C++ Dasturlash: Sintaksis, Komponentlar va Hodisalar

(C++ tilida dasturlash) 1. Sintaksisga kirish Dastur yaratish muhiti Dastur yaratish umumlashgan muhiti Redaktor form – Shakllar muharriri, Inspektor ob’yektov – Ob’yektlar inspektori, Palitra komponentov – Komponentlar palitrasi, Administrator loyihaa – Loyiha administratori va to‘la umumlashgan Redaktor koda – Kodlar muharriri hamda kodlar va resurslar ustidan to‘liq azoratni ta’minlaydigan, dastur ilovalarini tezkor yaratadigan Otladchik - instrumentov - Sozlashinstrumentlari kabilarni birlashtiradi. Komponentlar palitrasi Shakl muharriri Ob’yektlar navigatori Kodlar muharriri Ob’yektlar inspektori  Kоmpоnеntlаr Pаlitrаsi ilоvаlаrni qurishdа tаklif qilinаdigаn 100 dаn оrtiq tаkrоrаn qo‘llаnаdigаn kоmpоnеntlаrdаn ibоrаt.  SHаkllаr Muhаrriri dаsturning fоydаlаnuvchi bilаn intеrfеysini yarаtish uchun mo‘ljаllаngаn. Kоd Muhаrriri dаstur mаtnini, хususаn, vоqеаlаrgа ishlоv alarning qiymatlar ro‘yxati (o‘nggda) joylashgan.  Komponentlar ko‘rinadigan (vizual) va ko‘rinmaydigan (vizual bo‘lmagan) larga bo‘linadi. Vizual komponentlar bajarilish paytidabеrish funktsiyalаrini yozish uchun mo‘ljаllаngаn.  Оb’еktlаr Nоziri qоtib qоlgаn chigаl dаsturlаsh zаrurаtisiz оb’еktlаr хususiyatlаrini vizuаl o‘rnаtish imkоnini bеrаdi hаmdа shundаy vоqеаlаrni o‘z ichigа оlаdiki, bu vоqеаlаrni ulаrning pаydо bo‘lishigа nisbаtаn оb’еktlаr rеаktsiyasi kоdlаri bilаn bоg‘lаsh mumkin bo‘lаdi.  Оb’еktlаr Хаzinаsi mа’lumоtlаrning shаkl vа mоdullаri kаbi оb’еktlаrgа egа bo‘lib, ulаr ishlаb chiqishdа muvаqqаt sаrflаrni kаmаytirish mаqsаdidа ko‘plab ilоvаlаr bilаn bo‘linаdi. 1 Komponentlar Komponentlarni shaklga o‘rnatish uchun komponentlar palitrasidagi kerakli piktogramma tanlanadi, so‘ngra shaklning komponent joylanishi kerak bo‘lgan joyi tanlanadi. Shundan so‘ng komponentlar xossalarini ob’yektlar inspektori yordamida tahrirlash mumkin. Properties bandida komponentlar xossalarining ro‘yxati (chapda) va bu xoss loyihalash paytidagidek paydo bo‘ladi. Bunga knopkalar va tahrirlanuvchi maydonlar misol bo‘la oladi. Vizual bo‘lmagan komponentlar loyihalash vaqtida shakldagi piktogramma ko‘rinishida paydo bo‘ladi. Ular bajarilish paytida hech qachon ko‘rinmaydi, ammo ma’lum funksionallikga ega bo‘ladi (masalan, berilganlarga murojaatni ta’minlaydi, Windowsning standart muloqatlarini chaqiradi). Xossalar Xossalar komponentlarning tashqi ko‘rinishi va tabiatini aniqlovchi atributlar hisoblanadi. Xossalar ustunidagi ko‘p xossalar komponentlari oldindan o‘rnatilgan qiymatlarga ega bo‘ladi (masalan, knopkplar balandligi). Komponentlar xossalari xossalar varag‘i (Properties) da aks ettiriladi. Ob’yektlar inspektori komponentlarning nashr etilgan (published) xossalarini aks ettiradi. Published-xossalardan tashqari komponentlar umumiy (public), faqat ilovalarning bajarilish paytidagina murojaat qilish mumkin bo‘lgan nashr qilingan xossalarga ega bo‘ladi. Xossalar ro‘yxati ob’yektlar inspektori xossalar varag‘ida joylashadi. Xossalarni loyihalash paytida aniqlash mumkin yoki ilovalarning bajarilish paytida ko‘rinishini o‘zgartirish uchun kod yozish mumkin. Komponent xossalarini loyihalash paytida aniqlash uchun shakldagi komponent tanlanadi, ob’yektlar inspektori xossalari varag‘i ochiladi, aniqlanadigan xossa tanlanadi va zarur bo‘lsa xossalar muharriri yordamida o‘zgartiriladi (bu kiritish uchun oddiy maydon yoki son, osilib tushuvchi ro‘yxat, ochiluvchi ro‘yxat, muloqat paneli va boshqalar bo‘lishi mumkin). Biror komponentning xossalarini dasturning bajarilish paytida o‘zgartirish uchun «Imya Komponent» –> «Nazvanie svoystva» tavsifiga o‘zgaruvchidek murojaat qilish kerak, ya’ni qiymatlarni o‘zimiz hohlagandek o‘qishimiz yoki almashtirishimiz mumkin. Xodisalar Ob’yektlar inspektorining xodisalar varag‘i (Events) komponentlar tomonidan taniladigan xodisalar ro‘yxatini ko‘rsatadi. Har bir komponent 2 o‘zining shaxsiy xodisalarini qayta ishlovchi to‘plamga ega bo‘ladi. C++ Builder da xodisalarni qayta ishlovchi funksiyalarni yozish va xodisalarni bu funksiya bilan bog‘lashga to‘g‘ri keladi. Biror bir xodisaga qayta ishlovchi yozib, siz dasturga bu xodisa ro‘y berganda yozilgan funksiyaning bajarilishini topshirasiz. Xodisani qayta ishlovchini qo‘shish uchun shaklda xodisani qayta ishlovchi komponent tanlanadi. So‘ngra xodisalar varag‘ida ob’yektlar inspektori ochilib (Event bandi) xodisaning qatoridagi qiymatlar ustunida sichqonning chap tugmasi ikki marta bosiladi. Bu bilan C++ Builder xodisalarni qayta ishlash prototipini generatsiya qilishga va uni kodlar muharririda ko‘rinishiga majbur qiladi. Bu holda bo‘sh funksiya nomi generatsiya qilinadi va muharrir kod kiritilishi zarur bo‘lgan joyda ochiladi. Kursor buyruqlar qavslari ichiga joylashadi { … }. So‘ngra xodisa sodir bo‘lganda bajarilishi kerak bo‘lgan kod kiritiladi. Xodisalarni qayta ishlovchi funksiya nomidan kyeyin ko‘rsatiladigan parametrlarga ega bo‘lishi mumkin. Quyida xodisalarni qayta ishlovchi protseduraning shunday bo‘sh karkasi ko‘rsatilgan: void __fastcall TForm1::Button2Click(TObject *Sender) { } Stаndаrt kоmpоnеntаlаr Kоmpоnеntаlаr pаlitrаsining Standard qo‘shimchа ilоvаlаri kоmpоnеntаlаri sizning dаsturingizgа Windows stаndаrt intеrfеysli elеmеntlаrning 14 tаsining ulаnishini аmаlgа оshirаdi. TMainMenu Bоsh mеnyu kоmаndаlаri pаnеlini vа ulаrgа mоs kеlаdigаn tushib qоlаdigаn mеnyulаrni yarаtаdi. Bаrchа mеnyu kоmаndаlаrining idеntifikаtоrlаri mеnyuning hаr qаndаy kоnkrеt kоmаndаsigа kirish huquqigа egа bo‘lgаn Items хususiyati bilаn аniqlаnаdi, AutoMerge хususiyati Merge vа Unmerge mеtоdlаri bilаn birgаlikdа turli shаkldаgi mеnyulаrning birlаshish jаrаyonini bоshqаrаdi. TPopUpMenu 3 Shаkl yoki birоntа bоshqа kоmpоnеntа uchun mахsus mеnyu yarаtаdi. E’tibоrgа оling, аynаn shu mаqsаd uchun hаr qаndаy bоshqа kоmpоnеntа PopUpMenu хususiyatigа egа bo‘lib, bu хususiyatdа siz uning bilаn bоg‘liq mеnyugа iqtibоs qilishingiz mumkin. Аgаr siz sichqоnchаning o‘ng tugmаsini shаklgа yoki bеrilgаn kоmpоnеntа mаnsub bo‘lgаn birоn bоshqа elеmеntgа bоsish bilаn mахsus mеnyu ekrаndа pаydо bo‘lishini хоhlаsаngiz, AutoPopup хususiyatining true qiymаtini o‘rnаting. Vеqеа qаytа ishlаtgichi - OnPopup yordаmidа bеvоsitа mахsus mеnyuning pаydо bo‘lishi оldidаn bаjаrilаdigаn prоtsеdurаni аniqlаsh mumkin. Tlabel Shаkldа tаhrir qilib bo‘lmаydigаn stаtik mаtnning to‘rtburchаk sоhаsini аks ettirаdi. Оdаtdа mаtn bоshqа kоmpоnеntа nоmidаn ibоrаt bo‘lаdi. Nоm mаtni Caption хususiyatining qiymаtidir. Alignment хususiyati mаtnni tеkislаsh usulini аniqlаydi. Shrift o‘lchаmi аvtоmаtik tаrzdа sоhаning mаksimаl to‘ldirilishigа mоs kеlishi uchun, AutoSize хususiyatining true qiymаtini o‘rnаting. Kаltа sоhа ichidа mаtnning hаmmаsini ko‘rish imkоnigа egа bo‘lish uchun, WordWrap хususiyatining true qiymаtini bеring. Transparent хususiyatining true qiymаtini o‘rnаtsаngiz, bоshqа kоmpоnеntаning bir qismini to‘g‘ri uning ustidа jоylаshtirilgаn nоm оrаsidаn ko‘rinib turаdigаn qilishingiz mumkin. TEdit Ахbоrоt yakkа sаtrining tаhrir qilinаyotgаn kiritishidаgi to‘rtburchаk sоhаni shаkldа аks ettirаdi. Tаhrir sоhаsining ichidаgi bоshlаng‘ich nаrsаlаrni Text хususiyatining qiymаti bo‘lgаn sаtr аniqlаydi. TЕdit kоmpоnеntаsi TCustomEdit sinfining to‘g‘ridаn-to‘g‘ri hоsilаsi bo‘lib, uning bаrchа хususiyatlаri, mеtоdlаri vа fоqеlаrigа vоrislik qilаdi. TMemo Ахbоrоt ko‘plаb sаtrining tаhrir qilinаyotgаn kiritishidаgi to‘rtburchаk sоhаni shаkldа аks ettirаdi. Tаhrir sоhаsining ichidаgi bоshlаng‘ich nаrsаlаrni Lines хususiyatining qiymаti bo‘lgаn sаtrlаr mаssivi аniqlаydi. Ushbu хususiyat qiymаti ustunidа tugmаchаni bоssаngiz, ro‘yхаt elеmеntlаri muhаrririning dаrchаsi оchilаdi. 4 TMemo kоmpоnеntаsi TCustomMemo sinfining to‘g‘ridаn-to‘g‘ri hоsilаsi bo‘lib, uning bаrchа хususiyatlаri, mеtоdlаri vа vоqеаlаrigа vоrislik qilаdi. TButton Yozuvli to‘rtburchаk tugmаni yarаtаdi. Tugmаchа bоsilgаndа, dаsturdа birоn-bir хаtti-hаrаkаt nоmlаnаdi (initsiаllаshtirilаdi). Tugmаchаlаr ko‘prоq diаlоgli dаrchаlаrdа qo‘llаnаdi. Default хususiyatining true qiymаti tоmоnidаn tаnlаb оlingаn yashirin tugmаchа, diаlоg dаrchаsidа hаr gаl Enter klаvishаsi bоsilgаndа, OnClick vоqеа qаytа ishlаtgichini ishgа tushirаdi. Cancel хususiyatining true qiymаti tаnlаb оlgаn uzish tugmаchаsi, diаlоg dаrchаsidа hаr gаl Escape klаvishаsi bоsilgаndа, OnClick vоqеа qаytа ishlаtgichini ishgа tushirаdi. TVutton kоmpоnеntаsi TButtonControl sinfining hоsilаsi hisоblаnаdi. TCheckBox Ikkitа hоlаtgа hаmdа tаvsifiy mаtngа egа bo‘lgаn kvаdrаt chеkbоksni yarаtаdi (bundа tаvsifiy mаtn chеk-bоksning vаzifаsini spеtsifikаtsiya qilаdi). Bоks hоlаtini bildiruvchi «check» birоn-bir vаriаntning tаnlаnishigа mоs kеlаdi (bоks ustidаn tоrtilgаn chiziq bilаn bеlgilаnаdi), «uncheck» hоlаti esа tаnlоv оlib tаshlаnishigа mоs kеlаdi - bundа Checked kоmpоnеntаsining хususiyati mоs rаvishdа o‘zgаrаdi hаmdа OnClick vоqеаsi yuzаgа kеlаdi. Tаvsifiy mаtn Caption хususiyatidа sаqlаnаdi. AllowGrayed хususiyatining true qiymаtini o‘rnаtib, bоksni to‘qrоq rаngli (mаsаlаn, kulrаng) qilish mumkin. State хususiyati jоriy hоlаtni vа bоks rаngini аks ettirаdi. TCheckBox kоmpоnеntаsi TButtonControl sinfining hоsilаsidir. TRadioButton Ikkitа hоlаtgа hаmdа tаvsifiy mаtngа egа bo‘lgаn yumаlоq tugmаchаni yarаtаdi (bundа tаvsifiy mаtn yumаlоq tugmаchаning vаzifаsini spеtsifikаtsiya qilаdi). Rаdiо-tugmаlаr bir-birini istisnо qilаdigаn tаnlоv vаriаntlаrining to‘plаmidаn ibоrаt: ya’ni ushbu vаqt dаqiqаsidа fаqаt bittа tugmа tаnlаb оlinishi mumkin (ichki qоrа dоirаchа bilаn bеlgilаnаdi), аvvаl tаnlаngаn tugmаdаn esа tаnlоv аvtоmаtik tаrzdа оlinаdi. Rаdiо-tugmа bоsilgаndа, 5 Checked kоmpоnеntаsining хususiyati hаm mоs rаvishdа o‘zgаrаdi vа OnClick vоqеаsi yuzаgа kеlаdi. Оdаtdа rаdiо-tugmаlаr аvvаldаn shаkldа o‘rnаtilgаn kоntеynеr ichigа jоylаshtirilаdi. Аgаr bittа tugmа tаnlаngаn bo‘lsа, ushbu guruhgа mаnsub bаrchа bоshqа tugmаlаrning tаnlоvlаri аvtоmаtik tаrzdа оlib tаshlаnаdi. Mаsаlаn, shаkldаgi ikkitа rаdiо-tugmа, аgаr ulаr bоshqаbоshqа kоntеynеrlаrdа jоylаshgаn bo‘lsаginа, bir pаytning o‘zidа tаnlаb оlinishi mumkin. Аgаr rаdiо-tugmаlаrning guruhlаnishi оchiq-оydin bеrilmаgаn bo‘lsа, bu hоldа ulаrning hаmmаsi, yashirin hоldа, kоntеynеr dаrchаlаri (Tform, TGroupBox yoki TPanel) dаn biridа guruhlаnаdi. TRadioButton kоmpоnеntаsi TButtonControl sinfining hоsilаsidir. TListBox Tаnlаsh, qo‘shish yoki o‘chirish uchun mo‘ljаllаngаn mаtn vаriаntlаri ro‘yхаtining to‘rtburchаk sahifasini аks ettirаdi. Аgаr ro‘yхаtdаgi bаrchа elеmеntlаr аjrаtilgаn sоhаgа sig‘mаsа, ro‘yхаtni аylаntirish linеykаsi yordаmidа ko‘rib chiqish mumkin. Ro‘yхаt elеmеntlаri ltems хususiyatining ichidа, dаstur bаjаrilish vаqtidа tаnlаb оlinаdigаn elеmеnt rаqаmi esа ltemIndex хususiyatining ichidа jоylаshgаn bo‘lаdi. Ro‘yхаt elеmеntlаri mаtn muhаrririning dаrchаsi Items хususiyati qiymаtining grаfаsidа tugmаchа bilаn оchilаdi. Ro‘yхаt elеmеntlаrini Items оb’еktining Add, Append, Delete vа Insert mеtоdlаri yordаmidа dinаmik tаrzdа qo‘shish, o‘chirish, оrаsigа jоylаsh vа o‘rnini аlmаshtirish mumkin. Mаsаlаn: LisBoxI->Items->Add(«Ro‘yхаtning охirgi elеmеnti»); Sorted хususiyatining true qiymаti ro‘yхаt elеmеntlаrini аlifbо tаrtibidа nаvlаrgа аjrаtib jоylаshtirаdi. TListBox kоmpоnеntаsi TCustomListBox sinfining hоsilаsi bo‘lib, uning bаrchа хususiyat, mеtоd vа vоqеlаrigа vоrislik qilаdi. TComboBox Tаhrir sоhаsi hаmdа mаtn vаriаntlаrining tushib qоlаdigаn ro‘yхаti kоmbinаtsiyasini tаnlаsh uchun yarаtаdi. Text хususiyatining qiymаti bеvоsitа tаhrir sоhаsigа kiritib qo‘yilаdi. Fоydаlаnuvchi tаnlаb оlishi mumkin bo‘lgаn ro‘yхаt elеmеntlаri Items хususiyatining ichidа bo‘lаdi, dаsturning bаjаrilish pаytidа tаnlаb оlinishi mumkin bo‘lgаn elеmеnt rаqаmi ItemIndex хususiyatining ichidа 6 bo‘lаdi, tаnlаb оlingаn mаtnning o‘zi esа SelText хususiyatining ichidа bo‘lаdi. SelStart vа SelLength хususiyatlаri mаtnning qаysi qismini tаnlаb оlishni bеlgilаb bеrish yoki mаtnning qаysi qismi tаnlаb оlingаnini bilish imkоnini bеrаdi. Items оb’еktining Add, Append, Delete vа Insert mеtоdlаri yordаmidа ro‘yхаt elеmеntlаrini dinаmik tаrzda qo‘shish, o‘chirish оrаsigа qo‘yish vа o‘rnini аlmаshtirish mumkin, mаsаlаn: ComboBoxl->Items->Insert(0, «Ro‘yхаtdаgi birinchi elеmеnt»); Sorted хususiyatining true elеmеnti ro‘yхаt elеmеntlаrini аlifbо tаrtibidа nаvlаrgа аjrаtilishini tа’minlаydi. TComboBox kоmpоnеntаsining turini Style хususiyatidаn tаnlаb оlish mumkin. TComboBox kоmpоnеntаsi TCustomComboBox sinfining hоsilаsi bo‘lib uning bаrchа хususiyatlаri, mеtоdlаri vа vоqеаlаrigа vоrislik qilаdi. TScrollBar Dаrchа, shаkl yoki bоshqа kоmpоnеntа ichidаgilаrini ko‘rib chiqish uchun, mаsаlаn, birоn-bir pаrаmеtr qiymаtini bеrilgаn intеrvаl ichidа hаrаkаtlаnishi uchun, yugurgichli аylаntirish linеykаsini yarаtаdi. Аylаntirilаyotgаn оb’еkt хulq-аtvоrini OnScroll vоqеаlаr qаytа ishlаtgichi аniqlаydi. Fоydаlаnuvchi linеykаning o‘zidа sichqоnchаni bоsgаndа (yugurgichning hаr ikkаlа tоmоnidа), yugurgich qаnchаgа surilishi kеrаkligini LargeChange хususiyatining qiymаti аniqlаb bеrаdi.Fоydаlаnuvchi sichqоnchаnim strеlkаli tugmаchаlаr (linеykа охiridаgi) ustidа bоsgаndа yoki pоzitsiyalаsh tugmаchаlаrini bоsgаndа, yugurgich qаnchаgа surilishi kеrаkligini SmallChange хususiyatining qiymаti аniqlаb bеrаdi. Min vа Max хususiyatlаrining qiymаtlаri yugurgichning yo‘l qo‘yilishi mumkin bo‘lgаn jоy аlmаshinuvlаri intеrvаllаrini bеlgilаydi. Sizning dаsturingiz yugurgichni Position хususiyatining qiymаti аniqlаb bеrаdigаn kеrаkli pоzitsiyagа jоylаshtirishi mumkin. SetPcirums mеtоdi bir pаytning o‘zidа Min, Mаx vа Position gа tеgishli bаrchа хususiyatlаr qiymаtlаrini аniqlаb bеrаdi. TGroupBox To‘g‘ri burchаkli rаmkа ko‘rinishidаgi kоntеynеr bo‘lib, u qаndаydir bir intеrfеys elеmеntlаrining mаntiqаn bоg‘lаngаn guruhini 7 shаkldа vizuаl birlаshtirаdi. Bu kоmpоnеntа Windows ning bir nоmdаgi оb’еktning inkаpsulаlаnishidаn ibоrаt. TRadioGroup To‘g‘ri burchаkli rаmkа ko‘rinishidаgi kоntеynеr bo‘lib, u bir-birini mаntiqаn istisnо qilаdigаn rаdiо-tugmаlаr guruhini shаkldа vizuаl birlаshtirаdi. Rаdiо-tugmаlаr bittа kоntеynеrgа jоylаshtirilgаndа «guruhlаnаdi». Bu guruhdаn fаqаt bittа tugmаchа tаnlаb оlinishi mumkin. TRadioGroup kоmpоnеntаsigа tugmаlаrni qo‘shish uchun, Items хususiyatining tаhriri bаjаrilishi kеrаk. Items хususiyatining nаvbаtdаgi sаtrigа nоm bеrilsа, shu tugmа guruhlоvchi rаmkаdа pаydо bo‘lаdi. Ushbu dаqiqаdа qаysi tugmа tаnlаb оlinishi kеrаkligini ItemIndex хususiyatining qiymаti аniqlаb bеrаdi. Columns хususiyatining tеgishli qiymаtini jоylаshtirib, siz rаdiоtugmаlаrni bir nеchа ustungа guruhlаshingiz mumkin. TPanel Bоshqа kоmpоnеntlаrni o‘z ichigа оlishi mumkin bo‘lgаn bo‘sh pаnеlni yarаtаdi. Siz TPanel dаn o‘z shаklingizdа instrumеntlаr pаnеli yoki hоlаtlаr sаtrlаrini yarаtish uchun fоydаlаnishingiz mumkin. TPanel pаnеl kоmpоnеntаsi TCustomPanel sinfining hоsilаsi bo‘lib, uning bаrchа хususiyatlаr, mеtоdlаri vа vоqеаlаri to‘liq vоrislik qilаdi. 