresini ko’rsatib,
quyi darajada murojaat o’rniga, fayl ko’rinishida tashkil etilgan ma'lumotlarga murojaatning
qulay usulini berishidir, ya'ni fayl nomi va undagi yozuvni nomini ko’rsatib, mantiqan murojaat
qilishga imkon berishdir.
Fayllarni boshqarish tizimi yordamida, foydalanuvchilarga quyidagi imkoniyatlar yaratiladi:
- foydalanuvchilarning muloqat funktsiyalarini (uning ma'lumotlari bilan) amalga oshiruvchi va
fayllarni boshqarish tizimidan faol foydalanuvchi, maxsus boshqaruvchi funktsiyalar yordamida
yoki o’z dasturlaridan, nomli ma'lumotlar to’plamini (fayllarni) yaratish, olib tashlash va qayta
nomlash (va boshqa operatsiyalar);
- disksiz periferik qurilmalar bilan fayl kabi ishlash;
- fayllar orasida, qurilmalar o’rtasida (va teskari) ma'lumotlar almashinish;
- fayllarni boshqarish tizimi dasturiy modullariga murojaat usuli bilan fayllar bilan ishlash (API
ning bir qismi fayllar bilan ishlashga mo’ljallangan);
- fayllarni xuquqsiz murojaatdan himoya qilish.
Qoida bo’yicha hamma zamonaviy OT lar o’z fayllarini boshqarish tizimilariga egadir. Ba'zi OT
lar esa, bir nechta fayl tizimlari bilan ishlash imkoniga egadirlar (bir nechtasi ichidan bittasi yoki
bir nechtasi bilan bir vaqtda). Bu hollarda, montirovka qilinadigan fayl tizimlari to’g’risida so’z
boradi (montirovka qilinadigan fayllarni boshqarish tizimlarini qo’shimcha sifatida o’rnatish
mumkin) va bu borada ular musaqildir.
Shu narsa ma'lumki, fayllarni boshqaruv tizimi, OT ning asosiy komponentasi bo’lgan holda,
undan mustaqil emas, chunki API ning mos chaqiriqlaridan faol foydalanadi. Shu bilan birga,
FBT ning o’zi API ni yangi chaqiriqlar bilan boyitadi.
Demak, shuni ta'kidlash mumkinki, ixtiyoriy FBT o’z-o’ziga mavjud emas, balki ular aniq OT
muhitida ishlash uchun yaratiladi. Misol uchun hammaga topish fayl tizimi FAT ni keltirish
mumkin (File Allocation Table – fayllarni joylashtirish jadvali). Bu tizim, fayllarni boshqarish
tizimi sifatida ko’p hollarda ishlatiladi.
Bu fayl tizimining turli OT larda ishlaydigan, turli versiyalari mavjuddir: FAT, FAT 12, FAT 16,
super FAT va x.k.lar. Bu FBT ning MS DOS OT dan to Windows NT bilan ishlaydigan
versiyalari mavjud. Boshqacha qilib aytganda, ma'lum fayllar tizimiga mos tashkil etilgan fayllar
bilan ishlashda, har bir OT uchun o’z fayllarni boshqarish tizimi ishlab chiqishi shart. Va bu fayl
tizimi, qaysi OT uchun mo’ljallangan bo’lsa, o’sha Opetasion tizimda ishlaydi, ammo boshqa
fayllarni boshqaruv tizimi yordamida yaratilgan fayllarga murojaat imkonini ta'minlaydi (boshqa
OT FBT bu OT FBT printsiplari asosida ishlaydigan bo’lishi kerak).
Sh.h., fayl tizimi – bu ma'lumotlarning qabul qilngan sertifikatsiyalari bo’yicha tashkil etilgan
to’plamlari majmuasi bo’lib, ular fayllarga murojaat uchun zarur bo’lgan adresli ma'lumotlarni
olish usulini aniqlaydi.
Demak, fayl tizimi termini, avvalambor fayllarga tashkil etilgan ma'lumotlarga murojaat
