O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
MAKTABGACHA VA MAKTAB TA’LIM VAZIRLIGI
NIZOMIY NOMIDAGI
TOSHKENT DAVLAT PEDAGOGIKA UNIVERSITETI
NORBUTAYEVA NARGIZA
ONA TILI
fanidan
“MATN MAZMUNINI O ‘QUVCHILAR TUSHUNISHINI BAHOLASHNING
ZAMONAVIY USULLARI”
mavzusida yozgan kurs ishi
Bilim sohasi:
Ta’lim sohasi:
Bakalavriat
yo‘nalishi:
100000 – Gumanitar
110000 – Pedagogika
60110500
– Boshlang‘ich ta’lim
TOSHKENT-2025
MUNDARIJA
KIRISH………………………………………………………………………….……3
I BOB. MATN MAZMUNINI TUSHUNISH VA BAHOLASH TUSHUNCHASI
1.1
Matn mazmunini tushunishning ta’lim jarayonidagi o‘rni………..…….…….6
1.2
O‘quvchilarning tushunish darajasini baholashning asosiy usullari.…….......10
II BOB. ZAMONAVIY BAHOLASH USULLARI VA ULARNING AHAMIYATI
2.1
Test sinovlari va ularning samaradorligi………………………………………15
2.2
Interfaol baholash usullari…..............................................................................18
3.3
Raqamli texnologiyalar yordamida baholash………………………….……....26
XULOSA……………………………………………………………………….……32
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………….………..34
2
KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Bugungi kunda ta’lim tizimida o‘quvchilarning
bilimini aniq va samarali baholash muhim masalalardan biri hisoblanadi. Xususan,
matn mazmunini tushunish va uni to‘g‘ri talqin qilish qobiliyati o‘quv jarayonining
muhim tarkibiy qismi bo‘lib, bu jarayonni baholashning zamonaviy usullarini ishlab
chiqish va joriy etish dolzarb masalalardan biridir. An’anaviy baholash usullari,
jumladan, yozma va og‘zaki imtihonlar, nazorat savollari o‘quvchilarning matnni qay
darajada tushunganligini aniqlashda yetarli bo‘lmay qolmoqda. Shu sababli,
o‘quvchilarning matn mazmunini anglash qobiliyatini baholashda zamonaviy
yondashuvlar va texnologiyalarni qo‘llash ta’lim jarayonining samaradorligini
oshiradi.
Ushbu kurs ishi o‘quvchilarning matn mazmunini tushunish darajasini
baholashning zamonaviy usullarini o‘rganish, ularning afzalliklari va kamchiliklarini
tahlil qilish hamda ta’lim jarayonida ularni qo‘llash bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab
chiqish maqsadini ko‘zlaydi.
Ta’lim jarayoni doimiy rivojlanib borayotgan sohalardan biri bo‘lib, uning
samaradorligini oshirish uchun yangicha yondashuvlar va innovatsion usullar doimiy
ravishda
izlanmoqda.
Bugungi
globallashuv
davrida
ta’lim
jarayonida
o‘quvchilarning bilim va ko‘nikmalarini baholashning zamonaviy usullarini joriy
etish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, o‘quvchilarning matn mazmunini
tushunish darajasini baholash – ularning mantiqiy fikrlash qobiliyati, analitik tahlil
yuritish ko‘nikmalari va mustaqil xulosa chiqarish qobiliyatini shakllantirishda
muhim vosita hisoblanadi.
An’anaviy baholash usullari, jumladan, yozma nazorat ishlari, test sinovlari va
og‘zaki so‘rovlar, o‘quvchilarning matn mazmunini tushunish darajasini to‘liq
baholash imkoniyatini bermaydi. Chunki bu usullar ko‘pincha faktlarni yod olish va
takrorlashga asoslangan bo‘lib, o‘quvchilarning chuqur tushunish darajasini
aniqlashga to‘liq yordam bermaydi. Shu sababli, zamonaviy ta’limda innovatsion
3
baholash metodlariga, jumladan, interfaol yondashuvlar, muammoli ta’lim metodlari,
raqamli texnologiyalar va refleksiv baholash usullariga tobora ko‘proq e’tibor
qaratilmoqda.
Bugungi kunda zamonaviy baholash usullari quyidagi muhim afzalliklarga
ega:
O‘quvchilarning faqatgina yod olish qobiliyatini emas, balki mantiqiy fikrlash
va muammolarni tahlil qilish ko‘nikmalarini ham rivojlantiradi;
Matn mazmunini tushunish jarayonini yanada chuqurlashtirishga yordam
beradi;
O‘quvchilarning mustaqil izlanish olib borish va ijodiy fikrlash qobiliyatlarini
shakllantiradi;
Ta’lim jarayoniga raqamli texnologiyalarni tatbiq etish orqali zamonaviy
ta’lim muhitini yaratishga imkon beradi.
Tadqiqotning maqsadi va vazifalari. Ushbu kurs ishi o‘quvchilarning matn
mazmunini tushunish darajasini baholashning zamonaviy usullarini o‘rganish,
ularning afzalliklari va kamchiliklarini tahlil qilish hamda ta’lim jarayonida ularni
qo‘llash bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish maqsadini ko‘zlaydi.
Tadqiqotning vazifalari quyidagilardan iborat:
- Matn mazmunini tushunish va uni baholash tushunchalarini tahlil qilish;
- O‘quvchilarning matnni tushunish bosqichlarini aniqlash;
- Baholashning an’anaviy va zamonaviy usullarini solishtirish;
- Zamonaviy baholash usullarining samaradorligini o‘rganish;
- O‘quv jarayonida zamonaviy baholash metodlarini tatbiq etish bo‘yicha
tavsiyalar ishlab chiqish.
Tadqiqot obyekti va predmeti. Tadqiqot obyekti: umumiy o‘rta va oliy
ta’lim
jarayonida
qo‘llanilayotgan
baholash
tizimlari.
Tadqiqot
o‘quvchilarning matn mazmunini tushunish qobiliyatini baholash usullari.
4
predmeti:
Ushbu tadqiqot natijalari ta’lim jarayonida zamonaviy baholash usullarini
samarali qo‘llash imkoniyatlarini o‘rganishga yordam beradi hamda o‘qituvchilarga
o‘quvchilar bilimini aniqroq baholash uchun zarur bo‘lgan metod va vositalarni taklif
etadi.
Tadqiqot natijalari zamonaviy baholash usullarining ta’lim jarayonidagi
ahamiyatini ochib berishga xizmat qiladi hamda o‘qituvchilarga o‘quvchilar bilimini
aniqroq baholash uchun zarur bo‘lgan metod va vositalarni tavsiya etishga imkon
beradi. Shu tariqa, ta’lim tizimining yanada takomillashishiga hissa qo‘shish ushbu
tadqiqotning asosiy maqsadlaridan biridir.
5
I BOB. MATN MAZMUNINI TUSHUNISH VA BAHOLASH TUSHUNCHASI
1.1. Matn mazmunini tushunishning ta’lim jarayonidagi o‘rni
Matn – bu mantiqiy bog‘langan fikrlar tizimi bo‘lib, ma’lum bir ma’no
yuklaydigan lingvistik birlik hisoblanadi. Pedagogik nuqtayi nazardan matn –
o‘quvchilarning mantiqiy va ijodiy fikrlash qobiliyatini shakllantirish, ularning til
bilimi va madaniy saviyasini oshirish vositasidir. Matn orqali o‘quvchilar yangi
bilimlarni o‘zlashtirish bilan birga, tanqidiy fikrlash, axborotni saralash va tushunish
kabi muhim ko‘nikmalarga ega bo‘ladilar.
Ta’lim jarayonida matn uch asosiy vazifani bajaradi:
Axborot berish vazifasi – o‘quvchilarga yangi bilim va tushunchalar taqdim
etadi;
Tarbiyaviy vazifa – axloqiy, ma’naviy va estetik qadriyatlarni singdiradi;
Rivojlantiruvchi vazifa – tahlil qilish, umumlashtirish, mantiqiy xulosa
chiqarish va mustaqil fikrlashni rivojlantiradi.
