O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
MAKTABGACHA VA MAKTAB TA’LIMI VAZIRLIGI
NIZOMIY NOMIDAGI TOSHKENT DAVLAT PEDAGOGIKA
UNIVERSITETI
“BOSHLANG‘ICH TA’LIM” FAKULTETI
5111700 ‒ Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi sirtqi ta’lim shakli
4-kurs talabasi
Irgasheva Dilraboning
“ONA TILI O‘QITISH METODIKASI” fanidan
KURS ISHI
Mavzu: Badiiy asarlarni janriy xususiyatlariga ko‘ra o‘rganish
Kurs ishi rahbari: Filologiya fanlari nomzodi,
professor .v.b. Hamrayev M.A.
TOSHKENT ‒ 2025
1
MUNDARIJA
KIRISH……………………………………………………………………….……3
I BOB. BADIIY ASARLAR VA ULARNING JANRIY XUSUSIYATLARI
1.1.
Badiiy janr tushunchasi va uning tasnifi………………………………….6
1.2.
Boshlang‘ich sinflarda janrlarga oid bilimlarni shakllantirish…………......11
Birinchi bob bo‘yicha xulosalar…………………………………………………15
II BOB. BOSHLANG‘ICH SINFLARDA BADIY ASARLARNI JANRLAR
ASOSIDA O‘RGANISH USULLARI
2.1
Ertak, hikoya, she’r va dostonlarning o‘quvchilar ongiga ta’siri……...….17
2.2
Ertaklar asosida bolalarning ijodiy fikrlashini rivojlantirish…....................22
2.3
Hikoyalarni o‘rganish orqali o‘quvchilarning so‘z boyligini oshirish….....26
Ikkinchi bob bo‘yicha xulosalar…………………………………………………..31
UMUMIY XULOSALAR……………………………………...….…..…………32
GLOSSARY………………………………………………….….……………….34
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………..….…….……...…..37
2
KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Adabiyot – bu millatning ma’naviy xazinasi,
xalqning ruhiy olamini aks ettiruvchi bebaho merosdir. Badiiy adabiyot inson
tafakkurining mahsuli bo‘lib, u hayotning turli jabhalarini qamrab olib, kishilarga
estetik zavq, ma’naviy ozuqa beradi. Har bir badiiy asarning janri muallifning
uslubini, asarning mazmunini, obrazlar tizimini va ta’sirchanligini belgilovchi
asosiy omillardan biridir. Shu sababli, badiiy asarlarni janriy xususiyatlariga ko‘ra
o‘rganish adabiyotshunoslik fanida muhim yo‘nalishlardan biri hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev o‘z nutqlarida
milliy
adabiyotimizni
rivojlantirish,
uning
yoshlar
tarbiyasidagi
o‘rnini
mustahkamlash muhimligini bir necha bor ta’kidlagan. Jumladan, Prezidentning
quyidagi so‘zlari bu borada dolzarb ahamiyat kasb etadi: “Adabiyot – millat
ko‘zgusi. Har qanday xalq o‘zining ma’naviy-ma’rifiy darajasi bilan, avvalo,
adabiyoti orqali taniladi. Biz adabiyotimizni rivojlantirish orqali xalqimiz
ma’naviyatini yanada yuksaltirishimiz, yoshlarimizni kitobxonlikka oshno
etishimiz lozim.1”
Haqiqatan ham, adabiyot – jamiyatning ma’naviy taraqqiyotini belgilovchi
muhim omildir. Uning turli janrlarda rivojlanishi esa adabiy jarayonning keng
qamrovli bo‘lishiga xizmat qiladi. Tarixiy nuqtayi nazardan olib qaralganda, badiiy
asarlar turli janrlarda yaratilgan va har bir janr o‘ziga xos shakl, mazmun hamda
badiiy uslubga ega bo‘lgan.