printsiplarini aniqlaydi. Xudi shu terminni u yoki bu jamlamada joylashgan aniq fayllarga
nisbatan ham ishlashtish mumkin. Fayllarni boshqarish termini esa, fayl tizimining aniq
realizatsiyasiga (amalga oshishiga) nisbatan ishlatish mumkin, ya'ni bu tizim – aniq OT larda
fayllar bilan ishlashni ta'minlaydigan dastur modullari to’plamidir.
Inson ishlaydigan ma'lumotlar, odatda strukturalashtirilgandir. Bu avvalo, ma'lumotlarni
samarali saqlashni tashkil etishga imkon beradi, qidiruvni osonlashtiradi, nomlashda qo’shimcha
imkoniyatlar yaratadi. Xuddi shuningdek, fayllar bilan ishlashda ham iloji boricha
strukturalashtirish mexanizmini kiritish kerak, hammadan osoni ierarxik munosabatlarni tashkil
etishdir. Buning uchun, catalog tushunchasini, kiritish directory yetarlidir. Katalog, fayl
ko’rinishida tashkil etilgan ma'lumotlar to’g’risidagi ma'lumotni o’z ichiga oladi.
Boshqacha aytganda, katalogda fayllar diskriptori saqlanadi. Agar fayllar, blok qurilmasida
tashkil etilgan bo’lsa, aynan katalog yordamida FBT, shu ma'lumotlar joylashgan blok
adreslarini topadi. Katalog, maxsus tizimli ma'lumot strukturasiga emas, (asosiy, ildiz katalog
deyiladi), fayl o’zi ham bo’lishi mumkin. Bunday fayl-katalog, maxsus tizimli qiymatga ega
bo’lib, uni boshqa oddiy fayllar orasida ajratish zarurdir. Fayl Katalog ko’pincha “podkatalog”
(subdirectory) deb ataladi. Agar fayl katalog, boshqa fayllar haqida ma'lumotni o’zida saqlasa,
ular orasida ham o’z navbatida fayl-kataloglar bo’lsa, biz xech qanday chegaralanmagan
ierarxiyaga ega bo’lamiz.
Undan tashqari, bunday fayl ob'ektlarni fayl katalog kiritish, fayl tizimini nafaqat strukturalash,
ildiz katalogdagi elementlar sonini chegaralanmagan muammosini hal qiladi. Fayl katalogida
elementlar soniga chegara yo’q, shuning uchun katta o’lchamdagi kataloglarni yaratish mumkin.
FAT fayl tizimi, o’z nomiga quyidagi ma'lumotlarni o’z ichiga olgan oddiy jadval orqali ega
bo’lgan:
- fayl yoki uning fragmentlari uchun ajratilgan, mantiqiy diskning bevosita adreslanuvchi
qismlari (uchastkalari);
- disk makoni bo’sh sohalari;
- diskning defektli sohalari (bu sohalar defekt joylariga ega bo’lib, ma'lumotlarni o’qish va
yozishni xatosiz bajarishga kafolat bermaydi).
FAT fayl tizimida, ixtiyoriy mantiqiy disk ikki sohaga: tizimli soha va ma'lumotlar sohasiga
bo’linadi.
Mantiqiy disk tizimli sohasi, formatlash vaqtida initsiallashtiriladi, keyinchalik esa, fayl
strukturasi bilan ishlaganda yangilanadi. Mantiqiy disk, ma'lumotlar sohasi oddiy fayl va fayl
kataloglarni o’z ichiga oladi; bu ob'ektlar ierarxiyani tashkil etadi, bu ob'ektlar ildiz katalogga
bo’ysunadi.
Katalog elementi fayl ob'ektini tavsiflaydi, u oddiy fayl yoki fayl- catalog bo’lishi mumkin.
Ma'lumotlar sohasiga, tizimli sohadan farqli ravishda , OT ning foydalanuvchi interfeysi orqali
murojaat qilinadi. Tizimli soha quyidagi tashkil etuvchilardan iboratdir (mantiqiy adres sohasida
ketma-ket joylashgan):

