Bakla Space in the Philippine Revolution: A Study of PPaglaladlad

MALAY 21.2 (2009): 45-57 Espasyong Bakla sa Rebolusyong Pilipino Pagsipat sa PPaglaladlad aglaladlad ng Lihim na Katauhan sa Lihim na Kilusan Rowell D. Madula Departamento ng Filipino, Pamantasang De La Salle rowell_madula@yahoo.com Kakaunti ang mga pahina ukol sa mga baklang babaylan, mga baklang propagandista, mga baklang rebolusyonaryo. Maging ang salitang bakla ay patuloy na hinuhusgahan ng panahon. Ngunit ang patuloy na pagsasakasaysayan ng mga bakla kailanman ay hindi na mapipigilan. Kakabit ng diskursong ito, ang paglalatag ng espasyong bakla sa larang ng Araling Filipino. Ang mga tanong ukol sa pagkakaroon ng espasyo ng mga bakla sa ating lipunan at ang konsepto ng pagiging bakla ay nagpapalalim sa nuo’y usapin lamang ng kasarian at mga diskriminasyon at pagsasamantala dahil dito, patungo sa pagpapalaya hindi lamang ng sektor ng mga bakla kundi sa pambansa demokratikong kilusan ng protesta at rebolusyon. Sisipatin ng pag-aaral na ito ang espasyo ng mga bakla sa pambansa-demokratikong kilusan, partikular sa mga kilusang underground tulad ng Partido Komunista ng Pilipinas at ng mga organisasyong nabibilang dito. Ito ay isang deskritibong pagtalakay kung papaano pinalalaya ang mga bakla sa mga pambansang demokratikong kilusan at maging ang kanilang pagpapalaya sa iba pang sektor sa ating lipunan. Mga susing salita: bakla, espasyo, espasyong bakla, New People’s Army (NPA), rebolusyon, In books, very few pages are allotted in discussing the contribution of gay Babaylans, gay propagandists, and gay revolutionaries in molding our society. From the aptness of terminologies used to depict gays to the issues of freedom and rights of gays remains a discourse deemed without certainty and without an end. The researcher believes in the need of retelling the history. Historicizing the Filipino gays in the context of the revolution contributes in situating the space that Filipino gays occupy in the Philippine cultural studies. From sexuality-related concerns, it is about time to transcend the issues of Filipino gays to a more political, economic, and ideological understanding of Filipino gays as a social agents. Sexual liberation is deemed possible only through the true liberation of the people. This study attempts to show a glimpse of the way Filipino gays take part in the national democratic movement initiated primarily by the Communist Party of the Philippines (CPP). The involvement of the Filipino gays in the different underground organizations, and even in the armed struggle as members of the New People’s Army (NPA) will be discussed. Keywords: gay, space, gay space, New People’s Army (NPA), revolution © 2009 Pamantasang De La Salle, Filipinas 46 TOMO XXI BLG. 2 MALAY The bayog or bayoguin are priests dressed in female garb… Ordinarily they dress as women, act like prudes and are so effeminate that one who does not know them would believe they are women. Almost all are impotent for the reproductive act, and thus they marry other males and sleep with them as man and wife and have carnal knowledge. - Boxer Codex (Galan at Garcia 15) Ang kasaysayan ay buhay na tunggalian. Ikinakahon ng mga aklat ang mga alaala ng kahapon. Ngunit sa bawat panahon, mayroong nananatiling nasa laylayan ang mga tala sa kasaysayan. Kabilang rito ang mga bakla. Kakaunti ang mga pahinang inilaan para sa mga baklang babaylan, baklang propagandista, baklang rebolusyonaryo. Maging ang salitang bakla ay patuloy na hinuhusgahan ng panahon. Ngunit hindi na mapipigilan ang patuloy na pagsasakasaysayan ng mga bakla. Lagi’t laging dinadalaw ng kanyang mga alaala si Mark. Pitong taon siya ng bugbugin ng siya kanyang ama. Hindi umano nagustuhan ng kanyang ama ang pakikipaglaro niya sa mga kaibigang babae, ang kanyang malambot na kilos at pagpilantik ng mga daliri. “Walang bakla sa lahi natin! Malas ang mga bakla.” Kahit hindi pa niya lubos na nauunawaan ang dahilan ng pambubugbog ng kanyang ama, tumimo sa kanya ang pangangailangang magbago at itigil na ang paglalaro ng Barbie, ang kalkuladong pagkilos at pananalita. Lumaki si Mark na itinatago ang kanyang tunay na pagkatao. Nagulantang ang lahat sa pagbabalik ni Rustom Padilla sa Pilipinas matapos ang pagbabakasyon sa Amerika. Nagbukas sa kanya ng mga gay role sa telebisyon at pelikula ang paglaladlad niya sa Bahay ni Kuya. Ngunit nitong huli, wala na ang Rustom Padilla na kilala ng lahat, ang kapatid ng “Bad Boy of Philippine Cinema” na si Robin Padilla, si Bebe Gandanghari ang humarap sa kamera, isang maganda at babaeng-babaeng umano’y dahilan ng “pagkamatay” ni Rustom. Maraming reaksyon ang lumabas ukol rito, may mga papuri at alipusta. Ayon kay Vice Ganda, isang gay comedienne, sa isang interbyu, papaano umano igagalang ang isang hari kung siya ay maganda. Malinaw sa pahayag na ito ng komedyante na walang kakayahan at nararapat na lamang na bastusin ang isang hari o pinunong katulad ni Bebe Gandanghari. Sa araw-araw, ang bawat Pilipino ay mayroong pinagsasaluhang karanasan kasama ng mga bakla. Maaaring sa baklang gumupit ng kanyang buhok, sa baklang artistang napapanood sa telebisyon tuwing tanghali, sa baklang nakatabi sa bus, sa baklang nagtitinda, sa baklang paring nagmimisa sa simbahan tuwing Linggo, sa baklang nambubugaw sa madidilim na kalsada o sa baklang pulis na humuli sa isnatser ng iyong cellphone. Ang iba’y hindi na kailangang lumayo upang maunawaan ang sinasabing karanasan sa mga bakla, nariyan ang lagi’t laging pagsasakasaysayan kasama ng baklang kapatid, pinsan, kapitbahay, kaklase, guro, katrabaho, amo, tito, lolo o tatay. ANG PAGLALADLAD AT ANG PAG-ANGKIN NG ESPASYO Ang usapin ng