Bugungi globallashuv davrida yoshlarni milliy va umuminsoniy qadriyatlar
ruhida tarbiyalashda adabiyotning o‘rni beqiyos. Zamon o‘zgarishi bilan adabiyot
ham yangi janrlar bilan boyib, uning ta’sir doirasi kengayib bormoqda. Shu nuqtayi
nazardan, badiiy asarlarni janriy xususiyatlariga ko‘ra o‘rganish nafaqat ilmiy
ahamiyatga ega, balki amaliy jihatdan ham muhim sanaladi. Ushbu mavzu
adabiyotshunoslik fanining rivojlanishi, badiiy tafakkurning shakllanish jarayonini
anglash va zamonaviy asarlarning janriy tavsiflarini belgilash uchun ham zarurdir.
Prezident Shavkat Mirziyoyevning adabiyotning jamiyatdagi o‘rni haqidagi fikrlarini keltiraman. Prezidentimiz
2017-yil 3-avgust kuni O‘zbekiston ijodkor ziyolilari vakillari bilan uchrashuvdagi nutqidan.
1
3
Adabiyot inson tafakkurining mahsuli bo‘lib, u kishilarning hayotiy
tajribasi, dunyoqarashi va hissiyotlarini aks ettiradi. Badiiy adabiyot esa insonning
estetik didini shakllantirish, uning ruhiyatiga ta’sir o‘tkazish va jamiyat
taraqqiyotida muhim o‘rin tutuvchi san’at turlaridan biridir. Har bir badiiy asar
o‘zining badiiy-estetik xususiyatlariga ega bo‘lib, u asosan janr mezonlari asosida
tasniflanadi. Janr tushunchasi adabiyotshunoslikda muhim ilmiy kategoriyalardan
biri bo‘lib, u badiiy asarlarning shakl va mazmun jihatidan turli xillarga
ajratilishiga asos bo‘ladi.
Boshlang‘ich sinflarda badiiy asarlarni o‘rganish o‘quvchilarning adabiy
savodxonligini oshirish, ma’naviy-axloqiy tarbiyasini shakllantirish va ijodiy
fikrlash qobiliyatini rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Bolalar
adabiyotini o‘rganish jarayonida asarlarning janriy hususiyatlarini bilish, ularni
farqlash va anglash muhimdir. Ertaklar, hikoyalar, she’rlar va dostonlar
o‘quvchilarning
adabiy
didini
shakllantiradi
va
ularga
dunyoqarashini
kengaytirishda yordam beradi.
Boshlang‘ich ta’limda badiiy asarlarni o‘rganish nafaqat matnni tushunish
va uni qayta hikoya qilish, balki asarlarning janriy xususiyatlariga qarab ularni
tahlil qilish, obrazlarni idrok etish va ularning xulq-atvori orqali ma’naviy saboqlar
chiqarish ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan. Har bir janr bolalarning aqliy
va ma’naviy rivojlanishida o‘ziga xos o‘rin tutadi.
Mazkur kurs ishida badiiy asarlarning janrlari, ularni boshlang‘ich sinflarda
o‘rganish usullari, bolalarning yosh xususiyatlaridan kelib chiqib dars jarayonida
foydalanish imkoniyatlari tahlil qilinadi. Shuningdek, o‘quvchilarning adabiy
asarlar bilan ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan ilg‘or pedagogik
metodlar ham o‘rganiladi.
Kurs
ishi
mavzusining
dolzarbligi
shundaki,
boshlang‘ich
sinf
o‘quvchilarining badiiy asarlar orqali fikrlash, tasavvur qilish va axloqiy
me’yorlarni o‘rganish jarayonlari samarali tashkil etilishi lozim. Shuning uchun
asarlarni janriy hususiyatlariga ko‘ra o‘rganish boshlang‘ich ta’limda muhim
metodik yondashuv hisoblanadi.
4
Kurs ishining maqsadi Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi – badiiy
asarlarni janriy xususiyatlari bo‘yicha o‘rganishning samarali usullarini aniqlash va
ularni boshlang‘ich sinflarda o‘qitish jarayoniga tatbiq etishdan iborat.