yuklanish yozuvi (Boot Record, BR);

rezervlangan sektorlar (Reserved. Sectors, Res.Sec);

fayllarni joylashtirish jadvali (FAT);

ildiz katalog (Root Directory, R Dir).
O’rnatilgan tizimlarda shinalarni tashkil etilishi.
Kompyuter shinalari va ularning turlari
Kompyuter shinasi (ingliz kompyuter shinasidan, ikki tomonlama universal kalit - ikki
tomonlama universal kalit) - kompyuter arxitekturasida, kompyuterning funktsional bloklari
o'rtasida ma'lumotlarni uzatuvchi quyi tizim. Nuqta-nuqta aloqasidan farqli o'laroq, bitta
o'tkazgichlar to'plami yordamida shinaga bir nechta qurilmalarni ulash mumkin. Har bir shina
qurilmalar, kartalar va kabellarning fizik ulanishi uchun o'z ulagichlarini
(ulanishlarini).belgilaydi.
Dastlabki kompyuter shinalari bir nechta ulanishga ega bo'lgan parallel elektr shinalar edi, lekin
hozir bu atama parallel kompyuter shinalari kabi mantiqiy funktsiyalarni ta'minlaydigan har
qanday fizik mexanizm uchun ishlatiladi.
Shinalar bir biridan bit kengligi, signal uzatish usuli (ketma -ket yoki parallel, sinxron yoki
asenxron), o'tkazish qobiliyati, qo'llab -quvvatlanadigan qurilmalar soni va turlari, ishlash
protokoli, maqsadi (ichki yoki interfeys) bo'yicha farq qilishi mumkin.
Komputer shinasi — komyuter quyi tizimi, kompyuter funktsional birliklari oʻrtasida
maʼlumotlarni uzatish uchun xizmat qiladi. Har bir shina, bir aloqa, karta va kabel uchun
ulagichga ulanadi, uning majmuini belgilaydi. Kompyuter shinalari ilk kompyuterlarda
(kabellarining toʻplamlar — signal va kuch-quvvat, Ixcham va birga bogʻlangan texnik qulaylik
uchun) bir necha ulanishlar bilan parallel elektr tokini oʻtkazish qurilmasi edi. Zamonaviy
kompyuter tizimlarida, bir muddat parallel shinalar kompyuter bir xil mantiq funksiyalarini
taʼminlash va har qanday mexanizmlari uchun ishlatiladi. Zamonaviy kompyuterda shina parallel
yoki ketma-ket ulanish sifatida ishlatiladi va parallel (Eng. Multidrop) va zanjir (Eng. Daisy
zanjir) topologiyasiga boʻlish mumkin. USB va boshqa shinalarda konsentratorlar (HUBlardan)
foydalanish mumkin. Tezkor shinalari uchun uzatish signallarining ayrim turlarida (Fibrin
Channel, InfiniBand, tezkor Ethernet, SDH) elektr ulanishlaridan foydalanilmaydi, uning o’rniga
optik ulanishlar ishlatiladi. Transmission nazorat shina signali orqali (Multipleksorler,
demultiplexers, tamponlar, registrlar, shina haydovchisi) amalga oshiriladi va operatsion
tizimining yadrosi tomonidan maxsus drayver kerak boʻladi.
Ichki shinalar
PCI Express 1.0. PCI Express-bu kompyuter shinasi, u PCI shina dasturiy ta'minoti modelidan
va ketma-ket ma'lumotlarni uzatish asosida yuqori samarali fizik protokoldan foydalanadi. Intel
va uning hamkorlari tomonidan ishlab chiqarilgan PCI Express seriyali shinasi PCI parallel
shinasini va uning kengaytirilgan va ixtisoslashtirilgan AGP variantini almashtirish uchun
mo'ljallangan. PCI Express qurilmasi chiziqli deb nomlangan ikki yo'nalishli nuqtadan nuqtaga
ketma-ket ulanishdan foydalanadi; bu PCI-dan keskin farq qiladi, bunda barcha qurilmalar
umumiy 32-bitli parallel ikki tomonlama shinaga ulangan. PCI Express qurilmasi orasidagi
bog'lanish havola deb ataladi va bitta (1x deb ataladi) yoki bir nechta (2x, 4x, 8x, 12x, 16x va
32x) bo'lakli bog'lamlardan iborat. Har bir qurilma 1x ulanishni qo'llab -quvvatlashi kerak.
Elektr darajasida har bir ulanish past kuchlanishli differentsial signalizatsiyadan (LVDS)
foydalanadi, ma'lumot har bir PCI Express qurilmasi tomonidan alohida ikkita simda qabul
qilinadi va uzatiladi, shuning uchun eng oddiy holatda, qurilma PCI Express kalitiga faqat to'rtta
sim. PCI Express barcha nazorat ma'lumotlarini, shu jumladan uzilishlarni ham ma'lumotlarni