paglaladlad ay isa sa mga hamon na laging kinakaharap ng bawat bakla. Hindi na kailangang sabihin ng babae o lalaki sa kanyang ESPASYONG BAKLA SA REBOLUSYONG PILIPINO magulang na siya ay babae o lalaki, normal na itong tinatanggap ng pamilya. Subalit para sa maraming bakla, tila bagahe na kailangang ilabas at ilantad ang kanilang tunay na katauhan, ang kanilang pagiging bakla. Masalimuot ang proseso ng paglaladlad para sa maraming bakla. Nariyan ang pambubugbog ng magulang o kapatid na lalaki, ang pangungutya ng mga kapitbahay at kamag-anak, at minsa’y pagtatakwil sa kanya ng mga mahal sa buhay. Dahil dito, ang mismong bakla ay dumaraan sa proseso ng pagtanggap sa kanyang sarili. Bagamat isang di naman dayuhang konsepto ang paglaladlad ng mga bakla, nakikita ang ganitong pangangailangan para sa mga bakla sa Pilipinas. Isa itong manipestasyon ng patuloy na diskriminasyon sa mga bakla. Ang mga heterosekswal o “straight” na babae at lalaki ay hindi naman kailangan din magladlad ng kanilang pagiging heteroseskwal. Mula rito, hanggang nananatili ang konsepto ng paglaladlad, ay mananatili ang diskriminasyong ito sa mga bakla. Karaniwan nang nangyayaring ang pagtanggap at pagkilala sa mga bakla ay hindi nagsisimula sa mismong taong inaaasahang unang magbibigay nito. Pinangungunahan ng hiya at pangamba ang mga magulang dahil sa pagkakaroon nila ng baklang anak. Nakahihiyang malahian ng bakla sa pamilya, at nagdadala ng pangamba sa mga magulang ang diskriminasyong maaaring maranasan ng kanilang baklang anak mula sa ibang tao. Marahas ang lipunang ito para sa mga bakla. Sa isang disenyo ng damit na inilabas ng Progressive Alliance of Gays in the Philippines o PROGAY, nakasulat ang “Mahalaga ang bakla sa bawat pamilyang Pilipino (PROGAY)”1 Hindi maikakailang maraming bakla ang gumagampan ng malaking responsibilidad sa kanilang pamilya. Ayon nga kay Michael Tan, “So many families would have fallen apart had it not been for gays and lesbians who have not only raised siblings and nephews and nieces, but often take the main responsibility of living with and caring for aging parents. It is time to stand up against those who try to subvert our families and society with their ignorance and intolerance (Michael Tan sa Baytan, Galan at ROWELL D. MADULA 47 Garcia 89).” Ngunit sa kabila nito, nanatiling walang lehitimong espasyo ang mga bakla sa maraming pamilyang Pilipino. Pamilya ang pangunahing yunit pampulitika sa Pilipinas. Mula rito, ang iba pang mga institusyon sa ating lipunan ay nananatiling sarado sa paglalaan ng lehitimong espasyo para sa mga bakla. Ang akademya, simbahan, ang kapulisan at sandatahang lakas, ang mga pribadong kompanya, at maging ang gobyerno, ay nanatiling mapaniil sa mga bakla. Dahil dito, ang akto ng mismong paglaladlad ay kinakailangan sa kasalukuyang panahon upang tahasang hanapin, sukatin at angkinin ng mga bakla ang kanilang espasyo, kung mayroon man, sa ating lipunan. Ayon kay Danilo Lichauco ang espasyo ay maituturing na isang sisidlan, ito ay kaganapan ng paglalagay ng mga bagay-bagay sa isang sisidlan (Lichauco 6-7). Ang konsepto ng espasyong bakla ay sinasabing malapit sa kanluraning konsepto ng queer space ni Aaron Betsky. Ayon sa kanya, nakikita niya ang queer space bilang espasyo ng mga queer, na ang pangunahing papel ay lugar na ginaganapan ng jouissance o orgasm. Tumutukoy rin ito sa espasyong nilikha at ginagamit ng mga queer. Kaakibat din nito, ayon kay Betsky, ang pagtingin sa espasyong queer bilang espasyong nagsisilbing tanghalan ng araw-araw na pakikipagtunggalian ng mga gay/queer sa mundo ng heterosekswal. Pinalalawig rin ni Betsky ang kaisipan ng queer space bilang manipestasyon ng gayong pakikibaka at ang nagaganap na pagbabagong kaakibat ng mga pagpupunyaging maiangat ng gay ang kaniyang karapatan sa mundo (Evasco, 191). Subalit ang konsepto ng espasyo, ayon kay Betsky, ay hindi lamang nakabatay sa pagkakaroon ng lugar o tiyak na puwesto sa isang partikular na kaligiran para sa sekswal na aktibidad, kundi pagkakaroon ng kolektibong pag-aangkin ng bahagi sa isang lipunan. Malinaw na ang espasyong bakla ay hindi lamang pagtanggap sa pagkakaroon ng mga bakla, kundi sa lahat ng aspeto nito na taliwas sa sinasabi ng simbahang Katoliko na ang 48 MALAY problema ay hindi ang mga bakla, kundi ang pakikipagtalik ng isang tao sa kanyang kaparehong kasarian. Ang espasyong bakla ay espasyo kung saan sila ay kinikilala bilang lehitimong bahagi ng lipunan na may kalayaan at karapatang isapraktika ang kanilang pagkatao at nararamdaman. Ayon pa kay Edson Cabalfin, “Ang pag-unawa sa espasyo ay isang operasyon ng pagkakakilanlan, kung saan ang dinamismo ng identidad ng bakla ay ginagamit bilang simulain (Cabalfin 213).” Dagdag pa niya, ang paggamit ng salitang espasyong bakla ay nangangahulugan ng espasyong may pagkaekslusibo sa bakla at sa gawaing kabaklaan. Ang espasyong ito ay pagmamay-ari ng mga bakla (191). Sa naratibo ng kasaysayan ng bansa, ang teksto ng mga bakla ay lubhang hindi napapansin. Ayon kay Lilia Santiago, lubhang masalimuot ang proseso ng panunuring malay sa kasarian (PMK) lalo pa’t malaking bahagi nito ay pag-uugat ng kaligirang pangkasaysayan at konteksto ng konspeto ng isang kasarian” (179). Sa librong Philippine Gay Culture: the Last Thirty Years ni J. Neil Garcia, tinalakay niya ang sinasabing kasaysayan ng mga bakla sa Pilipinas partikular sa pagtingin sa mga salitang ginagamit na pantukoy sa nasabing kasarian. Mula rito, susubukang dalumatin ang patuloy na paghahanap ng lehitimong espasyo ng mga bakla sa kasaysayan at lipunang Pilipino. Ano ang papel na ginagampanan ng mga bakla sa pagpapalaya ng kanilang sarili at kapwa bakla, at sa pagpapalaya