Shu sababli, o‘quvchilarning matn mazmunini tushunishi ularning umumiy
akademik muvaffaqiyati uchun juda muhimdir. Ammo faqatgina matnni o‘qish kifoya
emas, uni chuqur tushunish va talqin qilish ham kerak. Shu bois, matnni tushunish
darajasini baholash ta’lim jarayonining ajralmas qismi hisoblanadi1.
O‘quvchilarning matnni tushunish bosqichlari
Pedagogik tadqiqotlarga ko‘ra, matnni tushunish jarayoni bir necha
bosqichlardan iborat bo‘lib, har bir bosqich o‘quvchilarning matndagi axborotni
qanchalik samarali anglashiga bog‘liq. Quyidagi bosqichlar matnni tushunish
jarayonida muhim ahamiyat kasb etadi:
1. Dekodlash (o‘qish jarayoni) – o‘quvchi matnni ovoz chiqarib yoki ichida
o‘qiydi, undagi so‘z va gap tuzilishini tushunadi.
1 Abduqodirov A. Pedagogik innovatsiyalar. – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2020. – B. 45.
6
2. So‘z boyligini anglash – matndagi yangi so‘zlar va iboralarni tushunib
olish, ularning ma’nosini taxmin qilish.
3. Asosiy g‘oyani tushunish – matnning asosiy mavzusi va muallifning asosiy
fikri aniqlanadi.
4. Tafsilotlarni anglash – matndagi asosiy dalillar, sabab-oqibat munosabatlari
va qo‘shimcha ma’lumotlarni tushunish.
5. Tanqidiy tahlil qilish – o‘quvchi matndagi g‘oyalarni baholaydi, ularni o‘z
bilim va tajribasi bilan taqqoslaydi.
6. Amaliy qo‘llash – o‘quvchi matndagi ma’lumotlarni o‘z hayoti yoki boshqa
fanlar bilan bog‘laydi.
O‘quvchilar matnni qay darajada tushunganligini aniqlash uchun turli
baholash usullaridan foydalaniladi. Shu nuqtayi nazardan, matnni tushunish darajasini
baholashning an’anaviy va zamonaviy usullarini solishtirish muhim ahamiyat kasb
etadi.
Matn tushunish darajasini baholashning an’anaviy usullari
Matn mazmunini tushunish darajasini aniqlash uchun ta’lim jarayonida uzoq
yillar davomida qo‘llanib kelayotgan an’anaviy baholash usullari mavjud. Ushbu
usullar o‘quvchilarning matndagi asosiy g‘oyani tushunish darajasi va tafsilotlarga
e’tibor qaratish qobiliyatini baholashga qaratilgan2. Quyida asosiy an’anaviy baholash
usullari keltirilgan:
1. Yozma nazorat ishlari – o‘quvchilarga matn asosida savollarga javob berish
yoki matnning qisqacha mazmunini yozib berish topshiriladi. Ushbu usul
o‘quvchilarning fikrni izhor qilish qobiliyatini baholashda muhim ahamiyatga ega.
2 Qodirov M. O‘qitish metodikasi va pedagogik texnologiyalar. – Toshkent: Universitet, 2018. – B. 88.
7
2. Og‘zaki so‘rov – o‘qituvchi matn bo‘yicha savollar berib, o‘quvchilarning
javoblarini tinglaydi. Bu usul o‘quvchilarning mantiqiy fikrlash va mulohaza yuritish
qobiliyatini rivojlantiradi.
3. Test sinovlari – matn bo‘yicha yopiq yoki ochiq turdagi savollar berilib,
o‘quvchilar javob variantlarini tanlaydi. Testlar o‘quvchilar bilim darajasini tez va
aniq baholash imkonini beradi.
4. Rezyume yoki annotatsiya yozish – o‘quvchilar matnning asosiy
mazmunini qisqacha yozma ravishda ifodalashlari kerak. Bu usul matnni
umumlashtirish va muhim jihatlarini ajratib ko‘rsatish qobiliyatini baholashda
foydalidir.
5. Savol-javob usuli – matnni o‘qib bo‘lgandan so‘ng, o‘qituvchi yoki
o‘quvchilar o‘zaro savollar berib, matn mazmunini chuqurroq tahlil qiladilar.
An’anaviy baholash usullari o‘ziga xos afzalliklarga ega bo‘lsa-da, ular ba’zan
o‘quvchilarning faqatgina yod olish qobiliyatini tekshirish bilan cheklanib qoladi.
Ushbu usullar aksariyat hollarda o‘quvchilarning matn mazmunini ijodiy va tanqidiy
anglash qobiliyatini yetarlicha baholay olmaydi. Shu sababli, zamonaviy ta’lim
tizimida innovatsion va interfaol baholash usullarini qo‘llashga bo‘lgan ehtiyoj ortib
bormoqda.
Matnni tushunish darajasiga ta’sir qiluvchi omillar
O‘quvchilarning matnni qay darajada tushunishi turli omillarga bog‘liq bo‘lib,
bu omillar ta’lim jarayonida alohida e’tibor qaratilishi lozim bo‘lgan jihatlardan
hisoblanadi. Quyida matn mazmunini tushunishga ta’sir qiluvchi asosiy omillar
keltirilgan:
O‘quvchining individual xususiyatlari
Til bilimi darajasi – o‘quvchining ona tili yoki chet tilini bilish darajasi matnni
tushunish jarayoniga bevosita ta’sir qiladi3.
3 Karimov B. Elektron ta’lim texnologiyalari va ularning afzalliklari. – Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Oliy va
o‘rta maxsus ta’lim vazirligi, 2022. – B. 56.
8
So‘z boyligi – yangi so‘zlarni tushunish va ularni kontekstda to‘g‘ri talqin
qilish qobiliyati matnni oson anglash imkonini beradi.
Kognitiv qobiliyatlar – o‘quvchining xotira, mantiqiy fikrlash, muammolarni
tahlil qilish va xulosa chiqarish qobiliyatlari matnni tushunishda muhim rol o‘ynaydi.
Diqqat va motivatsiya – o‘quvchining matnga bo‘lgan qiziqishi va unga
diqqatini jamlash darajasi matnni to‘liq tushunish jarayoniga ta’sir qiladi.
1.4.2. Matnning xususiyatlari
Matnning murakkablik darajasi – matndagi so‘z va iboralar qanchalik
murakkab bo‘lsa, uni tushunish shunchalik qiyin bo‘ladi.
Matnning strukturalanganligi – aniq tuzilishga ega bo‘lgan matnni tushunish
osonroq kechadi.
Matnning uzunligi – juda uzun matnlar o‘quvchini charchatishi mumkin, bu
esa tushunish darajasini pasaytiradi.
Matnning mavzusi va o‘quvchiga tanishligi – o‘quvchi ilgari duch kelgan yoki
qiziqqan mavzulardagi matnni tezroq tushunadi.
1.4.3. O‘qitish metodlari va muhit
O‘qitish metodikasi – o‘qituvchining darsni qanday tashkil qilishi va matn
bilan ishlash metodlari o‘quvchilarning tushunish darajasiga katta ta’sir qiladi.
Interfaol ta’lim muhitining mavjudligi – muhokamalar, savol-javoblar va
guruhda ishlash orqali o‘quvchilar matnni yaxshiroq tushunishlari mumkin.
Texnologik vositalarning qo‘llanilishi – audio va video materiallar, raqamli
platformalar ham matn mazmunini tushunishda qo‘shimcha yordam beradi.
Matnni tushunish darajasiga ta’sir qiluvchi ushbu omillarni hisobga olish
ta’lim jarayonini samarali tashkil etish va o‘quvchilarning bilim olish jarayonini
yaxshilash uchun muhimdir.