uzatish uchun ishlatiladigan bir xil chiziqlar orqali yuboradi. Ketma -ket protokolni hech qachon
blokirovka qilib bo'lmaydi, shuning uchun PCI Express shinasining kechikishi PCI shinasi bilan
taqqoslanadi. Barcha yuqori tezlikdagi ketma-ket protokollarda (masalan, GigabitEthernet) vaqt
haqida ma'lumot joylashtirilgan bo'lishi kerak. Fizik darajada, PCI Express hozirda qabul
qilingan 8B/10B kodlash usulidan foydalanadi.
HyperTransport (HT) shinasi
HyperTransport (HT) shinasi-bu ikki yo'nalishli, o'tkazuvchanligi yuqori, kechikish vaqti past,
ketma-ket parallel kompyuterli shina. HyperTransport 200 MGts dan 3,2 GGts gacha
chastotalarda ishlaydi (PCI shinasi uchun - 33 va 66 MGts). Bundan tashqari, u DDR -dan
foydalanadi, ya'ni ma'lumotlar sinxronlash signalining ko'tarilgan va tushgan qirralariga
yuboriladi, bu esa 2,6 gigagertsli sinxronlash chastotasida 5200 Mp/s gacha ruxsat beradi;
sinxronizatsiya chastotasi avtomatik ravishda o'rnatiladi. HyperTransport shinasi paketlarga
asoslangan. Har bir paket shinaning fizik kengligidan qat'i nazar (ma'lumotlar qatorlari soni) 32
bitli so'zlardan iborat. Paketdagi birinchi so'z har doim nazorat so'zidir. Agar paketda manzil
bo'lsa, nazorat so'zining oxirgi 8 biti keyingi 32-bitli so'z bilan birlashtirilib, natijada 40-bitli
manzil paydo bo'ladi. Shina 64-bitli manzilni qo'llab-quvvatlaydi-bu holda, paket 64-bitli
manzilni ko'rsatuvchi maxsus 32-bitli nazorat so'zidan boshlanadi va 40 dan 63 gacha manzil
bitlarini o'z ichiga oladi (manzil bitlari 0 dan boshlab raqamlangan). Paketning qolgan 32 bitli
so'zlari to'g'ridan-to'g'ri uzatiladigan ma'lumotlarni o'z ichiga oladi. Ma'lumotlar har doim
haqiqiy uzunligidan qat'i nazar, 32-bitli so'zlar bilan uzatiladi (masalan, bitta baytni o'qish
so'roviga javoban, 32 bitli ma'lumotlarni o'z ichiga olgan paket shina orqali uzatiladi va faqat 8
bu 32 bit muhim).
O’rnatilgan tizimlarda taqsimlangan va parallel ishlov berish.
Parallel kompyuterlarning dasturiy taminoti
Arxitekturani takomillashtirish bilan bir qatorda parallel kompyuterlarning dasturiy ta'minoti
ham rivojlanib bormoqda. Amaliyot shuni ko'rsatdiki, parallel hisoblash tizimlari apparat va
dasturiy ta'minot qismlarining rivojlanishini bir- biridan alohida-alohida ko'rib bo'lmaydi.
Qismlarning biridagi yangilik, ikkinchisidagi o'zgarishga olib keladi. Hozirda bizni avvalo
parallel dasturlash texnologiyalari sohasidagi o'zgarishlar qiziqtiradi. Albatta, zamonaviy
dasturiy ta'minot ishlab chiqish ixtiyorida nafaqat Fortran yoki assembler bor, balki ko'p boshqa
tizimlar va dasturlash tillari yaratildi. Shu bilan birga, ayni paytda, samarali parallel dasturiy
ta'minot ishlab chiqish muammosi umumiy parallel hisoblashning asosiy muammosiga aylandi.
Ta’kidlash joizki, mahsus izohlardan foydalanish nafaqat parallel bajarish imkoniyatini beradi,
balki dasturning asl versiyasini to’liq saqlab qoladi. Amalda, u juda qulay - kompilyator
parallelizm haqida hech narsa bilmasa, barcha mahsus izohlarni semantik ketma ketlikni saqlab
qolgan holda o’tkazib yuboradi.
Parallel dasturlar tuzish uchun izohlardan foydalanishdan tashqari, tez-tez. mavjud dasturlash
tillari kengaytirishni qo’llashadi. Qu’shimcha operatorlar va foydalanuvchiga dasturning parallel
tuzilmasini aniq belgilash va ayrim hollarda parallel dasturni bajarishni boshqarish imkonini
beruvchi o’zgaruvchilarni ifodalovchi yangi elementlar kiritiladi. Shunday qilib, High
Performance Fortran (HPF) til, an'anaviy FORTRAN operatorlari va mahsus izohlar tizimiga
qo'shimcha ravishda, dasturning parallel sikllarini ifodalash uchun kiritilgan yangi forall
operatorini o'z ichiga oladi.
Agar parallel tizimlar arxitekturasi o’ziga hosliligini, yoki ayrim mavzu doirasining ba’zi bir