ng iba pang sektor ng ating lipunan mula sa diskriminasyon, kawalan ng katarungan at pagsasamantala? Papaano inaangkin ng mga bakla ang kanilang espasyo sa kasaysayan at sa lipunan? ANG PAGDADALAGA NG BAKLANG AKTIBISTA Sa hapag-kainan, tinanong si Karlo ng kanyang ama, “Bakla ka ba, anak?” “Hindi ko po alam.” ang tanging naisagot niya. Bagamat alam niyang siya ay nagkakagusto sa kapwa niya lalaki, hindi niya ito direktang nasabi sa kanyang ama. Lumuwas siya TOMO XXI BLG. 2 sa Maynila upang mag-aral ng kursong Hotel and Restaurant Management (HRM) sa isang pampublikong kolehiyo. Libangan ni Karlo ang magsulat kung kaya’t sa una niyang taon sa kolehiyo, naging manunulat siya sa pahayagan ng kanilang paaralan. Sa Maynila, mas naging bukas si Karlo sa kanyang sekswalidad. Bagama’t alam ng ilang mga kaibigan ang kanyang pagiging bakla, hindi niya ito magawang aminin sa lahat ng kanyang mga kaklase at maging sa kasama sa publikasyon. Sa ikalawa niyang taon, naging mas aktibo si Karlo sa mga gawain sa loob at labas ng kanyang kolehiyo bilang manunulat at estudyante. Sumama siya sa mga pag-aaral sa pangunguna ng mga estudyanteng tinatawag na aktibista o tibak. Dahil rito, lumawak ang kanyang pagtingin sa papel ng kabataan sa pagbabagong maaaring mangyari sa ating lipunan. Maliban pa rito, nagkaroon siya ng maraming mga kakilala at kaibigan. Isa na rito si Francis. Maraming bakla sa kanilang organisasyon na ayon sa biruan ay dahil marami talagang manunulat na bakla. Isa si Francis sa mga lider ng organisasyon, at bagamat hindi niya tahasang sinasabi sa lahat, alam ng malalapit na miyembro nila na karelasyon niya ang isa pang manunulat mula sa isang kolehiyo. Lagi silang magkasama maging sa mga pulong ng iba pang opisyal ng organisasyon. Nakita niya ang pagtanggap ng mga ito kay Francis at sa kanyang karelasyon. Dahil dito, naging magaan at komportable si Karlo na kasama ang iba pang miyembro sa mga aktibidad ng organisasyon, maging sa mga protestang kanilang nilalahukan. Sumama si Karlo sa isang pag-aaral sa labas ng Kamaynilaan. Dahil siya lamang ang dumalo, halinhinang itinuro ng mga nag-imbita sa kanya a n g M a i k l i n g K u r s o s a L i p unan at Rebolusyong Pilipio (MKLRP) sa loob ng isang araw. Kinagabihan, kinausap siya ng isa sa mga naging instruktor niya. “Iniimbitahan kitang sumapi sa isang lihim na samahan, ang Kabataang Makabayan (KM), ano sa palagay mo?” Bagamat may pag-aalinlangan at kaba, sumapi siya at naging miyembro ng KM. Hindi naging ESPASYONG BAKLA SA REBOLUSYONG PILIPINO usapin ang kanyang pagiging bakla, tanging ang kanyang paniniwala at paninindigan sa pagkilos upang isulong ang pambansa-demokratikong pakikipaglaban ang naging batayan ng kanyang pagiging kasapi. Ang imbitasyong ito ay tinanggap ni Karlo at siya ay naging ganap na kasapi ng lihim na kilusang KM. Ang Kabataang Makabayan ay isang pambansa-demokratikong organisasyon ng mga kabataan na may pinamasaklaw at pinakamalinaw na programa at pinakamalaganap na kasapian sa Pilipinas ngayon. Isa itong kilusang naghahanda sa opinyong publiko para sa pagsulong at pagtatagumpay ng mga anakpawis sa ilalim ng maningning na bandila ng proletaryadong pamumuno. Nagsisikap itong pukawin at mobilisahin ang masa para makamit ang bago at progresibong pambansang demokrasya sa konteksto ng pinakaradikal na pagsulong ng sangkatauhan at uring manggagawa. Nagsisikap itong patampukin ang mga prinsipyong ideolohiya at pampulitika na nakapagbibigay ng syentipikong direksyon sa panlipunang rebolusyon (Sison). Itinuturing na isang underground na organisasyon ang KM dahil ito ay mahigpit na ipinagbabawal ng pamahalaan. Itinuturing itong isang subersibong grupo dahil ito ay bahagi ng National Democratic Front of the Philippines (NDFP) na siyang nagsusulong ng parliyamentaryo at armadong pakikibaka laban sa umiiral na sistema. Hindi lamang simpleng aktibistang grupo ang KM dahil mahigpit nitong sinusuportahan ang pagtungo ng mga mamamayan sa kabundukan upang maging bahagi ng New People’s Army (NPA). Bagamat hindi napag-usapan sa imbitasyon ang tungkol sa kanyang sekswalidad na sa kanyang palagay ay isang mahalagang aspeto ng kanyang pagkatao, siya na rin ang nagbukas nito sa kanilang pag-uusap ni Francis. Ayon kay Francis, bata pa lamang siya ay alam na niyang mayroon siyang pagtingin sa kapwa niya lalaki. Ngunit dahil sa mga pangungutya at hindi pagtanggap ng pamilya, ROWELL D. MADULA 49 ibinukas niya ang kanyang sarili sa mga babae. Sa hayskul, niligawan pa niya ang ilang babaeng kaeskwela. Sa kolehiyo, naging tahimik siya sa usapin ng kanyang sekswalidad bagamat paminsan-minsan, tinutukso at iniuugnay siya sa mga babae. Nagkaroon siya ng ilang romantikong ugnayan sa parehong babae at lalaki na inilihim niya sa kanyang pamilya at malalapit na kaibigan. Nasa ikaapat na taon na sa kolehiyo si Francis ng maging bahagi siya ng pambansang organisasyon ng mga estudyanteng manunulat, at tuluyan na siyang naging aktibo pagkatapos niya ng kolehiyo. Katulad ni Karlo, naimbitahan rin siyang sumapi sa KM. Nang maging bahagi na siya ng lihim na kilusan, ipinahayag ni Francis sa kanyang kolektib o grupong kinabibilangan ang kanyang pagiging bakla. “Papaano mo palalayain ang bayan kung mismong iyong sarili ay hindi mo palalayain?” Ito umano ang laging sumasagi sa kanyang isip bago pa man siya magladlad. Siya umano ay maligayang tinanggap ng kanyang kolektib. Sa kanyang paggampan ng gawain, hindi naging usapin ang kanyang pagiging bakla. Binibigyan ang bawat isa ng mga responsibilidad batay sa kanilang kakayahan at pangangailangan magpaunlad ng sarili. Kinalaunan, ang mismong mga kolektib ang nagbukas sa kanya ukol sa pakikipagrelasyon. Nakilala ni