Kurs ishining vazifalari quyidagilardan iborat:
- Badiiy asarlarning janrlarini tahlil qilish va ularning didaktik
ahamiyatini o‘rganish;
- Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining badiiy asarlarga bo‘lgan qiziqishini
oshirish usullarini aniqlash;
- Ertaklar, hikoyalar va she’rlardan samarali foydalanish metodikasini
ishlab chiqish;
- O‘quvchilarning asarlarni tahlil qilish, obrazlarni tushunish va xulosa
chiqarish ko‘nikmalarini shakllantirish.
Kurs ishida pedagogik tadqiqot metodlari, ilg‘or o‘qitish texnologiyalari va
adabiyotshunoslik nazariyalari asosida tahlillar olib boriladi.
Kurs ishining predmeti
adiiy asarlarni janriy hususiyatlariga ko‘ra
o‘rganishning samarali usullari.
Mazkur ishning natijalari boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari va metodistlar
uchun foydali bo‘lib, ularning dars jarayonida badiiy asarlarni tahlil qilish
metodlarini takomillashtirishga xizmat qiladi.
Kurs ishining obyekti boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining badiiy asarlarni
o‘zlashtirish jarayoni.
Kurs ishining tuzilishi. Mazkur kurs ishi kirish, ikki bоb, umumiy
хulоsаlаr, glossariy, fоydаlаnilgаn аdаbiyоtlаr rоʻyхаti vа ilоvаlаrdаn ibоrаt.
5
I BOB. BADIIY ASARLAR VA ULARNING JANRIY XUSUSIYATLARI
1.1. Badiiy janr tushunchasi va uning tasnifi
Adabiyotshunoslikda “janr” tushunchasi badiiy asarlarning ma’lum bir
tizimli belgilar asosida tasniflanishini anglatadi. Janr asarning shakli, mavzusi,
uslubi, syujet qurilishi va badiiy tasvirlash vositalariga ko‘ra farqlanadi. Badiiy
janrlar asarlarning o‘quvchi ongiga ta’sirini belgilab beradi va ularning adabiyestetik didini shakllantirishga yordam beradi.
Badiiy janr – adabiy asarlarning umumiy xususiyatlariga qarab
guruhlanishi bo‘lib, ularning mazmuni, shakli va tasvir uslubiga bog‘liq holda
tasniflanadi. Janrlar adabiyotda muhim rol o‘ynab, o‘quvchining asarni
tushunishiga va uning ta’sir doirasini kengaytirishga yordam beradi.
Adabiyotda janrlarning shakllanishi uzoq tarixiy jarayonga ega bo‘lib, ular
xalq og‘zaki ijodidan boshlab, yozma adabiyot rivojlangan sari turli ko‘rinishlarda
namoyon bo‘lgan. Janrlar, odatda, nasr, nazm va drama turlariga ajratilib
o‘rganiladi2.
Adabiyotshunoslikda badiiy janrlar uch asosiy turga bo‘linadi:
Epik janrlar (nasriy asarlar)
Epik janrga oid asarlar voqealilikka asoslangan bo‘lib, unda real hayot
tasvirlanadi. Asosiy xususiyati – syujet mavjudligi, voqealar rivojining izchilligi va
qahramonlar xarakterining ochib berilishidir.
Ertak – xalq og‘zaki ijodiga oid janr bo‘lib, unda sehrli, sarguzasht yoki
real hayotga oid voqealar tasvirlanadi.
Hikoya – qisqa hajmli epik janr bo‘lib, unda bir yoki bir nechta qahramon
ishtirokida sodda syujetli voqea hikoya qilinadi.
Qissa – hikoyaga nisbatan uzunroq, ammo romandan kichikroq bo‘lgan
badiiy janr.
Roman – katta hajmli epik janr bo‘lib, unda bir necha syujet chizig‘i, keng
qamrovli voqealar va qahramonlar taqdiri tasvirlanadi.
2
Abdulla Qahhor. "Adabiyot nazariyasi asoslari" – Toshkent: O‘zbekiston, 2010. – B. 45-50.
6
Lirik janrlar (she’riy asarlar)
Lirika janridagi asarlar insonning ichki kechinmalari, hissiyotlari,
kayfiyatlarini aks ettiradi. Ularda syujet bo‘lmaydi, balki obrazlar va badiiy ifoda
vositalari orqali muallifning maqsadi ifodalanadi.