vazifa turining hususiyatlarini aniq ifodalash kerak bo’lsa, unda parallel dasturlashning mahsus
tillaridan foydalaniladi.. Transputer tizimlarini dasturlash uchun Occam tili tashkil etilgan,
Konveyer mashinalarini dasturlash uchun, birlamchi belgilash tili Sisal loyihalashtirilgan.
Massiv parallel kompyuterlar kelishi bilan parallel jarayonlarni o'zaro qo'llab-quvvatlash
kutubxonalar va interfeyslarni keng tarqalib kelmoqda. Ushbu yo’nalishning tipik vakili Message
Passing Interface (MPI) interfeysidir, va uning amalga oshirilishi deyarli har bir parallel
platformada, vector-konveyerli super- EVM dan boshlab shahsiy komuterlarning klasterlari vs
tizimlarigacha mavjud. Dasturlovchi dasturning qaysi joyida ilovaning qanday parallel
jarayonlari, qaysi jarayonlar bilan ma’lumot almashish yoki o’z ishini sinhronizatsiyalashi
kerakligini o'zi aniq belgilaydi.
Parallel hisoblash tizimi (HT) deb ko’pgina apparat (hardware), oraliq dastur (middleware) va
amaliy dastur (software) o’zaro nabo-rom aloqali ta’minotining elementlari tushuniladi. Ushbu
elementlar yuqori samarali parallel hisoblashlarni o’tkazish maqsadida birlashgan.
HT da elementlarning o’zaro aloqasi quyidagichadir: apparat ta’minlash elementlari bilan oraliq
DT elementlari o’zaro aloqa qiladi, bunda ular EVM arhitekturasining barcha hususiyatlarini
hisobga olgan holda, HT boshqarilishining (HT dasturiy modeli) umumiy dasturiy vositalarni
taqdim etadi. Amaliy dasturlar software dasturlar orqali modelini, middleware bilan
ta’minlangan, ushbu HT ning maqsadi bo’lgan, mahsus vazifalarni bajarish uchun u yoki bu
algoritmlarni amalga oshiradi.
Oraliq dasturiy ta’minot atamasi juda turg’un hisoblanadi, shu bilan birga undan turli
tushunchalarni ta’minlashda foydalaniladi. Umuman olganda, PPO dasturiy ta’minotning turi
hisoblanadi, bunda uni ilovalar va resurslar o’rtasidagi (Amaliy dasturlash interfeysi) API deb
atash mumkin, va u dasturning to’g’ri ishlashi uchun zarurdir. Bundan kelib chiqadiki,
ilovalarning bir-biri bilan yoki resurslar bilan o’zaro jarayonini soddalshtirish imkonini
beradigan har qanday dasturiy ta’minot oraliq deb atalishi mumkin.
Parallel hisoblash tizimida bir yoki bir necha hisoblash tugunlarida bir yoki bir nechta dasturiy
komponentlari bo'lishi mumkin. Tizim bir kompyuter tizimi sifatida paydo bulishi uchun, bu
qismlar o'zaro aloqalarni qo'llab-quvvatlashi kerak. Oraliq dasturiy ta’minotning asosiy roli
shundaki, ushbu vazifalarni soddalashtirish va parallel taqsimlangan hisoblash-tizimlari
komponentlarini o'zaro ta’sirini qurilishida amaliy dasturchilar tomonidan qo’llaniladigan
abstrakstiyalarni ta’minlashdir.
PPO ikki asosiy vazifani bajaradi. Birinchi - resurslarga ilovalarning etishishini engillashtirish.
Bu xususiyatlar ayniqsa, Ishlab chiquvchilar uchun muhim ahamiyatga ega, chunki ularga
ko’proq vaqtni resurslarga ega bo’lish mehanizmini ishlab chiqarishga emas, balki mantiqga
ajratishga imkon beradi. PPO ning ikkinchi vazifasi - o’zaro harakat jarayonlarining jadallashuvi.
Albatta, dasturiy ta'minot o’zaro harakatlarni ta’minlash uchun mahsus loyihalashtirilgan bo’lib,
odatda, ishlab chiqaruvchilar tomonidan yaratilgan maxsus bo'lmagan echimlarga nisbatan
yaxshiroq unumdorlikka ega.
Oraliq dasturiy ta’minotni (PPO) amaliy dasturiy ta’minotning mahsus darajasi deb aniqlaymiz,
bunda u ilovaning parallel hisoblash qismi bilan operatsion tizimning kommunikastion darajasi
orasida joylashgan va ilovalarni tizimiy bayonotlar va operastion tizimning instrumentlari bilan
bog’laydi. Oraliq dasturiy ta’minot apparat-dasturiy platformalarninig farqini tekislaydi.
Parallel dasturlash tillarning kengayishi
Mahsuslashtirilgan parallel tillar va mavjud tillarri kengaytirish.