Francis ang kanyang unang karelasyon sa kanilang organisasyon. Mahalaga para sa mga aktibista ang paghahapag ng usapin ukol sa relasyon at pag-ibig. Isinasailalim sa isang programa ang mga relasyon, aktibista man o hindi ang dalawang taong sangkot rito. Ito ay isang pagtataya na pinangingibabawan ng pagtataya para sa bayan. Inaasahan na kapag ang isang sangkot sa relasyon ay hindi miyembro ng KM, dapat siyang marekrut sa loob ng anim na buwan. Naging abanseng masang aktibista ang karelasyon ni Francis, ngunit matapos ang humigit-kumulang isang taon, nagkahiwalay rin sila. Mula rito, naging madali na para kay Karlo ang gampanan ang mga gawain sa loob ng organisasyon. Nakilala rin niya ang iba pang baklang aktibista na kumikilos sa iba pang 50 MALAY organisasyong pangkabataan at maging sa iba pang sektor. Naging kaibigan, at may isa na rin siyang naging karelasyon. Apat na taon nang kumikilos si Karlo, at isang taon na bilang fulltime, ngunit sa nakaraang tatlong taon ay hindi pa siya muling nagkakaroon ng karelasyon dahil umano sa pagiging abala sa mga gawain at ang iba na kanyang nagugustuhan ay hindi bukas sa pakikipagrelasyon sa kapwa lalaki (mayroon umanong mga aktibistang “straight” na tinatanggap ang programa ng panliligaw sa kapwa lalaki at ang pagbubukas na ito ng sarili sa mga ganitong uri ng relasyon ay dulot ng kamulatan). Kaiba kina Francis at Karlo, si Miguel naman ay isang baklang nagdadamit at kumikilos—babae. Ilang beses na rin siyang nakakuha ng korona mula sa pagsali sa ilang mga gay beauty pageant bago siya naging aktibista at kasapi ng KM. Ayon sa kanya, mahilig siyang umawit at umarte. Dahil dito, nakilala niya ang ilang mga organisador ng mga kabataan sa kanilang komunidad. Bumuo sila ng isang kultural na samahan sa kanilang lugar kung saan siya napabilang. Sa kasalukuyan, organisador na rin siya ng mga kabataang estudyante sa Kamaynilaan na nagtatanghal ng mga tula-dula at awit sa iba’t ibang programa. Minsan na rin siyang naghapag ng programa ng panliligaw sa isang lalaking kasama subalit hindi rin ito nagpatuloy. Samantala, si Francis naman ay mayroong karelasyong miyembro rin ng lihim na kilusan sa loob ng apat na taon. Ayon sa kanya, ang relasyon, taliwas sa sinasabi ni Karlo, ay hindi dapat tingnan bilang pabigat o hadlang sa paggampan ng mga gawain. Ang lahat ng relasyon sa loob ng kilusan ay dapat na lalong magpalakas sa pagsusulong ng pambansa-demokratikong rebolusyon. Ang magkarelasyon ay kinakailangang magsumikap upang maging magkatuwang sa mga gawain at pagaanin ang mga bagaheng nararanasan at nararamdaman ng bawat isa. Isa sa mga nakatutulong umano sa pagtagal nila ay ang pagtatasa nila sa kanilang relasyon, minsan ay kasama ng kani-kanilang kolektib upang makita ang mga kahinaan at kalikasan ng relasyon at lalo pa itong mapagtibay. TOMO XXI BLG. 2 TUNGGALIAN SA LOOB AT LABAS NG BAKLANG WAGI Sa gitna ng pagtanggap at pagkilala sa mga baklang miyembro ng KM, patuloy pa ring nakararanas ng mga tunggalian ang mga kasama sa loob ng lihim na kilusan. Sa mahabang panahon ng pagsasakasaysayan ng kilusan, dekada ’90 ng simulang bigyang-pansin ang usapin ukol sa sekswalidad sa loob ng kilusan, partikular ang pagiging lesbyana at bakla. Ang sektor ng kababaihan ay mayroon ng mayamang karanasan sa pagsusulong ng kanilang karapatan. Ang lihim na kilusang MAKIBAKA para sa mga kababaihan ay naitatag na dekada ’70 pa lamang. Dahil dito, ang tunggalian sa loob at labas ng kilusan ukol sa kabaklaan ay patuloy pa ring nararamdaman (Sison 2001). Nang maging opisyal ng pambansang organisasyon si Francis, nakakasalamuha niya ang iba pang mga miyembro at opisyal ng organisasyon sa mga pormasyon nito sa iba’t ibang panig ng bansa, nakilala rin niya ang iba pang miyembro ng KM. Malawak ang saklaw ng mga miyembro ng KM sa buong bansa mula sa hanay ng mga kabataang estudyante, manggagawa at mga pultaym na aktibista. Minsan nang may seryosong nagpahayag na magbaba ng programa upang makapanligaw sa kanya mula sa isang KM na taga-Mindanao na kanyang tinanggihan. Subalit sa sulat ng kasamang ito matapos niyang ipaabot ang pagtanggi sa programa, sinabi nitong mabuti na rin iyon. Nakipag-usap umano ang kasamang ito sa isa sa matataas na opisyal ng kanilang organisasyon at sinabi nitong ang kabaklaan ay iniluluwal ng tendensiyang petiburgesya ng mga kabataan na siya umanong dapat iwasan at labanan. Nabigla umano si Francis sa pahayag na ito ng isang kasama sa Mindanao. Alam niyang maging sa mga kasama ay mayroon pa ring problema sa pagtanggap sa mga bakla. Patuloy pa ring nakikita sa mga gawi at pananalita ng mga kasama ang pyudal na pagtingin sa mga baklang kasama. Dagdag pa niya, minsan na siyang nagpaabot ng puna sa isang kasamang lalaki na aniya ay naging macho at pyudal sa pakikipagbiruan sa kanya. ESPASYONG BAKLA SA REBOLUSYONG PILIPINO Tinanggap naman ito ng kasama at humingi ng paumanhin kay Francis. Bagamat mayroong mga ganitong karanasan sa mga kasama si Francis, naniniwala siyang kinakailangang ang patuloy na pagmumulat hindi lamang sa masa kundi maging sa mismong mga kasama ukol sa pagkilala sa karapatan at kalayaan ng mga bakla mula sa diskriminasyon. Kung kinakailangan umanong magpahatid ng puna upang ipaunawa sa mga kasama ang mulat na pagbaka sa tendensiya ng mababang pagtingin sa mga baklang kasama o maging sa mga simpleng biro na makasasakit ng kanilang damdamin. Gayundin, mayroon pa ring mga miyembro ng KM ang nahihirapan pa ring tanggapin ang kanilang sarili at ipahayag ang kanilang pagiging bakla. Patuloy pa rin ang kanilang pakikibaka sa pagunawa ng kanilang sekswalidad. Ang mga kasamang patuloy na tinatanggi ang kanilang kabaklaan ay hindi naman pinipilit