01
PGP protokoli haqida umumiy ma’lumot
02
PGP protokolining asosiy texnologik
03
04
05
asoslari
PGP ishlash prinsipi
PGP qo‘llaniladigan sohalar va amaliy
dasturlar
PGP protokolining asosiy xususiyatlari
PGP (Pretty Good Privacy) — bu zamonaviy axborot xavfsizligi sohasida keng qo‘llaniladigan, kuchli
kriptografik himoya vositasidir. U asosan elektron pochta orqali yuboriladigan xabarlarning
maxfiyligi, butunligi va ishonchliligini ta’minlash uchun mo‘ljallangan. PGP ochiq kalitli
kriptografiyani simmetrik kriptografiya bilan birlashtirib, foydalanuvchilarga shifrlangan va raqamli
imzolangan xabarlar yuborish imkonini beradi. Uning asosiy vazifasi — ma’lumotlarni begona
shaxslar tomonidan ko‘rilmasligi, o‘zgartirilmasligi va qalbakilashtirilmasligidan himoya qilishdir.
PGP dastlab 1991-yilda amerikalik dasturchi Phil Zimmermann tomonidan ishlab chiqilgan. O‘sha
paytda AQSh hukumati axborot almashinuvi ustidan kuchli nazorat o‘rnatishga harakat
qilayotgan edi. Zimmermann bu holatdan xavotirlanib, oddiy fuqarolarning shaxsiy hayoti va
so‘z erkinligini himoya qilish maqsadida PGP dasturini yaratdi. U dastlab PGPni bepul dastur
sifatida internet orqali tarqatdi, bu esa uni tezda mashhur qildi.
PGP yaratilishining asosiy sababi — fuqarolarga o‘zaro xavfsiz muloqot qilish imkonini
berish edi. Ayniqsa elektron pochta orqali yuboriladigan xabarlar ochiq holatda uzatilgani
sababli, ularni har qanday oraliq nuqtada tutib olish va o‘qish mumkin edi. PGP bu
muammoni hal qilib, shifrlash va raqamli imzo orqali xabarlarni himoya qilishga yo‘l ochdi.
Phil Zimmermann o‘z ishida katta ijtimoiy maqsadni ko‘zlagan — u kriptografiyani faqat
hukumat yoki harbiylar emas, balki oddiy odamlar ham foydalanishi kerak, degan fikrni
ilgari surgan
PGP dastlab AQSh hukumati tomonidan qurol-aslaha qonunlariga zid
deb topilib, tergovga sabab bo‘lgan bo‘lsa-da, Zimmermann hech
qanday ayblovga tortilmadi va dastur keyinchalik butun dunyoda
xavfsizlik standarti sifatida qabul qilindi.
Bugungi kunda PGP ochiq manbali versiyasi — GnuPG (GPG) orqali
keng
tarqalgan.
U
nafaqat
shaxsiy
foydalanuvchilar,
balki
kompaniyalar va tashkilotlar tomonidan ham ma’lumotlarni himoya
qilishda qo‘llaniladi. PGP’ning muhim xususiyati shundaki, u faqat
texnik jihatdan kuchli bo‘lishi bilan emas, balki foydalanuvchi
ishonchini qozongan dastur sifatida ham qadrlanadi.PGP protokoli
o‘zining kuchli va ishonchli xavfsizlik tizimini bir nechta kriptografik
usullarning kombinatsiyasi orqali ta’minlaydi. Bu usullar birgalikda
ishlab, foydalanuvchiga ma’lumotni shifrlash, imzolash va tekshirish
imkoniyatini beradi
Opportunities
Returns
Diversification
Portfolio
Preservation
Simmetrik va assimmetrik shifrlash
PGP bir vaqtning o‘zida simmetrik va assimmetrik shifrlash usullaridan foydalanadi.
Bu yondashuv kriptografiya sohasida "gibrid model" deb yuritiladi va xavfsizlik hamda
samaradorlikni birlashtiradi.