1.5. Matn mazmunini tushunish baholash tizimlarining xalqaro tajribasi
9
Dunyoning turli davlatlarida o‘quvchilarning matnni tushunish qobiliyatini
baholash uchun turli tizimlar ishlab chiqilgan va amaliyotga joriy etilgan. Ularning
ba’zilari xalqaro miqyosda tan olingan bo‘lib, ta’lim sifatini oshirishda katta rol
o‘ynaydi.
1.5.1. PISA (Programme for International Student Assessment)
PISA – bu OECD (Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti) tomonidan har
uch yilda bir marta o‘tkaziladigan xalqaro test tizimi bo‘lib, u 15 yoshli
o‘quvchilarning matnni tushunish, matematika va fan bo‘yicha bilimlarini baholaydi.
PISA testlari quyidagi jihatlarni o‘lchaydi:
Matnni anglash va undan foydalanish qobiliyati;
Tanqidiy tahlil qilish va xulosa chiqarish ko‘nikmalari;
Yozilgan axborot asosida qaror qabul qilish va fikr bildirish.
1.2.O‘quvchilarning tushunish darajasini baholashning asosiy usullari
Matn mazmunini tushunish o‘quv jarayonida muhim ahamiyat kasb etadi.
O‘quvchilarning matnni qay darajada tushunganligini aniqlash uchun turli baholash
usullari mavjud. Ushbu baholash usullari o‘quvchilarning bilimini tekshirish, ularning
fikrlash qobiliyatini baholash va ta’lim samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Ushbu bobda o‘quvchilarning tushunish darajasini baholashning asosiy usullari tahlil
qilinadi.
An’anaviy baholash usullari. An’anaviy baholash usullari uzoq yillardan beri
ta’lim tizimida qo‘llanib kelinadi. Ushbu usullar asosan o‘quvchilarning matnni yod
olish va asosiy g‘oyalarni tushunish darajasini tekshirishga qaratilgan.
Og‘zaki savol-javob. Bu usul o‘quvchilarning matnni qay darajada
tushunganligini tezkor aniqlashga yordam beradi. O‘qituvchi matn asosida savollar
beradi va o‘quvchilar javob beradilar.
Afzalliklari: O‘quvchilarning og‘zaki nutqini rivojlantiradi, muloqot qilish
qobiliyatini oshiradi.
10
Kamchiliklari: Ba’zi o‘quvchilar sust qatnashishi yoki faqat faol o‘quvchilar
javob berishi mumkin4.
Yozma nazorat ishlari. O‘quvchilarga matn asosida savollarga javob yozish
yoki matnning qisqacha mazmunini bayon qilish topshiriladi.
Afzalliklari: O‘quvchilarning fikrlash va yozma nutq ko‘nikmalarini
rivojlantiradi.
Kamchiliklari: Har bir o‘quvchining matnni tushunish darajasini alohida
baholash vaqt talab etadi.
Test sinovlari. O‘quvchilarga yopiq yoki ochiq turdagi savollar berilib, ular
to‘g‘ri javob variantini tanlaydi yoki mustaqil javob yozadi.
Afzalliklari: Ko‘p o‘quvchini qisqa vaqt ichida baholash imkonini beradi.
Kamchiliklari: Ba’zan faqat yodlangan bilimni tekshiradi, ijodiy fikrlash
imkoniyatini kamaytiradi.
Annotatsiya va rezyume yozish. O‘quvchilar matnning asosiy mazmunini
qisqacha ifodalash orqali uning mohiyatini tushunganligini namoyish etadilar.
Afzalliklari: O‘quvchilarning mantiqiy fikrlash va muhim jihatlarni ajratib
ko‘rsatish qobiliyatini oshiradi.
Kamchiliklari: Ko‘p vaqt talab etadi, barcha o‘quvchilar uchun bir xil
mezonda baholash qiyin.
Zamonaviy baholash usullari. Zamonaviy ta’lim jarayonida interfaol va
texnologik vositalar yordamida baholash usullari tobora keng qo‘llanilmoqda. Ushbu
usullar o‘quvchilarning ijodiy fikrlash qobiliyatini oshirish, ularni baholash
jarayoniga faol jalb etish va ta’lim samaradorligini oshirishga qaratilgan.
Interfaol baholash usullari. Aqliy hujum (Brainstorming)
O‘quvchilar matn bo‘yicha o‘z fikrlarini erkin bayon qiladilar.
4 Karimov B. Elektron ta’lim texnologiyalari va ularning afzalliklari. – Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Oliy va
o‘rta maxsus ta’lim vazirligi, 2022. – B. 63.
11
Afzalliklari: O‘quvchilarning mustaqil va ijodiy fikrlashiga yordam beradi.
Kamchiliklari: Nazorat qilish qiyin, ba’zi o‘quvchilar sust qatnashishi
mumkin.
Klasterni qo‘llash. Matnning asosiy g‘oyalari grafikli diagrammalar orqali
ifodalanadi.
Afzalliklari: Tushunish darajasini vizual shaklda ko‘rsatadi.
Kamchiliklari: Har doim ham barcha o‘quvchilar uchun qulay emas.
Matn bo‘yicha roliklar tayyorlash
O‘quvchilar matn mazmuniga asoslanib, qisqa video yoki taqdimot
tayyorlaydilar.
Afzalliklari: Yangi texnologiyalarni o‘rganish va jamoaviy ishlashga o‘rgatadi.
Kamchiliklari: Tayyorlash uchun ko‘p vaqt talab qilishi mumkin.
Raqamli baholash usullari. Online testlar va platformalar
Google Forms, Kahoot, Quizizz kabi platformalar yordamida o‘quvchilarning
tushunish darajasini tezkor baholash mumkin5.
Afzalliklari: Tez natijalar olish imkonini beradi, qiziqarli va interfaol.
Kamchiliklari: Internetga bog‘liq, texnik muammolar yuzaga kelishi mumkin.
Elektron portfoliolar
O‘quvchilar o‘z ishlarini (matn tahlillari, insho, slaydlar) elektron shaklda
yig‘ib boradilar.
Afzalliklari: O‘quvchining rivojlanishini kuzatish imkonini beradi.
Kamchiliklari: Uzoq muddatli tahlil talab qiladi.
Sun’iy intellektga asoslangan baholash tizimlari
AI yordamida matnni tahlil qilish va o‘quvchilarning tushunish darajasini
baholash texnologiyalari rivojlanmoqda.
Afzalliklari: Baholash jarayoni tezlashadi, obyektiv natijalar taqdim etiladi.
5 G‘afurova D. O‘quv jarayonida interfaol usullarni qo‘llashning samaradorligi. – Toshkent: Ilm-fan, 2021. – B. 67.
12
Kamchiliklari:
Hali
to‘liq
mukammallashtirilmagan,
inson
faktori
Hozirgi
ta’lim
tizimida
yetishmaydi.
Baholashning
kombinatsiyalangan
usullari.
o‘quvchilarning tushunish darajasini aniqlash uchun an’anaviy va zamonaviy usullar
birgalikda qo‘llanmoqda. Quyidagi kombinatsiyalangan usullar samarali hisoblanadi:
Differensial yondashuv – har bir o‘quvchi uchun individual baholash tizimini
ishlab chiqish.
O‘z-o‘zini baholash va o‘zaro baholash – o‘quvchilar o‘zlari va bir-birlarining
ishi haqida fikr bildiradilar.
Loyihaviy baholash – o‘quvchilar matn asosida mustaqil loyiha tayyorlaydilar.
Matn mazmunini tushunish va uni baholash jarayoni doimiy ravishda
takomillashib bormoqda. An’anaviy va zamonaviy baholash usullaridan tashqari,
innovatsion yondashuvlar ham o‘quvchilarning tushunish darajasini oshirish va ta’lim
samaradorligini yaxshilashga xizmat qiladi6.