ng kilusang magladlad. Ayon kay Karlo, hinahayaang ang isang kasama na pagdesisyunan ang pagpapahayag ng kanyang kasarian, “internal pa rin ang mapagpasya.” Ang direktang pagtatanong sa mga kasama ukol sa kanilang kasarian ay karaniwang dulot ng mga kasong may kinalaman sa sexual opportunism (SO). Tinitingnan ang mga ganitong kaso dahil sa kakulangan ng mga kasamang isabuhay ang mga polisiya at mga patakaran para mapanatili ang kaayusan ng organisasyon. Ang pagpapanibagonghubog ng mga kasama ay patuloy na isinasama umano sa mga pag-aaral upang mapanatiling malinaw kung saan patungo ang rebolusyong kanilang isinusulong. May ilang kaso na ring ang isang kasama ay nabigyan ng disciplinary action (DA) dahil sa mga kasong SO. Isa sa mga mahigpit na ipinapatupad sa kilusan ang hindi pagtatabi sa higaan ng mga bayolohikal na babae at lalaki upang maiwasan ang mga sekswal na kondisyon, partikular sa mga hindi magkarelasyon o hindi pa kasal. Kasama na rin ito, hanggat maaari ang hindi pagtatabi ng mga bakla sa lalaki, lesbyana sa babae. Kinikilala na maging ang mga bakla at lesbyana ay maaaring maabuso ng lalaki at babae. Ang pagtatabi ay ROWELL D. MADULA 51 maaari umanong gumawa ng kondisyong maaaring hindi mapigil ng isa’t isa. Sa mga pag-aaral na ibinibigay ng mga aktibista sa masa, isinasama nila ang pagtalakay ukol sa kalagayan ng mga bakla at lesbyana upang maipaunawa rin sa kanila ang kahalagahan ng pagkilala at pakikiisa sa mga bakla sa usapin ng paglaya at pagpapalaya. Ang mga estudyante, bagamat nakapag-aral at inaasahang mas liberal ang pag-iisip, ay hindi maiwasang magkaroon pa rin ng hindi magandang pagtingin sa mga bakla lalo pa’t ang mga institusyon sa labas ng kilusan ay hayagang tinututulan ang ganitong sekswalidad. Ipanauunawa rin ng mga aktibista sa mga mamamayan ang pagbubukas ng kilusan sa tunay na pagpapalaya, hindi lamang sa pampulitika at pang-ekonomikong problema kundi maging sa pansarili at panlipunang mga usaping kinakaharap ng mga mamamayan. Maging sa mga masang inoorganisa lalo na sa mga rural na lugar o kanayunan, kinakailangan ng mga pagpapaliwanag sa pagkakaroon ng mga baklang kasama. Dahil sa malakas na impluwensya ng pyudal na sistema sa kultura ng mga Pilipino, mayroong pangangailangan na gibain ang kanilang hindi magandang pagtingin at mababang pagpapahalaga sa mga kasamang bakla. Gayunpaman, nauunawaan umano ito ng mga baklang kasama. Ayon kay Francis, “Hindi naman talaga maiiwasan na magulat ang masa kapag nalaman nilang bakla ang nag-oorganisa sa kanila dahil sa istiryotipong pagtingin sa bakla na kung hindi parlorista ay entertainer sa mga bar, o kaya ay alalay ng mga artista o reporter ng mga balitang showbiz. Ngunit dahil sa kinikilalala naman ang kakayahan at kahusayan ng mga aktibista at mga organisador sa mga sektor sa ating lipunan, napapalitan ng pagtanggap at pagpapahalaga ang pagkabigla.” Maraming tunggaliang kinakailangang pagtagumpayan sa kanyang pagiging bakla ang mga baklang aktibista. Una na rito ang kanyang sarili mismo na maaaring nagkukulong ng kanyang tunay na pagkatao. Naririyan rin ang mga kasamang nangangailangan magpanibagong-hubog sa 52 MALAY pagtingin at pakikisalamuha sa mga kasamang bakla. At ang masang nangangailangan pa ng pagunawa at pagmumulat. PAGLAYA/PAGPAPALAYA AT PAKIKIBAKA NG MGA BAKLA Sa isang masukal na bahagi ng kagubatan sa Compostela Valley sa Mindanao, taong 2005, ikasal sina Ka Andres, 54 taong gulang at Ka Jose, 21 taon, kapwa sila kasapi ng New People’s Army (NPA). Magkahawak-kamay na sumumpa ang dalawang ito sa bandilang pula na may karet at maso. Ang bawat isa ay mayroong bala sa kanilang isang kamay, tanda ng kanilang pagtataya sa armadong pakikibaka. Ito ang kauna-unahang kasal ng dalawang lalaki sa ilalim ng Partido Komunista ng Pilipinas (PKP).2 Pinag-usapan ang balitang ito sa iba’t ibang lugar at institusyon sa bansa: sa mga eskwelahan, sa simbahan, sa mga parlor, sa mga kalsada, sa mga tahanan ng mga pamilyang Pilipino at maging sa iba’t ibang sangay ng pamahalaan. Isa itong kuwentong kumurot sa sensibilidad ng kulturang matagal nang pinaghaharian ng pyudal na sistema. Niyanig ng balita ang mga espasyong matagal ng ipinagkakait ng lipunan sa mga baklang ilang taon na ring nakikipaglaban para sa kanilang karapatan, hindi lang upang maikasal, kundi kilalanin at tanggapin. Ayon kay Rep. Prospero Nograles, anumang panukalang batas na ipapasa sa Kongreso ay tiyak na mahigpit na tututulan ng Simbahang Katoliko. Wala rin umanong miyembro ng Mababang Kapulungan na “man enough” upang maghain ng ganitong klaseng batas. Biro pa niya, ang ganitong kasalan ng kapwa kasarian sa loob ng PKP ay maaaring siyang sagot sa “population control problem” ng bansa. Ganito rin ang paniniwala ng ilang mga konsehal mula sa Davao tulad nina Militar at Galicia (Sunstar 9 Pebrero, 2005), mahihirapan umanong ipasa ang mga ganitong klase ng batas lalo pa’t malaki ang papel na ginagampanan ng simbahan sa ating kultura at paniniwala. Ayon naman sa isa pang Kongresista, mahalaga na ang TOMO XXI BLG. 2 pamahalaan ay maging mulat sa kultura ng underground. Iginagalang umano niya ang ganitong polisiya ng PKP na maaaring pag-aralan ng Kongreso (Sunstar 9 Pebrero, 2005). Taong 1998 nang inamyendahan ng Komiteng Tagapagpaganap ng Komiteng Sentral (KT-KS) ng PKP alinsunod sa mga susog ng ika-10 Plenum ng Komite Sentral ang Mga Gabay at Tuntunin sa Pag-aasawa sa Loob ng Partido. Nilinaw ng PKP ang kanilang tindig sa ukol sa pagpili ng kasarian ng mga kasama sa loob ng organisasyon. Bakit naninindigan ang Partido sa paggalang at pagkilala sa karapatan sa pagpili sa kasarian ng indibidwal na kasapi ng Partido? Tutol ang Partido sa anumang uri