Simmetrik shifrlash — bu usulda bitta kalit yordamida ma’lumotlar ham shifrlanadi,
ham ochiladi. PGP birinchi navbatda xabarni tezkor ishlov berish uchun simmetrik
kalit bilan shifrlaydi. Odatda bu kalit tasodifiy ravishda har bir xabar uchun alohida
yaratiladi va PGP da AES (Advanced Encryption Standard) yoki IDEA kabi algoritmlar
ishlatiladi.
Assimmetrik shifrlash — bu usulda ikkita kalit ishlatiladi: ochiq kalit (public key) va
yashirin kalit (private key). Simmetrik kalitning o‘zi esa assimmetrik algoritm orqali
qabul qiluvchining ochiq kaliti bilan shifrlanadi. Bu kalit faqatgina qabul qiluvchining
yashirin kaliti orqali ochilishi mumkin. PGP’da odatda RSA yoki ElGamal algoritmlari
qo‘llaniladi.
Bu ikki usul birgalikda ishlaganda:
Ma’lumot samarali tarzda simmetrik kalit bilan shifrlanadi;
Simmetrik kalit esa xavfsiz tarzda assimmetrik kalit yordamida yuboriladi.
Bu nafaqat yuqori darajada xavfsizlikni, balki tezlik va samaradorlikni ham ta’minlaydi.
Raqamli imzo va xesh funksiyalari
Raqamli imzo PGP protokolining ishonchlilik va autentifikatsiya (jo‘natuvchini aniqlash)
tamoyillarini amalga oshirishda muhim o‘rin tutadi. U quyidagi bosqichlarda ishlaydi:
Jo‘natuvchi xabarni yuborishdan oldin, avval u xabarning xesh qiymatini hisoblab
chiqadi. Bu xesh xabarni "raqamli iz"ga aylantiradi va uning tarkibini aniq ifodalaydi.
So‘ng jo‘natuvchi o‘zining yashirin kaliti bilan ushbu xesh qiymatini shifrlaydi. Bu
shifrlangan xesh — raqamli imzo bo‘lib xizmat qiladi.
Qabul qiluvchi xabarni olgach, xabarni o‘qib, yana xesh qiymatini hisoblab chiqadi va
yuborilgan imzoni jo‘natuvchining ochiq kaliti bilan ochadi. Agar ikkala xesh qiymati
bir xil bo‘lsa, bu xabar o‘zgartirilmagan va haqiqatan ham yuboruvchi tomonidan
jo‘natilganligini anglatadi.
Xesh funksiyalari bu yerda markaziy ahamiyatga ega. PGP odatda SHA-1, SHA-256 kabi
xesh algoritmlaridan foydalanadi. Ular xabar ustida kichik o‘zgarishlar bo‘lsa ham,
mutlaqo boshqacha xesh qiymatini hosil qiladi. Bu esa xabarning butunligini kafolatlash
imkonini beradi.
CYBER
SECUR
ITY
SALFORD & CO.
Home
About Us
Product
KALITLAR BOSHQARUVI (KEYRING)
WHAT WE
OFFER
PGP ning yana bir muhim jihati bu — kalitlarni boshqarish tizimi.
Har bir foydalanuvchining o‘ziga tegishli kalit juftligi bo‘ladi:
ochiq kalit va yashirin kalit. Ushbu kalitlar foydalanuvchining
kompyuterida “keyring” deb ataladigan maxsus fayllarda
saqlanadi.
PGP’ning farqli jihati shundaki, u an’anaviy sertifikatlash
markazlari (CA - Certificate Authority) tizimiga bog‘lanmagan.
Buning o‘rniga, PGP “Web of Trust” deb ataluvchi ishonch
modelini qo‘llaydi.
Bu modelga ko‘ra, foydalanuvchilar bir-birining ochiq
kalitlarini qo‘lda tasdiqlaydi (imzolaydi).
