QARSHI DAVLAT TEXNIKA UNIVERSITETI
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VA SUN`IY
INTELEKT FAKULTETI
‘SUN`IY INTELEKT ASOSLARI’
fanidan S-KI-602-23 guruhi talabasining
tayyorlagan
MUSTAQIL ISH
BAJARDI: ESHTEMIROVA DILOBAR
QABUL QILDI: ABDUXALILOV ULUG`BEK
MAVZU: EKSPERT TIZIMLARI VA ULARNING
TURLARI
REJA:
1. Ekspert tizimlariga kirish
2. Ekspert tizimlarining tuzilishi
3. Ekspert tizimlarining turlari
4. Ekspert tizimlarining afzalliklari va kamchiliklari
5. Ekspert tizimlarining amaliy qo‘llanilishi
6. Kelajakda ekspert tizimlarining rivojlanish
istiqbollari
7. Xulosa
8. Foydalanilgan adabiyotlar
1. Kirish
Ekspert tizimlari (ET) — bu insonning bilimlarini, tajribalarini va qaror qabul
qilish qobiliyatlarini takrorlashga qaratilgan sun’iy intellektning bir turi. Ular
ko‘pincha muayyan sohaga oid muammolarni hal qilish, qaror qabul qilish va
tavsiyalar berish uchun ishlab chiqilgan. Ekspert tizimlari kompyuter dasturlari
yordamida mutaxassislar tomonidan ishlab chiqilgan bilimlarni o‘rganib, yangi
holatlar bo‘yicha qarorlar qabul qiladi.
Ekspert tizimlari ilmiy-texnik sohalarda keng qo‘llaniladi. Ular tibbiyot,
iqtisodiyot, geologiya, aeronavtika, moliya va boshqa ko‘plab sohalarda yuksak
samaradorlikni ko‘rsatmoqda. Har bir ekspert tizimi o‘ziga xos xususiyatlarga ega
bo‘lib, ma'lum bir vazifani bajarish uchun keng bilim va tajribaga asoslanadi.
Ushbu maqola ekspert tizimlarining asosiy tushunchalarini, turlarini va ishlash
tamoyillarini yoritishga qaratilgan. Maqsadimiz ekspert tizimlarini qanday qilib
yaratish, ularning ishlash jarayonini tushuntirish va amaliy misollar keltirishdir.
2. Ekspert tizimlarining umumiy tushunchasi
Ekspert tizimi — bu inson mutaxassisi tajribasiga asoslangan qaror qabul qilishni
amalga oshiradigan sun’iy tizimdir. Ekspert tizimlari sun’iy intellektning bir
bo‘limi bo‘lib, ular ko‘pincha murakkab masalalarni hal qilishda yordam beradi.
Ushbu tizimlarning yadro qismi "bilimlar bazasi"dir, u yerda ekspertning bilimlari
saqlanadi.
Ekspert tizimlarining asosiy tarkibiy qismlari quyidagilar:
1. Bilimlar bazasi (Knowledge Base):
Bu tizimning asosiy tarkibiy qismidir. U mutaxassislarning bilimlarini va
tajribalarini o‘z ichiga oladi. Bilimlar bazasi "faktlar" va "qoidalar"dan
tashkil topgan.
2. Inferens (chiqarish) mexanizmi (Inference Engine):
Inferens mexanizmi ekspert tizimining ishlash jarayonini boshqaradi. Bu
mexanizm bilimlar bazasidagi ma’lumotlarni tahlil qilib, yangi
ma’lumotlarni chiqaradi va qaror qabul qiladi.
3. Interfeys (User Interface):
Foydalanuvchi va tizim o‘rtasidagi aloqani ta’minlaydi. Foydalanuvchi o‘z
so‘rovlarini tizimga kiritadi, va tizim natijalarni foydalanuvchiga ko‘rsatadi.
4. Tajriba mexanizmi (Expert System Shell):
Bu tizimning "yadro" qismidir. U bilimlar bazasi va inferens mexanizmini
qo‘llab-quvvatlaydi va ekspert tizimlarining ishlashini ta’minlaydi.
Ekspert tizimlari odatda oddiy qo‘llanmalar asosida ishlaydi, ya’ni ular qoida yoki
faktlarni tahlil qilish orqali qaror qabul qilishadi. Bu tizimlar murakkab masalalarni
oddiy va tushunarli tarzda hal qilishga imkon beradi.
3. Ekspert tizimlarining asosiy turlari
Ekspert tizimlari turli xil vazifalarni bajarish uchun turli usullarda ishlaydi.