NORMA - hisoblash vazifalari mahsuslashtirilishining uslubsiz tili.

ABCL (An object-Based Concurrent Language) - ob'ektga yo'naltirilgan dasturlash
elementlari va xabarlar yuborish vositalarini birlashtiradigan parallel tili.

Adl - parallel dasturlash uchun mo'ljallangan, ma'lumotlarning bir gancha turlari va
konstrukstiyalariga ega funktsional tili. Bu tarqalgan xotirali abstract mashinani
dasturlashga qaratilgan.

Ada -Parallel dasturlarni yaratishga mo’ljallangan vositalarni o'z ichiga olgan universal
dasturlash tili. AQSh Mudofaa vazirligining rasmiy dasturlash tili. Ko’pgina turli
platformalar uchun turli xil kompilyatorlar mavjud.

Concurrent Clean - ketma ket va parallel dasturlarni yaratish imkonini beruvchi oliy
darajadagi ko'p maqsadi dasturlash tili. Ko'p platformalar uchun tadbiq qilish mumkin.

MC # - klaster va GRID-arxitekturalarga qaratilgan va parallel dasturlashda C # tilining
barcha avzalliklarini ishlatishga imkon beradigan MC # dasturlashning asinhron parallel
tilini yaratish bo’yicha yangi loyiha. Ushbu til local va tarqoq tartibda bajarilishi mumkin
bo’lgan oson o’qiladigan va samarali dasturlash kodini yaratish imkonini beradi.

DVM- turli arxitekturali parallel kompyuterlar uchun C-DVM va Fortran- DVM tillarda
ko'chma va samarali hisoblash ilovalarini yaratish uchun mo'ljallangan tizim.

Qisqartma DVM ikki tushunchalariga mos keladi: Tarqatish Virtual Xotira va tarqatish
Virtual Machine. Birinchisi yagona manzil maydon mavjudligini aks ettiradi. Ikkinchisi
virtual mashinalarini malumotlarni tasvirlash va real parallel mashinada hisoblashni ikki
bosqichli sxemada foydalanishni aks ettiradi

DVM tizimi ham LIB-DVM, DVM otladchik, DVM dasturlarini ishini bashoratlovchi,
DVM dasturlarini maxsuldorligini qo'llab quvvatlovchi kutubxonalar qatoriga kiradi.

Erlang - turli xilda taqsimlangan tizimlar uchun dasturlar yozish imkonini beruvchi
dasturlash tili. Ushbu til parallel jarayonlarni ko'paytirish va asinxron xabarlar orqali
aloqa qiluvchi vositalarni o'z ichiga oladi.