O‘quvchilarning reflektiv fikrlashini rivojlantirish. O‘quvchilar matnni
tushunish jarayonida faqat axborotni qabul qilibgina qolmay, balki uni qayta ishlashi,
tahlil qilishi va o‘z fikrlarini shakllantirishi muhimdir. Buning uchun quyidagi
metodlardan foydalanish mumkin:
Jurnal va kundalik yozish – O‘quvchilar har kuni yoki har hafta o‘qigan
matnlar haqida fikrlarini yozib boradilar.
“Men o‘rgangan narsalar” jadvali – O‘quvchilar matndan olgan asosiy
ma’lumotlarini yozib, ularni o‘z fikrlari bilan solishtiradilar.
O‘yin elementlariga asoslangan baholash. Zamonaviy ta’limda gamifikatsiya
(o‘yin elementlaridan foydalanish) baholash jarayonini qiziqarli va samarali qilishda
muhim rol o‘ynaydi.
6 Sharipov I. Ta’lim jarayonida raqamli texnologiyalarning o‘rni. – Samarqand: Ilmiy tafakkur, 2023. – B. 120.
13
Ball to‘plash va reyting tizimi – O‘quvchilar test yoki topshiriqlardan o‘tgan
sari ball to‘playdilar va reytingda yuqoriga ko‘tariladilar.
Kvest va vazifalar tizimi – Matn asosida muammoli vaziyatlar va ssenariylar
tuziladi, o‘quvchilar ushbu vazifalarni bajarish orqali matn mazmunini chuqurroq
tushunadilar.
Sun’iy intellekt va moslashtirilgan ta’lim tizimlari.Hozirda ta’lim jarayonida
sun’iy intellekt (AI) texnologiyalaridan foydalanish ommalashmoqda.
Moslashtirilgan testlar – Sun’iy intellekt o‘quvchining bilim darajasiga mos
test va mashg‘ulotlarni taklif qiladi.
Interaktiv
suhbatdoshlar
(Chatbots)
–
AI
asosidagi
suhbatdoshlar
o‘quvchilarga savollar berib, ularning tushunish darajasini baholaydi.
Virtual va kengaytirilgan reallik texnologiyalari.Matn mazmunini tushunishni
chuqurlashtirish uchun virtual reallik (VR) va kengaytirilgan reallik (AR)
texnologiyalaridan foydalanish mumkin7.
Matn asosida interaktiv vizual materiallar yaratish – Tarixiy yoki ilmiy
matnlar asosida 3D modellar va animatsiyalar ishlab chiqiladi.
Virtual ekskursiyalar – Matndagi voqealar va joylarni VR yordamida ko‘rish
orqali o‘quvchilar tushunishni yanada yaxshilashlari mumkin.
O‘quvchilarning matnni tushunish darajasini yaxshilash uchun tavsiyalar
O‘quvchilarning matnni tushunish darajasini oshirish uchun quyidagi
strategiyalarni qo‘llash tavsiya etiladi:
Mavzuga oid kontekstual o‘qish – Matnni tushunish oson bo‘lishi uchun uni
o‘quvchilarga tanish hayotiy misollar bilan bog‘lash.
Qiziqarli va real voqealarga asoslangan matnlarni tanlash – O‘quvchilar o‘z
hayoti bilan bog‘liq bo‘lgan matnlarni yaxshiroq tushunadilar.
7 Bo‘ronov I. Zamonaviy ta’lim jarayonida interfaol metodlardan foydalanish. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2021. – B.
76.
14
Jamoaviy muhokamalar tashkil etish – O‘quvchilar matn bo‘yicha o‘z
fikrlarini almashadilar va savol-javob orqali tushunish darajasi oshadi.
O‘z-o‘zini va o‘zaro baholash tizimini joriy etish – O‘quvchilar o‘zlarini va
bir-birlarini baholash orqali yaxshiroq o‘rganadilar.
Raqamli ta’lim platformalaridan foydalanish – Google Classroom, Moodle,
Edmodo kabi tizimlar o‘quvchilarning bilimini kuzatish va baholash imkonini beradi.
Multimediali resurslardan foydalanish – Audio va video materiallar matnni
tushunish jarayonini osonlashtiradi.
15
II BOB. ZAMONAVIY BAHOLASH USULLARI VA ULARNING AHAMIYATI
2.1 Test sinovlari va ularning samaradorligi
Test sinovlari — talaba yoki xodimning bilim, ko‘nikma va malakalarini
tekshirish uchun ishlatiladigan usul bo‘lib, u aniq belgilangan mezonlarga asoslangan
savollardan iborat bo‘ladi. Testlar turli sohalarda, jumladan, ta’lim, ishga qabul qilish,
sertifikatlash va ilmiy tadqiqotlarda qo‘llanadi.
Test sinovlarining turlari
Yopiq testlar – To‘g‘ri javobni tanlash talab etiladi (variantlar bilan).
Ochiq testlar – Foydalanuvchi mustaqil javob yozadi.
Kombinatsiyalangan testlar – Yopiq va ochiq savollar aralashgan bo‘ladi.
Praktik testlar – Amaliy ko‘nikmalarni tekshirish uchun ishlatiladi.
Test sinovlarining samaradorligi
Testlarning samaradorligi quyidagi omillarga bog‘liq:
✅Obyektivlik – Subyektiv baholash ehtimoli kamayadi.
✅Tejamkorlik – Kam vaqt ichida ko‘plab ishtirokchilar baholanadi.
✅ Tahlil qilish imkoniyati – Test natijalari asosida o‘quv dasturlarini
takomillashtirish mumkin.
✅Standartlashtirish – Barcha ishtirokchilar uchun teng sharoit yaratadi.
Kamchiliklari
❌ Chuqur tahlil yo‘qligi – Test faqatgina faktlarni bilish darajasini tekshiradi,
tahliliy fikrlashni emas.
❌ Tasodifiy to‘g‘ri javob berish ehtimoli – Variantlar orasidan taxmin qilib
tanlash imkoni mavjud.
❌ Ijodiy yondashuvning cheklanganligi – Ochiq muhokama va ijodiy
fikrlashni talab qilmaydi8.
8
Usmonov Z. Ta’lim tizimida zamonaviy baholash metodlari. – Toshkent: Ma’rifat, 2020.B-36
16
Test sinovlari ta’lim va ishga qabul jarayonida samarali baholash vositasi
bo‘lsa-da, ularni boshqa baholash metodlari (masalan, yozma ishlar, suhbatlar, amaliy
topshiriqlar) bilan birgalikda qo‘llash maqsadga muvofiqdir. Shunday qilinganda,
bilim va ko‘nikmalar yanada haqqoniy baholanadi.
Test sinovlari ta’lim, fan va kasbiy yo‘nalishlarda shaxsning bilim darajasi,
mantiqiy fikrlashi, muammolarni hal qilish qobiliyati va umumiy savodxonligini
baholash uchun ishlatiladi. Ularning asosiy maqsadi:
Bilimni aniq va tez baholash
O‘quv jarayonining samaradorligini oshirish
Kuchli va zaif tomonlarni aniqlash
Natijalarga asoslanib kelajakdagi ta’lim strategiyasini ishlab chiqish
Test sinovlarining afzalliklari
✔️ Tezkor natija olish – Qisqa vaqt ichida ko‘p kishini baholash mumkin.
✔️ Obyektivlik – Shaxsiy qarashlar natijaga ta’sir qilmaydi.
✔️ Qulaylik – Masofaviy testlar ham o‘tkazish mumkin.
✔️ Motivatsiya oshishi – Talabalar yoki xodimlar o‘z ustida ishlashga
undaladi.
✔️ Aniq mezonlar asosida baholash – Har bir savolning natijaga ta’siri
oldindan belgilanadi.
Test sinovlarining cheklovlari
❌ Yodlashga asoslangan ta’limni rag‘batlantirishi – Talabalar testlarni
topshirish uchun yodlashga ko‘proq e’tibor qaratishadi.
❌ Chuqur tushunish va tahliliy fikrlashni o‘lchash qiyinligi – Ba’zi testlar
faqat faktlar yoki qoidalarni bilishga asoslanadi.
❌ Taxmin qilish imkoniyati – Variantli testlarda taxminiy javob berish
ehtimoli bor.