She’r – o‘ziga xos badiiy ohang, qofiya va ritmga ega bo‘lgan asar.
G‘azal – Sharq adabiyotiga xos she’riy janr bo‘lib, unda muhabbat,
go‘zallik va falsafiy mavzular tarannum etiladi.
Masnavi – uzun hajmli she’riy janr bo‘lib, unda izchil hikoya qilish usuli
qo‘llaniladi.
Ruboyiy – to‘rtlik shaklida yozilgan qisqa hajmli she’r bo‘lib, unda falsafiy
fikrlar yoki hayot haqidagi mushohadalar aks etadi.
Dramatik janrlar (sahnaviy asarlar)
Drama janri hayotiy voqealar va qahramonlar taqdirini dialoglar orqali
ochib beradigan sahna uchun yozilgan asarlardan iborat3.
Tragediya – fojeiy asar bo‘lib, unda qahramonning fojiali taqdiri
tasvirlanadi.
Komedya – kulgili syujet asosida yozilgan, inson kamchiliklari va
hayotning qiziq tomonlarini aks ettiruvchi janr.
Drama – tragediya va komediyaning o‘rtasida joylashgan janr bo‘lib, unda
hayotning realistik tasviri beriladi.
Boshlang‘ich sinflarda adabiy janrlarni to‘g‘ri o‘rganish o‘quvchilarning
badiiy tafakkurini shakllantirishga yordam beradi. Bolalar dastlab ertaklar,
hikoyalar va she’rlardan boshlab adabiyot bilan tanishadilar. Shu sababli,
boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun eng mos janrlar:
Ertaklar – bolalarning tasavvur va ijodiy fikrlashini rivojlantiradi.
Hikoyalar – hayotiy voqealar orqali axloqiy saboqlar beradi.
She’rlar – estetik zavq uyg‘otadi va yod olish qobiliyatini oshiradi.
3
Yoqubov U., To‘ychiyev A. "Adabiyotshunoslik asoslari" – Toshkent: Fan, 2008. – B. 112-118.
7
Boshlang‘ich sinflarda badiiy janrlarni o‘rganish jarayonida innovatsion
usullardan, jumladan, muhokama, rolli o‘yinlar, badiiy tahlil kabi metodlardan
foydalanish bolalarning adabiyotga bo‘lgan qiziqishini yanada oshiradi.
Adabiyotshunoslikda janr tushunchasi asarlarning mazmuni, shakli va
uslubiy xususiyatlariga ko‘ra tasniflanishiga asoslanadi. Har bir janr muayyan
badiiy mezonlarga, tasvirlash usullariga va estetik tamoyillarga ega. Janrlarning
rivojlanishi adabiyot tarixining turli bosqichlarida yuz bergan bo‘lib, ular ijtimoiy
sharoit, madaniy muhit va ijodkorlarning dunyoqarashiga bog‘liq holda o‘zgarib
kelgan.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun badiiy janrlarni o‘rganish quyidagi
jihatlari bilan muhim hisoblanadi:
Tasavvur va ijodiy fikrlashni rivojlantiradi. Ertak va hikoyalar orqali
bolalar o‘z dunyoqarashini kengaytiradi.
So‘z boyligini oshiradi. She’r va hikoyalardagi yangi so‘zlar bolalar nutqini
rivojlantirishga xizmat qiladi.
Axloqiy tarbiyani shakllantiradi. Ertak va hikoyalardagi qahramonlar orqali
bolalar yaxshilik va yomonlikni farqlashni o‘rganadilar.
Estetik didni tarbiyalaydi. Lirik asarlar bolalarda go‘zallikni his qilish,
san’atga bo‘lgan qiziqishni oshirishga yordam beradi.
Badiiy janrlarning o‘ziga xos xususiyatlarini bilish va ularni to‘g‘ri o‘qitish
o‘quvchilarning adabiy savodxonligini oshirish, ularni mustaqil fikrlashga
o‘rgatish va badiiy nutqini rivojlantirishga xizmat qiladi. Shu bois, boshlang‘ich
sinflarda janrlarni o‘rganish o‘quv jarayonining ajralmas qismi hisoblanadi.