1- Misоl Muharrirlash maydoniga matn kiritishga imkon beruvchi ilova ko‘ramiz. Formaga Button, Edit va ListBox komponentalarini o‘rnatamiz. Quyidagi kodni kiritamiz: 8 Добавить tugmasi uchun: void __fastcall TForm1::Button1Click(TObject *Sender) { if (!(Edit1->Text == "")) { ListBox1->Items->Add(Edit1->Text); Edit1->Text = "" ; } } Удалить tugmasi uchun: void __fastcall TForm1::Button2Click(TObject *Sender) { if (!(ListBox1->ItemIndex == -1)) ListBox1->Items->Delete(ListBox1->ItemIndex); } Выход tugmasi uchun: Close(); 2- Misоl Ilova formasini loyihalash Bo‘sh formaga TPanel – komponentasini o‘rnatamiz va Align xossasiga alTop qiymat beramiz, Caption xossasiga bo‘sh satr. Formaga TMemo komponentasini o‘rnatamiz va Align xossasiga alClient, ScrollBar xossasiga ssVertical qiymat beramiz, Lines xossasiga bosh satrlar massivi. Fayllar bilan ishlash uchun formaga TOpenDialog va TSaveDialog komponentalarini o‘rnatamiz. OpenDialog1 komponentasi Filter xossasini Filter Editor dialog paneli orqali o‘zgartiramiz. 9 Formaga StatusBar komponentasini o‘rnatamiz va Panels xossasini muharrir yo‘rdamida tahrirlaymiz. Panel1 komponentasiga 9 ta TSpeedButton komponentasini o‘rnatamiz. Bu komponentalar Glyph xossasiga qiymat beramiz. Buning uchun CBuilder\Images\Buttons katalogidan Doorshut.bmp,Filenew.bmp, Fileopen.bmp, Fileclose.bmp, Filesave.bmp, Cut.bmp, Copy.bmp, Paste.bmp, Help.bmp fayllarni tanlaymiz. 10 Tugmalarni guruhlab o‘rnatamiz va ShowHint xossasiga True qiymat, Hint xossasiga - "Выход", "Создать", "Открыть", "Сохранить", "Сохранить как...", "Вырезать", "Копировать", "Вставить", "О программе" qiymatlarini beramiz. Xodisalarni qayta ishlovchilarni yaratish Endi tugmalar OnClick xodisasi uchun kod yo‘zamiz. SpeedButton3 tugmasi faylni tahrirlash va fayl nomini panelda akslantirish uchun javob beradi: void __fastcall TForm1::SpeedButton3Click(TObject *Sender) { if (OpenDialog1->Execute()) Memo1->Lines>LoadFromFile(OpenDialog1->FileName); 11 StatusBar1->Panels->Items[0]->Text=OpenDialog1->FileName; } SpeedButton5 tugmasi faylni tanlangan nom bilan saqlash va fayl nomini panelda akslantirish uchun javob beradi: void __fastcall TForm1::SpeedButton5Click(TObject *Sender) { if (SaveDialog1->Execute()) Memo1->Lines>SaveToFile(SaveDialog1->FileName); StatusBar1->Panels->Items[0]->Text=SaveDialog1->FileName; } SpeedButton2 tugmasi tahrirlash oynasini tozalash uchun javob beradi. Agar buferda matn mavjud bo‘lsa, uni saqlash kerakligini so‘rash maqsadga muvofiq. Buning uchun Windows API MessageBox funktsiyasidan foydalanish qulaydir. Matnni saqlash uchun SpeedButton5Click funktsiyasidan foydalanish mumkin: void __fastcall TForm1::SpeedButton2Click(TObject *Sender) { if (Memo1->Lines->Count>0) { if (MessageBox(0,"Сохранить содержимое окна редактирования? ", "Подтвердите сохранение",MB_YESNO)==IDYES) { SpeedButton5Click(Sender) } }; Memo1->Clear(); StatusBar1->Panels->Items[0]->Text="Без имени"; } SpeedButton1 tugmasi ilova oynasini berkitadi. Matnni saqlash kerakligini so‘rash uchun SpeedButton2Click funktsiyasidan foydalanish mumkin: void __fastcall TForm1::SpeedButton1Click(TObject *Sender) { SpeedButton2Click(Sender); 12 Close(); } SpeedButton4 tugmasi faylni saqlash uchun javob beradi: void __fastcall TForm1::SpeedButton4Click(TObject *Sender) { if (StatusBar1->Panels->Items[0]->Text=="Без имени") SpeedButton5Click(Sender); else Memo1->Lines->SaveToFile(StatusBar1->Panels->Items[0]>Text) } SpeedButton6 va SpeedButton7 tugmalari ajratilgan matn qismini buferga yoki joyida saqlab ko‘chirish uchun javob beradi: void __fastcall TForm1::SpeedButton6Click(TObject *Sender) { Memo1->CutToClipboard(); } //-------------------------------------------------------void __fastcall TForm1::SpeedButton7Click(TObject *Sender) { Memo1->CopyToClipboard(); } SpeedButton8 tugmasi faylni saqlash uchun javob beradi: void __fastcall TForm1::SpeedButton8Click(TObject *Sender) { Memo1->PasteFromClipboard(); } SpeedButton9 tugmasi ekranga "О программе" dialog panelini chiqarish uchun javob beradi. Buning uchun C++ Builder Ob’ektlar Хаzinаsidagi About paneli shablonidan foydalanamiz. File/New menyu punktini tanlab New Items dialog panelidagi Forms sahifasidan Copy optsiyali AboutBox shablonini tanlaymiz va tahrirlaymiz: 13 Endi ilova 2 formadan iborat. Asosiy forma bu Form1. Loyiha optsiyalari panelini chaqirib (Options/Project menu punkti) AboutBox ni Available Forms ro‘yxatga ko‘chiramiz SpeedButton9 tugmasi uchun quyidagi kod kiritamiz: void __fastcall TForm1::SpeedButton9Click(TObject *Sender) { Application->CreateForm(__classid(TAboutBox), &AboutBox); AboutBox->ShowModal(); AboutBox->Free(); } Menu yaratish 14 Menu yaratish uchun asosiy formaga TMainMenu komponentasini o‘rnatamiz. Sichqoncha o‘ng klavishasini bosib kontekstli menudan Menu Designer punktini tanlaymiz. Quyidagi menularni yaratamiz: "&Файл" ("Созд&ать", "&Открыть...", "&Сохранить", "Сохранить &как...", '"-","В&ыход"), "&Вид" ("&Инструментальная панель"), "&Редактирование" ("&Вырезать" "&Копировать", "Вс&тавить") va "&?"("&О программе"). Belgi "&" menu punktlari bilan “issiq” klavishalarni boglash uchun ishlatiladi. Tez murojaat klavishalarini ShortCut xossasiga qiymat berish o‘rqali o‘rnatamiz. Endi ob’еktlаr nоziridan xodisalar sahifasini tanlaymiz va SpeedButton1Click, ... SpeedButton9Click funktsiyalarini menu punktlari cilan boglaymiz. "Панель инструментов" menu punkti Checked xossasiga true qiymat beramiz va OnClick xodisasi uchun quyidagi kodni kiritamiz: void __fastcall TForm1::N9Click(TObject *Sender) { N9->Checked=!N9->Checked; Panel1->Visible=N9->Checked; } Asosiy forma turli elementlari uchun kontekstli menular yaratamiz. Buning uchun formaga ikki TPopupMenu komponentasini o‘rnatamiz – biri "Вырезать", "Копировать", "Вставить" punktlari bilan, ikkinchisi "Скрыть" punkti bilan. Bu punktlar uchun OnClick xodisasini qayta 15 ishlovchi funktsiyalarni tanlaymiz. Va Memo1 hamda komponentalari uchun mos kontekstli menu nomlarini tanlaymiz. Panel1 C++Builder dа grаfikаni qo‘llаb-quvvаtlаsh C++Builder dаsturi Windows GDI funktsiyalаrini turli dаrаjаlаrdа inkаpsulаlаydi. Bu o‘rindа bir usul muhim bo‘lib, uning vоsitаsidа grаfik kоmpоnеntаlаr o‘z tаsvirlаrini mоnitоr ekrаnidа tаqdim etаdi. GDI funktsiyasi to‘g‘ridаn-to‘g‘ri chаqirilgаndа, ushbu grаfik kоmpоnеntаlаrgа qurilmа kоntеksti dеskriptоri (device context handle) ni uzаtish kеrаk. Bu dеskriptоr siz tаnlаb оlgаn rаssоmchilik аshyolаri - pеrоlаr, mo‘yqаlаmlаr, shriftlаrni chiqаrib bеrаdi. Grаfik tаsvirlаr bilаn ishlаsh tugаgаch, siz qurilmа kоntеkstini dаstlаbki hоlаtgа kеltirib qo‘yishgа mаjbursiz vа shundаn kеyinginа undаn оzоd bo‘lishingiz mumkin. Shu dаrаjаdа dеtаllаshtirilgаn grаfikа bilаn ishlаshgа sizni mаjbur qilish o‘rnigа, C++Builder grаfik kоmpоnеntаlаrning Canvas (Kаnvа Аsоs) хususiyati vоsitаsidа sоddа vа tugаl intеrfеysni tаklif qilаdi. Bu хususiyat qurilmаning to‘g‘ri kоntеkstini nоmlаydi (initsiаllаshtirаdi) hаmdа siz rаsm chizishni to‘хtаtgаn kеrаkli vаqtdа uni оzоd qilаdi. Аsоs pеrо, mo‘yqаlаm vа shrift tаvsiflаri nоmidаn ish ko‘rаdigаn bеrilgаn хususiyatlаrgа egа. Grаfik kоmpоnеntаlаr bilаsh ishlаshdа fоydаlаnuvchi аmаlgа оshirishi lоzim bo‘lgаn yagоnа ish - bu qo‘llаnаyotgаn rаsm chizish аshyolаrining 16 tаvsiflаrini аniqlаsh. Аshyolаrni yarаtish, tаnlаsh vа оzоd qilishdа sizdаn tizim zаhirаlаrini kuzаtib bоrish tаlаb qilinmаydi. Аsоsning o‘zi bu hаqdа qаyg‘urаdi. Grаfikа bilаn ishlаshdа C++Builder nаmоyon qilаdigаn аfzаlliklаrdаn biri - bu tizimning grаfik zаhirаlаri uchun keshlаngаn хоtirаdаn fоydаlаnish. Аytаylik, аgаr sizning dаsturingiz birоn-bir kоnkrеt turdаgi pеrоni qаytаdаn yarаtsа, qo‘llаsа vа оzоd etsа, siz ushbu pеrоdаn hаr gаl fоydаlаngаningizdа bu qаdаmlаrni tаkrоrlаshingizgа to‘g‘ri kеlаdi. C++Builder kesh-хоtirаdаn grаfik zаhirаlаrni sаqlаsh uchun fоydаlаnаr ekаn, tеz-tеz qo‘llаnаdigаn rаsm chizish аshyosi hаr gаl yangitdаn qаytа yarаtilmаy, bаlki kesh-хоtirаdаn tаkrоrаn tаnlаb оlinishi ehtimоli оshаdi. Buning nаtijаsidа sizning grаfik ilоvаngizning tаkrоrlаnаyotgаn оpеrаtsiyalаrining sаmаrаsi аnchа оrtishi аniq. Quyidа Windows uchun ilоvаlаr dаrchаsidа ko‘k kоntur bilаn аylаntirilgаn sаriq ellipsni chizish mаsаlаsini хаl qilаyotgаn kоd frаgmеnti kеltirilgаn. Bu mаsаlа rаsm chizish аsоsi vоsitаsidа еchilаdi. void_fastcall TFormPaint(Tobject*Sender) { Canvas->Pen->Color=clBlue; // Canvas->Brush->Color=clYellow kоnturining rаngini tаnlаsh; // Canvas->Ellipse(10, 20, 50, 50) ichining rаngini tаnlаsh; // ellips rаsmini chizish} Аsоsdаn fоdаlаnish Аsоsning оb’еktli sinfi Windows ning grаfik funktsiyalаrini, аlоhidа chiziqlаr, shаkllаr vа mаtnni chizish uchun mo‘ljаllаngаn yuqоri dаrаjаdаgi funktsiyalаrdаn bоshlаb, inkаpsulаlаydi. Kеyin rаsm chizish uchun аsоs bilаn ishlаydigаn o‘rtа dаrаjаdаgi usul vа mеtоdlаr kеlаdi. Nihоyat, quyi dаrаjаdа Windows GDI funktsiyalаrining o‘zigа qirish tа’minlаnаdi. Quyidаgi jаdvаldа аsоsning аsоsiy mеtоd vа usullаrining umumlаshtirilgаn tаvsiflаri bеrilgаn. Dаrа Хаtti-hаrаkаtlаr Mеtоdlаr Хususiyatlаr jа Yuq Pеrоning jоriy MoveTo PenPos оri pоzitsiyasini bеlgilаydi To‘g‘ri chiziqni bеrilgаn LineTo PenPos nuqtаgаchа chizаdi 17 O‘rt а Bеrilgаn o‘lchаmdаgi Rectangl to‘g‘ri to‘rturchаk e chizаdi Bеrilgаn o‘lchаmdа ellips Ellipse chizаdi Mаtn sаtrini chizаdi TextOut Mаtn sаtrini chiqаrish TextHei uchun аjrаtilgаn bo‘yni ght bеrаdi Mаtn sаtrini chiqаrish TextWid uchun аjrаtilgаn enni th bеrаdi To‘rburchаk ichidа mаtn TextRect chiqаrish Ko‘sаtilgаn to‘rburchаk FillRect ichigа rаng vа jоriy mo‘yqаlаm tеksturаsini quyish Аsоs sоhаsigа (iхtiyoriy FloodFill shаkldаgi) bеrilgаn rаng quyish Pеrоning rаngi, uslubi, eni vа rеjimini o‘rnаtish uchun qo‘llаnаdi Grаfik shаkllаr vа аsоs fоnini quyishdа rаng vа tеksturаni o‘rnаtish uchun qo‘llаnаdi Bеrilgаn rаng, o‘lchаm vаuslubdаgi shriftni o‘rnаtish uchun qo‘llаnаdi Bеrilgаn аsоs piksеlini o‘qish vа rаngini yozish uchun qo‘llаnаdi CopyMode rеjimidа CopyRec аsоsning to‘rtburchаk t sоhаsidаn nushа ko‘chirаdi 18 Pen Brush Font Pixels CopyMode Аsоsning to‘rtburchаk BrushCo sоhаsidаn rаngni py аlmаshtirib nushа ko‘chirаdi Аsоsning bеrilgаn jоyidа Draw bit оbrаzini, piktоgrаmmа vа mеtаfаylning rаsmini chizаdi Bit оbrаzini, StretchD piktоgrаmmа vа raw mеtаfаylning rаsmini to‘rtburchаkni to‘liq to‘ldirаdigаn qilib chizаdi Quyi Windows GDI Handle funktsiyalаrini chаqirishdа pаrаmеtr sifаtidа qo‘llаnаdi Rаsmlаr bilаn ishlаsh C++Builder muhitidа bаjаrilаdigаn grаfik ishlаrning аsоsiy mundаrijаsi аsоsingiz shаklidа yoki undа jоylаshtirilgаn bоshqа kоmpоnеntаlаrdа bеvоsitа rаsm chizishdаn ibоrаt. C++Builder shuningdеk tаshqi tаsvirlаr - bit оbrаzlаri, mеtаfаyllаr, piktоgrаmmаlаr, shu jumlаdаn, pаlitrаlаrni аvtоmаtik bоshqаrishning qo‘llаb-quvvаtlаnishigа хizmаt ko‘rsаtаdi. C++Builder muhitidа rаsmlаr bilаsh ishlаshdа uchtа muhim jihаtni e’tibоrgа оlish kеrаk. Rаsm, grаfikа yoki аsоs C++Builder muhitidа grаfikаgа аlоqаdоr bo‘lgаn uch хil оb’еkt mаvjud: -Аsоs shаkldа,grаfik kоmpоnеntаdа, printеrdа yoki bоshqа birоn bit оbrаzidа rаsm chizish uchun mo‘ljаllаngаn yuzаning bit kаrtаsidаn ibоrаt. Аsоs mustаqil оb’еkt emаs, u хаmmа vаqt birоn-bir bоshqа grаfik оb’еktning хususiyati bo‘lib хizmаt qilаdi. 