17
❌ Ijodiy yondashuv yetishmasligi – Testlar erkin fikrlash, ijodkorlik va
muammolarni mustaqil hal qilish ko‘nikmalarini kam baholaydi.
Test sinovlarining samaradorligini oshirish yo‘llari
Savollarni turlicha tuzish – Variant tanlash, qisqa javob yozish va muammoli
savollarni aralashtirish.
Amaliy topshiriqlarni qo‘shish – Nazariy bilimlarni real hayotdagi
vaziyatlarda qo‘llash imkoniyatini tekshirish.
Tahlil qilish talab etiladigan savollarni kiritish – Fikr yuritish, sabab-oqibatni
aniqlash kabi topshiriqlarga e’tibor berish.
Ko‘p bosqichli testlar – Avval bilimni sinab ko‘rish, so‘ngra tahliliy savollar
bilan chuqurroq tekshirish.
Test sinovlari bilim va malakalarni tekshirishning samarali usullaridan biri
bo‘lsa-da, ularni boshqa baholash usullari bilan birgalikda qo‘llash maqsadga
muvofiqdir. Chuqur fikrlash va ijodiy yondashuvni rivojlantirish uchun test tizimini
takomillashtirish zarur.
2.2 Interfaol baholash usullari
Interfaol baholash usullari o‘quvchilarning o‘quv jarayonidagi ishtirokini
faollashtirishga, ularning tanqidiy va ijodiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishga
xizmat qiladi. Bu usullar o‘quvchilarga o‘z bilimlarini mustaqil tahlil qilish,
muhokama qilish va o‘zaro fikr almashish imkonini beradi.
1. Aqliy hujum (Brainstorming)
Aqliy hujum – o‘quvchilarning matn bo‘yicha o‘z fikrlarini erkin bayon
qilishiga asoslangan usul. Ushbu metod o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga va yangi
g‘oyalar ishlab chiqishga o‘rgatadi.
Qanday qo‘llaniladi?
O‘qituvchi muhokama qilinadigan mavzuni yoki matn asosida muammo
qo‘yadi. O‘quvchilar qisqa vaqt ichida imkon qadar ko‘proq fikr bildirishadi. Barcha
fikrlar yozib boriladi va keyinchalik tahlil qilinadi.
18
Afzalliklari:
Mustaqil fikrlash va ijodiy yondashuvni rivojlantiradi.
O‘quvchilarning bahs-munozarada qatnashish ko‘nikmasini oshiradi.
Kamchiliklari:
Ba’zi o‘quvchilar faollik ko‘rsatmasligi mumkin.
Tizimli va chuqur tahlil talab qilinadi.
2. Klasterni qo‘llash (Concept Mapping)
Klasterni qo‘llash usuli o‘quvchilarga matnning asosiy mazmunini grafik
shaklda ifodalash imkonini beradi. Bu usul axborotni vizual tasvirlash orqali
tushunish darajasini oshirishga yordam beradi.
Qanday qo‘llaniladi?
O‘quvchilarga matn asosiy mavzusi yoki g‘oyasi beriladi. Ular shu mavzuga
oid asosiy tushunchalarni klaster shaklida yozadilar. Klasterning markazida asosiy
tushuncha bo‘ladi, undan turli yo‘nalishlarda boshqa tushunchalar bog‘lanadi.
Afzalliklari:
O‘quvchilar axborotni tizimli tahlil qilishni o‘rganadilar.
Murakkab tushunchalarni soddalashtirishga yordam beradi.
Kamchiliklari:
Barcha o‘quvchilar uchun qulay bo‘lmasligi mumkin.
Ko‘p vaqt talab qilishi mumkin.
3. Matn bo‘yicha roliklar tayyorlash (Video & Presentation Creation)
Matn asosida qisqa video yoki taqdimot tayyorlash o‘quvchilarni mavzuni
mustaqil o‘rganishga va ijodiy yondashishga rag‘batlantiradi.
Qanday qo‘llaniladi?
O‘quvchilarga matn asosida mavzu yoki muammo beriladi. Ular jamoaviy
yoki individual ravishda taqdimot yoki video tayyorlaydilar. Tayyor material sinfda
namoyish qilinadi va muhokama qilinadi.
Afzalliklari:
19
O‘quvchilarning texnologik savodxonligini oshiradi.
Jamoaviy ish ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Kamchiliklari:
Ko‘p vaqt talab qilishi mumkin.
Barcha o‘quvchilar teng darajada faollik ko‘rsatmasligi mumkin.
4. Rolli o‘yinlar (Role-Playing Games)
Rolli o‘yinlar orqali o‘quvchilar matn mazmunini hayotiy holatlar bilan
bog‘lash imkoniga ega bo‘ladilar9.
Qanday qo‘llaniladi?
O‘quvchilar matn asosida turli rollarga bo‘linadilar. Har bir o‘quvchi o‘z
roliga mos ravishda matnni tushuntiradi yoki sahnalashtirilgan chiqish tayyorlaydi.
Barcha ishtirokchilar o‘z rollarini ijro etadilar va keyinchalik tahlil qilinadi.
Afzalliklari:
O‘quvchilarning matnni yanada chuqur tushunishiga yordam beradi.
Nutq va jamoaviy ishlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Kamchiliklari:
Ba’zi o‘quvchilar o‘z rollariga to‘liq moslasha olmasligi mumkin.
Vaqt talab qiluvchi usul.
5. “Fikrlar devori” (Wall of Thoughts)
Bu usulda o‘quvchilar matn bo‘yicha o‘z fikrlarini yozib, devorga yoki
doskaga yopishtiradilar, keyin esa ularni muhokama qiladilar.
Qanday qo‘llaniladi?
O‘qituvchi muammo yoki mavzuni e’lon qiladi. O‘quvchilar o‘z fikrlarini
yozib, devorga yoki doskaga joylashtiradilar. Fikrlar guruhlar bo‘yicha tahlil qilinadi.
Afzalliklari:
Har bir o‘quvchi o‘z fikrini bemalol ifoda eta oladi.
9 Jalilova F. Ta’limda baholash tizimlarining rivojlanishi. – Qarshi: Nasaf, 2020. – B. 107.
20
O‘zaro fikr almashish va tahlil qilish imkonini beradi.
Kamchiliklari:
Ba’zi o‘quvchilar faollik ko‘rsatmasligi mumkin.
Barcha fikrlarni umumlashtirish qiyinchilik tug‘dirishi mumkin.
6. "Debat" yoki bahs-munozara
Bahs-munozara o‘quvchilarning tanqidiy fikrlashini rivojlantirish va matn
mazmunini har xil nuqtai nazardan tahlil qilish uchun samarali usul hisoblanadi.
Qanday qo‘llaniladi?
O‘quvchilar guruhlarga bo‘linadi va muayyan pozitsiyani himoya qilish
topshiriladi. Har bir guruh o‘z dalillarini keltiradi va qarama-qarshi nuqtai nazarni rad
etishga harakat qiladi.
Munozara natijalari tahlil qilinadi va xulosa chiqariladi.
Afzalliklari:
Tanqidiy fikrlash va dalillash qobiliyatini oshiradi.
O‘quvchilarning ishtirokini faollashtiradi.
Kamchiliklari:
Ba’zi o‘quvchilar fikr bildirishdan cho‘chishi mumkin.
Ishonchli argumentlarni shakllantirish uchun oldindan tayyorgarlik talab
etiladi.
Interfaol baholash usullari o‘quvchilarni faol o‘rganuvchiga aylantirishga
xizmat qiladi. An’anaviy test va nazorat ishlaridan farqli o‘laroq, bu usullar
o‘quvchilarning tanqidiy fikrlashini rivojlantirish, muloqot qilish ko‘nikmalarini
oshirish va bilimlarni amaliyotga tatbiq etish imkonini beradi.