Ularning ba’zi asosiy turlari quyidagilardir:
3.1. Qoidaga asoslangan tizimlar (Rule-Based Systems)
Qoidaga asoslangan ekspert tizimlari, o‘zlarining qaror qabul qilish jarayonlarini
qoidalar orqali amalga oshiradi. Bu tizimlar quyidagi tarkibiy qismlarga ega:


Qoida (Rule): Qoidalar ifodalangan bilimlar bazasida joylashgan bo‘lib,
ular "Agar... bo‘lsa, unda..." shaklida yoziladi.
Inferens mexanizmi: Qoida asosida yangi ma’lumotlarni chiqaradi va ular
orqali qarorlar qabul qiladi.
Qoidaga asoslangan tizimlar ko‘p hollarda doimiy va aniq qoidalar bilan ishlaydi.
Bular tizimga kiruvchi ma’lumotlar asosida yangi natijalar chiqarishga yordam
beradi.
Misol:
Tibbiy ekspert tizimlari ko‘pincha qoidaga asoslanadi. Masalan, agar bemorning
tana harorati yuqori bo‘lsa, unda ehtimoliy kasalliklar ro‘yxatini ko‘rsatish.
3.2. Kengaytirilgan ekspert tizimlari (Case-Based Reasoning
Systems)
Kengaytirilgan ekspert tizimlari real hayotdagi muammolarni hal qilishda ko‘proq
foydalaniladi. Ushbu tizimlar, o‘ziga xos tarzda, ilgari uchragan vaziyatlarni
saqlaydi va yangi holatga o‘xshash vaziyat yuzaga kelganda, mavjud ma'lumotlarni
solishtirib qaror qabul qiladi.
Misol:
Yuridik tizimlarda kengaytirilgan ekspert tizimlari ishlatiladi. Tizim ilgari sudda
ko‘rilgan ishlar haqida ma’lumotlarga asoslanib, yangi ishni yechishda yordam
beradi.
3.3. Gibrid tizimlar (Hybrid Expert Systems)
Gibrid tizimlar, bir nechta ekspert tizimi yondashuvlarini birlashtirgan tizimlardir.
Ular qoidalar va ilgari o‘rganilgan tajribalarni birgalikda ishlatib, optimal qarorlar
qabul qilishga yordam beradi. Bu tizimlar ko‘proq murakkab vazifalarni bajarishda
qo‘llaniladi.
Misol:
Moliyaviy tahlil tizimlarida, qoidalar va ma’lumotlarga asoslangan tizimlar o‘zaro
birlashtiriladi va kompaniya moliya holati bo‘yicha batafsil hisobotlar taqdim
etiladi.
3.4. Nega tarmoq (Neural Network) asosidagi ekspert tizimlar
Neyron tarmoqlariga asoslangan ekspert tizimlari, o‘rganish qobiliyatiga ega
bo‘lib, ular o‘rgatish jarayonida yangi ma’lumotlarni tahlil qilish va qaror qabul
qilishni o‘rganadi. Bular qoidalar va tajriba asosida ishlaydi.
Misol:
Tibbiyotda neyron tarmoqlari yordamida kasalliklarni aniqlash va ularning
rivojlanishini prognoz qilish uchun ekspert tizimlari ishlatiladi.
4. Ekspert tizimlarining ishlash tamoyillari
Ekspert tizimlari ko‘plab murakkab muammolarni hal qilishda samarali yordam
beradi. Ular asosan quyidagi tamoyillarga asoslanadi:
4.1. Bilimlar bazasi (Knowledge Base)
Ekspert tizimlarining eng muhim qismi bilimlar bazasi bo‘lib, bu yerda
ekspertlardan olingan faktlar va qoidalar joylashadi. Bilimlar bazasi tizimning
asosi bo‘lib, unda ilgari o‘rganilgan bilimlar to‘plangan.
4.2. Inferens mexanizmi (Inference Engine)
Inferens mexanizmi ekspert tizimining ishlash jarayonini boshqaradi. U bilimlar
bazasidagi qoidalar va faktlar yordamida yangi ma’lumotlarni chiqaradi va qaror
qabul qiladi. Tizimning samaradorligi aynan ushbu mexanizmga bog‘liq.