O‘qituvchi o‘quvchilarning yosh xususiyatlaridan kelib chiqib, ertaklar,
hikoyalar va she’rlardan keng foydalanishi, badiiy matnlarni chuqur tahlil qilish va
badiiy-estetik idrokni shakllantirishga yordam beradigan innovatsion usullarni
joriy etishi lozim.
8
Badiiy janrlarni chuqur o‘rganish boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining nutq
madaniyatini shakllantirish, ijodiy fikrlashni rivojlantirish va ma’naviy tarbiyasiga
ijobiy ta’sir ko‘rsatadi4.
 Ertaklar bolalarni mehribonlik, halollik, adolat kabi fazilatlarga
o‘rgatadi.
 Hikoyalar ularga real hayot haqidagi tushunchalarni shakllantiradi.
 She’rlar nutq ifodaliligini oshirib, estetik didni rivojlantiradi.
 Dostonlar esa tarixiy ong va milliy o‘zlikni anglashga yordam beradi.
 Badiiy janrlar bolalar adabiy savodxonligini oshirishda va ularning
shaxsiy rivojlanishida muhim ahamiyatga ega. Ularni tizimli o‘rganish
o‘quvchilarga matnni tahlil qilish, estetik didni shakllantirish va mustaqil
fikrlash
qobiliyatini
rivojlantirish
imkonini
beradi.
Shu
bois,
boshlang‘ich sinflarda badiiy janrlarni o‘qitish dars jarayonida alohida
o‘rin tutishi kerak.
Adabiyot insoniyat tarixi bilan birga shakllangan bo‘lib, badiiy janrlarning
kelib chiqishi qadimgi davrlarga borib taqaladi. Odamlar dastlab turli voqealarni
bir-birlariga og‘zaki hikoya qilish orqali yetkazishgan. Shu tariqa ertak, rivoyat va
doston janrlari paydo bo‘lgan. Keyinchalik yozuv paydo bo‘lishi bilan
adabiyotning janrlari ham boyib bordi.
Qadimgi davr adabiyoti – miflar, rivoyatlar va eposlar asosida rivojlangan.
Masalan, "Alpomish", "Go‘ro‘g‘li" dostonlari shular jumlasidandir.
O‘rta asrlar adabiyoti – Alisher Navoiy g‘azallari va dostonlari bu davr
adabiyotining yuksak namunalaridandir.
Yangi davr adabiyoti – XX asrdan boshlab hikoya, roman va drama janrlari
keng rivojlandi.
2. Badiiy janrlarning tahlil usullari
Boshlang‘ich sinflarda badiiy janrlarni o‘rganishda quyidagi tahlil
metodlaridan foydalanish mumkin:
4
Rasulov S. "Badiiy adabiyot va uning janrlari" – Toshkent: Ma’naviyat, 2012. – B. 67-72.
9
Mazmuniy tahlil – Asar voqealarining bayon etilishi va asosiy g‘oyani
tushuntirish.
Obrazli tahlil – Asar qahramonlarini tahlil qilib, ularning xatti-harakatlarini
tushuntirish.
Til va uslubiy tahlil – Asarda ishlatilgan badiiy vositalarni aniqlash
(masalan, metafora, tashbih, ta’kid).
3. Boshlang‘ich sinflarda badiiy janrlarni o‘rganishning afzalliklari
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun badiiy asarlarni janr bo‘yicha
o‘rganish quyidagi afzalliklarga ega:

Bolalarning fikrlash doirasi kengayadi.

So‘z boyligi ortadi va nutq madaniyati rivojlanadi.

Bolalar tasavvur qilish qobiliyatini yaxshilaydi.

Ularning axloqiy tarbiyasiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.

Kitob o‘qishga bo‘lgan qiziqish ortadi.
4. O‘qitish jarayonida badiiy janrlardan foydalanish metodlari
O‘qituvchilar dars jarayonida quyidagi metodlardan foydalanishlari
mumkin:
Hikoya qilish usuli – O‘quvchilarga asar mazmunini qiziqarli tarzda bayon
qilish.