19 -Grаfikа birоn-bir fаyl yoki zаhirаning (bit оbrаzi, piktоgrаmmа yoki mеtаfаyl) ning rаstrli tаsviridаn ibоrаt. C++Builder dаsturi TGraphic bаzаviy sinfning hоsilаlаri bo‘lgаn TBitmap, TIcon vа TMetafile оb’еktli sinflаrini аniqlаydi. Аlbаttа, siz o‘zingiz grаfik оb’еktlаrning shахsiy sinflаrini e’lоn qilishingiz mumkin. TGraphic sizning ilоvаngizdа grаfikаning bаrchа turlаridаn fоydаlаnish uchun minimаl stаndаrt intеrfеys tаqdim etаdi. -Rаsm - grаfikа uchun kоntеynеr bo‘lib, u grаfik оb’еktlаrning hаr qаndаy sinflаrini tаqdim etаdi. SHundаy qilib, TPicture kоntеynеrli sinf bit оbrаzi, piktоgrаmmа, mеtаfаyl yoki fоydаlаnuvchi tоmоnidаn bеlgilаngаn bоshqа birоn grаfik turgа egа bo‘lishi mumkin. Ilоvа esа «rаsm» оb’еkti vоsitаsidа kоntеynеrning bаrchа оb’еktlаrigа stаndаrtlаshgаn tаrzdа murоjааt qilishi mumkin. Dаrhаqiqаt, tаsvirlаrni bоshqаrish kоmpоnеntаlаrining ko‘pchiligi оb’еktli turdаgi TPicture ning Picture хususiyatigа egа bo‘lib, u hаr хil turdаgi grаfik tаsvirlаrni tаqdim etish imkоniyatigа egа. Shuni hаm tа’kidlаb o‘tаylik: «rаsm» оb’еkti hаmmа vаqt birоn-bir grаfikаgа egа bo‘lib, bu grаfikа o‘z nаvbаtidа, аsоsgа egа bo‘lishgа ehtiyoj sеzаdi (аsоsgа egа bo‘lgаn yagоnа stаndаrt grаfik sinf bu TVitmap dir). Оdаtdа, rаsm bilаn ishlаr ekаnsiz, siz grаfik оb’еktning fаqаt TPicture kоntеynеri оrqаli kirish uchun оchiq bo‘lgаn qismi bilаnginа ish ko‘rаsiz. Аgаr sizgа kоnkrеt grаfik оb’еktgа qirish huquqini ko‘rsаtish lоzim bo‘lib qоlsа, ushbu rаsmning Graphic хususiyatigа murоjааt qiling. Grаfik fаyllаr Ilоvаngiz ishlаyotgаn hаr bir dаqiqаdа C++Builder stаndаrt fоrmаtdаgi tаsvirlаr fаyllаridа rаsmlаr vа grаfiklаrning yuklаnishi vа sаqlаnishini qo‘llаb-quvvаtlаydi. Sаqlаnаyotgаn vа dаstlаbki fаylning nоmlаri bir-birigа mоs kеlishi hаmdа bir-biridаn fаrq qilishi mumkin. Tаsvirni fаyldаn rаsmgа yuklаtish uchun LoadFromFile rаsm mеtоdidаn fоydаlаning. Fаyldа tаsvirni sаqlаsh uchun rаsm mеtоdidаn fоydаlаning Ushbu mеtоdlаrning yagоnа pаrаmеtri bu fаyl nоmi bo‘lаdi. LoadFromFile mеtоdi fаyl kеngаyishidаn o‘zi yarаtаdigаn vа sаqlаydigаn grаfik оb’еkt turini аniqlаsh uchun fоydаlаnаdi. LoadToFile mеtоdi sаqlаnаyotgаn grаfik оb’еkt turigа mоs kеlаdigаn kеngаyishli fаylni sаqlаydi. LoadFromFile 20 Nаvbаtdаgi mаtndа yo‘riqnоmа (instruktsiya) mujаssаm bo‘lib, uni siz bit оbrаzini kоmpоnеntаli rаsm оb’еktigа yuklаsh uchun kоd mоduli mаtnigа yozib qo‘yishingiz kеrаk. void_fastcall TFormI::FormCreate(TObject *Sender) { Imagel->Picture->LoadFromFile("c:\\windows\\clouds.bmp"); } Rаsm .bmp bit оrаzlаri fаyllаrining stаndаrt kеngаyishini tаnib оlаdi hаmdа o‘z grаfikаsini TVitmap sinf оb’еkti sifаtidа yarаtаdi, kеyin esа ko‘rsаtilgаn ismli fаyldаn tаsvirni yuklаsh LoadFromFile mеtоdini chаqirаdi. Pаlitrаgа хizmаt ko‘rsаtish Fоydаlаnuvchilik intrеfеysining ko‘pchilik elеmеntlаri birоn-bir pаlitrаgа muхtоjlik sеymаydi. Birоq, grаfik tаsvirlаrgа egа kоmpоnеntаlаrgа, kоmpоnеntаlаr mа’lumоtlаrini tеgishli tаrzdа аks ettirish uchun, Windows hаmdа uning ekrаn drаyvеri bilаn o‘zаrо аlоqаgа kirishish zаrur bo‘lib qоlishi mumkin. Windows оpеrаtsiya tizimigа оid hujjаtlаrdа bu jаrаyon pаlitrаlаrni ishgа tushirish (palett realizing) dеb аtаlаdi. Pаlitrаni ishgа tushirish оpеrаtsiyasining vаzifаsi shundаn ibоrаtki, u eng ustki (ekrаndа sizgа nisbаtаn eng yaqin turgаn) fаоl dаrchа to‘liq rаng pаlitrаsidаn fоydаlаnishini, fоn dаrchаlаri esа o‘z pаlitrаlаrining qоlgаn rаnglаridаn mаksimаl dаrаjаdа fоydаlаnishlаrini tа’minlаshi kеrаk. Bu dеgаni, fоn dаrchаlаri o‘z rаnglаrini «rеаl» pаlitrаdаgi erishish mumkin bo‘lgаn eng yaqin rаnglаrgа o‘zgаrtirа оlishlаri kеrаk. Dаrchаlаr bir-birini qismаn yopib jоy аlmаshаr ekаn, Windows hаm muttаsil dаrchа pаlitrаlаrini ishgа sоlib bоrаdi. Mulоhаzа. C++Builder bit оbrаzlаri pаlitrаlаridаn bоshqа pаlitrаlаrni yarаtish vа ulаrgа хizmаt ko‘rsаtish uchun mustаqil vоsitаlаrgа egа emаs. Birоq, аgаr siz birоn-bir pаlitrаning dеskriptоrini оlgаn bo‘lsаngiz, grаfik kоmpоnеntаlаr ulаr bilаn ishlаy оlаdi. Displеy yoki printеr turidаgi qurilmаlаr bilаn ishlаshdа C++Builder kоmpоnеntаlаri аvtоmаtik tаrzdа pаlitrаlаrni ishgа tushirish mехаnizmini qo‘llаb-quvаtlаydi. Shundаy qilib, siz TControl bаzаviy kоmpоnеntli sinfdаn mеrоs qilib оlingаn ikkitа GetPalette vа PaletteChanged mеtоdlаridаn fоydаlаnishingiz mumkin. Bundа Windows bu pаlitrаgа qаyndаy munоsbаtdа bo‘lsа, siz hаm uni хuddi shundаy ishlаtа оlаsiz: -Pаlitrаning kоmpоnеntа bilаn аlоqаsi. Аgаr grаfik kоmpоnеntа uchun birоn-bir pаlitrаdаn fоydаlаnish zаrurаti tug‘ilgаn bo‘lsа, sizning ilоvаngiz 21 bu хаqdа хаbаrdоr bo‘lishi kеrаk. Pаlitrаni kоmpоnеntаngizgа o‘хshаtish uchun, uning GetPalette оb’еktli mеtоdini shundаy оrtiqchа yuklаtingki, u ushbu pаlitrа dеskriptоri (handle) ni qаytаrsin. Shuning bilаn birgа siz, birinchidаn, kоmpоnеntаngizning mа’lum bir pаlitrаsi ishgа tushishi lоzimligini ilоvаngizgа mа’lum qilаsiz, ikkinchidаn, ishgа tushishdа qаysi pаlitrа kоnkrеt qo‘llаnishi kеrаkligini аniqlаysiz. -Pаlitrа o‘zgаrishigа rеаktsiya (munоsаbаt). Sizning kоmpоnеntаngiz GetPalette mеtоdini оrtiqchа yuklаtish vоsitаsidа qаndаydir pаlitrа bilаn o‘хshаtilgаn bo‘lsа, C++Builder tizimi PaletteChanged mеtоdi yordаmidа Windows ning pаlitrаlаrdаn хаbаrlаrigа munоsаbаt bildirishni аvtоmаtik tаrzdа o‘z zimmаsigа оlаdi. Nоrmаl ish shаrоitidа siz hеch qаchоn yashirin bеlgilаngаn bu mеtоdning хulq-аtvоrini qаytа аniqlаsh zаrurаtigа duch kеlmаysiz. PoletteChanged mеtоdining аsоsiy vаzifаsi pаlitrаni ishgа tushirish turini (fоnli yoki fаоl dаrchаlаr uchun) аniqlаshdаn ibоrаt. Pаlitrаlаrning Windows tizimidа ishgа tushirilishigа nisbаtаn C++Builder bir qаdаm ilgаrilаb kеtdi: dаrchа dеskriptоrlаri yordаmidа, nаfаqаt birbirining ustigа tахlаnаdigаn «dаstа» pаlitrаsi, bаlki fаоl dаrchаning birbirining ustigа tахlаngаn kоmpоnеntаlаrining pаlitrаlаri hаm ishgа tushirilаdi. Аgаr хоhlаsаngiz, siz pаlitrаlаrning yashirin qаbul qilingаn bundаy хulq аtvоrini qаytа аniqlаshingiz vа nаtijаdа birоn-bir kоmpоnеntа to‘liq rаng pаlitrаsigа egа bo‘lishi hаmdа ekrаndа sizgа eng yaqin turgаn kоmpоnеntаdеk ko‘rinishigа erishishingiz mumkin. Ekrаndаn tаshqаridаgi bit оbrаzlаri Windows uchun murаkkаb grаfik ilоvаlаrni dаsturlаshning umum qаbul qilingаn mеtоdikаsi shundаn ibоrаtki, bundа ekrаndаn tаshqаri bit оbrаzi yarаtilаdi, bu оbrаzgа kоnkrеt tаsvir tushirilаdi yoki to‘ldirilаdi vа, nihоyat, yarаtilgаn tаsvir to‘lаligichа bit оbrаzidаn ekrаn dаrchаsining ko‘rsаtilgаn jоyigа nushа ko‘chirib оlinаdi. Shu tufаyli ekrаn dаrchаsidа bеvоsitа tаkrоrаn rаsm chizish kеltirib chiqаrаdigаn vа ko‘zni chаrchаtаdigаn mоnitоr ekrаnidаgi lipillаshlаr kаmаyadi. C++Builder sizning ilоvаngizdа TBitmap sinfi оb’еktlаrini yarаtish imkоnini bеrаdiki, bu ekrаndаn tаshqаri tаsvirlаr sifаtidа ishlаy оlаdigаn fаyl vа bоshqа zаhirаlаr tаsvirlаrini hаm sizning ilоvаngizdа tаqdim etish uchun qilinаdi. Bit оbrаzlаridаn nushа ko‘chirish 22 C++Builder bir аsоsdаn ikkinchisigа nushа ko‘chirishning to‘rttа usulini ko‘zdа tutаdi. Erishish zаrur bo‘lgаn nаtijаgа muvоfiq kеlаdigаn kеrаkli nushа quchirish usulini quyidаgi jаdvаldаn tаnlаb оling. Tаlаb qilingаn nаtijа Grаfikаdаn to‘liq nushа ko‘chirish Mаsshtаblаb nushа ko‘chirish Mеtоd Draw StretchDr aw Аsоsning to‘rtburchаk CopyRec uchаstkаsidаn nushа ko‘chirish t Rаstrli оpеrаtsiyalаr bilаn nushа BrashCo ko‘chirish py Yarаtish vа хizmаt ko‘rsаtish Murаkkаb grаfik tаsvirlаrni yarаtishdа ulаrni ilоvаngizning ekrаn dаrchаsidа turgаn shаkl yoki kоmpоnеntа аsоsidа bеvоsitа chizishdаn qоchish kеrаk. Buning o‘rnigа siz birоn-bir bit оbrаzining оb’еktining kоnstruktsiyasini yarаtishingiz vа mаnа shuning аsоsigа rаsm chizishingiz, kеyin esа uni ekrаn аsоsigа nushа оlib ko‘chirishingiz mumkin. Ekrаndаn tаshqаridаgi bit оbrаzi аsоsigа rаsm chizishdа grаfik kоmpоnеntаlаrning Paint mеtоdi ko‘prоq qo‘llаnаdi. Ekrаndаn tаshqаri bit оbrаzidа murаkkаb tаsvirni yarаtishgа bаg‘ishlаngаn misоl nаmunаsini Pаlitrаlаr kоmpоnеntаsining Samples qo‘shimchа ilоvаsidа kеltirilgаn (Gauge) indikаtоridа ko‘rishimiz mumkin. Tgauge kоmpоnеntаsi dаsturiy mоdulining Gauges.cpp vа Gauges.h dаstlаbki fаyllаrini \...\CBuilder\Examples\Control\Source kаtаlоgidаn tоpish mumkin Gauges.cpp fаylining frаgmеnti ekrаndаn tаshqаri TBitmap bit оbrаzining аsоsidа Paint rаsm chizish kоmpоnеntli mеtоd bаjаrаdigаn аsоsiy оpеrаtsiyalаrni ko‘rsаtib bеrаdi. Аvvаl PaintBackgroud funktsiyasi Color dаn оlingаn rаng bilаn indikаtоrning to‘rtburchаk fоn sоhаsini bo‘yab chiqаdi. Kеyin King хususiyatining bеrilgаn qiymаtigа muvоfiq kеrаkli shаkl kоnturi ForeColor хususiyatli rаng bilаn аylаntirib chiqilаdi hаmdа ichigа BackColor хususiyatli rаng quyilаdi (strеlkаli King=gkNeedle indikаtоri qo‘llаngаn bizning misоlimizdа bu ishni PaintАsNeedle funktsiyasi bаjаrаdi). So‘nggi instruktsiyalаr CopyMode аsоsining nushа ko‘chirish rеjimi хususiyatlаrini bеlgilаydi, indikаtоrni mаtn bilаn tа’minlаydi (PaintAsText mеtоdi bilаn) vа fаqаt shundаn 23 kеyinginа (Draw mеtоdi yordаmidа) ekrаndаn tаshqаri bit оbrаzining аsоsi ekrаndа аks ettirilаdi. void _fastcall TGauge::Paint() { std::auto_ptr<Graphics::TBitmap> The Image (new Graphics::TBitmap() ) ; std::auto_ptr<TBltBitmap> Overlay Image (new TBitBitmap()); TRect PaintTRect; The Image->Height = Height; The Image->Width = Width; PaintBackgroundtThe Image.get()) ; PaintTRect = ClientRect; if (FBorderStyle == bsSingle) InflateRect(&RECT(PaintTRect), -1, -1); Overlay Image->MakeLike(The Image.get() ) ; PaintBackground(Overlay Image.get()); switch(FKind) { case gkText: PaintAsNothing(Overlay Image.get(), PaintTRect); break; case gkHorizontalBar: case gkVerticalBar: PaintAsBar(Overlay lmage.get(), PaintTRect); break; case gkPie: PaintAsPie(Overlay Image.get(), PaintTRect); break; case gkNeedle: PaintAsNeedle(Overlay lmage.get(), PaintTRect); break; } The Image->Canvas->CopyMode = cmSrcInvert; The Image->Canvas->Draw(0, 0, Overlay Image.get()) ; The Image->Canvas->CopyMode = cmSrcCopy; if (ShowText == true) PaintAsText(The Image.get(), PaintTRect); Canvas->CopyMode = cmSrcCopy; Canvas->Draw(0, 0, The Image.get()) ; } Indikаtоr millаri (strеlkаlаri)ning tаymеr signаllаri bo‘yichа hаrаkаtlаnishini ishgа sоlаdigаn dаstur mаtni System qo‘shimchа ilоvаsigа kirаdigаn TTimer kоmpоnеntаsi OnTimer vоqеаlаr qаytа ishlаgichining 24 fаqаt ikkitа sаtridаn ibоrаt. Vоqеаni qаytа ishlоvchi funktsiya Timer1Timer ning birinchi instruktsiyasi Timer1 оb’еktining bir dаqiqаli vаqt intеrvаli uchun 1000 qiymаtini (yashirin qаbul qilingаn) o‘rnаtаdi. Ikkinchi instruktsiya esа Gauge1 оb’еktining Progress хususiyati qiymаtini inkrеmеntаtsiya qilаdi. Аgаr siz ushbu ilоvаni yig‘ib, ishgа tushirib yubоrsаngiz, indikаtоr millаri qаndаy tеzlikdа hаrаkаtlаnmаsin, mоnitоr ekrаnidа lipillаsh bаribir sоdir bo‘lishigа ishоnch hоsil qilаsiz. Turlar va C++ da o‘zgaruvchilarni tavsiflash Har bir nom va har bir o‘zgaruvchi ular ustida bajariluvchi amallar aniqlovchi turlarga ega bo‘ladi. Masalan, int i; tavsiflash i o‘zgaruvchi int turiga tegishli, ya’ni i butun o‘zgaruvchi deb aniqlaydi. Tavsiflash dasturga nom kirituvchi buyruqdir. Tavsiflash o‘zgaruvchining turini aniqlaydi. Tur nom va ifodalardan to‘g‘ri foydalanishni aniqlaydi. Butun tur uchun quyidagi amallar aniqlangan: +, -, * va /. Asosiy turlar Bevosita apparat ta’minotiga javob beradigan asosiy turlar quyidagilar: char; short; int; long; float; double. Birinchi to‘rtta tur butun kattaliklarni, oxirgi ikkitasi suzuvchi nuqtali, ya’ni kasr sonlarni tasvirlash uchun ishlatiladi. Char turidagi o‘zgaruvchi mazkur kompyuterda belgilarni (odatda bayt) saqlash o‘lchoviga ega, int turidagi o‘zgaruvchi esa mazkur kompyuterdagi butun arifmetikaga mos o‘lchovga ega (odatda so‘z). Turlar bilan tasvirlangan butun sonlar diapazoni uning o‘lchoviga bog‘liq bo‘ladi (uni sizeof buyrug‘i yordamida hisoblash mumkin). C++ da o‘lchovlar char turidagi kattaliklar o‘lchovi birligida o‘lchanadi. Asosiy turlar o‘rtasidagi munosabatlarni quyidagicha yozish mumkin: 1 = sizeof(char) <= sizeof(short) <= sizeof(int) <= sizeof(long) = sizeof(float) <= sizeof(double). Umuman, asosiy turlar xususida yana boshqa narsalarni faraz qilish ma’nosiz. Xususan, ko‘rsatkichlarni saqlash uchun butun tur yetarli, degan xulosa barcha kompyuterlar uchun to‘g‘ri emas. Asosiy turlarga const so‘zini qo‘shib tavsiflash mumkin. Bu boshlang‘ich turga shu turning 25 o‘zini beradi, faqat bu holatda const turidagi o‘zgaruvchilarning qiymatlari initsializatsiyadan so‘ng o‘zgarishi mumkin emas. const float pi = 3.14; const char plus = '+'; Bittalik qo‘shtirnoqqa olingan belgilar belgi o‘zgarmaslar hisoblanadi. Shunga e’tibor berish lozimki, bu usulda tavsiflangan o‘zgarmaslar xotirada joy egallamaydi. Uning qiymati talab qilingan joyda bevosita ishlatiladi. O‘zgarmaslar initsializatsiya paytida tavsiflanishi shart. O‘zgaruvchilar uchun initsializatsiya shart emas, ammo albatta tavsiya qilinadi. Lokal o‘zgaruvchilarni initsializatsiyasiz kiritish asoslari juda ko‘p. Bu turlarning ixtiyoriy kombinatsiyasiga quyidagi arifmetik amallar: + (plyus, unar va binar); - (minus, unar va binar); * (ko‘paytirish); / (bo‘lish). hamda taqqoslash amallari: == (teng); != (teng emas); < (kichik); > (katta); <= (kichik yoki teng); >= (katta yoki teng) qo‘llanilishi mumkin. Agar operandlar qo‘yilgan shartni qanoatlantirsa , u holda taqqoslash amallari natijada 1 qiymatni beradi, aks holda esa 0 qiymatni beradi. Butunga bo‘lish amali butun natijani beradi: 7/2 = 3. Butun kattaliklar ustida % - qoldiqni hisoblash amali bajariladi: 7%2 = 1. O‘zlashtirishda va arifmetik amallarda C++ ularni guruhlash uchun asosiy turlar o‘rtasida barcha ma’noli almashtirishlarni bajaradi: double d = 1; int i = 1; d = d + i; i = d + i; 26 Satriy turlar C++ da belgilarning biron-bir ketma-ketligi (massivlar) dan iborat matn qatorlarini xotirada saqlash uchun maxsus AnsiString ma’lumotlar turi qo‘llaniladi. «Stroka» - «Satr» turidagi o‘zgaruvchilar barcha boshqa o‘zgaruvchilar kabi e’lon va initsializatsiya qilinadi. Kompilyatorga navbatdagi belgilar ketma-ketligi yangi o‘zgaruvchining nomi emas, balki satr ekanligini bildirish uchun satrlar bittalik qo‘shtirnoq ichiga olinadi. Misol: AnsiString st = ‘matn qatori’; Satr turidagi o‘zgaruvchilar ustida boshqa satr o‘zgaruvchilar bilan qo‘shish amali bajarilishi mumkin. Bu amal ikkita satrni ularning kelish tartibida birlashtirish deb tushuniladi. Misol: AnsiString s1 = ‘matn’; AnsiString s2 = ‘ qatori’; AnsiString s = s1 + s2; Natijada s o‘zgaruvchi s1 va s2 o‘zgaruvchilardan tashkil topgan ‘matn qatori’ degan qiymatni qabul qiladi. Qo‘shimcha turlar Borland C++ da butun qiymatli o‘zgaruvchilarning turlarini qo‘shimcha ajratish imkoni mavjud. Bu holda o‘zgaruvchilarning barcha tur nomlari quyidagicha yoziladi - int X, bu erda X o‘zgaruvchiining bitlardagi maydon o‘lchami. X quyidagi qiymatlardan birini qabul qilishi mumkin: 8, 16, 32 va 64. Bu turdagi o‘zgaruvchilardan foydalanish standart turda aniqlangan o‘zgaruvchilardan foydalanishdan farq qilmaydi. Quyidagi jadvalda bunday turlar bilan ishlash yaqqol ko‘rsatilgan. Tur nomi O‘zgaruvchini O‘lcham tavsiflashga misol __int8 __int8 c = 128; 8 bit __int16 __int16 s = 32767; 16 bit __int32 __int32 i = 123456789; 32 bit __int64 __int64 big = 64 bit 12345654321; 27 unsigned __int64 unsigned __int64 huge = 1234567887654321; 64 bit Turlarni o‘zgartirish protseduralari Standart turlarni o‘zgartirish C++ ning ma’lumotlarning turlari ustida qattiq nazorati tufayli imkoni boricha qiymatlarni saqlovchi, turlarni o‘zgartirish amallari kiritilgan. Boshqa o‘zgaruvchidan ma’lum bir tur qiymatlarini olish uchun quyidagi konstruksiya ishlatiladi: (yangi tur)o‘zgaruvchi. Misol: short S = 100; int I = (int)S; Bu misol ortiqcha buyruqlarga ega. C++ da ko‘pgina tur o‘zgaruvchilarining to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘zlashtirilishi nazarda tutilgan, ammo ba’zi hollarda bu buyruqlar majburiy hisoblanadi (masalan, o‘zgaruvchining qiymatini biror funksiyaga uzatishda). Sonli qiymatlarni satrga almashtirish C++ turlarning to‘g‘ridan-to‘g‘ri almashtirishda o‘zgaruvchini uning o‘nlik ko‘rinishidan belgilar qatori ko‘rinishiga yo‘l qo‘ymaydi, chunonchi, ular shakllarning ko‘pgina komponentlarda ishlatiladi. To‘g‘ridan-to‘g‘ri almashtirish faqatgina asosiy va qo‘shimcha turlar uchun amalga oshiriladi. Massiv hisoblanadigan satr kattaliklar hosilaviy tur bo‘lganligi sababli bunday almashtirishga yo‘l qo‘yilmaydi. Bunday almashtirishlar uchun quyidagi standart almashtirish funksiyalari ishlatiladi: IntToStr, StrToInt, FloatToStr va boshqalar. Ko‘pchilik ma’lumotlar turlari uchun shu kabi satrga va teskari o‘tkazish funksiyalari mavjud. Misol: char S[10]; // belgilar massivi int I = 100; // butun qiymatli o‘zgaruvchi S = IntToStr(I); // o‘tkazish Shartli buyruq Dasturda tarmoqlanishni amalga oshirish, ya’ni ba’zi faktorlarga bog‘liq holda turli amallar bajarilishi uchun if buyrug‘i ishlatiladi. 28 Buyruq quyidagi formatga ega: if (ifoda){ 1 - operator;} [else { 2 - operator;}] if buyrug‘ining bajarilishi ifodaning qiymatini hisoblashdan boshlanadi. So‘ngra ish quyidagi sxema asosida amalga oshiriladi:  agar ifoda rost bo‘lsa (ya’ni 0 dan farqli), u holda 1 - operator bajariladi.  agar ifoda yolg‘on bo‘lsa (ya’ni 0 ga teng), u holda 2 - operator bajariladi.  agar ifoda yolg‘on va 2 - operator yo‘q bo‘lsa (kvadrat qavsga zarur bo‘lmagan konstruktsiya kiritiladi), u holda if dan keyingi buyruq bajariladi. Misol: if (i < j) { i++; } else { j = i-3; i++; } Bu misol 1 - operatorning o‘rnida ham, 2 - operatorning o‘rnida ham murakkab konstruktsiya qatnashishi mumkinligini bildiradi. Ichma-ich if buyrug‘ini ishlatish imkoniyati ham mavjud. if buyrug‘i boshqa if buyrug‘ining if yoki else konstruktsiyalari ichida qatnashishi ham mumkin. Misollar: int t = 2; int b = 7; int r = 3; if (t>b) { if (b < r) { r = b; } 29 } else { r = t; return (0); } Bu dastur bajarilganda r ning qiymati 2 ga teng bo‘ladi. 1 - Misol. Dastur tasnifi Masala quyidagicha qo‘yiladi: Standart o‘lchovli (8x8) shaxmat taxtasiga bug‘doy donlari quyidagicha qo‘yiladi: birinchi maydonga bitta don, keyingi har bir maydonga oldingi maydonga qo‘yilgan donning ikki baravarida don qo‘yiladi, ya’ni birinchi maydonga bitta, ikkinchi maydonga ikkita, uchinchiga to‘rtta va hakazo. Taxtaning barcha maydonlaridagi donlarning umumiy sonini toping. Zarur ko‘nikmalar Mazkur dasturni yozish uchun quyidagi ko‘nikmalargi ega bo‘lish zarur: 1. Shakllar yaratish uchun kamida standart panelning oddiy komponentlaridan tashkil topgan dasturlar yaratish muhitidan foydalanishni bilish. Taymer tizimli komponentdan foydalanishni bilish. 2. O‘zgaruvchilar turlarini va ularning qiymatlari chegarasini bilish. 3. Sonli o‘zgaruvchilarni satrga o‘tkazuvchi standart protseduralarni bilish. 4. Shartli buyruqni ishlatishni bilish. Muammolar 1. Mazkur dasturning asosiy muammosi unsigned __int64 turidagi satr o‘zgaruvchiga o‘tkazuvchi standart funksiyani ishlatishning va shuncha katta sonning boshqa tur o‘zgaruvchisida saqlash imkoniyatining yo‘qligidadir. Bu muammoni hal qilish uchun unsigned __int64 tur o‘zgaruvchini ikkita __int64 turiga va so‘ngra mos ravishda satrga o‘tkazuvchi standart funksiyalarni (ya’ni shu nom bilan, ammo boshqa tur uzatuvchi parametrlar bilan) yuklovchi funksiya tashkil qilingan. Dastur kodida bu funksiya alohida izoh bilan ajratib ko‘rsatilgan. 30 2. Mazkur dasturning ikkinchi muammosi quyidagilardan iborat: agar shaklga faqat natijaviy qiymatlarni chiqarsak, u holda dasturning ko‘rsatmali ishlashi yo‘qoladi. Bu esa bizni sikllardan foydalanishdan mahrum qiladi. Bu muammoni sikllarni global o‘zgaruvchilardan foydalanib ishlatishni simulyatsiya qilish yo‘li bilan hal qilinadi. Shunday qilib, siklning tanasi alohida protsedura sifatida tashkil qilinadi va biror-bir xodisada u protsedura ishlatiladi, masalan, foydalanuvchi tomonidan tugmachalar bosilganda yoki taymerning holatlarida. Masalaning yechimi Shakl Bu dasturni amalga oshirish uchun quyidagi komponentlar ishlatiladi: «Metka» (Label), «Knopka» (Button) va «Taymer» (Timer). Birinchi ikkita komponent Standard bandida, taymer esa System bandida joylashgan. Natijalarni tasvirlash uchun Label sinfi komponentlarining “Caption” xossasi qiymatlarini o‘zgartirish zarur. Tugmachalar uchun onClick xodisasining va taymer uchun onTimer xodisasining harakatlarini hosil qiladi (dastur kodi yoziladi). Blok cxema 31 Boshlash O’zgaruvchilarni initsializatsiya qilish S = 1, I = 1, K=1 Qiymatlarni ekranga chiqarish Qiymatlarni o’zgartirish I = I * 2, S = S + K, K=K+1 ha I <= 64 Ishni tugallashga tekshirish Yo’q Tamom Dastur kodi /* __int64 tur bilan ishlatish uchun IntToStr funksiyasini oddiy yuklash */ AnsiString __fastcall IntToStr(unsigned __int64 Value) { __int64 k = floor(Value/100000); __int64 l = Value - k*100000; if(k!=0) {return IntToStr(k)+IntToStr(l);} else {return IntToStr(l);} } 32 //---------------------------------------------------------------------------/* Global o‘zgaruvchilar*/ unsigned __int64 s = 1, i = 1; short j = 1; char T = 0; //---------------------------------------------------------------------------void __fastcall TForm1::Button1Click(TObject *Sender) { if(j<8*8) //Maydonning navbatdagi qiymatini hisoblash { j++; i *= 2; s += i; } Label4->Caption = IntToStr(j); // Ularni shaklga chiqarish Label5->Caption = IntToStr(i); Label6->Caption = IntToStr(s); } //--------------------------------------------------------------------------void __fastcall TForm1::Button2Click(TObject *Sender) { T = !T; // Taymerdan foydaldnishni o‘zgartirish if(!T) //Sarlavha {Button2->Caption = "Pusk";} else {Button2->Caption = "Pauza";} } //--------------------------------------------------------------------------void __fastcall TForm1::Timer1Timer(TObject *Sender) { 33 if(T){TForm1:Button1Click(Form1);} // Taymerning tiki } Nazorat savollari 1)Identifikator nima? Ularrni yozish qoydasini tusuntiring. 2)Dasturda o’zgarmaslar qanday tavsiflanadi? 3)Qo’shimcha turlar qanday turlar? 4)Int va Unsigned turlari qanday farq qiladi? 5)Sonli qiymatlar qanday qilib satrga almashtiriladi? 6)Standart turlarga qanday turlar kiradi? 34 2. Boshqaruvchi strukturalar Siklik strukturaga kirish Ko‘pgina takrorlanuvchi elementlarga mos algoritmga dastur kodini yozish uchun quyidagi buyruqlar yordamida hosil qilinadigan siklik strukturalarni ishlatishga to‘g‘ri keladi. for buyrug‘i for buyrug‘i - sikllarni tashkil qilishning eng umumiy (ommaviy) usulidir. U quyidagi ko‘rinishga ega: for ( 1-ifoda; 2-ifoda; 3-ifoda ) {tana}. 1-ifoda odatda siklni boshqaruvchi o‘zgaruvchining boshlang‘ich qiymatini o‘rnatish uchun ishlatiladi. 2-ifoda sikl tanasi bajarilishi kerak bo‘lgan shartni ifodalaydi. 3-ifoda sikl tanasining bajarilganidan keyin o‘zgaruvchining o‘zgarishini boshqaradi. for buyrug‘ining bajarilish sxemasi quyidagicha: 1. 1-ifoda hisoblanadi. 2. 2-ifoda hisoblanadi. 3. Agar 2-ifoda noldan farqi (rost) bo‘lsa, u holda sikl tanasi bajariladi. So‘ngra 2-ifoda bajariladi va boshqarish 2-punktga uzatiladi. Agar 2-ifodaning qiymati nol (yolg‘on) bo‘lsa, u holda boshqarish for buyrug‘idan keyingi buyruqqa uzatiladi. Shu narsa ahamiyatliki, shartni tekshirish har safar sikl boshida bajariladi. Bu narsa esa bajarish sharti boshidayoq nolga teng bo‘lganda sikl tanasining biror marta ham bajarilmasligini bildiradi. Misol: int i, b; for (i=1; i<10; i++) { b=i*i; } Bu misolda 1 dan 9 gacha bo‘lgan sonlarning kvadratlari hisoblanadi. Ba’zi hollarda siklni boshqarish uchun bir nechta o‘garuvchilarni ishlatishning imkoniyati mavjudligi for buyrug‘ining moslashuvchanligini oshiradi. Misol: 35 int top, bot; char string[100], temp; for ( top=0, bot=100 ; top < bot ; top++, bot--) { temp=string[top]; string[bot]=temp; } Belgilar satrini teskari tartibda yozuvchi bu misolda siklni boshqarish uchun ikkita top va bot o‘zgaruvchilari ishlatiladi. Shuni ta’kidlash lozimki, bu erda 1- va 2- ifodalar o‘rnida ketma-ket bajariluvchi va vergul bilan adratilib yozilgan bir nechta ifodalar ishlatilgan. For buyrug‘ini ishlatishning boshqa varianti cheksiz sikl tashkil qilishdir. Bunday siklni tashkil etish uchun bo‘sh shartli ifodalarni ishlatish mumkin. Sikldan chiqish uchun esa odatda qo‘shimcha shartlar yoki break buyrug‘i ishlatiladi (bu buyruq keyinroq ko‘riladi). Misol: for (;;) { ... ... break; ... } C tilining sintaksisiga binoan buyruq ham, for buyrug‘ining tanasi ham bo‘sh bo‘lishi mumkin. Buyruqning shakli izlashlarni tashkil etishda qo‘llanilishi mumkin. Misol: for (i=0; t[i]<10 ; i++); Bu misolda sikl o‘zgaruvchisi bo‘lgan i o‘zgaruvchi qiymati 10 dan kichik bo‘lmagan t massiv birinchi elementi nomerining qiymatini qabul qiladi. While buyrug‘i while sikl buyrug‘i sharti oldindan berilgan sikl buyrug‘i deyiladi va quyidagi ko‘rinishga ega: while (ifoda) {tana}; Ifoda sifatida C tilining ixtiyoriy ifodasini ishlatish mumkin. Tana sifatida ixtiyoriy buyruqni, jumladan bo‘sh va tarkibli (murakkab) buyruqlarni ham, ishlatish mumkin. while buyrug‘ining ishlash sxemasi quyidagicha: 1. Ifoda hisoblanadi. 36 2. Agar ifoda yolg‘on bo‘lsa while buyrug‘ining bajarilishi tugallanadi va boshqarish navbatdagi buyruqqa uzatiladi, aks holda while buyrug‘ining tanasi bajariladi. 3. Jarayon 1-punktdan davom ettiriladi. Quyidagi ko‘rinishdagi sikl buyrug‘i for ( 1-ifoda; 2-ifoda; 3-ifoda ) {tana}; while buyrug‘i bilan quyidagicha almashtiriladi: 1-ifoda; while (2-ifoda) { tana 3-ifoda; } for buyrug‘ining bajarilishidagi kabi while buyrug‘ida ham avvalo shartning bajarilishi tekshiriladi. Shuning uchun ham buyruq tanasini bajarish shart bo‘lmagan hollarda while buyrug‘idan foydalanish qulay. for va while buyruqlarining ichida ma’lum mos turlar bilan e’lon qilingan lokal o‘zgaruvchilarni ishlatish mumkin. do while buyrug‘i do while sikl buyrug‘i sharti oxirida berilan sikl buyrug‘i deyiladi va sikl tanasini kamida bir marta bajarish zarur bo‘lgan hollarda ishlatiladi. Bu buyruq quyidagi ko‘rinishga ega: do {telo} while (ifoda); do while buyrug‘ining bajarilish sxemasi: 1. Sikl tanasi bajariladi (tarkibli buyruq bo‘lishi ham mumkin). 2. Ifoda hisoblanadi. 3. Agar ifoda yolg‘on bo‘lsa, u holda do while buyrug‘ining bajarilishi tugallaniladi va navbatdagi buyruq bajariladi. Agar ifoda rost bo‘lsa, u holda bajarish 1-punktdan davom ettiriladi. while va do while buyruqlari ichma-ich joylashgan bo‘lishi ham mumkin. Misol: int i,j,k; ... 37 i=0; j=0; k=0; do { i++; j--; while (a[k] < i) { k++; } } while (i<30 && j<-30); break buyrug‘i break buyrug‘i birlashgan switch, do, for, while sikllardan eng ichkisining bajarilishi tugallanilishini ta’minlaydi. break buyrug‘i bajarilgandan so‘ng boshqarish bajarilishi tugallangan sikldan keyingi buyruqqa uzatiladi. Shu yo‘l bilan muddatidan avval sikldan chiqish ta’minlanadi. Continue buyrug‘i continue buyrug‘i ham break buyrug‘i kabi faqatgina sikl buyruqlarinig ichida ishlatiladi. Ammo undan farqli ravishda bajarilishi tugatilgan sikldan keyingi buyruqdan emas, balki bajarilishi tugallangan sikldan boshlanadi. Misol: int a,b; for (a=1,b=0; a<100; b+=a, a++) { if (b%2 != 0) continue; ... /* juft yig‘indilarni qayta ishlash */ } Bu misolda ko‘p nuqta bilan belgilangan amallar b ning toq qiymatlaridagina bajariladi. Chunki 1 dan a gacha sonlar yig‘indisi toq bo‘lganda continue buyrug‘i qayta ishlash buyruqlarini bajarmasdan, boshqarishni for siklining tanasini navbatdagi qiymat uchun bajarishga uzatadi. Continue buyrug‘i ham break buyrug‘i kabi ichma-ich sikllarning eng ichkisining ishini to‘xtatadi. 