ng diskriminasyon, pang-aapi at pagsasamantalang umiiral sa lipunan. Bahagi rito ang pagtutol sa diskriminasyong nakabatay sa piniling kasarian, sa pagkakait ng mga karapatan at oportunidad bata y s a p i n i l i n g kasarian. Nakabatay ang pagsapi sa Partido sa pagkilala at pagtataguyod sa Marxismo-Leninismo-Maoismo bilang ideolohiya ng proletaryado, sa saligang batas ng Partido Komunista ng Pilipinas a t s a k a h a n d a a n g m a g re b o l u s y o n . Wa l a n g dahilan upang ang isang indibidwal na tumutugon sa ganitong mga rekisito ay tanggihan ng Partido dahil lamang sa mayroon siyang naiibang piniling kasarian (PKP 1998). Mula rito, makikita ang pananaw ng PKP ukol sa sekswalidad na ito ay pinipili at pinagpapasyahan ng isang tao. Ito ay isang karapatang hindi ipinagkakait kaninuman. Isang uri ng diskriminasyon, pang-aapi at pagsasamantala ang pagsikil sa kalayaan ng isang tao na maisabuhay ang kanyang kasarian. Hindi ibinabatay sa kasarian ng isang tao ang pagiging kasapi ng Partido kundi sa kanyang pagkilala at pagtataguyod sa ideolohiya ng Marxismo-Leninismo-Maoismo. Maaaaring maging bahagi ng PKP ang sinuman, anuman ang kanyang piniling kasarian. ESPASYONG BAKLA SA REBOLUSYONG PILIPINO ROWELL D. MADULA 53 Ayon kay Aleks, nagsimulang umigting ang usapin ng sekswalidad sa loob ng Partido sa pangunguna na rin ng mga kasapi mula sa sektor ng kababaihan ng Maynila, Baguio at Davao. Marami umanong mga kasapi at opisyal ang naghahapag ng usaping ito sa mga nakatataas na organo ng Partido. “Dapat talaga pag-usapan ng mga kadre na gawin itong adyenda lalo pa’t nakatakdang amyendahan sa ika-10 Plenum ng KT-KS ang Konstitusyon ng Partido. Marami talagang mga aktibista at kasapi ng Partido ang bakla at lesbyana, gayundin, isinusulong na rin ng mismong mga mamamayan ang mga usapin ukol sa kababaihan at iba pang marhinalisadong sektor sa ating lipunan batay sa piniling kasarian,”dagdag pa niya. Ayon sa KT-KS, mayroong mahahalagang amyenda ang isinagawa sa gabay at tuntunin sa pagaasawa sa loob ng partido at isa na rito ang pagdadagdag ng hiwalay na seksyon tungkol sa pagkilala at paggalang sa pagbubuo ng relasyon ng magkaparehong kasarian at paglalapat dito nang walang pagtatangi sa mga gabay, tuntunin at prinsipyo ng pagkakasintahan at pag-aasawa (Hinggil sa pag-aasawa sa loob ng Partido 1998). Sa anim na mahahalagang amyenda, ang probisyong ito ukol sa pagbibigay-pahintulot sa dalawang kasamang parehas ang kasarian na maging magkarelasyon at mag-asawa ay naging malaking isyu. Gayunpaman, ang mga prinsipyo at tuntunin ng Partido ang saligang gabay sa personal na buhay ng mga Komunista. Kaya’t marapat lamang na iayon ng sinumang kasapi ng Partido na may ibang piniling kasarian, tulad din ng iba pang kasapi ng Partido, ang kondukta ng kanyang personal na mga relasyon alinsunod sa mga ito. Ang mga saligang prinsipyo at tuntunin sa pag-aasawa sa loob ng Partido ay aplikable sa kanilang kaso. Dapat mulat na bakahin ang mga sektaryong pananaw at aktitud, ang prehudisyal na pakikitungo at di magandang pagpapalagay sa pagkatao ng mga indibidwal na may ibang piniling kasarian (PKP 1998). 1. Kinikilala at iginagalang ng Partido ang karapatan sa pagpili ng kasarian ng indibidwal na kasapi ng Partido. 2. Ang mga saligang prinsipyo at tuntunin sa pagaasawa sa loob ng Partido ay aplikable sa kanilang mga kaso. Sa bahaging ito, patuloy na nililinaw ng PKP ang pantay na pagtingin sa lahat ng mga kasapi ng Partido anuman ang kanilang kasarian. Ang mga pamamaraan ng mga personal na relasyon at mga saligang prinsipyo at tuntunin sa pag-aasawa sa loob ng Partido ay aplikable sa lahat ng mga miyembro. Gayundin, malay ang Partido sa pangangailangan ng mga miyembro na bakahin ang hindi magandang pananaw at aktitud sa mga taong mayroong ibang kasariang pinili kumpara sa nakararami at sa nakagawiang tanggap na kasariang ibinunga ng pyudal na sistema sa ating lipunan. E. Paglalapat sa Relasyon ng Magkaparehong Kasarian: Ang ganitong pagkilala at paggalang ng Partido sa pagpili ng kasarian ng mga miyembro nito ay sumasaklaw din maging sa mga hindi miyembro ng Partido. Ibig sabihin, ang pagbubukas na ito ay hindi lamang aplikable sa mga aktibista at miyembro ng PKP, kundi maging sa masang patuloy na iminumulat tungkol sa kanilang mga karapatan at kalayaang dapat na ipaglaban, kasama na rito ang kanilang piniling kasarian. Mayroong apat na saligang prinsipyo at tuntunin ang Partido ukol sa pag-aasawa bukod sa idinagdag na amyenda ukol sa relasyon ng magkaparehong kasarian. Ang panliligaw ay kinikilala bilang isang karapatan ng kasapi o kandidatong kasapi na walang asawa o kasintahan. Ito ay ipinapasailalim sa isang programa upang mapatnubayan at masiguro ang disiplina ng mga kasamang sumasailalim rito. Walang pagtatangi ang mga tuntunin ukol sa anong kasarian ang tanging makapanliligaw sa loob ng Kilusan. Samantala, ang pagpapakasal naman sa loob ng Partido ay nakatuon sa pagsisiguro ng kahandaan ng bawat isa, mula sa mga taong 54 MALAY magpapakasal hanggang sa mga yunit na kinabibilangan ng mga ito. Ang pagkakaroon ng mga pagtatasa at plano ng relasyon ay mahalagang maihapag ng mga ikakasal sa kani-kanilang kolektibo. Ang pangunahing isinasaalang-alang rito ay ang lalo pang pagpapalalim ng mga ikakasal sa kanilang dedikasyon at komitment, hindi lamang sa isa’t isa kundi sa rebolusyon. Kinikilala ng Partido ang karapatan ng bawat isa na putulin ang relasyon ng isang mag-asawa, ang maghiwalay o diborsyo. Bagamat pinipigilan ng Kilusan ang pagbaling ng mga mag-asawa sa diborsyo upang malutas ang kanilang mga suliranin, ipinagkakaloob pa rin sa mag-asawa ang karapatang magdiborsyo lalo pa’t ito ay napatunayang