Suhbat metodi – O‘quvchilar bilan badiiy asar mazmuni haqida savol-javob
qilish.
Rol o‘ynash usuli – Asar qahramonlarining dialoglarini jonlantirish orqali
ijodiy o‘rganish.
Tasviriy ta’lim usuli – Asar mazmuni asosida rasm chizish yoki sahna
ko‘rinishlari tayyorlash5.
Badiiy janrlar boshlang‘ich sinflar uchun muhim o‘quv materiali bo‘lib,
ular orqali bolalar hayotiy bilim va tajriba orttiradi. Shuning uchun badiiy asarlarni
o‘qitishda zamonaviy metodlardan foydalanish muhim ahamiyatga ega.
5
Karimov H. "Badiiy asar tahlili" – Toshkent: O‘qituvchi, 2015. – B. 85-91.
10
1.2.
Boshlang‘ich sinflarda janrlarga oid bilimlarni shakllantirish
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining badiiy janrlar haqidagi bilimlarini
shakllantirish ularning adabiy savodxonligi, fikrlash qobiliyati va ijodiy tafakkurini
rivojlantirish uchun muhim omillardan biridir. Bunda o‘quvchilarga badiiy
asarlarni o‘ziga xos xususiyatlariga qarab farqlash, janrlar bo‘yicha tahlil qilish va
ulardan ma’naviy xulosa chiqarish ko‘nikmalarini shakllantirish asosiy maqsad
qilib olinadi.
Boshlang‘ich sinflarda badiiy janrlarni o‘rganish usullari:
Vizual va eshitish orqali o‘rganish
O‘quvchilarga ertaklar, hikoyalar yoki she’rlarni tinglatish va ularning
mazmunini jonli tasvirlar orqali yetkazish.
Turli janrdagi asarlardan parchalar o‘qib berish va ulardagi o‘ziga xos
xususiyatlarni muhokama qilish.
Rasm va illyustratsiyalar yordamida janrlarning farqlarini tushuntirish.
Janrlarning o‘ziga xos belgilari bilan tanishtirish
Ertaklar – sehrli, qahramonlari afsonaviy, yaxshilik va yomonlik kurashadi.
Hikoyalar – hayotiy voqealar asosida yoziladi, real qahramonlar ishtirok
etadi.
She’rlar – qofiyali, obrazli fikrlashga asoslangan, ritm va ohangdorlikka
ega.
Dostonlar – tarixiy yoki sarguzasht voqealarni tasvirlovchi uzun hajmli
she’riy asarlar.
Qiyosiy tahlil usuli
Turli janrdagi asarlarni solishtirish (masalan, ertak va hikoya farqlarini
topish).
Bir xil mavzudagi asarlarni turli janrlarda tahlil qilish (masalan, "Bobo
bilan nabira" hikoyasi va shu mavzudagi she’rni qiyoslash).
O‘quvchilarga qisqa parchalar berib, ular qaysi janrga tegishli ekanligini
aniqlash.
11
Rolli o‘yin va sahnalashtirish
O‘quvchilar bilan ertak va hikoyalarning sahna ko‘rinishlarini tayyorlash.
She’rlarni ijodiy o‘qish va ifodali yod olish.
Qahramonlar rolini bajarish orqali janr xususiyatlarini tushuntirish.
Interfaol ta’lim usullari
“Janrni top” o‘yini: o‘qituvchi turli asarlardan parchalar o‘qiydi,
o‘quvchilar esa ularning janrini topadi.
Savol-javob usuli: o‘quvchilar janrlarning belgilari haqida fikr yuritadilar
va misollar keltiradilar6.
“Ijodiy mashqlar”: bolalar o‘zlari kichik ertak yoki she’r yozib ko‘radilar.
Didaktik o‘yinlar va test topshiriqlari
“Qaysi janr?” topshirig‘i – berilgan asarni qaysi janrga tegishli ekanini
aniqlash.