Har kim o‘z ishonchli foydalanuvchilar doirasini yaratadi, va
bu zanjir orqali kengroq tarmoqda ishonchni yoyish mumkin
bo‘ladi.
CONTACT
PGP ishlash prinsipi
PGP orqali xabar yuborilayotganda avvalo uni himoyalash uchun shifrlash jarayoni amalga oshiriladi.
Bunda birinchi qadam sifatida yuborilayotgan matn, masalan, elektron pochta xabari uchun tasodifiy
simmetrik kalit, ya’ni seans kaliti yaratiladi. Ushbu kalit yordamida xabar AES yoki IDEA kabi tez va
samarali simmetrik algoritmlar orqali shifrlanadi. So‘ng bu simmetrik kalitning o‘zi qabul qiluvchining ochiq
kaliti yordamida assimmetrik tarzda shifrlanadi. Natijada, xabar ikki darajali shifrlashdan o‘tgan bo‘ladi:
xabar matni simmetrik shifrlash bilan, kalitning o‘zi esa assimmetrik shifrlash bilan himoyalanadi. Ushbu
shifrlangan xabar va kalit birgalikda qabul qiluvchiga yuboriladi. Shifrlashdan tashqari PGP xabar bilan
birga raqamli imzo ham yuborishni nazarda tutadi, bu esa xabarning o‘zgartirilmaganligini va
jo‘natuvchining haqiqiyligini tasdiqlaydi. Jo‘natuvchi xabarning xesh qiymatini (odatda SHA-1 yoki SHA256 algoritmi orqali) hisoblaydi va uni o‘zining yashirin kaliti bilan shifrlaydi – bu raqamli imzo hisoblanadi.
Imzo xabar bilan birga yuboriladi va qabul qiluvchi tomonidan yuboruvchining ochiq kaliti yordamida
tekshiriladi. Bu orqali xabarga o‘zgartirish kiritilmaganmi va u asl jo‘natuvchidan kelganmi, aniqlanadi.
Qabul qiluvchi xabarni olgach, avvalo shifrlangan simmetrik kalitni o‘zining yashirin kaliti yordamida
ochadi. So‘ngra shu kalit yordamida xabarning matnini deshifrlaydi va uni asl holatiga qaytaradi. Shu bilan
birga, jo‘natuvchining ochiq kaliti orqali raqamli imzoni ochib, yuborilgan xesh qiymatini oladi va xabar
matni ustida yana xesh funksiyasini qo‘llaydi. Agar ikkala xesh qiymati mos kelsa, demak xabar
o‘zgartirilmagan va haqiqiy manbadan kelgan hisoblanadi
Raqamli imzo qo‘llash
Xabar faqat shifrlanib yuborilmaydi, balki u bilan birga raqamli imzo ham yuboriladi. Bu xabarning o‘zgarmaganligi va
jo‘natuvchining asl shaxsini isbotlashga xizmat qiladi:
Jo‘natuvchi shifrlanadigan xabarning xesh qiymatini hisoblab chiqadi (odatda SHA-1 yoki SHA-256 algoritmi yordamida).
Bu xesh qiymati jo‘natuvchining yashirin kaliti bilan shifrlanadi, va bu raqamli imzoni tashkil qiladi.
Imzo xabar bilan birga yuboriladi.
Raqamli imzo orqali qabul qiluvchi jo‘natuvchining kimligini tasdiqlashi va xabarga o‘zgartirish kiritilmaganligini aniqlashi
mumkin.
Xabarni shifrlash jarayoni
Xabar yuborilayotganda, PGP birinchi navbatda uni himoyalash uchun shifrlaydi. Bu bosqich quyidagicha amalga oshiriladi:
Avval yuborilayotgan matn (masalan, elektron pochta xabari) uchun tasodifiy simmetrik kalit (ya’ni seans kaliti)
yaratiladi.