4.3. Qaror qabul qilish va tavsiyalar berish
Ekspert tizimlari, ma’lum bir vaziyatni tahlil qilib, qaror qabul qilish yoki
foydalanuvchiga tavsiyalar berish uchun ishlab chiqilgan. Bu jarayonning asosiy
mexanizmi — inferens mexanizmi. Bu tizimlar faqat ma’lumotlar asosida emas,
balki oldingi tajribalar va qoidalarga asoslanib qarorlar qabul qiladi.
4.4. Foydalanuvchi interfeysi (User Interface)
Foydalanuvchi interfeysi tizim bilan foydalanuvchi o‘rtasidagi aloqani ta’minlaydi.
Bu foydalanuvchining tizimga ma’lumot kiritishi va tizimdan javob olish
imkoniyatini beradi.
. 5Ekspert tizimlarining afzalliklari va kamchiliklari
Ekspert tizimlari keng tarqalgan va ko‘plab sohalarda yuqori samaradorlikni
ta’minlasa-da, ular ham o‘zining afzalliklari va kamchiliklariga ega. Quyida ekspert
tizimlarining asosiy afzalliklari va kamchiliklari ko‘rib chiqiladi.
5.1. Ekspert tizimlarining afzalliklari:
1. Insonning bilim va tajribasini taqlid qilish:
Ekspert tizimlari, inson mutaxassislarining bilimlari va tajribasini
kompyuterda model yaratish orqali ishlab chiqadi. Bu, mutaxassis
bo‘lmagan odamga ham murakkab muammolarni hal qilishda yordam
beradi.
2. Muammolarni tez va samarali hal qilish:
Ekspert tizimlari tezda qaror qabul qilishga yordam beradi, bu esa inson
mutaxassislarining qaror qabul qilish vaqtiga nisbatan samaraliroq bo‘ladi.
3. Barqarorlik va ishonchlilik:
Ekspert tizimlari xatolarga moyil emas, chunki ular faqat bilimlar bazasiga
va qoidalarga asoslanadi. Natijalar barqaror va ishonchli bo‘ladi.
4. Foydalanuvchilarga ko‘p yillik tajriba taqdim etish:
Tizimda saqlangan bilimlar orqali foydalanuvchilarga mutaxassislarning
uzoq yillik tajribasi taqdim etiladi. Bu esa kam tajribaga ega
foydalanuvchilarga yordam beradi.
5. Kam xatoliklar va qarorlarni to‘g‘ri qabul qilish:
Ekspert tizimlari ko‘pincha xatoliklarni kamaytiradi va qarorlarni to‘g‘ri
qabul qilishda yordam beradi, ayniqsa murakkab muammolarni hal qilishda.
5.2. Ekspert tizimlarining kamchiliklari:
1. Bilimlar bazasining cheklanishi:
Ekspert tizimi faqat ilmiy va mutaxassis tomonidan kiritilgan bilimlar bilan
ishlaydi. Agar bilimlar bazasi noto‘g‘ri yoki kam bo‘lsa, tizim noto‘g‘ri
qarorlar chiqarishi mumkin.
2. Yangi bilimlarni qo‘shish qiyin:
Ekspert tizimlariga yangi bilimlar qo‘shish qiyin bo‘lishi mumkin. Bu tizimlar
ba'zan yangilanishni talab qiladi, bu esa vaqt va resurslarni talab qilishi
mumkin.
3. Tizimning qat'iy ishlashga moyilligi:
Ekspert tizimlari faqat mavjud bilimlar asosida ishlaydi va ular holatga qarab
moslashuvchan bo‘lishi qiyin. Ular yangi vaziyatlarni to‘g‘ri tahlil qilishda
ba'zan qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin.
4. Cheklangan mantiqiy qobiliyat:
Ekspert tizimlari murakkab mantiqiy masalalarni hal qilishda ba'zan
noaniqliklarga yo‘l qo‘yishi mumkin. Boshqa tarafdan, ular ko‘pincha aniq
matematik hisob-kitoblarga asoslanadi.
6. Ekspert tizimlarining amaliy qo‘llanilishi
Ekspert tizimlari keng ko‘lamli sohalarda qo‘llaniladi. Ular turli xil masalalarni hal
qilishda yordam beradi va ko‘plab sohalarda ishlatilmoqda. Quyida ekspert
tizimlarining amaliy qo‘llanilish sohalari ko‘rsatilgan.
6.1. Tibbiyotda ekspert tizimlari
Tibbiyotda ekspert tizimlari bemorlar holatini baholash, kasalliklarni aniqlash va
davolash usullarini tavsiya qilishda ishlatiladi. Ular kasalliklarni oldindan bashorat
qilish, shuningdek, tibbiy asbob-uskunalar va dori-darmonlar haqida maslahatlar
berishda samarali ishlaydi.