“O‘xshash va farqli tomonlar” – turli janrdagi asarlarni solishtirish orqali
ularning o‘ziga xosliklarini aniqlash.
Boshlang‘ich sinflarda badiiy janrlarni o‘rgatishning ahamiyati
Bolalarning adabiy didi shakllanadi – ular har bir janrning o‘ziga xos
xususiyatlarini tushunib, badiiy asarlarni ongli o‘qiy boshlaydilar.
Ijodiy tafakkur rivojlanadi – bolalar turli janrlarda ijod qilishga harakat
qiladilar.
Nutq madaniyati yaxshilanadi – she’r va hikoyalarni o‘qish orqali lug‘at
boyligi ortadi.
Kitobxonlik madaniyati oshadi – janrlarni anglab yetgan o‘quvchilar turli
adabiyotlarga qiziqish bilan yondashadi.
Boshlang‘ich sinflarda janrga oid bilimlarni shakllantirish bosqichmabosqich amalga oshirilishi lozim. Bolalar avvalo ertaklar va hikoyalarni
farqlashdan boshlab, keyinchalik she’riy va dramatik janrlarni ham anglab
yetadilar. O‘qituvchi zamonaviy ta’lim metodlaridan foydalanib, janrlarga oid
6
‘ulomov M. "O‘zbek bolalar adabiyoti" – Toshkent: Fan va texnologiya, 2017. – B. 40-45.
12
mashg‘ulotlarni qiziqarli va tushunarli shaklda tashkil etsa, o‘quvchilarning badiiy
adabiyotga bo‘lgan qiziqishi ortib boradi.
Boshlang‘ich sinflarda badiiy janrlar haqidagi bilimlarni shakllantirish
jarayoni izchil va tizimli yondashuvni talab etadi. O‘quvchilarning yosh
xususiyatlarini inobatga olgan holda, ularga badiiy asarlarni qiziqarli, tushunarli va
samarali usullar orqali o‘rgatish muhimdir. Quyida bu jarayonni yanada
takomillashtirish uchun qo‘shimcha usullar va yondashuvlar bayon etiladi.
1.
Boshlang‘ich
sinflarda
janrlarni
o‘rgatishda
bosqichma-bosqich
yondashuv
1-bosqich: Tanishtirish
O‘quvchilarni badiiy janrlar bilan tanishtirish uchun real va tasviriy
misollar taqdim etish.
Ertak, hikoya, she’r kabi janrlarni oddiy, tushunarli til orqali tushuntirish.
Rasmlar, qiziqarli savollar, didaktik o‘yinlar yordamida mavzuga qiziqish
uyg‘otish.
2-bosqich: Mustahkamlash
Janrlarning asosiy xususiyatlarini ajratish va ularni o‘zaro solishtirish.
Berilgan asar bo‘laklarini tahlil qilib, ularning qaysi janrga mansubligini
aniqlash.
O‘quvchilarga ertak yoki hikoya yozdirish orqali amaliy ko‘nikmalarni
shakllantirish.7
3-bosqich: Foydalanish va ijodiy rivojlantirish
O‘quvchilarning ijodiy tafakkurini rivojlantirish uchun ularga kichik
hikoyalar yoki she’rlar yozdirish.
Guruh bo‘lib sahna ko‘rinishlarini tayyorlash va ularni ijro etish.
O‘quvchilar yozgan asarlarni muhokama qilish va ularga tahliliy
yondashuvni o‘rgatish.
2. Janrlarni o‘rganishda innovatsion metodlar
7
Nizomiddin Mahmudov. "O‘zbek tilining izohli lug‘ati" – Toshkent: O‘zFA nashriyoti, 2014. – B. 208-213.
13
1. Vizual yondashuv
Rasmli kartochkalar yordamida badiiy janrlarni farqlash.
Komikslar va qisqa animatsiyalar orqali janrlarning xususiyatlarini
tushuntirish.
Rangli jadvallar va diagrammalar yordamida janrlarning taqqosiy tahlilini
amalga oshirish.