Modula-3 - universal dasturlash tili, Bu til ko'p oqimli dasturlar ishlab chiqish
imkoniyatini o'z ichiga oladi.

NESL - parallel dasturlash tili bo'lib, bir xil tipdagi malumotlar ustida istalgan funksiyani
parallel bajarish imkoniyatiga ega. Bundan tashqari kompyuter unumdorligini analiz
qiluvchi vositasini ham o'z ichiga oladi.

Occam - parallel dasturlash tili, ko'proq transputer tizimlari uchun parallel dasturlar
yozishga qaratilgan.

Orca - taqsimlangan xotiraga ega kompyuterlar uchun parallel dasturlash tili. Dinamik
jarayonlarni paydo qilish, va ularni protsessorda aks ettirish vositalarini, shuningdek,
alohida obektlar o'rtasida aloqani o'rnatishni o'z ichiga oladi.

Parallaxis - Modula-2 tiliga asoslangan strukturali parallel dasturlash tili.
Foydalanuvchiga dastur ishlashi lozim bo'lgan virtual mashina konfiguratsiyalarini
sozlash imkoniyatini beradi.

Phantom - kata taqsimlangan interaktiv ilovalarni yaratishga mo'ljallangan dasturlash tili.

Sisal - funktsional dasturlash tili. Dasturchi yaratayotgan dasturining parallel
xususiyatlari haqida qayg'urmasa ham bo'ladi, chunki kompilyator o'zi barcha bo'g'liq
bo'lmagan qismlarni topadi hamda protsessorlarga taqsimlab beradi.

SR - parallel dasturlash tili. Tilning asosiy tuzilmalar: resurslar(CPU va ma'lumotlar) va
operatsiyalar. Turli ko'rinishdagi sinxronlashtirishni, xabar uzatish, dinamik jarayon
yaratish, bo'linuvchi o'zgaruvchilardan foydalanishni qo'llab-quvvatlaydi.
ZPL - parallel dasturlash tili. Bu massivlar va massivlar seksiyasi ustida amallar bajarish
imkoniyatini o'z ishiga oladi. Dasturchi parallelism haqida buyruq bermaydi, barcha parallel
xususiyatlar kompilyator tomonidan aniqlanadi.
Xulosa
Avvalombor men bu mustaqil ish qilish jarayonida shu narsalarga etibor berishga harakat
qildimki. Hozirgi davir talabalariga javob beradigon har bir dasturimiz xotirada yani biz
ishlatadigon qurilma hoh u kompyuter hoh telefon hotirasidan foydalanamiz va shu hotiraga
urnatamiz , demak biz urnatadigon dasturimiz balki biron bir mikro sxemaga kod yozib
qanaqadir tizim qurishimiz yani urnatishimiz kerak bulsa xotiradan juda yaxshi kuchli tajriba
bilan foydalanishimiz talab qilinadi. Bunday deyishimga sabab agarda zamonaviv mobil telefon
yoki kompyuter bulsa ularda hotira kotta yani kup bulishi mumkin ammo biz biron bir sxemaga
yozadigon bulsak uning hotirasi juda kichik buladi juda emasu lekin kilobaytlarda buladi.
Bundan bir qancha yillar oldin biz megobayt hotira va gigabaytlardan foydalanar edik ammo hoz
malumotlar hajmi kottargani sababli bizga bu hotiralar kamlik qiladi endi faraz qilaylik agarda
bizdagi mikrosxema hotirasi kilobayt bulganligi uchun biz juda yaxshi foydalanishimizga tugri
keladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

M.M. Musayev. “Kompyuter tizimlari va tarmoqlari” Toshkent 2013.

А.С. Антонову “Параллельное программирование с использованием технологии
OpenMP”. Москва 2009.

Айфичер Э. Джервис Б “Цифровая обработка сигналов” Москва 2004

M.K. Buza “Kompyuter arxitekturasi” Москва 2006.

V.V. Voyevodin “Parallel hisoblash” Москва 2002.

Stolings U. “Kompyuter tizimlarini arxitekturasi”. Москва 2002.

Berdanov U. va Shukurov K. ma’ruza matnlari.
Internet resurslar:
Ziyonet.uz
http://fayllar.org