Misol:
MYCIN tizimi bakterial infeksiyalarni davolash uchun antibiotiklarni tanlashda
ishlatilgan birinchi ekspert tizimlaridan biridir. Ushbu tizim mikrobiologik tahlil va
bemorning holatiga asoslanib, antibiotiklarni tavsiya qiladi.
6.2. Biznesda ekspert tizimlari
Biznes sohasida ekspert tizimlari kompaniyalar va tashkilotlarga qaror qabul
qilishda yordam beradi. Ular moliyaviy prognozlar, marketing strategiyalarini
ishlab chiqish va xarajatlarni optimallashtirish kabi masalalarda qo‘llaniladi.
Misol:
Korporativ boshqaruv tizimlari, talab va taklifni tahlil qilish, narx belgilash va
boshqa strategik qarorlar qabul qilish uchun ekspert tizimlaridan foydalanadi.
6.3. Yuridik sohada ekspert tizimlari
Yuridik sohada ekspert tizimlari advokatlar va sudyalar uchun foydali bo‘lishi
mumkin. Ular sud holatlarini tahlil qiladi, ilgari ko‘rilgan ishlarni solishtiradi va
tegishli qarorlarni tavsiya qiladi.
Misol:
Ba'zi ekspert tizimlari sud holatlariga asoslanib, yuridik maslahatlar beradi va
advokatlarga ishni qanday ko‘rib chiqish haqida tavsiyalar beradi.
6.4. Aviatsiya va aeronavtikada ekspert tizimlari
Aviatsiya sohasida ekspert tizimlari uchish xavfsizligini ta’minlash va
aviakompaniyalarga samarali qarorlar qabul qilishda yordam beradi. Ular
samolyotlar ishini tahlil qilish, aviatsiya tizimlarini optimallashtirishda qo‘llaniladi.
Misol:
Pilotsiz uchish tizimlari va samolyotlar xavfsizligini ta’minlashda ekspert
tizimlaridan foydalaniladi.
7. Kelajakda ekspert tizimlari va ularning
rivojlanish istiqbollari
Ekspert tizimlarining kelajagi quyidagi rivojlanish yo‘nalishlari bilan bog‘liq:
1. Sun'iy intellekt va chuqur o‘rganishning integratsiyasi:
Ekspert tizimlari sun’iy intellektning boshqa sohalari, masalan, chuqur
o‘rganish bilan birlashtirilishi mumkin. Bu esa tizimlarning qaror qabul qilish
jarayonini yanada optimallashtiradi.
2. Qarorlar qabul qilishning avtomatlashtirilgan jarayonlari:
Ekspert tizimlari yangi avlodda qaror qabul qilishning to‘liq
avtomatlashtirilgan jarayonlarini yaratishga imkon beradi. Bu, ayniqsa,
biznes va ishlab chiqarish sohalarida katta o‘zgarishlarni yuzaga keltirishi
mumkin.
3. Global tarmoq orqali bilimlar almashinuvi:
Ekspert tizimlarining tarmoq orqali global miqyosda bilim almashish
imkoniyati oshadi. Bu esa masofaviy ish tizimlarini va ko‘p millatli
kompaniyalar uchun qo‘llanilishini kengaytiradi.
8. Ekspert tizimlarining o‘zgarishlari va rivojlanishi
Ekspert tizimlari rivojlanishda davom etmoqda va ularning yuksalishi yangi
texnologiyalar va ilmiy yutuqlar bilan bog‘liq. Hozirgi kunda ekspert tizimlari
sun'iy intellektning boshqa yo'nalishlari bilan integratsiyalashmoqda. Bu
tizimlarning samaradorligini oshirishga yordam beradi. Quyidagi omillar ekspert
tizimlarining rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatmoqda:
8.1. Sun'iy intellekt va chuqur o‘rganish texnologiyalarining
integratsiyasi
Sun’iy intellekt va chuqur o‘rganish sohasidagi yutuqlar ekspert tizimlarining
yanada rivojlanishiga imkon yaratmoqda. Chuqur o‘rganish (Deep Learning)
algoritmlari ekspert tizimlariga murakkab qarorlarni tez va aniq qabul qilish
imkoniyatini beradi. Bu esa tizimlarning yanada samarali ishlashini ta'minlaydi.