tuloy-tuloy na humahadlang sa kanilang rebolusyonaryong gawain o ang asawa ay naging kontra-rebolusyonaryo. Bukod pa rito, mayroon pang ibang dahilan upang igawad ang diborsyo sa mga mag-asawa, tulad ng pagkakaroon ng dalawang asawa, pagtataksil, kalupitan, pagtatangka sa buhay ng asawa at pagabandona. Isa pa sa mga saligang prinsipyo ukol sa pagaasawa ang pagpapataw ng mga aksyong disiplinaryo sa mga kasapi ng partido na lumalabag sa mga alituntunin ng Partido partikular yaong may kinalaman sa pakikipagrelasyon. Ang mga kasaping lumalabag ay maaaring bigyan ng babala, pangaralan, o suspensyon hanggang sa pagtitiwalag. Dumaraan sa masusing imbestigasyon at paglilitis ang bawat kaso upang matiyak kung nararapat bang bigyan ng aksyong disiplinaryo ang taong sangkot rito. Mahalagang matukoy ang mga sirkunstanyang nagpapagaan at/ o nagpapabigat sa kaso, sa gayon ay maisaaalang-alang ang gaan o bigat ng aksyong pandisiplinang ipatutupad. Mula rito, ang karagdagang prinspiyo ng Partido ukol sa pagkilala at paggalang sa mga relasyon ng mga kasamang mayroong parehong kasarian, at pagsasabing ang iba pang saligang prinsipyo ay magiging aplikable rin sa kanila, ay isang malaking hakbang na pagkilala hindi lamang sa karapatan ng mga bakla at lesbyana sa loob ng PKP na magpakasal, kundi isang pagkilala sa mismong kanilang pagiging bakla at lesbyana. TOMO XXI BLG. 2 MGA BAKLANG PULANG MANDIRIGMA Kung sa parlor, ang hawak ng mga bakla ay gunting at suklay, kung sa entablado nama’y mikropono at sari-saring mga palamuti sa katawan, baril naman at backpack ang hawak ng mga baklang pulang mandirigma. “Taglay ko ang puso ng isang bakla,” ang matapang na pahayag ni Ka Joan, 25 taong gulang at isang pulang mandirigma sa isang platun ng Bagong Hukbong Bayan (BHB) o mas kilala bilang NPA sa katimugang bahagi ng Cagayan Valley. Si Ka Joan, hindi tulad nina Francis at Karlo, ay hindi mapapansin ang kasarian. Mukha siyang babae dahil sa kanyang mahabang buhok. Nagmula si Ka Joan sa isang pamilyang magsasaka sa Cagayan de Oro. Nilisan niya ang kanilang tahanan may 13 taon na ang nakararaan at nagtrabaho sa isang nightclub sa Maynila, una bilang wardrobe aide (tagaayos ng mga isusuot) ng dalawang mananayaw, na halos kumupkop sa kanya. Pagkatapos, bilang floor manager (tagaasikaso sa mga parokyano) siya ng club. Noong 17 taong gulang na si Ka Joan, nagbakasyon siya sa isang maliit na bayan sa Bulacan kung saan nakilala niya ang isang organisador ng komunidad. Matapos ang ilang buwan, tumigil siya sa paghahanap-buhay at naging buong-panahong organisador na rin ng maralitang-lungsod (Ang Bayan, 21 Marso, 2004). Naging aktibong miyembro at organisador ng mga kabataan at KM si Ka Joan nang madestino siya sa Cagayan Valley. Naging malugod ang pagtanggap sa kanya ng masa doon. Noong 2002, pumasok siya sa isang sonang gerilya una bilang bisita at exposurist, at pangalawang bilang ganap na kasapi na ng mga gerilya. Siya ang opisyal na nangangasiwa sa pinansya at suplay ng iskwad (S4), ang pangalawang tim lider at paminsanminsa’y medik. Sa kabila ng mainit na pagtanggap ng masa at ng mga kasama kay Ka Joan, inamin niyang “may ilang bakas pa rin ng pyudal at burgis na pananaw kahit sa loob ng Partido. Mayroon aniyang mga lalaking kasama na hindi mapakali kapag naririyan ESPASYONG BAKLA SA REBOLUSYONG PILIPINO siya. Gayunpaman, nararamdanan niya ang pagkakaiba ng atityud ng isang kasama kung ihahambing sa mga taong nasa labas ng kilusan. Nakikita niya umano ang pagsisikap ng mga kasama na tanggapin ang kanyang buong pagkataon, kung hindi pa man nila ito nagagawa. Nararamdaman niya ang walang humpay na paglulunsad ng pakikibaka para pawiin ang mga labi ng pang-aapi at diskriminasyong sekswal sa loob at labas ng kilusan at sa lipunan. Ayon kay Francis, noong pumasok rin siya sa loob ng sonang gerilya upang makibahagi sa pagdiriwang ng anibersaryo ng PKP nuong Disyembre 2004 sa Gitnang Luzon, nasaksihan niya rin ang pagtanggap ng mga kasama sa kanilang mga bakla. Bakla ang dalawa sa kanilang grupo, siya na mukhang lalake, at si Cris na mukhang babae. Sa isang pagkakataon, habang nagpapahinga sila matapos ang mahabang paglalakad, nakakita siya ng ahas. Tinawag niya ang mga kasama at sinabing mayroon ngang ahas na mabilis naman nilang hinuli at itinapon sa ilog. Pagkatapos nito ay naging tampulan na ng tukso ang reaksyon ni Francis sa pagkakakita ng ahas. May eksaherasyon minumuwestra ng isang kasama ang umano’y pagtawag ni Francis sa mga kasama nang makakita ito ng ahas. Nasaktan umano siya sa birong ito at kinabukasan ay nagpahatid ng puna. Tinanggap naman ng mga kasama ang puna at humingi ng paumanhin. Napansin rin niya umano agad ang pagpapanibagong-hubog ng mga kasama matapos ang pagtanggap ng puna. Gayunpaman, naramdaman ni Francis na hindi naging hadlang ang kanyang pagiging bakla upang bigyan siya ng gawaing tulad ng ibang mga pulang mandirigma. Nagtataliba rin siya (nagbabantay sa gabi hanggang madaling-araw upang magmanman sa paligid) na isang mahalagang tungkuling panseguridad ng buong grupo. Humahawak rin siya ng armas at nagbubuhat ng mga pagkain tulad ng iba. Pinakikinggan rin ang kanyang mga sinasabi sa mga pulong at tinatanggap ang kanyang mga suhestiyon at pananaw. Para sa kanya, napakahalaga ng karanasang ito upang magpatuloy sa pagkilos dahil nakita niya ang mga gawain ng mga kasamang naglulunsad ng armadong ROWELL D. MADULA 55 pakikibaka sa kanayunan, bukod pa sa pagpapahalagang ipinakita sa bawat isa, anuman ang kanilang kasarian. Matapos ang dalawang linggo, bumalik na si Francis at ang iba pa niyang kasama sa Maynila upang gampanan ang mga naiwang gawain. Naiwan naman si Cris sa sonang gerilya dahil sa