Interfaol usullar sinf muhitini jonlantiradi, har bir o‘quvchini jarayonga jalb
etadi va natijada ta’lim samaradorligini oshiradi. O‘qituvchilar bu usullarni dars
jarayonida qo‘llab, o‘quvchilarning matnni chuqur tushunishiga erishishlari mumkin.
Interfaol test va viktorinalar
21
Interfaol testlar va viktorinalar o‘quvchilarning matnni tushunish darajasini
baholashning samarali usullaridan biridir. Ular qiziqarli formatda bilimlarni
mustahkamlash va tezkor baholash imkonini beradi.
Raqamli platformalardan foydalanish. Hozirda Kahoot, Quizizz, Mentimeter,
Google Forms kabi raqamli vositalar orqali interfaol test va viktorinalar tashkil etish
mumkin.
Qanday qo‘llaniladi?
1. O‘qituvchi mavzu bo‘yicha savollar yaratadi.
2. O‘quvchilar o‘z telefonlari yoki kompyuterlarida testdan o‘tadilar.
3. Natijalar real vaqt rejimida ko‘rsatiladi va tahlil qilinadi.
Afzalliklari:
Tezkor baholash va natijalarni tahlil qilish imkonini beradi.
O‘quvchilar uchun qiziqarli va interaktiv format yaratadi.
Kamchiliklari:
Internet yoki texnik vositalarning mavjud bo‘lishi talab etiladi.
“3-2-1” strategiyasi. Bu metod o‘quvchilarning matnni tushunish darajasini
baholashda tezkor va samarali usullardan biridir10.
Qanday qo‘llaniladi?
1. O‘quvchilardan matn bo‘yicha quyidagi javoblarni yozish so‘raladi:
3 ta asosiy fikr yoki fakt
2 ta qiziqarli jihat
1 ta savol yoki tushunarsiz jihat
2. O‘quvchilar o‘z javoblarini guruhda muhokama qiladilar.
3. O‘qituvchi eng muhim jihatlarni umumlashtiradi.
Afzalliklari:
10 Abdurahmonov K. Interfaol ta’lim metodlari va ularning samaradorligi. – Farg‘ona: O‘qituvchi, 2019. – B. 92.
22
Matn mazmunini chuqurroq tushunishga yordam beradi. O‘quvchilarning
tanqidiy fikrlashini rivojlantiradi.
Kamchiliklari:
Har doim batafsil tahlil qilish imkoniyatini bermasligi mumkin.
9. "Fikr almashish va o‘zaro ta’lim" usuli
Bu usul o‘quvchilarning bir-biridan o‘rganishini ta’minlaydi va jamoaviy ishni
rivojlantiradi.
Qanday qo‘llaniladi?
1. O‘quvchilar kichik guruhlarga bo‘linadi.
2. Har bir guruhga matnning muayyan qismi yoki mavzusi topshiriladi.
3. Guruh a’zolari o‘zaro muhokama qilib, keyin boshqa guruhlarga
o‘rgatadilar.
Afzalliklari:
Jamoaviy ishlash va tushunishni chuqurlashtirish imkonini beradi.O‘quvchilar
faol ishtirok etishadi.
Kamchiliklari:
Har bir o‘quvchi teng darajada faollik ko‘rsatmasligi mumkin.
10. “Suhbat kartochkalari” (Discussion Cards) usuli
Bu usul o‘quvchilarni faol suhbatga jalb qilish va matnni tahlil qilishga
yordam beradi.
Qanday qo‘llaniladi?
1. Har bir o‘quvchiga muayyan savollar yoki vazifalar yozilgan kartochkalar
tarqatiladi.
2. O‘quvchilar navbat bilan o‘z kartochkalaridagi savollarni o‘qib, javob
beradilar yoki muhokama qiladilar.
Afzalliklari:
O‘quvchilarning fikrlash va muloqot qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi.Dars
jarayonini jonlantiradi.
23
Kamchiliklari:
Har doim barcha mavzularni qamrab olish qiyin bo‘lishi mumkin.
11. “Matnning yo‘qolgan qismi” metodi
Bu metod matnni tushunish va tahlil qilish qobiliyatini oshirish uchun
qo‘llaniladi.
Qanday qo‘llaniladi?
1. O‘qituvchi matnning ba’zi qismlarini olib tashlaydi.
2. O‘quvchilar matnning yo‘qolgan qismlarini to‘ldirishga harakat qiladilar.
3. O‘quvchilarning javoblari taqqoslanib, to‘g‘ri javob tahlil qilinadi.
Afzalliklari:
Matnni mantiqiy tahlil qilish va tushunish ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
O‘quvchilarning e’tiborini oshiradi11.
Kamchiliklari:
Ba’zi o‘quvchilar uchun qiyin bo‘lishi mumkin. Interfaol baholash usullari
o‘quvchilarning dars jarayoniga faol jalb etilishiga va matnni yaxshiroq tushunishiga
yordam beradi. Bu usullar orqali:
✔️ O‘quvchilar mustaqil fikrlashga o‘rganadilar.
✔️ Jamoaviy ish ko‘nikmalari rivojlanadi.
✔️ Ta’lim jarayoni qiziqarli va samarali bo‘ladi.
Zamonaviy interfaol baholash usullaridan foydalanish ta’lim sifatini oshirish
va o‘quvchilarning qiziqishini oshirish uchun muhim ahamiyat kasb etadi.
2.3 Raqamli texnologiyalar yordamida baholash
Hozirgi kunda ta’lim jarayonida raqamli texnologiyalar o‘quvchilarning
bilimini samarali baholash vositasi sifatida keng qo‘llanilmoqda. Raqamli baholash
11 Jalilova F. Ta’limda baholash tizimlarining rivojlanishi. – Qarshi: Nasaf, 2020. – B. 107.
24
usullari tezkor natijalar olish, tahliliy ma’lumotlarni shakllantirish va ta’lim jarayonini
yanada interaktiv qilish imkonini beradi.
1. Onlayn test va viktorinalar
Onlayn test va viktorinalar yordamida o‘quvchilarning tushunish darajasi
tezkor baholanadi. Bu usul turli platformalar orqali amalga oshiriladi.
Mashhur onlayn test platformalari:
Kahoot – o‘quvchilar uchun qiziqarli, o‘yin ko‘rinishidagi testlar yaratish
imkonini beradi.
Quizizz – real vaqt rejimida interaktiv testlar o‘tkazish va natijalarni
avtomatik baholash imkonini beradi.
Google Forms – test va anketalar yaratish, natijalarni avtomatik hisoblash
imkoniyatiga ega.
Mentimeter – jonli ovoz berish va testlar orqali interaktiv dars tashkil etish
mumkin.
Afzalliklari:
✔️ Natijalar avtomatik hisoblanadi va vaqt tejaladi.
✔️ O‘quvchilar qiziqishini oshiradi va darsni interaktiv qiladi.
✔️ O‘qituvchi aniq statistik tahlil olishi mumkin.
Kamchiliklari:
❌Internet aloqasi talab etiladi.
❌ Ba’zi o‘quvchilar raqamli texnologiyalar bilan ishlashda qiynalishi
mumkin.
2. Elektron portfoliolar
Elektron portfoliolar o‘quvchilarning ta’lim jarayoni davomida to‘plangan
ishlarini saqlash va baholash imkonini beradi.
Mashhur platformalar:
25
Google Sites – bepul veb-sahifa yaratish orqali o‘quvchilar o‘z ishlarini
jamlashi mumkin.
Seesaw – elektron portfoliolar yaratish va ularga sharh qoldirish imkonini
beradi.
Padlet – virtual doska sifatida ishlatiladi, o‘quvchilar o‘z ishlari bilan
bo‘lishishlari mumkin.
Afzalliklari:
✔️ O‘quvchilarning rivojlanishini uzoq muddat davomida kuzatish mumkin.
✔️ Har bir o‘quvchining o‘ziga xos yondashuvini aks ettirish imkonini
beradi.
Kamchiliklari:
❌Portfolioni yuritish vaqt talab qiladi.
❌Internetga bog‘liq.