38 2 - Misol. Dasturning tasnifi Bu masala progressiyani tasvirlovchi tenglama bilan tavsiflanadi. Bu masalani tasvirlovchi tenglama quyidagicha yoziladi: n n juft bo' lganda  yn   n 2 , n  0, 100 . i n toq bo' lganda    i0 Muammolar Xuddi oldingidagi kabi bu dasturda ham hisoblashlar ko‘rsatmali bo‘lishi uchun eng ichki sikl global o‘zgaruvchilardan foydalanish bilan almashtirilgan. Uning tanasi esa tugmachalarni bosish yoki taymer yordamida chaqiriladigan alohida protseduraga ko‘chirilgan. Zarur ko‘nikmalar Bu dasturni yozishda avvalgi dasturni yozihda orttirilgan bilimlardan tashqari murakkab ifodalarni hisoblash uchun sikllarni ishlatishni ham talab qilinadi. Yechish Shakl Bu masalani yechish uchun zarur bo‘lgan shakl oldingi masalaning shakliga o‘xshash bo‘ladi va unda ba’zi elementlarning sarlavhalari (Caption xossasi) qatnashmaydi xolos. 39 Blok cxema Boshlash O’zgaruvchilarni initsializatsiya qilish n = 0 Yo’q n - juft y=n ha y=0 i=0 i = i+1 Qiymatlarni ekranga chiqarish y =y + i*i Yo’q ha i < n+1 ha n <= 100 n=n+1 Yo’q Tamom Natural sonlar kvadratlarining yig‘indisini hisoblash uchun for sikli ishlatildi. Dastur kodi /* Global o‘zgaruvchilar*/ int n = 0, y = 0; char T = 0; void __fastcall TForm1::Button1Click(TObject *Sender) { if(n%2 == 0) // juftlikka tekshirish 40 { //ha - juft y = 0; for(int i=0;i<n+1;i++) { y += i*i; } Label5->Caption = "ha"; } else { //yo‘= - toq y = n; Label5->Caption = "yo‘q"; } Label4->Caption = IntToStr(n); // Shaklga chiqarish Label6->Caption = IntToStr(y); if(n<100){n++;} // nomerni oshirish } //--------------------------------------------------------------------------void __fastcall TForm1::Button2Click(TObject *Sender) { T = !T; if(!T) // Taymerning Pusk/Pauza tugmasi {Button2->Caption = "Pusk";} else {Button2->Caption = "Pauza";} } //--------------------------------------------------------------------------void __fastcall TForm1::Timer1Timer(TObject *Sender) { if(T){TForm1:Button1Click(Form1);} //Taymerning tiki } Nazorat savollari 1)Qanday operatorlar boshqarish strukturalariga kiradi? 2)Qanday Sikl operatorlarini bilasiz? 3)Break operatori qanday vazifa bajaradi? 4)Continue qanday vazifa bajaradi? 41 42 3. Massivlar bilan ishlash Massiv tushunchasi Massiv bir xil turdagi bir nechta o‘zgaruvchilarning to‘plamidan tashkil topadi (ba’zi adabiyotlarda ular jadvallar deb ham nomlanadi). Nomi a bo‘lgan LENGTH elementdan iborat TYPE turidagi massiv quyidagicha e’lon qilinadi: type a[length]; Bu buyruqda type turiga tegishli maxsus a[0], a[1], ..., a[length-1] nomli o‘zgaruvchilar e’lon qilinadi. Massivning har bir elementi o‘z nomeri indeksga ega bo‘ladi. Massivning x - elementiga murojaat qilish indeksatsiya amali yordamida amalga oshiriladi: int x = ... ; TYPE value = a[x]; a[x] = value; // Butun qiymatli indeks // x - elementni o‘qish // x- elementga yozish Indeks sifatida butun turdagi qiymat beruvchi ixtiyoriy ifodani ishlatish mumkin: char, short, int, long. C tilida massiv elementlarining indeksi 0 dan (1 dan emas) boshlanadi, LENGTH uzunlikdagi massivning oxirgi elementining indeksi esa LENGTH-1 (LENGTH emas). Shuning uchun ham massivning barcha elementlari bo‘yicha sikl quyidagicha yoziladi: TYPE a[LENGTH]; int indx; for(indx=0; indx < LENGTH; indx++) ...a[indx]...; Bu erda indx < LENGTH sharti indx <= LENGTH-1 ga teng kuchli. Massiv chegarasidan chiqish (mavjud bo‘lmagan elementni o‘qish/yozish) kutilmagan natijalarga va dastur ishida ham kutilmagan holatlarga olib kelishi mumkin. Bunday xatolar massivlar bilan ishlashdagi eng ko‘p yo‘l qo‘yiladigan xatolar hisoblanadi. Statik massivlarni uning elementlari qiymatlarini {} ichida vergul bilan ajratib yozish, ya’ni initsializatsiya qilish yo‘li bilan ham e’lon qilish mumkin. Agar massiv uzunligidan kam elementlar berilgan bo‘lsa, u holda qolgan elementlari nol deb hisoblanadi: 43 int a10[10] = { 1, 2, 3, 4 }; // va 6 ta nol Agar massivlarni initsializatsiya qilishda uning o‘lchovi berilmasa u kompilyator tomonidan hisoblanadi: int a3[] = { 1, 2, 3 }; // Xuddi a3[3] kabi. 3 - Misol: «Paskal uchburchagi» Dastur tasnifi Paskal uchburchagi quyidagi jadval ko‘rinishida bo‘ladi: birinchi qator birinchi pozitsiyalarda ikkita birdan tashkil topadi, har bir navbatdagisi esa birinchi pozitsiyada bir, boshqalarida esa oldingi qatordagi mazkur va oldingi pozitsiyalardagi elementlar yig‘indisi yordamida hisoblanadi. Oxirgi elementi ham bir bilan almashtiriladi. Shunday qilib quyidagi uchburchak hosil qilinadi 1 1 1 1 1 1 2 3 4 5 1 3 6 10 1 4 10 1 5 1 Paskal uchburchagi Nyuton binomi koeffitsientlarini oson hisoblashga yordam beradi. Chunki Paskal uchburchagi qatori Nyuton binomi yoyilmasining qator nomeriga mos koeffitsientlaridan tashkil topadi. Vazifa: Yigirma beshinchi qatorgacha Paskal uchburchagi tuzilsin. Muammolar Mazkur dasturning bosh muammosi ekranga 25 ta qatorni chiqarish zaruratidan iborat. Ularning ba’zilarining uzunliklari juda katta bo‘ladi. Bu muammoni hal qilish uchun standart panelning Memo komponenti ishlatilgan. U ko‘p qatorli matn maydon bo‘lib, qo‘yilgan masala uchun eng muvofig‘i hisoblanadi. Memo (Memo1->Lines->Add(AnsiString)) ob’yektiga tegishli Lines qism ob’yektining Add protsedurasi matn oxiriga ko‘rsatilgan qatorni qo‘shadi. 44 Zarur ko‘nikmalar Bu dasturni yozish uchun massivlar bilan bir turidagi ma’lumotlar majmui kabi ishlashni bilish zarur. Undan tashqari qatorlar bilan ishlash va alohida tashkil etuvchilardan qatorlar hosil qilishni ham bilishi kerak. Yechish Shakl Mazkur masalaning shakli o‘lchamlari oxirgi qator to‘liq sig‘adigan qilib tanlangan matn maydonli bitta Memo ob’yektidan va ikkita tugmachadan iborat. Bu tugmachalar oldingi misoldagi o‘xshash tugmachalarning vazifalarini bajaradi: «Stroka» tugmachasi dastur algoritmining bitta qadamini bajaradi, «Pusk/Pauza» tugmachasi esa taymer yordamida algoritmni bajarish uchun ishga tushiradi. Blok sxema Mazkur blok sxema algoritmning bitta qadamini amalga oshiruvchi protsedurani ifodalaydi. To‘liq natijaga erishish uchun bu protsedura 24 marta bajarilishi kerak. Buning uchun «Stroka» tugmachasi ko‘p marotaba bosiladi yoki «Pusk/Pauza» tugmachasi yordamida ishga tushiriluvchi taymer algoritmining bajarilishi bilan amalga oshiriladi. Bu protsedura bajarilganda A massiv masalaning birinchi qatorini hosil qiladi, ya’ni massaivning birinchi va ikkinchi elementlari bir, boshqalari nollar. Undan tashqari dastur o‘lchami A bilan ustma-ust tushadigan yordamchi A1 massivni hosil qiladi. 45 Boshlash Yo’q A[26] ≠ 0 Tamom ha S qiymatini Memo1 ga chiqarish i=1 A[i] ≠ 0 Yo’q i=i+1 A1[0] = 1 A1[i] =1 ha A1[i] = A[i] + A[i-1] j = 0, S = “” i=i+1 j <= i Yo’q ha A[j] =A1[j] j=j+1 S ga A[j] ni matn ko’rinishida qo’shish Dastur kodi int A[26]; // massiv //--------------------------------------------------------------------------void __fastcall TForm1::FormCreate(TObject *Sender) { for(int i = 0; i<26; i++) { A[i] = 0; } A[0] = 1; A[1] = 1; // massivni initsalizatsiya qilish } //--------------------------------------------------------------------------void __fastcall TForm1::Button1Click(TObject *Sender) { if(A[25] == 0) 46 { int A1[26]; AnsiString s = ""; int i = 1; A1[0] = 1; while(A[i] != 0) { A1[i] = A[i] + A[i-1]; i++; } A1[i] = 1; for(int j = 0; j <= i; j++) { A[j] = A1[j]; s = s + IntToStr(A[j]) + ' '; } Memo1->Lines->Add(s); } } //asosiy protsedura //--------------------------------------------------------------------------void __fastcall TForm1::Button2Click(TObject *Sender) { if(Button2->Caption == "Pusk") { Button2->Caption = "Pauza"; } else { Button2->Caption = "Pusk"; } // taymerni aktivlashtirish } //--------------------------------------------------------------------------void __fastcall TForm1::Timer1Timer(TObject *Sender) { if(Button2->Caption == "Pauza") //aktivlikka tekshirish { Button1->Click(); // asosiy protsedurani chaqirish 47 } } 4. Ko‘p o‘lchovli massivlar Ko‘p o‘lchovli massivlar C++ da massiv deganda ko‘rsatkichni tushunish mumkin. Ko‘rsatkich esa ixtiyoriy turda bo‘lishi mumkin, ya’ni massiv ixtiyoriy turdagi elementlardan tashkil topishi mumkin, jumladan, massivdan iborat ko‘rsatkich bo‘lishi ham mumkin. Boshqa massivlardan tashkil topgan massivlar ko‘p o‘lchovli deyiladi. Bunday massivlarni e’lon qilganda kompyuter xotirasida bir nechta har xil ob’yektlar hosil qilinadi. Masalan, Ikki o‘lchovli int arr[4][3] massivini e’lon qilish bajarilganda xotirada arr o‘zgaruvchining qiymatlarini saqlash uchun joy ajratiladi, ularning har biri esa to‘rtta ko‘rsatkichdan iborat massivning ko‘rsatkichi bo‘ladi. To‘rtta ko‘rsatkichdan iborat bu massiv uchun ham xotira ajratiladi. To‘rtta ko‘rsatkichning har biri int turidagi uchta elementdan iborat massivning manzilidan (adres) tashkil topadi. Demak, kompyuter xotirasida int turidagi to‘rtta massivni saqlash uchun to‘rtta bo‘lak ajratiladi. Ularning har biri esa uchta elementdan tashkil topadi. Bunday xotira ajratish quyidagi sxemada ko‘rsatilgan: Arr 48 ↓ arr[0] arr[1] arr[2] arr[3]     arr[0][0] arr[0][1] arr[0][2] arr[1][0] arr[1][1] arr[1][2] arr[2][0] arr[2][1] arr[2][2] arr[3][0] arr[3][1] arr[3][2] Shunday qilib, arr[4][3] e’lon qilish dasturda uchta har xil ob’yektni hosil qiladi: arr identifikatorli ko‘rsatkich, to‘rtta ko‘rsatkichdan iborat nomsiz massiv va int turidagi 12 ta sondan iborat nomsiz massiv. Nomsiz massivlarga murojaat qilish uchun arr ko‘rsatkichli manzil ifodalari ishlatiladi. Ko‘rsatkichlar massivining elementlariga murojaat qilish arr[2] yoki *(arr+2) shaklida bitta indeks ifodasini ko‘rsatish bilan amalga oshiriladi. Int turidagi ikki o‘lchovli sonlar massiviga murojaat qilish uchun arr[1][2] yoki unga ekvivalent *(*(arr+1)+2) va (*(arr+1))[2] ko‘rinishidagi ikkita indeksli ifoda ishlatilishi zarur. Shuni nazarda tutish kerakki, C tilining sintaksisi nuqtai nazaridan arr ko‘rsatkich va arr[0], arr[1], arr[2], arr[3] ko‘rsatkichlar o‘zgarmas (konstanta) hisoblanadi va ularni dasturning bajarilish paytida o‘zgartirish mumkin emas. Uch o‘lchovli massivlarni joylashtirish ham shu kabi amalga oshiriladi. float arr3[3][4][5] e’lon qilishi float turidagi oltmishta sondan iborat uch o‘lchovli massivning o‘zidan tashqari float turidagi to‘rtta ko‘rsatkichdan iborat massivni, float ga ko‘rsatuvchi ko‘rsatkichlar massivini ko‘rsatuvchi uchta ko‘rsatkichlar massividan va float ga ko‘rsatkichlar massivining massiviga ko‘rsatkich. Ko‘p o‘lchovli massiv elementlarini o‘rnatganda ular xotirada qator bo‘yicha ketma-ket joylashadi, ya’ni oxirgi indeksi barchasidan tezroq o‘zgaradi, birinchisi esa sekin o‘zgaradi. Bunday tartib ko‘p o‘lchovli massivning ixtiyoriy elementiga uning birinchi elementi manzilidan va faqat bitta indeksli ifodadan foydalanib murojaat qilish imkonini beradi. Masalan, arr[1][2] elementga int *ptr2=arr[0] shaklidagi ptr2 ko‘rsatkich yordamida ptr2[1*4+2] (bu erda 1 va 2 ishlatilayotgan element indekslari, 4 esa qatordagi elementlar soni) murojaat kabi yoki ptr2[6] kabi amalga oshirish mumkin. E’tibor berish lozimki, tashqaridan qaraganda arr[6] ko‘rinishdagi murojaatni bajarish mumkin emasdek tuyuladi, chunki 6 indeksli ko‘rsatkich mavjud emas. Uch o‘lchovli massivning arr3[2][3][4] elementiga murojaat qilish uchun, ptr3[3*2+4*3+4] yoki ptr3[22] ko‘rinishidagi bitta indeksli ifoda yordamida float *ptr3=arr3[0][0] ko‘rinishida e’lon qilingan ko‘rsatkichdan foydalanish mumkin. 49 4-misol: «Sirt» Dastur tasnifi Bu dastur uchun masala quyidagicha: Ekranda to‘g‘ri to‘rtburchaklar bilan yaqinlashtirilgan tasodifiy sirt aks ettirilsin. Buning uchun nuqtada Z koordinataning tasodifiy qiymatlarini saqlovchi va boshqa koordinatalari massivning indekslari bilan aniqlanadigan ikki o‘lchovli massiv hosil qilinsin. Muammolar Mazkur dasturni yozishda quyidagi muammolar sodir bo‘ladi: 1. Tasodifiy shakldagi to‘rtburchaklarni ekranga chiqarish uchun piksellarni shaklga bevosita chiqarishdan foydalanish zarur. Bu muammoni hal qilishning variantlaridan biri ko‘pburchaklarni chiqarish uchun funksiyalar to‘plamiga ega bo‘lgan Canvas forma xossasiga murojaat qilishdir. Tasodifiy ko‘pyoqlilarni ekranda aks ettirish uchun Canvas forma ob’yektining Polygon protsedurasidan (Form1->Canvas>Polygon(….)) foydalanish mumkin. Bu protseduraga ko‘pyoqlilarning burchaklari va int turidagi ikkita X va Y o‘zgaruvchilardan iborat TPoint turidagi ob’yektlar massivi uzatiladi. Shunday qilib bu protseduradan foydalanish uchun avvalo bunday ob’yektlar massivi ifodalanadi va har bir nuqta uchun X va Y qiymatlar beriladi. Ma’lum nuqta uchun koordinatalar <nuqta nomi>.<koordinata nomi> konstruksiyasi yordamida beriladi. Misol: TPoint T; T.x = 100; T.y = 117; 2. Tasvirning uch o‘lchovliligini simulyatsiya qilish uchun sirt joylashgan fazo koordinatalarini ekranning yassi koordinatalariga almashtirishni bajarishimiz zarur. Bu muammoni yechish uchun koordinatalarni almashtiruvchi sodda matematik formulalardan foydalanamiz. X, Y, Z lar sirt joylashgan fazoning koordinatalari, U va V monitorning koordinatalari bo‘lsin. U holda koordinatalarni almashtirish formulalari quyidagicha bo‘ladi: 50 U  X Y  V Y  2 2 Z . ConstH Bu erda ConstH – gorizontal va vertikal o‘lchovlarni bog‘lovchi biror o‘zgarmas. 3. Katta yaqqollik uchun sirtni approksimatsiyalovchi elementlarni parallelepipedlar ko‘rinishida tasavvur qilish kerak, buning uchun ularni turli ranglardagi uchta ko‘pburchak yordamida tasvirlash zarur. Keltirilgan formulalar yordamida hisoblangan koordinatalar parallelepipedning burchaklaridan birini aniqlasin. Boshqa burchaklarining koordinatalari osongina, bosh (asosiy) burchak koordinatalariga bir nechta piksellarni qo‘shish natijasida oson hisoblanadi. 