kanyang kapasyahang duon na buong panahong kumilos bilang isang pulang mandirigma. Makaraan ang ilang buwan, muli silang nagkita ni Cris at nagkakuwentuhan tungkol sa buhay ng huli sa kanayunan. Nalaman niya ang maayos na pakikisalamuha ni Cris sa mga mga kasama at maging sa mga masang inoorganisa nila. Ayon sa kanyag kwento, bumubuo siya ng grupong pangkultura at mga samahang pangkabataan sa sonang gerilya. May ilan na rin umanong nagpahayag ng kagustuhang magbaba ng programa ng panliligaw, subalit dahil sa kinakailangan muna niyang maka-isang taon ayon sa Gabay sa Panliligaw, hindi pa niya maaaring tanggapin ang anumang programa. Sina Ka Andres at Ka Jose naman ay nagkakilala nuong instruktor pang-edukasyon si Ka Andres sa sonang gerilya kung saan pumasok si Ka Jose. Mula rito, makikitang walang pagtatangi ang kilusan sa pagbibigay ng mga gampanin para sa mga baklang miyembro nito. Ang mga baklang aktibista sa kalunsuran ay maaaring maging organisador, manunulat o maging kalihim ng mga yunit. Samantala, ang mga baklang gerilya sa kanayunan at kabundukan, katulad ng isang pulang mandirigma, ay maaaring humawak ng mga armas, maging oganisador, instruktor at iba pang gawain. ESPASYONG BAKLA SA REBOLUSYON Ilang dekada ng nagsasakasaysayan ang rebolusyon sa Pilipinas sa paghahangad nito ng tunay na kalayaan. Ang Partido Komunista ng Pilipinas ay patuloy na nakikipagtungalian para sa pambansa-demokratikong pagbabago na papalit sa bulok na sistemang mala-kolonyal at malapyudal na matinding nagpapahirap at nang-aapi sa malawak na masa ng mamamayang Pilipino. 56 (Kurso sa Pambansang Demokrasya. Kilusang Mayo Uno (KMU), Sampaloc, Manila, 1989.) Ang matinding krisis pang-ekonomiya at pampulitika na lalo pang nagpapalugmok sa kahirapan sa nakararaming mamamayang Pilipino ang lalo pang nagpapalakas sa rebolusyong ito. Hanggat mayroong pagsasamantala, pang-aabuso at paninikil sa karapatang mabuhay ng may dignidad at may kalayaan ay magpapatuloy ang iba’t ibang sektor sa ating lipunan upang baguhin ang kasalukuyang lipunang Pilipino tungo sa mas maunlad at mas makataong bayan. Kasabay ng armado at parliyamentaryong pakikibaka ng mga mamamayan ang patuloy na paglulunsad ng kultural na rebolusyon. “Ano ang programa ng Demokratikong Rebolusyong Bayan kaugnay ng kultura? Programa ng Demokratikong Rebolusyong Bayan na itaguyod at paunlarin ang pambansa, siyentipiko at pangmasang kultura. Ito ay kulturang siyentipiko dahil nagtataguyod ng siyentipikong pananaw at pamamaraan; at sumasalungat sa kaisipang pyudal at mga ideyang nagbubulid sa mamamayan sa balon ng kamangmangan at mga walang-batayang mga paniniwala, imoralidad, kaugalian at pamahiin. Ang mga ito ang nagdadala sa kanila sa landas ng salungat sa rebolusyunaryong pagbabago.” (Batayang Kurso ng Partido. Pambansang Kagawaran sa Organisasyon, Partido Komunista ng Pilipinas 2000.) Ang pagtanggap, pagkilala at paggalang sa mga baklang aktibista at baklang pulang mandirigma ay paglalaan ng espasyong bakla sa rebolusyon. Ang pakikilahok ng mga bakla sa pakikibaka ng iba’t ibang sektor sa ating lipunan sa pagpapalaya ng buong bayan mula sa mga naghahating-uri at nagsasamantala, ay pag-aangkin ng espasyong bakla sa kasaysayan. MGA TALA 1 TOMO XXI BLG. 2 MALAY Mula sa mga damit na ginawa ng Progressive Organization of Gays in the Philippines o PROGAY. 2 Tingnan ang buong artikulo sa Philippine Daily Inquirer, Pebrero 7, 2005. SANGGUNIAN Ang Bayan, Taon XXXV, Blg, Regular na Isyu, 21 Marso 2004. Batayang Kurso ng Partido. Pambansang Kagawaran sa Organisasyon, Partido Komunista ng Pilipinas 2000. Baytan, Ronald, Ralph Semino Galan at J. Neil Garcia, mga editor. Bongga ka ‘day! Pinoy gay quotes to live by. Quezon City: Milflores Publishing Inc., 2002. Cabalfin Jr., Edson Roy. “Mala-baklang Espasyo sa Arkitektong Filipino: Estetika, Morpolohiya, Konteksto. Tabi-tabi sa Pagsasantabi: Kritikal na Tala ng mga Lesbyana at Bakla sa Sining, Kultura at Wika. Mga editor: Evasco, Eugene et al. Quezon City: UP Press, 2003. Garcia, J. Neil. Philippine Gay Culture: the last thirty years: binabae to bakla, silahis to MSM. Quezon City: University of the Philippines Press, 1996. Hinggil sa Pag-aasawa sa Loob ng Partido. Komiteng Tagapagpaganap-Komite Sentral ng Partido Komunista ng Pilipinas (PKP), Abril 1998. Ilang Paliwanag Kaugnay ng mga Tuntunin sa Pagaasawa sa Loob ng Partido, Inamyendahan ng Komiteng Tagapagpaganap-Komite Sentral ng Partido Komunista ng Pilipinas (PKP), 1998. Kurso sa Pambansang Demokrasya. Kilusang Mayo Uno (KMU), Sampaloc, Manila, 1989. Lichauco, Danilo, A Comparative Analysis of Western and Philippine Spatial Systems: Towards the Development of Philippine Architecture, National Symposium on Philippine Architecture and Design, Sentro ng Arkitekturang Pilipino. Philippine Daily Inquirer, Makati City, Pebrero 7, 2005 Santiago, Lilia Q. Sa Ngalan ng Ina: Sandaang Taon ng Tulang Feminista sa Pilipinas 18891989. Quezon City: UP Press, 1997. ESPASYONG BAKLA SA REBOLUSYONG PILIPINO Sison, Jose Ma. Sumusulong ang Kabataan. “Makibaka para sa Pambansang Demokrasya.” Amado V. Hernandez Resource Center, Inc. at College Editors Guild of the Philippines. Manila, 2001. Sunstar, Davao City, Pebrero 9, 2005. ROWELL D. MADULA 57 PANAYAM Francis, Taft, Manila, ika-17 ng Hulyo, 2008. Karlo, Kamuning, Quezon City, ika-20 ng Hulyo, 2008. Cris, Quezon City, ika-23 ng Abril, 2005. Aleks, Manila, ika-31 ng Agosto, 2008.

Bakla Space in the Philippine Revolution: A Study of PPaglaladlad

Products

Support

Bakla Space in the Philippine Revolution: A Study of PPaglaladlad

Add this document to collection(s)

Add this document to saved

Suggest us how to improve StudyLib