3. Avtomatlashtirilgan baholash tizimlari
Ba’zi zamonaviy tizimlar sun’iy intellekt va avtomatik algoritmlar yordamida
o‘quvchilarning ishlarini baholash imkonini beradi12.
Mashhur tizimlar:
Turnitin – matnlarni plagiat tekshirish va tahlil qilish uchun ishlatiladi.
Grammarly – yozma ishlarni grammatik va uslubiy jihatdan baholash
imkoniyatiga ega.
Coursera va edX – avtomatlashtirilgan test va topshiriqlar orqali onlayn
baholashni amalga oshiradi.
Afzalliklari:
✔️ O‘quvchilarning mustaqil ishlash qobiliyatini oshiradi.
✔️ Natijalar tez va aniq chiqariladi.
12 "O‘quv jarayonida interfaol metodlarni qo‘llash o‘quvchilarning bilim olish samaradorligini oshiradi (Bo‘ronov I.,
2021, B. 76)."
26
Kamchiliklari:
❌Sun’iy intellekt har doim insoniy yondashuvni almashtira olmaydi.
❌Ba’zi tizimlar pullik xizmat ko‘rsatadi.
4. Interaktiv o‘yinlar orqali baholash
Gamifikatsiya (o‘yinlashtirish) orqali o‘quvchilarni baholash ularda darsga
bo‘lgan qiziqishni oshiradi.
Mashhur o‘yin platformalari:
Classcraft – dars jarayonini RPG o‘yiniga aylantirish orqali o‘quvchilarni
baholash.
Minecraft: Education Edition – ta’limga mo‘ljallangan o‘yinlar orqali
bilimlarni mustahkamlash va baholash.
Afzalliklari:
✔️ O‘quvchilarning motivatsiyasini oshiradi.
✔️ Ta’limni qiziqarli qiladi.
Kamchiliklari:
❌O‘quvchilar dars o‘rniga faqat o‘yin bilan band bo‘lishi mumkin.
❌Maxsus texnik vositalar talab etiladi.
5. Sun’iy intellekt asosida individual baholash
Zamonaviy AI tizimlari o‘quvchilarning bilim darajasini tahlil qilib, ularga
individual tavsiyalar beradi.
Mashhur tizimlar:
Smart Sparrow – sun’iy intellekt asosida individual o‘quv rejalarini ishlab
chiqish.
Socratic by Google – o‘quvchilarning savollariga sun’iy intellekt asosida
javob berish va tavsiyalar berish.
Afzalliklari:
✔️ O‘quvchilarning individual ehtiyojlariga moslashadi.
27
✔️ Tahliliy ma’lumotlar orqali samarali o‘qitish imkonini beradi.
Kamchiliklari:
❌Sun’iy intellekt inson o‘qituvchini to‘liq almashtira olmaydi.
❌Yuqori darajadagi texnologik resurslarni talab qiladi.
Raqamli texnologiyalar yordamida baholash ta’lim jarayonini tezkor, samarali
va interaktiv qilish imkonini beradi. Ushbu usullar o‘quvchilarning bilimini aniq
baholash, natijalarni tahlil qilish va individual yondashuvni rivojlantirish uchun
muhim ahamiyatga ega13.
✔️ Onlayn testlar – tezkor va interaktiv baholash
✔️ Elektron portfoliolar – o‘quvchilar ishlarini uzoq muddat saqlash
✔️ Avtomatlashtirilgan tizimlar – aniq va tezkor natijalar olish
✔️ O‘yinlar orqali baholash – motivatsiyani oshirish
✔️ Sun’iy intellekt yordami – individual ta’lim jarayonini qo‘llab-quvvatlash
Kelajakda ta’lim tizimi raqamli texnologiyalarni yanada ko‘proq o‘z ichiga
oladi va baholash jarayonlarini yanada takomillashtiradi.
6. Mobil ilovalar orqali baholash
Zamonaviy mobil ilovalar yordamida o‘quvchilarni baholash yanada
osonlashdi. Ushbu ilovalar real vaqt rejimida baholash, natijalarni tahlil qilish va
o‘quvchilar bilan o‘zaro aloqani mustahkamlash imkonini beradi.
Mashhur baholash ilovalari:
Socrative – real vaqt rejimida testlar va so‘rovnomalar o‘tkazish imkonini
beradi.
Plickers – o‘quvchilar qog‘oz kartalar yordamida javob berishlari va natijalar
ilova orqali avtomatik baholanishi mumkin.
13 Xudoyberdiyev N. O‘quv jarayonida sun’iy intellektdan foydalanish. – Buxoro: Buxoro davlat universiteti, 2021. – B.
69.
28
Google Classroom – topshiriqlar, testlar va natijalarni baholash uchun juda
qulay vosita.
Afzalliklari:
✔️ O‘quvchilar bilan tezkor aloqani ta’minlaydi.
✔️ Ma’lumotlarni avtomatik tahlil qilish imkonini beradi.
✔️ Masofaviy ta’lim uchun juda foydali.
Kamchiliklari:
❌Internet va texnik vositalar talab etiladi.
❌Ba’zi ilovalarning to‘liq funksiyalari pullik bo‘lishi mumkin.
7. Video va audio topshiriqlar orqali baholash
Matnli testlardan tashqari, o‘quvchilarni baholashda audio va video
topshiriqlardan ham foydalanish mumkin. Bu usul ayniqsa til o‘rganish, ijodiy fanlar
va taqdimot ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun foydalidir.
Mashhur platformalar:
Flipgrid – o‘quvchilar video orqali javob qaytarishlari mumkin.
Vocaroo – ovoz yozib, topshiriqlarni audio shaklda topshirish imkonini beradi.
YouTube (private mode) – maxfiy rejimda video topshiriqlarni yuklash va
o‘qituvchi tomonidan baholash uchun ishlatiladi.
Afzalliklari:
✔️ O‘quvchilarning ifodaviy nutq va taqdimot ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
✔️ Yozma topshiriqlardan farqli ravishda ijodiy yondashuvni talab qiladi.
✔️ Masofaviy ta’lim uchun juda mos.
Kamchiliklari:
❌ Ba’zi o‘quvchilar video yoki audio yozib topshirishda noqulaylik sezishi
mumkin.
❌ Texnik muammolar (kamera yoki mikrofon ishlamasligi) yuzaga kelishi
mumkin.
29
8. Sun’iy intellekt (AI) asosida avtomatik tahlil va baholash
Zamonaviy sun’iy intellekt tizimlari o‘quvchilarning yozma ishlari, test
javoblari va hatto ovoz yoki video topshiriqlarini avtomatik baholash imkonini beradi.
Mashhur AI tizimlari:
Edmentum – o‘quvchilarning yutuqlari va kamchiliklarini tahlil qiladi hamda
ularga individual o‘quv rejalarini taklif etadi.
Grammarly – yozma ishlarni grammatik va stilistik jihatdan tekshiradi.
Write & Improve (Cambridge) – ingliz tilidagi insholarni sun’iy intellekt
yordamida baholaydi va tavsiyalar beradi.
Afzalliklari:
✔️ Tez va aniq baholash natijalarini beradi.
✔️ O‘quvchilarga individual tavsiyalar taklif qiladi.
✔️ O‘qituvchining vaqtini tejaydi.
Kamchiliklari:
❌Sun’iy intellekt insoniy yondashuvni to‘liq almashtira olmaydi.
❌Ba’zi tizimlar noto‘g‘ri baholash ehtimoliga ega.
9. Raqamli o‘quv muhitida progressni kuzatish
Ba’zi ilg‘or ta’lim tizimlari o‘quvchilarning o‘qish jarayonini kuzatish va
baholash uchun maxsus algoritmlar ishlatadi.
Mashhur tizimlar:
LMS (Learning Management Systems) – masalan, Moodle, Blackboard,
Canvas, bu tizimlar darslar, testlar, topshiriqlar va natijalarni kuzatish imkonini
beradi.