1 3 2 Zarur ko‘nikmalar Bu dasturni yozish uchun bir o‘lchovli massivlar ustida ishlashni yaxshi o‘zlashtirgan va ko‘p o‘lchovlilar bilan ishlash tamoyillarini bilishi kerak. Undan tashqari ixtiyoriy ko‘pburchaklarni shaklga chiqarish usullarini bilishi kerak. Yechish Shakl Bu dasturda shakl bevosita grafik chiqarish uchun maydon sifatida ishlatiladi. Shuning uchun ham u faqat boshqarish tugmachalaridan tashkil topadi. U tugmachalar yordamida sirtlarni aks ettirish, yangi tasodifiy koordinatalarni tanlash funksiyalari va avvalgi misollardagi tamoyil bo‘yicha ishlaydigan «Pusk/Pauza» tugmachalari ishlatilgan. 51 Ko‘ptamonlilarni shaklga to‘g‘ridan to‘g‘ri o‘tkazish Blok sxema Mazkur blok sxema sirtni approksimatsiya qiluvchi parallelepipedlar majmuini bevosita ekranga chiqarishni aniqlaydi. Bu protseduradagi uchinchi koordinata qiymatlarini aniqlovchi, ikki o‘lchovli Pole[20][20] massiv berilgan deyiladi. 52 Boshlash y = 19 y >= 0 Yo’q Tamom ha x=0 x < 20 Yo’q y=y-1 ha X, Y, Z larga bog‘liq U va V (ekran koordinatalari), hisoblanadi, bu yerda Z = Pole[x][y] Parallelepipedni ekranga chiqarish x=x+1 Dastur kodi #include <vcl.h> #pragma hdrstop #include "Unit1.h" //--------------------------------------------------------------------------#pragma package(smart_init) #pragma resource "*.dfm" TForm1 *Form1; //--------------------------------------------------------------------------int Pole[20][20]; // Maydon //--------------------------------------------------------------------------__fastcall TForm1::TForm1(TComponent* Owner) : TForm(Owner) 53 { } //--------------------------------------------------------------------------void DrawPole() { TPoint P[4]; for(int y = 0; y < 20; y++) for(int x = 19; x >= 0; x--) { P[0].x = x * 20 + y * 10 + 22; P[0].y = y * 10 - Pole[x][y] + 202; P[1].x = P[0].x + 16; P[1].y = P[0].y; P[2].x = P[0].x + 26; P[2].y = P[0].y + 6; P[3].x = P[0].x + 10; P[3].y = P[0].y + 6; TPoint P2[4] = {P[0],P[1],P[2],P[3]}; TPoint P1[4] = {P[0],P[1],P[2],P[3]}; P2[1].y = y * 10 + 256; P2[1].x = P[2].x; P2[0].y = y * 10 + 256; P2[0].x = P[3].x; P1[1].x = P[0].x; P1[1].y = y * 10 + 250; P1[2].x = P[3].x; P1[2].y = y*10 + 256; Form1->Canvas->Brush->Color = clBlue; Form1->Canvas->Polygon(P2,3); Form1->Canvas->Brush->Color = clRed; Form1->Canvas->Polygon(P1,3); Form1->Canvas->Brush->Color = clGreen; 54 Form1->Canvas->Polygon(P,3); } } //--------------------------------------------------------------------------void RandomPole() { for(int y = 0; y < 20; y++) for(int x = 0; x < 20; x++) { Pole[x][y] = random(50)+10; } } //--------------------------------------------------------------------------void __fastcall TForm1::FormCreate(TObject *Sender) { for(int i = 0; i < 20; i++) for(int j = 0; j < 20; j++) { Pole[i][j] = 0; } } //--------------------------------------------------------------------------void __fastcall TForm1::Button1Click(TObject *Sender) { Form1->Refresh(); DrawPole(); } //--------------------------------------------------------------------------void __fastcall TForm1::Button2Click(TObject *Sender) { RandomPole(); } //--------------------------------------------------------------------------void __fastcall TForm1::Button3Click(TObject *Sender) 55 { if(Button3->Caption == "Pauza") {Button3->Caption = "Pusk";} else {Button3->Caption = "Pauza";} } //--------------------------------------------------------------------------void __fastcall TForm1::Timer1Timer(TObject *Sender) { if(Button3->Caption == "Pauza") { RandomPole(); Form1->Refresh(); DrawPole(); } } 56 5. Strukturalar bilan ishlash O‘zgaruvchilarning qo‘shimcha turlari, struct Struktura - ixtiyoriy tur elementlaridan tashkil topgan murakkab ob’yekt. Turdosh ob’yekt bo‘lgan massivdan farqli o‘laroq, struktura turdosh bo‘lmasligi mumkin. Strukturaning turi quyidagicha aniqlanadi: struct { tavsiflanadiganlar ro‘yxati } Strukturada kamida bitta komponent ko‘rsatilgan bo‘lishi shart. Struktura quyidagicha tavsiflanadi: ma’lumotlar_turi tavsiflovchi; bu yerda ma’lumotlar_turi tavsiflovchida aniqlanadigan ob’yektlar strukturasining turini bildiradi. Sodda hollarda tavsiflovchilar identifikatorlar yoki massivlarni tasvirlaydi. Misol: struct { double x,y; } s1, s2, sm[9]; struct { int year; char moth, day; } date1, date2; s1, s2 o‘zgaruvchilar har biri ikkita x va u komponentlardan tashkil topgan strukturalar kabi aniqlanadi. sm o‘zgaruvchi to‘qqizta strukturadan iborat massiv sifatida aniqlangan. date1, date2 o‘zgaruvchilarning har biri uchta year, moth, day komponentlardan tashkil topgan. Nomlarni struktura turlari bilan bog‘lovchi, struktura turlarining nomlaridan foydalanishga asoslangan boshqa usullar ham mavjud. Struktura nomining turi (teg) standart tur nomi bilan o‘xshash. Strukturaning tegi quyidagicha aniqlanadi: struct teg { tavsiflar ro‘yxati; }; Bu yerda teg identifikator hisoblanadi. 57 Quyidagi misolda yuqoridagi misoldagi ma’lumotlar struktura teglaridan foydalanib tasvirlangan. Misol: struct st { double x,y; }; st s1, s2, sm[9]; struct Date { int year; char moth, day; } Date date1, date2; Quyida student identifikatori struktura tegi kabi tavsiflangan: struct student { AnsiString name; AnsiString group; int phone; }; // O‘quvchining FISh // Guruh // Uy telefoni Struktura tegi keyinchalik mazkur turdagi kattaliklarni e’lon qilishda quyidagi ko‘rinishda ishlatiladi: teg identifikatorlar_ro‘yxati; Misol: student st1,st2; Ctruktura teglaridan foydalanish rekursiv strukturalarni e’lon qilish uchun zarur. Quyida rekursiv strukturalar teglaridan foydalanishga misol ko‘rilgan. struct node { 58 int data; struct node * next; } st1_node; node struktura tegi haqiqatdan ham rekursiv hisoblanadi, u next ko‘rsatkichining formalizatsiyasida o‘zini e’lon qilishda ishlatiladi. Struktura to‘g‘ridan-to‘g‘ri rekursiv bo‘lishi mumkin emas, ya’ni node strukturasi node ning strukturasi bo‘lgan komponentga ega bo‘lishi mumkin emas. Ammo ixtiyoriy struktura, yuqoridagi misolda ko‘rilganidek, o‘z turiga ko‘rsatkich bo‘lgan komponentga ega bo‘lishi mumkin. Struktura komponentlariga murojaat struktura nomiga ko‘rsatkich va nuqtadan keyin ajratilgan komponentning nomi yordamida amalga oshiriladi, masalan : st1.name="Ivanov"; st1_node.data=st1.phone; 5 - misol: «Guruh ro‘yxati» Dastur tasnifi Strukturalar bilan ishlashni ko‘rsatish uchun bir xil ob’yektlar to‘plami haqida turli xil ma’lumotlarni qamrovchi, masalan, guruh o‘quvchilarining to‘plami, misol tavsiya qilinadi. Vazifa: Bitta guruh o‘quvchilari haqidagi ma’lumotlarni saqlovchi va qayta ishlovchi dastur tuzilsin. O‘quvchilar haqidagi ma’lumotlarni qo‘shish va o‘zgartirish imkoniyati ta’minlansin. Zarur ko‘nikmalar Berilgan misolni muvaffaqiyatli bajarish uchun strukturalar bilan, kamida ularning klassik qo‘llanilishi bilan, ishlashni bilish zarur. Strukturaning ma’lumotlar turlaridan boshqa narsa emasligini tushunish zarur, ya’ni ular yordamida strukturalar massivini va ularga ko‘rsatkichlar hosil qilish mumkin. Yechish Bu dasturni amalga oshirish uchun student nomli struktura hosil qilingan. U studentning familiyasini va ismini, hamda telefoni va guruhini saqlovchi maydonlarga ega. O‘ttizta elementdan iborat bunday strukturalar massivi ham hosil qilingan. N o‘zgaruvchi oxirgidan keyingi element 59 nomeriga ega bo‘ladi. «Dobavit» yoki «Udalit» tugmachalari bosilganda N ning qiymati mos ravishda bitta birlikka ko‘payadi yoki kamayadi. Shakl Mazkur shaklda jadvalning ustunlari Memo maydoni sifatida tasvirlangan, boshqarish elementlari GroupBox ob’yekti yordamida ma’nosiga ko‘ra alohida guruhlarga yig‘ilgan, kiritish maydoni esa Lable ob’yekti bilan belgilangan. Dastur kodi #include <vcl.h> #pragma hdrstop #include "Unit1.h" //--------------------------------------------------------------------------#pragma package(smart_init) #pragma resource "*.dfm" TForm1 *Form1; //--------------------------------------------------------------------------struct student { AnsiString name; // O‘quvchining FISh AnsiString group; // Guruh int phone; // Uy telefoni }; 60 student M[30]; int N = 0; //--------------------------------------------------------------------------void ShowAll() { Form1->Memo1->Text = "FISh"; Form1->Memo2->Text = "Telefon"; Form1->Memo3->Text = "Guruh"; Form1->Memo4->Text = "Nomer"; for (int i = 0; i < N; i++) { Form1->Memo4->Lines->Add(IntToStr(i+1)); Form1->Memo1->Lines->Add(M[i].name); Form1->Memo2->Lines->Add(IntToStr(M[i].phone)); Form1->Memo3->Lines->Add(M[i].group); } } //--------------------------------------------------------------------------__fastcall TForm1::TForm1(TComponent* Owner) : TForm(Owner) { } //--------------------------------------------------------------------------void __fastcall TForm1::FormCreate(TObject *Sender) { ShowAll(); } //--------------------------------------------------------------------------void __fastcall TForm1::Button1Click(TObject *Sender) { if(N < 30) { M[N].name = Edit1->Text; M[N].group = Edit2->Text; M[N].phone = StrToInt(Edit3->Text); N++; } ShowAll(); } 61 //--------------------------------------------------------------------------void __fastcall TForm1::Button2Click(TObject *Sender) { int j = StrToInt(Edit4->Text); for (int i = j; i < N; i++) { M[i-1] = M[i]; } N--; ShowAll(); } 62 6. Ko‘rsatkichlar bilan ishlash Ko‘rsatkichlar Ko‘rsatkich - xotira yacheykasining nomerini saqlovchi unikal o‘zgaruvchidir. Ko‘rsatkich operativ xotiraning qandaydir o‘zgaruvchi joylashishi mumkin bo‘lgan biror joyini aniqlaydi. Ko‘rsatkichning qiymatini o‘zgartirish va variatsiyalash mumkin, bu esa dasturning moslanuvchanligini oshiradi. Ko‘rsatkich odatda turlangan bo‘ladi va quyidagicha e’lon qilinadi: <tur nomi> * <ko‘rsatkich nomi> = <boshlang‘ich qiymat>; Boshlang‘ich qiymat shu turga tegishli biror o‘zgaruvchidan ko‘rsatkich olish buyrug‘i yoki nol bo‘lishi mumkin. Turlanmagan ko‘rsatkichlar ko‘rsatkich turini o‘zgartirish mo‘ljallangan dasturlarda ishlatiladi va void turdagi o‘zgaruvchining ko‘rsatkichi sifatida ta’kidlanadi. Biror o‘zgaruvchining manzilining qiymatini olish va uni ko‘rsatkichga o‘zlashtirish uchun «&» buyrug‘i ishlatiladi. Misol: int I = 100; int * p = &I; «*» - manzili ko‘rsatkichni saqlovchi yacheykaning qiymatiga murojaatni ta’minlovchi teskari buyruq. Misol: int I = 100; int J = 0; int * p = &I; J = *(p+sizeof(int)); Ko‘rsatkichlar va massivlar aloqasi C tilida ko‘rsatkichlar va massivlar o‘rtasida yaqin aloqa mavjud. Masalan, int array[25] ko‘rinishda massiv e’lon qilinganda massivning yigirma beshta elementiga joy ajratish aniqlanadi, balki qiymati massivning tartib bo‘yicha birinchi (nolinchi) elementining manziliga teng array nomli ko‘rsatkich uchun ham joy ajratiladi. Shunday qilib massiv nomsiz bo‘ladi, massivning elementlariga murojaat esa array nomli ko‘rsatkich orqali amalga oshiriladi. Tilning sintaksisi nuqtai nazaridan 63 array ko‘rsatkichi o‘zgarmas hisoblanadi. Uning qiymatini ifodalarda ishlatish mumkin, ammo bu qiymatni o‘zgartirish mumkin emas. Massiv ko‘rsatkich bo‘lganligi sababli, masalan, quyidagi o‘zlashtirish o‘rinli: int array[25]; int *ptr; ptr=array; Bu yerda ptr ko‘rsatkich massivning birinchi elementi manziliga o‘rnatiladi, undan tashqari ptr=array o‘zlashtirishni unga ekvivalent bo‘lgan ptr=&array[0] ko‘rinishda ham yozish mumkin. Massiv elementlariga murojaat qilishning ikkita turli usullari mavjud. Birinchi usul kvadrat qavslarda oddiy indeksli ifodalarni ishlatish bilan bog‘liq, masalan, array[16]=3 yoki array[i+2]=7. Murojaatning bunday usulida ikkita ifoda yoziladi, ulardan ikkinchisi kvadrat qavs ichiga olinadi. Bu ifodalarning biri ko‘rsatkich, ikkinchisi esa butun turli ifoda bo‘ladi. Bu ifodalarni yozish ketma-ketligi ixtiyoriy bo‘lishi mumkin, ammo kvadrat qavs ichiga ikkinchi kelgan ifoda yoziladi. Shuning uchun ham array[16] va 16[array] yozuvlari ekvivalent bo‘ladi va massivning o‘n oltinchi elementi nomerini bildiradi. Indeksli ifodada ishlatilayotgan ko‘rsatkich qandaydir massivni ko‘rsatuvchi o‘zgarmas bo‘lishi shart emas, u o‘zgaruvchi ham bo‘lishi mumkin. Xususan ptr=array o‘zlashtirish bajarilgandan so‘ng massivning o‘n oltinchi elementiga murojaatni ptr ko‘rsatkich yordamida ptr[16] yoki 16[ptr] ko‘rinishda olish mumkin.. Massiv elementiga murojaatning ikkinchi usuli manzilli (adresli) ifodalardan foydalanish va *(array+16)=3 yoki *(array+i+2)=7 ko‘rinishidagi razadresatsiya amali bilan bog‘liq. Murojaatning bunday usulida massivning o‘n oltinchi element manziliga teng manzilli ifoda turli usullarda yozilishi mumkin: *(array+16) yoki *(16+array). Kompyuterda tadbiq etilganda birinchi usul ikkinchi usulga keltiriladi, ya’ni indeksli ifoda manzilli ifodaga o‘tkaziladi. Ko‘rilayotgan misollar uchun array[16] va 16[array] lar *(array+16) ifodaga almashtiriladi. Massivning boshlang‘ich elementiga (ya’ni nol indeksli elementiga) murojaat qilish uchun array yoki ptr ko‘rsatkichlarining qiymatlarini ishlatish mumkin. Quyidagi ixtiyoriy ifoda *array = 2; 64 array[0] = 2; *(array+0) = 2; *ptr = 2; ptr[0] = 2; *(ptr+0) = 2; massivning boshlang‘ich elementiga 2 qiymatni o‘zlashtiradi, ammo *array=2 i *ptr=2 o‘zlashtirishlari barchasidan tezroq bajariladi, chunki ular uchun qo‘shish amalining bajarilishi talab etilmaydi. Ko‘rsatkichlar bilan amallar Ko‘rsatkichlar ustida inkrement va dekrement unar amallarini bajarish mumkin. ++ va -- amallari bajarilganda ko‘rsatkichning qiymati ishlatilayotgan ko‘rsatkich ko‘rsatayotgan tur uzunligiga oshiriladi yoki kamaytiriladi. Misol: int *ptr, a[10]; ptr=&a[5]; ptr++; /* a[6] element manziliga teng */ ptr--; /* a[5] element manziliga teng */ Qo‘shish va ayirish binar amallarida int turidagi kattalik va ko‘rsatkich qatnashishi mumkin. Bu holda amalning natijasi joriy turdagi ko‘rsatkich bo‘ladi, uning qiymati esa joriynikidan ko‘rsatilgan element sonicha ortiq yoki kam bo‘ladi. Misol: int *ptr1, *ptr2, a[10]; int i=2; ptr1=a+(i+4); /* a[6] element manziliga teng */ ptr2=ptr1-i; /* a[4] element manziliga teng */ Ayirish amalida bitta umumiy turga tegishli ikkita ko‘rsatkich qatnashishi mumkin. Bu amalning natijasi int turiga tegishli va joriy turdagi kamayuvchi va ayriluvchi o‘rtasidagi elemenlar soniga teng. Chunonchi agar birinchi manzil kam bo‘lsa, u holda natija manfiy qiymatga ega bo‘ladi. Misol: int *ptr1, *ptr2, a[10]; int i; ptr1=a+4; 65 ptr2=a+9; i=ptr1-ptr2; /* 5 ga teng */ i=ptr2-ptr1; /* -5 ga teng */ Bir xil turli ikkita ko‘rsatkichning qiymatlarini ==, !