Chuqur o‘rganish yordamida ekspert tizimlari katta hajmdagi ma’lumotlarni tahlil
qilish, o‘rganish va qarorlar chiqarish uchun yanada ilg‘or bo‘lmoqda. Masalan,
tibbiyotda kasalliklarni aniqlashda chuqur o‘rganish tizimlaridan foydalanish
tizimning aniq va tezroq qarorlar qabul qilish imkoniyatini yaratadi.
8.2. O'z-o'zini o'rgatish va moslashuvchan tizimlar
Ekspert tizimlarining yangi avlodi o‘z-o‘zini o‘rgatish imkoniyatiga ega tizimlarga
asoslanmoqda. Bu tizimlar o‘zlari to‘plagan ma’lumotlar asosida qaror qabul
qilishni takomillashtiradi va yangi holatlarga moslashadi. Ularning o‘rganish
qobiliyati yanada kuchayganligi sababli, bu tizimlar ilgari ilgari mavjud bo‘lgan
tizimlardan ko‘ra ancha samarali va moslashuvchan hisoblanadi.
8.3. Bulutli hisoblash (Cloud Computing) va ekspert tizimlari
Bulutli hisoblash texnologiyalari ekspert tizimlarining ishlash jarayonini yanada
soddalashtirmoqda. Bulutli platformalar yordamida ekspert tizimlari katta
hajmdagi ma’lumotlarni saqlash, qayta ishlash va ularni tahlil qilish imkoniyatiga
ega bo‘lmoqda. Bu esa, tizimlarning ishlash samaradorligini sezilarli darajada
oshiradi. Bulutli hisoblash yordamida, ekspert tizimlari geografik jihatdan
tarqalgan va masofaviy foydalanuvchilar tomonidan osonlik bilan foydalanilishi
mumkin.
9. Xulosa
Ekspert tizimlari sun'iy intellektning asosiy yo'nalishlaridan biri bo‘lib, ularning
murakkab va yuqori darajada ishlab chiqilgan algoritmlar orqali qaror qabul
qilishda yuksak samaradorlikni ko‘rsatgan. Ularning imkoniyatlari cheksiz, chunki
ular inson mutaxassisi bilimlarini tizimga yuklash orqali real dunyoda turli
masalalarni hal qilishda qo‘llaniladi. Hozirgi kunda ekspert tizimlari nafaqat
ma’lumotlarni tahlil qilishda, balki yangi qarorlar qabul qilishda ham
foydalanilmoqda.
Ekspert tizimlarining samaradorligi faqatgina ularga kiritilgan bilimlar bazasining
to‘g‘riligiga bog‘liq, shuning uchun tizimlarni yaratishda ularning bilimlar bazasini
yangilash va optimallashtirish katta ahamiyatga ega. Bundan tashqari, ekspert
tizimlarini yanada takomillashtirish uchun chuqur o‘rganish, sun’iy intellekt va
bulutli texnologiyalardan foydalanish istiqbollari mavjud.
Ekspert tizimlari turli sohalarda, xususan tibbiyot, biznes, yuridik va aviatsiya
sohalarida samarali qo‘llanilmoqda. Ular odamlarning kundalik hayotini
soddalashtirish, qaror qabul qilishni yaxshilash va xavf-xatarlarni kamaytirish
imkoniyatlarini taqdim etadi.
10. Foydalanilgan adabiyotlar
1. Jackson, P. (1999). Introduction to Expert Systems. Addison Wesley
Longman.
2. Turban, E., & Aronson, J. E. (2001). Decision Support Systems and
Intelligent Systems. Prentice-Hall.
3. Aiken, R. (2005). Artificial Intelligence and Expert Systems. Prentice Hall.
4. Giarratano, J., & Riley, G. (2005). Expert Systems: Principles and
Programming. Course Technology.
5. Zadeh, L. A. (1965). Fuzzy Sets. Information and Control, 8(3), 338-353.
6. Luger, G. F., & Stubblefield, W. A. (2004). Artificial Intelligence:
Structures and Strategies for Solving Complex Problems. Addison Wesley.
7. Nilsson, N. J. (1998). Artificial Intelligence: A New Synthesis. Morgan
Kaufmann Publishers.
8. O'Leary, D. E. (2000). Expert Systems: The State of the Art. SpringerVerlag.
9. Bhatnagar, A., & Mehta, S. (2010). Expert Systems and Artificial
Intelligence. PHI Learning Pvt. Ltd.
10.Clancey, W. J. (1985). Heuristic Classification. Artificial Intelligence,
27(3), 289-350.