Google Analytics for Education – o‘quvchilarning faolligini kuzatish uchun
ishlatiladi.
Microsoft Teams for Education – interaktiv darslar o‘tkazish va baholash
imkonini beradi.
30
Afzalliklari:
✔️ O‘qituvchilarga o‘quvchilarning rivojlanishini real vaqt rejimida kuzatish
imkonini beradi.
✔️ O‘quvchilarning zaif tomonlarini aniqlash va shaxsiy yondashuvni ishlab
chiqish osonlashadi.
Kamchiliklari:
❌To‘liq tizimni ishga tushirish va yuritish uchun texnik bilim talab etiladi.
❌Internet bog‘lanishi bo‘lmasa, tizim ishlamaydi.
10. Virtual va kengaytirilgan reallik (VR/AR) yordamida baholash
Zamonaviy texnologiyalar ta’lim jarayoniga virtual va kengaytirilgan reallikni
ham olib kirmoqda. Ushbu texnologiyalar orqali o‘quvchilar amaliy topshiriqlarni
bajara oladilar va real tajriba orttiradilar.
Mashhur platformalar:
Google Expeditions – o‘quvchilar uchun virtual sayohatlar va ilmiy tajribalar
o‘tkazish.
Merge Cube – AR texnologiyasi yordamida biologiya, kimyo, geografiya kabi
fanlarni interaktiv o‘rganish va baholash.
ClassVR – o‘quvchilar uchun maxsus virtual o‘rganish muhiti yaratish.
Afzalliklari:
✔️ O‘quvchilarni haqiqiy hayotdagi muhitga yaqinlashtiradi.
✔️ Murakkab tushunchalarni oson
31
XULOSA
Bugungi kunda ta’lim tizimida o‘quvchilarning bilim darajasini samarali
baholash muhim masalalardan biri hisoblanadi. An’anaviy baholash usullari bilan bir
qatorda zamonaviy interfaol va raqamli texnologiyalar asosidagi baholash usullari
ham keng qo‘llanilmoqda. Bu usullar o‘qituvchilarga tezkor, aniq va adolatli baholash
imkoniyatini berib, o‘quvchilarning faolligini oshirishga xizmat qiladi.
O‘quvchilarni baholashning samarali usullari:
An’anaviy baholash – yozma ishlar, testlar va imtihonlar orqali bilimni sinash.
Interfaol baholash – guruhli ishlash, muhokamalar va rolli o‘yinlar orqali
tushunishni tekshirish.
Raqamli texnologiyalar asosida baholash – onlayn testlar, avtomatlashtirilgan
tizimlar va sun’iy intellektdan foydalanish.
Mobil ilovalar orqali baholash – Socrative, Plickers, Google Classroom kabi
platformalar orqali natijalarni tahlil qilish.
Video va audio topshiriqlar – o‘quvchilarning nutqiy ko‘nikmalarini baholash
uchun foydalaniladigan usul.
Gamifikatsiya (o‘yin elementlari) – Kahoot, Quizizz, Classcraft kabi
platformalar yordamida o‘quv jarayonini qiziqarli qilish.
Virtual va kengaytirilgan reallik – VR/AR texnologiyalari yordamida real
hayotiy tajribalar orqali baholash.
Zamonaviy baholash tizimlarining afzalliklari:
✔️ Tezkor natijalar – raqamli tizimlar natijalarni avtomatik hisoblab beradi.
32
✔️ Obyektivlik – inson omiliga kamroq bog‘liq bo‘lgan usullar orqali
baholash aniqligi oshadi.
✔️ Motivatsiyani oshirish – interfaol va o‘yinlashtirilgan baholash usullari
o‘quvchilarni faol ishtirok etishga undaydi.
✔️ Individul yondashuv – sun’iy intellekt va raqamli tizimlar har bir
o‘quvchi uchun alohida ta’lim yo‘nalishini ishlab chiqish imkonini beradi.
✔️ Masofaviy ta’lim uchun moslashuvchanlik – onlayn baholash tizimlari
istalgan joydan foydalanish imkonini yaratadi.
Kamchiliklar va ularni bartaraf etish yo‘llari:
❌Texnik cheklovlar – internet yoki qurilmalar yetishmovchiligi muammosi.
➡️ Yechim: An’anaviy va raqamli baholash usullarini kombinatsiya qilish.
❌ O‘quvchilarning IT ko‘nikmalari yetishmovchiligi – ba’zi o‘quvchilar
texnologiyadan foydalanishda qiynalishi mumkin.
➡️ Yechim: Dars jarayonida texnologiyalardan foydalanish bo‘yicha
qo‘shimcha treninglar o‘tkazish.
❌ Sun’iy intellekt xatoliklari – avtomatlashtirilgan tizimlar noto‘g‘ri baholash
ehtimoliga ega.
➡️ Yechim: O‘qituvchilar tomonidan qo‘shimcha nazorat va aniq tahlil olib
borish.
Zamonaviy baholash usullari ta’lim jarayonini interfaol, tezkor va samarali
qiladi. An’anaviy va innovatsion baholash usullarini birgalikda qo‘llash orqali
o‘quvchilarning bilim darajasi aniq baholanadi va ularning o‘qishga bo‘lgan qiziqishi
oshiriladi. Kelajakda ta’lim jarayonida raqamli texnologiyalar yanada keng
qo‘llanilib, baholash tizimlari yanada takomillashadi.
Shunday qilib, ta’limda baholashning zamonaviy yondashuvlarini joriy etish
nafaqat o‘quvchilarning bilim darajasini yaxshiroq tushunish, balki ularning
rivojlanishiga ham katta ta’sir ko‘rsatadi
33
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Abduqodirov A. Pedagogik innovatsiyalar. – Toshkent: O‘zbekiston milliy
ensiklopediyasi, 2020.
2. Aminova M. Ta’lim jarayonida interfaol metodlarni qo‘llash. – Toshkent: Fan,
2019.
3. Jalolov J. Zamonaviy baholash tizimlari. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2021.
4. Karimov B. Elektron ta’lim texnologiyalari va ularning afzalliklari. – Toshkent:
O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi, 2022.
5. Qodirov M. O‘qitish metodikasi va pedagogik texnologiyalar. – Toshkent:
Universitet, 2018.
6. Saidov U. Axborot texnologiyalari asosida ta’limni tashkil etish. – Toshkent:
Innovatsiya, 2021.
7. Sharipov I. Ta’lim jarayonida raqamli texnologiyalarning o‘rni. – Samarqand:
Ilmiy tafakkur, 2023.
8. Usmonov Z. Ta’lim tizimida zamonaviy baholash metodlari. – Toshkent:
Ma’rifat, 2020.
9. Vahobov A. Masofaviy ta’lim va uning imkoniyatlari. – Toshkent: Fan va
texnologiya, 2019.
10.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Ta’lim tizimini rivojlantirish
bo‘yicha 2020-2030 yillarga mo‘ljallangan strategiyasi” (2020-yil 6-aprel, PQ4651-sonli qarori).
11.Bundan tashqari, maqola va ilmiy ishlarda Google Scholar, Scopus, Web of
Science kabi xalqaro ilmiy manbalardan foydalanilgan.
12.Bobonazarov O. Ta’lim jarayonida innovatsion yondashuvlar. – Toshkent:
Iqtisod-moliya, 2022.
34
13.G‘afurova D. O‘quv jarayonida interfaol usullarni qo‘llashning samaradorligi. –
Toshkent: Ilm-fan, 2021.
14.Ismoilov S. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari va ta’lim. – Samarqand:
Yosh olim, 2023.
15.Nazarov B. Zamonaviy baholash tizimlari: nazariya va amaliyot. – Buxoro:
Buxoro davlat universiteti nashriyoti, 2020.
16.Raximov K. Masofaviy ta’lim platformalari va ulardan samarali foydalanish. –
Toshkent: Yangi texnologiyalar, 2019.
17.To‘rayev A. Ta’limda sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish. – Qarshi:
Nasaf, 2022.
35