=, <, <=",">, >= amallari yordamida taqqoslash mumkin, bu holda ko‘rsatkichlarning qiymatlari oddiy butun sonlar kabi qaraladi, taqqoslashning natijasi esa 0 (yolg‘on) yoki 1 (rost) ga teng. Misol: int *ptr1, *ptr2, a[10]; ptr1=a+5; ptr2=a+7; if (prt1>ptr2) a[3]=4; Bu misolda ptr1 ning qiymati ptr2 ning qiymatidan kichik va shuning uchun ham a[3]=4 buyrug‘i bajarilmaydi. Ko‘rsatkichlar massivi C tilida massivning elementlari ixtiyoriy turga ega bo‘lishi mumkin, jumladan, ixtiyoriy turdagi ko‘rsatkich ham bo‘lishi mumkin. Ko‘rsatkichlardan foydalanishga oid bir nechta misollar ko‘ramiz int a[]={10,11,12,13,14,}; int *p[]={a, a+1, a+2, a+2, a+3, a+4}; int **pp=p; sxemada tasvirlangan dastur ob’yektlarini hosil qiladi pp p . . . . . a 11 12 13 14 15 E’lon qilishda o‘zgaruvchilarning joylashish sxemasi. pp-p amali bajarilganda nol qiymatga ega bo‘lamiz, chunki pp va p murojaatlar teng va p ko‘rsatkich bilan bog‘liq (p[0] elementga) ko‘rsatkich massivining boshlang‘ich elementini ko‘rsatadi. pp+q2 amal bajarilganda sxema o‘zgaradi va quyidagi ko‘rinishni oladi: pp 66 p a . . . . . 10 11 12 13 14 O‘zgaruvchilarning pp+q2 amali bajarilgandan so‘nggi joylashish sxemasi. pp ning qiymati p massivning uchinchi elementining manzili bo‘lganligi sababli, pp-p ayirish bajarilganda natija 2 ga teng bo‘ladi. *ppa murojaat ham 2 qiymatni beradi, chunki *pp murojaat a massivning uchinchi elementining manzili bo‘ladi. a murojaat esa massiv boshlang‘ich elementining manzilini beradi. **pp murojaat yordamida murojaat qilinganda 12 qiymatga ega bo‘lamiz, chunki bu a massivning uchinchi elementining qiymatidir. *pp++ murojaat p massivning to‘rtinchi elementining qiymatini beradi, ya’ni a massivning to‘rtinchi elementi manzili. Agar pp=p deb faraz qilsak, u holda *++pp murojaat a massivning birinchi elementi qiymatini beradi (ya’ni 11 qiymatni), ++*pp amali p[0] ko‘rsatkichning qiymatini o‘zgartiradi, shunday qilib u a[1] element manzilining qiymatiga teng bo‘ladi. Murakkab murojaatlar ichkaridan boshlab ochiladi. Masalan, *(++(*pp)) murojaatni quyidagi amallarga ajratish mumkin: *pp p[0] massivning boshlang‘ich elementining qiymatini beradi, so‘ngra bu qiymat ++(*p) ga inkrementatsiya qilinadi va natijada p[0] ko‘rsatkich a[1] element manzilining qiymatiga teng bo‘ladi. Oxirgi amalda hosil qilingan manzilning qiymati olinadi, ya’ni 11 qiymat. Oldingi misollarda bir o‘lchovli massiv ishlatilgan edi, hozir esa ko‘p o‘lsovli massiv va ko‘rsatkichlarga misollar ko‘ramiz. O‘zgaruvchilarni quyidagicha e’lon qilish int a[3][3]={ { 11,12,13 }, { 21,22,23 }, { 31,32,33 } }; int *pa[3]={ a,a[1],a[2] }; int *p=a[0]; e’lon qilish dasturda pastdagi sxemada ko‘rsatilgan ob’yektlarni hosil qiladi 67 . Ko‘rsatkichlarning ikki o‘lchovli massivda joylanishi. Bu sxemaga asosan a[0][0] elementga murojaatni a, p, pa ko‘rsatkichlar orqali a[0][0], *a, **a[0], *p, **pa, *p[0] murojaat yordamida olish mumkin. Hozir esa belgilar qatorini ishlatishga misol ko‘ramiz. O‘zgaruvchilarni quyidagicha char *c[]={ "abs", "dx", "yes", "no" }; char **cp[]={ c+3, c+2 , c+1 , c }; char ***cpp=cp; e’lon qilish pastda keltirilgan rasmdagi sxemadagidek tasvirlashi mumkin. Ko‘rsatkichlarning satrda joylanish sxemasi. 6 - misol: «ASCII jadvali kodlari» Dasturning tasnifi Ko‘rsatkichlar bilan ishlashni ko‘rgazmali tasvirlash uchun ixtiyoriy kiritilgan qator belgilari kodini tasvirlovchi dastur yozamiz. Belgilar operativ xotirada ASCII jadvali kodlari sifatida saqlanadi, shuning uchun ham belgilarning kodlarini bilish uchun xotira yacheykasidagi byte turidagi o‘zgaruvchi ko‘rinishida saqlanayotgan belgini o‘qish kifoya. Bunday dasturni yozish uchun belgilar massivi bir xil elementlar to‘plamining ketma-ketligi ekanligidan, ularga ko‘rsatkichlarni ma’lum sondagi baytlarga siljitish yordamida murojaat qilish mumkinligidan foydalanish mumkin. Muammolar Mazkur dasturning eng katta muammosi shundaki, Edit turi ko‘rinishidagi ob’yektlar o‘z matn qiymatlarini AnsiString turidagi, belgilar massivi bo‘lmagan o‘zgaruvchilarda saqlaydi. Ya’ni mazkur 68 dasturni yaratish uchun AnsiString turidagi o‘zgaruvchilarni belgilar massiviga almashtiruvchi protsedura yozishga to‘g‘ri keladi. Zarur ko‘nikmalar Mazkur dastur uchun zarur bo‘lgan asosiy ko‘nikma xotira bilan o‘zgaruvchilar bilan ishlash orqali emas, balki to‘g‘ridan-to‘g‘ri, ko‘rsatkichlarni siljitish orqali ishlash ko‘nikmasidir. Undan tashqari, turli xil tur ma’lumotlarining xotirada egallaydigan hajmini bilish, bir turni ikkinchisiga o‘tkazishni bilish kerak bo‘ladi. Yana qatorlar bilan ishlashni bilish kerak bo‘ladi, belgilar massiviga aylantirish uchun qatorning alohida belgilarini ajratib olishni bilish ham zarur. Yechish Shakl Mazkur masalaning shakli Edit1 maydoniga kiritilgan belgilar kodlarini chiqarish uchun bitta Memo maydoniga ega. Edit1 maydonining yonida uni ko‘rsatuvchi Label1 maydoni joylashgan bo‘ladi. 69 Almashtirishni tavsiflash «belgi» = «uning kodi» turidagi qatorni shakllantirish uchun qatorning «+» buyrug‘i bilan o‘zaro ta’sir etish xossasidan foydalaniladi. Buning uchun belgi h qatorga almashtiriladi. AnsiString h = c[i]; Undan so‘ng q qator hosil qilinadi va Memo1 komponentining boshqa qatorlariga qo‘shiladi. AnsiString q = h + " q " + IntToStr(*((byte*)(c+i))); Memo1->Lines->Add(q); Belgining kodini bevosita hisoblovchi dastur kodini ko‘rib chiqamiz: IntToStr(*((byte*)(c+i))); Bu yerda (c+i) - massivning i-nomerli elementiga ko‘rsatkichdir. (byte*)(c+i) - bu ko‘rsatkichni byte turidagi butun qiymatli o‘zgaruvchi ko‘rsatkichi belgisiga almashtiradi. *((byte*)(c+i)) – bu o‘zgaruvchining byte turidagi bevosita qiymati. IntToStr(…) – sonli o‘zgaruvchini qatorga almashtiruvchi, bizga tanish bo‘lgan funksiya. Izoh: Bu fragmentda belgining ko‘rsatkichini butun qiymatli o‘zgaruvchining ko‘rsatkichiga almashtirish ortiqcha ish edi, chunki C++ bunday almashtirishni turlarni almashtirishni to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘rsatmasdan ham bajara oladi, ammo oshkor almashtirish dastur kodining ko‘rsatmaliligini oshirish maqsadida ishlatilgan. Dastur kodi Mazkur dasturning kodi qatorni belgilar massiviga va belgi va uning kodini Memo1 shaklida aks ettiriluvchi bevosita kodga almashtiruvchi protsedurani o‘z ichiga oladi. Bu vazifani amalga oshiruvchi protseduraga Edit1 komponentining onChange xodisasi mos qo‘yilgan. Shu yo‘l bilan birga bu komponent almashganda avtomatik ravishda Memo1 ob’yektining tarkibi ham o‘zgaradi. void AnsiStringToCharPointer(char * c, AnsiString s, int n = 0) { int k = s.Length(); if(k > n && n != 0){ k = n; } for(int i = 0; i < k; i++) { c[i] = s[i+1]; 70 } } //--------------------------------------------------------------------------void __fastcall TForm1::Edit1Change(TObject *Sender) { Memo1->Text = ""; int l = Edit1->Text.Length(); char c[100]; AnsiStringToCharPointer(c, Edit1->Text,100); for(int i = 0; i < l; i++) { AnsiString h = c[i]; AnsiString q = h + " q " + IntToStr(*((byte*)(c+i))); Memo1->Lines->Add(q); } } 71 7. Xotirani dinamik taqsimlash Xotirani zaxiralash C++ da o‘zgaruvchilar yo statik - kompilyatsiya paytida, yo standart kutubxonadan funksiyalarni chaqirish yo‘li bilan dinamik - dasturning bajarilish paytida, joylanishi mumkin. Bu usullarni ishlatishning asosiy farqi ularning effektivligida va moslanuvchanligidadir. Statik joylashtirish birmuncha effektivroq, chunki xotira ajratish dastur bajarilishidan oldin bajariladi. Ammo uning moslanuvchanligi ancha pastroq, chunki bu holda biz joylashtiriladigan ob’yektlarning turlari va o‘lchamlarini oldindan bilishimiz zarur. Masalan, matn fayllarni qatorlarning statik massivida, uning o‘lchamini oldindan bilish zarurligidan, joylashtirish ancha qiyin. Ayniqsa, oldindan noaniq sonli elementlarni saqlash va qayta ishlash bilan bog‘liq masalalar uchun xotirani dinamik taqsimlash usulidan foydalanish qulay. Xotirani statik va dinamik taqsimlash o‘rtasidagi asosiy farq quyidagilar:  Statik ob’yektlar nomlangan o‘zgaruvchilar bilan belgilanadi. Shu sababli bunday ob’yektlar ustida amallar bevosita ularning nomlarini ishlatish orqali amalga oshiriladi. Dinamik ob’yektlar shaxsiy nomga ega bo‘lmaydi, ular ustidagi amallar bilvosita, ya’ni ko‘rsatkichlar yordamida bajariladi;  Statik ob’yektlar uchun xotira ajratish va bo‘shatish kompilyator tomonidan avtomatik ravishda bajariladi. Dasturchining bu haqda bosh qotirishi shart emas. Dinamik ob’yektlar uchun xotira ajratish va bo‘shatish butunligicha dasturchining zimmasiga tushadi. Bu esa hal qilishda xatoga yo‘l qo‘yish mumkin bo‘lgan murakkab masaladir. Dinamik ajratilgan xotira bilan ish ko‘rish uchun new va delete buyruqlaridan foydalaniladi. Shu paytgacha barcha misollarda xotirani statik ajratish usulidan foydalanilib kelindi. Masalan, i o‘zgaruvchini aniqlash quyidagicha bajarilar edi: int i = 1024; 72 Bu buyruq xotirada int turidagi o‘zgaruvchini saqlash uchun zarur bo‘lgan soha ajratadi, bu sohani i nom bilan bog‘laydi va u joyga 1024 qiymatni yozib qo‘yadi. Bularning barchasi dasturning bajarilishigacha bo‘gan kompilyatsiya paytida bajariladi. O‘zgaruvchi uchun joy ajratishning yana bir usuli mavjud bo‘lib, u new buyrug‘ini ishlatish yordamida bajariladi. new buyrug‘i ikkita shaklga ega bo‘ladi. Birinchi shaklda aniq turli birlik ob’yekt uchun joy ajratadi: int *pint = new int(1024); Bu yerda new buyrug‘i int turidagi nomsiz ob’yekt uchun joy ajratadi, uni 1024 qiymat bilan initsializatsiya qiladi va hosil qilingan ob’yektning manzilini uzatadi. Bu manzil pint ko‘rsatkichiga joylashtiradi. Bunday nomsiz ob’yektlar ustidagi barcha amallar mazkur ko‘rsatkich bilan ishlash orqali bajariladi, chunki dinamik ob’yektlar ustida bevosita ishlash mumkin emas. Ikkinchi shaklda new buyrug‘i ma’lum tur elementlaridan tashkil topgan, ko‘rsatilgan o‘lchamdagi massiv uchun xotira ajratadi: int *pia = new int[4]; Bu misolda int turidagi to‘rt elementdan iborat massiv uchun xotira ajratiladi. Afsuski, new buyrug‘ining bu shaklida massiv elementlarini initsializatsiya qilish imkoniyati yo‘q. new buyrug‘ining ikkala shaklida ham bir xil ko‘rsatkich aniqlanishi ba’zi chalkashliklarga olib kelishi mumkin. Qaralayotgan misolda bu butun turga ko‘rsatkichdir. pint ham, pia ham bir xil e’lon qilingan, ammo pint int turidagi yagona ob’yektni ko‘rsatadi, pia esa int turidagi to‘rtta ob’yektdan iborat massivni ko‘rsatadi. Dinamik ob’yekt kerak bo‘lmay qolganda unga ajratilgan sohani oshkor ravishda bo‘shatish mumkin. Bu delete buyrug‘i yordamida bajariladi: delete pint; Massivni bo‘shatish ham new buyrug‘i kabi ikki shaklga ega, birlik ob’yekt uchun va massiv uchun. delete[] pia; Agar ajratilgan xotirani bo‘shatishni unutsak, u bo‘shga sarflanadi, ishlatilmaydi. Agar unga bo‘lgan ko‘rsatkich o‘z qiymatini o‘zgartirgan bo‘lsa uni tizimga qaytarish ham mumkin emas. Bunday xodisa xotiraning 73 oqib ketishi degan maxsus nom olgan. Oxir oqibatda dastur xotira etmasligi sababli halokatli (avariyali) to‘xtaydi (agar u uzoq vaqt ishlasa). 