Xabar aynan shu simmetrik kalit yordamida AES yoki IDEA kabi algoritmlar bilan shifrlanadi. Bu jarayon tez va samarali
bo‘ladi.
Keyin bu simmetrik kalit qabul qiluvchining ochiq kaliti bilan assimmetrik tarzda shifrlanadi.
Natijada, yuborilayotgan xabarning shifrlangan ko‘rinishi va simmetrik kalitning shifrlangan nusxasi birgalikda qabul
qiluvchiga jo‘natiladi.
Shu tariqa xabar o‘z ichida ikki darajali shifrlashga ega bo‘ladi:
1. xabar matni — simmetrik shifrlash bilan,
2. kalitning o‘zi — assimmetrik shifrlash bilan himoyalangan.
PGP QO‘LLANILADIGAN SOHALAR VA AMALIY DASTURLAR
PGP PROTOKOLINING ASOSIY XUSUSIYATLARI
123 Anywhere St., Any City,
ST 12345
Maxfiylik (Confidentiality)
Maxfiylik PGP protokolining eng asosiy va birinchi darajali
vazifasidir. Bu xususiyat ma’lumot faqat mo‘ljallangan qabul
qiluvchiga yetib borishini ta’minlaydi. Bunga erishish uchun PGP
xabarni oldin simmetrik kalit bilan shifrlaydi, so‘ng bu kalitni qabul
qiluvchining ochiq kaliti orqali assimmetrik tarzda shifrlaydi.
Natijada, faqatgina qabul qiluvchi o‘zining yashirin kaliti yordamida
xabarni ochishi mumkin bo‘ladi. Shuning uchun, agar xabar
tarmoqda ushlab qolinadigan bo‘lsa ham, uni o‘qib bo‘lmaydi.
Butunlik (Integrity)
Butunlik xabar yuborilgandan keyin unga hech qanday o‘zgartirish
kiritilmaganligini kafolatlaydi. PGP bunda xesh funksiyalaridan
foydalanadi – xabarning xesh qiymati olinadi va yuboruvchining
yashirin kaliti bilan shifrlanadi (ya’ni raqamli imzo yaratiladi). Qabul
qiluvchi bu imzoni yuboruvchining ochiq kaliti yordamida tekshiradi.
Agar xabar yuborilgandan keyin o‘zgartirilgan bo‘lsa, xesh qiymati
mos kelmaydi va bu haqida ogohlantirish beriladi.
Autentifikatsiya (Authentication)
Autentifikatsiya – bu xabarni aynan kim yuborganini
tasdiqlash jarayoni. PGP raqamli imzo yordamida
autentifikatsiyani amalga oshiradi. Xabar yuboruvchi
o‘zining yashirin kaliti bilan xesh qiymatini shifrlaydi, bu
faqat uga tegishli bo‘lgan noyob raqamli imzo
hisoblanadi. Qabul qiluvchi yuboruvchining ochiq kaliti
yordamida imzoni tekshiradi. Agar imzo to‘g‘ri ochilsa,
demak xabar aynan shu foydalanuvchidan kelgan – bu
autentifikatsiya hisoblanadi.
Inkori mumkin emaslik (Non-repudiation)
PGP protokoli xabar yuboruvchisining o‘z harakatlarini
keyinchalik inkor etolmasligini ham ta’minlaydi. Ya’ni, agar
foydalanuvchi biror xabar yuborib, uni raqamli imzo bilan
imzolagan
bo‘lsa,
keyinchalik
“men
bu
xabarni
yubormadim” deb aytolmaydi. Chunki faqatgina uning
yashirin kaliti yordamida yaratilgan imzoni hech kim
takrorlay olmaydi. Bu huquqiy jihatdan muhim bo‘lib,
mas’uliyatni aniqlashda foydalaniladi.
25
20
15
10
5
0
2021
2022
2023
2024
2025
E’tiboringiz uchun
rahmat