7 - misol: «Ko‘rsatkichlardan foydalanuvchi ro‘yxatlar» Dastur tasnifi Mazkur dasturda mustaqil ravishda dasturchilar tomonidan tez-tez ishlatiladigan, «Ikki yo‘nalishli ro‘yxat» konstruksiyasini tuzishga to‘g‘ri keladi. Bu konstruksiya nomer bo‘yicha tartiblangan strukturalar majmuini bildiradi. Unda har bir struktura o‘z tarkibida to‘plamning yaqin o‘zgaruvchilariga ikkitadan ko‘rsatkichga ega bo‘ladi. Tabiiyki, struktura bu ko‘rsatkichlardan tashqari dastur uchun ba’zi foydali ma’lumotlarga ham ega bo‘ladi. Bu misol uchun masala quyidagicha qo‘yiladi: Foydali ma’lumotlar sifatida belgilar qatorini qamrab oluvchi, ikki yo‘nalishli ro‘yxat hosil qilish imkoniga ega struktura, hamda ro‘yxatga elementlar qo‘shuvchi va ro‘yxatdan elementlarni o‘chiruvchi protseduralar tuzilsin. Bu protseduralar tugmachalar bilan biriktirilsin va ro‘yxatda saqlanuvchi ma’lumotlarni chiqarish ta’minlansin. Muammolar Dinamik xotira bilan ishlashda zaxiralangan ma’lumotlar blokining o‘z vaqtida bo‘shatilishini nazorat qilib borish, ya’ni bunday protsedurani nazarda tutish, zarur. Bundan tashqari, dasturni tugatishdan oldin xotiraning barcha zaxiralangan bloklari bo‘shatilishi kerak. Buning uchun «Shakllarni yopish» - «Закрытие формы» (FormClose) xodisalarni qayta ishlash protsedurasidan xotirani bo‘shatish protsedurasini chaqirish zarur. Zarur ko‘nikmalar Ikki yo‘nalishli ro‘yxat bilan ishlash uchun ko‘rsatkichlar va strukturalar bilan ishlash ko‘nikmalari zarur. Dasturda ko‘rsatkichga ko‘rsatkich bilan bog‘liq murakkab kostruksiyalar ishlatiladi (masalan, manzilini o‘z navbatida boshqa ko‘rsatkich saqlovchi ko‘rsatkich saqlanadigan manzilni o‘z ichiga oluvchi o‘zgaruvchiga biror qiymat o‘zlashtirishda). Bu dasturda “->” buyrug‘i ishlatiladi. Bu buyruq strukturaning bir qismi bo‘lgan, manzili shu buyruq tadbiq etilayotgan ko‘rsatkich bo‘lgan o‘zgaruvchini aniqlaydi (qaytaradi). Agar buyruq aniqlagan o‘zgaruvchi strukturaga ko‘rsatkich bo‘lsa, u holda unga shu buyruqning o‘zi yana tadbiq qilinishi mumkin. Buning oqibatida ko‘p o‘tishlardan iborat uzun konstruksiyalar paydo bo‘ladi. 74 Yechish Shakl Mazkur dasturning shaklida ro‘yxatning mazmunini ekranga chiqarish uchun maydon va element qo‘shish, elementni o‘chirish, barcha elementlarni aks ettirish yoki o‘chirish imkonini beruvchi barcha funksional tugmachalar joylashgan bo‘lishi kerak. Satrlarni chiqarish maydonini ma’noli birlashtirish maqsadida yangi element uchun «Dobavit» tugmachasi bilan birga shu tugmachaga mos nomli, ham kiritish maydoni, ham tugmachadan iborat guruh tuzilgan. Ikki yo‘nalishli ro‘yxat sxemasi Bu yerda uchta elementdan iborat ikki yo‘nalishli ro‘yxat sxemasi keltirilgan. 0 next next next prev prev prev Data Data Data 0 Navbatdagi sxemada ro‘yxat ichiga element qo‘yish sxemasi ko‘rsatilgan. 75 0 next next next prev prev prev Data Data Data 0 next prev Data Bu dasturda elementni qo‘yish ro‘yxatning eng oxiriga qo‘yish bilan amalga oshiriladi. Ammo u o‘rtaga qo‘yishdan prinsipial farq qilmaydi. Tabiiyki, ro‘yxatga yangi element qo‘shishda orientatsiya uchun orientr maqsadida ro‘yxatning biror elementi olinadi va undan oldin yoki keyin qo‘yish amalga oshiriladi. Mazkur dasturda qo‘yish tanlangan ob’yektdan keyin amalga oshiriladi. Qo‘yishda quyidagi amallar ketma-ketligi bajariladi: 1. Qo‘yilayotgan elementning prev xossasiga tanlangan elementning (undan keyin qo‘yish amalga oshiriladigan element) qiymati o‘zlashtiriladi. 2. Qo‘yilayotgan elementning next xossasiga tanlangan elementning next xossasining qiymati o‘zlashtiriladi. 3. Manzili tanlangan elementning next xossasini saqlovchi elementning prev xossasiga yangi element manzilining qiymati o‘zlashtiriladi. 4. Tanlangan elementning next xossasiga yangi element manzilining qiymati o‘zlashtiriladi. Mazkur dasturda qo‘yish manzili w ko‘rsatkichda berilgan elementdan keyin amalga oshiriladi. 76 List * n q new List; n->prev q w; n->next q w->next; if (w->next) {w->next->prev q n;} w->next q n; n->Data q data; initsializatsiya qilish // Yangi element hosil qilish // 1 - amal // 2 - amal // 3 - amal // 4 - amal // funksional elementni Qo‘yish har doim so‘nggi elementdan bajarilganligi uchun w->next ning qiymati har doim nol bo‘ladi, ya’ni 3-amal hech qachon bajarilmaydi, shuning uchun uni tushirib qoldirish mumkin. Dasturning asosiy kodida bu amal tushirib qoldirilgan. Dastur kodi #include <vcl.h> #pragma hdrstop #include "Unit1.h" //--------------------------------------------------------------------------#pragma package(smart_init) #pragma resource "*.dfm" TForm1 *Form1; //--------------------------------------------------------------------------struct List { List* prev; List* next; AnsiString Data; }; List* add(List* w, AnsiString data) { List * n = new List; n->prev = w; n->next = w->next; w->next = n; n->Data = data; // Ro‘yxatga element qo‘shish 77 return n; } List* del(List* w) // Ro‘yxatdan elementni o‘chirish { if(w->prev){w->prev->next = w->next;} if(w->next){w->next->prev = w->prev;} List * r; if(w->next) {r = w->next;} else {r = w->prev;} delete w; return r; } List First; // Ro‘yxatning boshi List* Last = &First; // Ro‘yxatning oxiri //--------------------------------------------------------------------------__fastcall TForm1::TForm1(TComponent* Owner) : TForm(Owner) { } //--------------------------------------------------------------------------void __fastcall TForm1::Button1Click(TObject *Sender) { Memo1->Lines->Clear(); List* m = &First; while(m) { Memo1->Lines->Add(m->Data); m = m->next; } } //--------------------------------------------------------------------------void __fastcall TForm1::Button2Click(TObject *Sender) { Last = add(Last,Edit1->Text); Edit1->Text = ""; } //--------------------------------------------------------------------------void __fastcall TForm1::Button3Click(TObject *Sender) { 78 Last = del(Last); } //--------------------------------------------------------------------------void __fastcall TForm1::Button4Click(TObject *Sender) { while(Last != &First) { Last = del(Last); } } //--------------------------------------------------------------------------void __fastcall TForm1::FormCreate(TObject *Sender) { First.next = 0; First.prev = 0; First.Data = "Ro‘yxatning boshi"; } //--------------------------------------------------------------------------void __fastcall TForm1::FormDestroy(TObject *Sender) { Button4->Click(); } Nazorat savollari 1) Xotirani dinamik taqsimlash deb nimaga aytiladi? 2) Xotirani statik va dinamik taqsimlash nima bilan farq qiladi? 3) Dinamik ajratilgan xotira bilan ish ko’rish uchun qanday buyruqlardan foydalaniladi 8. Fayllar bilan ishlash C++ da fayllar bilan ishlash sinflari C++ da fayllar bilan ishlash fstream kutubxonasining ba’zi sinflari yordamida amalga oshiriladi. fstream kutubxonasi fayllarni o‘qishga mo‘ljallangan ifstream va ma’lumotlarni faylga yozishga mo‘ljallangan ofstream sinflariga ega. Biror faylni o‘qish yoki yozish maqsadida ochish uchun mos ravishda ofstream yoki ifstream turidagi o‘zgaruvchini hosil qilish kerak 79 bo‘ladi. Bunday o‘zgaruvchini initsializatsiya qilishda fayl nomi o‘zgaruvchining nomidan keyin qavs ichida belgilar massivi ko‘rinishida beriladi. Masalan, S diskda joylashgan ‘text.txt’ faylini ochish kerak. Buning uchun quyidagi fragment kodi ishlatiladi: ifstream ifl (“C:g‘text.txt”); ofstream ofl (“C:g‘text.txt”); // o‘qish uchun // yozish uchun Bu erda ifl va ofl fayl bilan ma’lumotlar almashuvchi o‘zgaruvchilarning nomlari. Agar fayl bajariluvchi fayl saqlanayotgan papkada joylashgan bo‘lsa, u holda fayl nomi to‘liq ko‘rsatilmasligi mumkin (ungacha to‘liq yo‘lsiz, faqat nomi). Undan tashqari, fayl nomini to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘rsatishning o‘rniga shu nomni saqlovchi belgilar massivini ishlatish mumkin. Misol: char s[20] = “C:g‘text.txt”; ifstream ifl (s); Ma’lumotlarni faylga yozish uchun put buyrug‘idan foydalanish mumkin. U standart turdagi yakka o‘zgaruvchini yoki biror belgilar massivini uzatadi. Belgilar massivini uzatish zarurati tug‘ilganda massivdagi belgilar soni ham uzatiladi. ofstream ofl (“C:g‘text.txt”); char s[9] = “The text”; ofl.put(s,9); int i = 100; ofl.put(i); put funksiyasini chaqirishni “<<” buyrug‘ini bajarish bilan almashtirish mumkin. ofstream ofl (“C:g‘text.txt”); ofl << “The text”; int i = 100; ofl << i; Bu buyruqni har xil tur qiymatlarini yoki har xil o‘zgaruvchilardan uzatib, kodning bir qatorida ko‘p marotaba ishlatish mumkin. 80 ofstream ofl (“C:g‘text.txt”); char s[9] = “The text”; int i = 100; ofl << “The text” << i << s << 200; Satr bilan ishlaganda chiqarish satr oxiri belgisi -‘g‘n’ paydo bo‘lguncha davom ettiriladi. Belgi bo‘lmagan turga tegishli barcha o‘zgaruvchilar oldindan belgi ko‘rinishiga o‘tkaziladi. Ma’lumotlarni fayldan o‘qish uchun “>>” buyrug‘iga ekvivalent bo‘lgan get funksiyasi ishlatiladi. put funksiyasiga o‘xshab get funksiyasi ham o‘zgaruvchilarning va belgilar massivining ixtiyoriy standart turlari bilan ishlay oladi. Undan tashqari getline funksiyasi ham mavjud. U get funksiyasidan satr oxirining oxirgi belgisini qaytarmasligi bilangina farq qiladi. Fayllarni izlash muloqat oynasi Windows operatsion tizimida fayllarni izlash uchun fayllarni saqlash va ochish universal muloqat oynalari nazarda tutilgan. Dialogs bandining mos komponentlarini shaklda o‘rnatib ulardan foydalanish mumkin. Bu komponentlarni shaklda o‘rnatib fayllar bilan ishlash standart muloqat oynalarini chaqirish va keyinchalik bu muloqat ishlari natijalaridan foydalanish mumkin. Fayllarni ochish standart muloqat oynasi shu ko‘rinishga ega. 81 Fayllarni saqlash standart muloqat oynasi shu ko‘rinishga ega. «Saqlash» - «Soxranit» yoki «Ochish» - «Открыть» tugmalari bosilgandan so‘ng, ammo oynani yopgunga qadar (ya’ni CanClose holati paytida), foydalanuvchi tomonidan tanlangan fayl nomi AnsiString turiga ega shakl ob’yektiga mos FileName xossasida joylashadi. 8 - misol: «Matn muharriri» Dastur tasnifi Vazifa: Matn fayllarini tashkil qiluvchi va o‘zgartiruvchi dastur tuzilsin. Diskdagi fayllarni ochish va kritilgan o‘zgartirishlarni saqlash imkoniyatlari amalga oshirilsin. Fayllarni izlash, hamda fayllarni saqlash joyini tanlash uchun fayllarni ochish/saqlash standart muloqatlardan foydalanilsin. Faylning matni Memo maydonida aks ettirilsin. Muammolar ifstream va ofstream sinflarining ob’yektlari fayllarni hosil qilish va ular bilan ishlashda uzatilayotgan fayl nomini belgilar massivi sifatida ishlatadi. Standart muloqatlar esa «satr» (AnsiString) turidagi qiymatlarni qaytaradi. Ya’ni standart muloqat oynalari qaytarayotgan qiymatlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri ifstream yoki ofstream ob’yektlarga uzatishning imkoni yo‘q. Bu muammoni yechish uchun satrni belgilar massiviga almashtiruvchi protsedura tuzish tavsiya etiladi. Zarur ko‘nikmalar Mazkur dasturni yozish uchun dastur yaratish muhitining standart komponentlari, fayllarni izlashga mo‘ljallangan muloqat oynalari bilan 82 ishlashni bilish kerak. Undan tashqari matn holatdagi fayllarni o‘qish va diskda saqlashni ham bilish zarur. Yechish Mazkur dasturni yozishda shaklda mos ravishda fayllarni ochadigan va saqlaydigan tugmachalarni joylashtirishga to‘g‘ri keladi. Yana mos muloqat oynalarini ham o‘rnatish talab etiladi. Tugmachalarni bosish xodisalarini qayta ishlovchiga muloqat oynalarini chaqirish o‘rnatiladi: SaveDialog1->Execute. Muloqat oynasining OnCanClose xodisalarni qayta ishlovchisiga esa fayllar bilan ishlashni amalga oshiruvchi dastur kodi o‘rnatiladi. Fayllar bilan ishlash muloqat oynasining OnCanClose xodisasi sodir bo‘lganda mos muloqat oynasining FileName xossasida tanlangan faylning nomi paydo bo‘ladi. Aynan shu fayl bilan ishlash kerak bo‘ladi. Ifstream sinf ob’yektining satriga yozilgan fayl to‘g‘risidagi ma’lumotlarni uzatish uchun satrni belgilar massiviga almashtirishga to‘g‘ri keladi. Bu ishni massivning birinchi elementiga murojaatni va bevosita satrni uzatish mo‘ljallangan protsedura yaratib osongina amalga oshirish mumkin. Bu protsedura belgilarni satrdan olib, massivni ketmaket, elementma-element to‘ldiradi. Bu protseduraning yordamida barcha kerakli almashtirishlarni osongina bajarish mumkin. Faylning mazmunini Memo1 maydoniga yozish uchun satrni ifstream sinfining getline() funksiyasi yordamida ketma-ket o‘qish va uning qism ob’yekti Lines ( Memo1->Lines->Add(stroka); ) ning Add() funksiyasi yordamida Memo1 maydoniga yozish kerak. Ma’lumotlarni faylda saqlash uchun faylga Memo1 ob’yektini satrini belgima-belgi, satr oxiri belgisi (g‘n) ni qo‘shib va yangi satrdan boshlab yozish zarur. Shakl Shaklda ko‘rinuvchi komponentlardan tashqari Dialogs bandining SaveDialog va LoadDialog komponentlari ham qatnashadi. 83 Dastur kodi #include <vcl.h> #include <fstream.h> #pragma hdrstop #include "Unit1.h" //--------------------------------------------------------------------------#pragma package(smart_init) #pragma resource "*.dfm" TForm1 *Form1; //--------------------------------------------------------------------------__fastcall TForm1::TForm1(TComponent* Owner) : TForm(Owner) { } //--------------------------------------------------------------------------void AnsiStringToCharPointer(char * c, AnsiString s, int n = 0) { int k = s.Length(); if(k > n && n != 0){ k = n; } for(int i = 0; i < k; i++) { c[i] = s[i+1]; } } //--------------------------------------------------------------------------void __fastcall TForm1::Button1Click(TObject *Sender) { OpenDialog1->Execute(); 84 } //--------------------------------------------------------------------------void __fastcall TForm1::Button2Click(TObject *Sender) { SaveDialog1->Execute(); } //--------------------------------------------------------------------------void __fastcall TForm1::OpenDialog1CanClose(TObject *Sender, bool &CanClose) { AnsiString name = OpenDialog1->FileName; char c[100] = ""; AnsiStringToCharPointer(c,name); ifstream in(c); Memo1->Text = ""; while(in.good()) { in.getline(c,100); Memo1->Lines->Add(c); } in.close(); } //--------------------------------------------------------------------------void __fastcall TForm1::SaveDialog1CanClose(TObject *Sender, bool &CanClose) { AnsiString name = SaveDialog1->FileName; char c[1000] = ""; AnsiStringToCharPointer(c,name); ofstream out(c); for(int i = 1;i < Memo1->Lines->Count;i++) { AnsiString s = Memo1->Lines->operator [](i); for(int j = 1; j < s.Length()+1; j++) { out << s[j]; } out << 'g‘n'; 85 } out.close(); } 86

C++ Dasturlash: Sintaksis, Komponentlar va Hodisalar

Products

Support

C++ Dasturlash: Sintaksis, Komponentlar va Hodisalar

Add this document to collection(s)

Add this document to saved

Suggest us how to improve StudyLib