2. Interfaol usullar
“Janrni top” o‘yini: turli janrlarga oid parchalar o‘qib eshittiriladi,
o‘quvchilar esa ularning qaysi janrga tegishli ekanini aniqlaydilar.
“O‘z ertagingni yarat” mashg‘uloti: o‘quvchilar o‘zlariga yoqqan ertak
qahramonlari bilan yangi hikoyalar yaratadilar.
“Jonli hikoya” usuli: o‘quvchilarga boshlang‘ich gap beriladi va ular uni
davom ettirib, hikoya yoki ertakni o‘zlari tugatadilar.
3. Sahnalashtirish va rolli o‘yinlar
Ertak
va
hikoyalardan
sahna
ko‘rinishlarini
tayyorlash
orqali
o‘quvchilarning janrlar haqidagi tushunchalarini mustahkamlash8.
Turli janr qahramonlari bilan rolli o‘yinlar o‘tkazish.
She’rlarni ifodali o‘qish va dramatizatsiya qilish orqali o‘quvchilarning
nutq madaniyatini oshirish.
3. Janrlarni o‘rgatishda zamonaviy texnologiyalardan foydalanish
Elektron kitoblar va audiokitoblar orqali ertak va hikoyalarga qiziqish
uyg‘otish.
Animatsion filmlar va qisqa multfilmlar orqali janrlarni farqlashni
o‘rgatish.
Onlayn test va interfaol mashg‘ulotlar yordamida o‘quvchilarning bilimini
mustahkamlash.
4. Boshlang‘ich sinflarda badiiy janrlarni o‘rgatishning kutilayotgan
natijalari
8
Sharofiddinov O. "Badiiy asarning ma’naviyati" – Toshkent: O‘zbekiston, 2006. – B. 98-105.
14
O‘quvchilarning badiiy tafakkuri rivojlanadi.
Bolalar so‘z boyligini oshirib, mustaqil fikrlashni o‘rganadilar.
O‘quvchilarda kitobga qiziqish uyg‘onadi va ular muntazam ravishda
o‘qish odatini shakllantiradilar.
Insoniylik, mehr-oqibat, yaxshilik kabi axloqiy tushunchalar ongli ravishda
singdiriladi.
O‘quvchilarning ifodali o‘qish va hikoya qilish qobiliyatlari rivojlanadi.
Boshlang‘ich sinflarda janrlarga oid bilimlarni shakllantirish faqatgina
nazariy tushuntirish bilan cheklanmasligi kerak. O‘quvchilarning qiziqishlarini
inobatga olgan holda, turli metod va yondashuvlardan foydalanish ularning
adabiyotga bo‘lgan muhabbatini oshiradi. Interfaol va innovatsion usullar orqali
o‘rgatilgan bilimlar bolalarning esida uzoq muddat saqlanadi hamda ularni ijodiy
fikrlashga undaydi.
Birinchi bob bo‘yicha xulosalar
Boshlang‘ich sinflarda badiiy asarlarning janr xususiyatlarini o‘rganish
o‘quvchilarning adabiy savodxonligini oshirish, nutqini rivojlantirish va ijodiy
tafakkurini shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Badiiy janrlarning tasnifi
va ularning o‘ziga xos jihatlari o‘quvchilarga adabiyotning turli shakllarini
tushunishga, ularni bir-biridan farqlashga va anglashga yordam beradi.
Ushbu bo‘limda quyidagi xulosalarga keldik:
Badiiy janrlar adabiyotning asosiy tarkibiy qismlaridan biri bo‘lib, ular
shakl va mazmun jihatidan turlicha bo‘ladi.
Ertak, hikoya, she’r, doston va dramatik asarlar boshlang‘ich sinf
o‘quvchilari uchun eng muhim janrlar hisoblanadi.
Har bir janr o‘ziga xos tuzilishga, mavzuga va uslubga ega bo‘lib, ularning
farqli tomonlarini tushuntirish bolalarning adabiy tushunchalarini rivojlantiradi.
Boshlang‘ich sinflarda janrlarga oid bilimlarni shakllantirish
O‘quvchilarga janrlarni o‘rgatish jarayoni bosqichma-bosqich amalga
oshirilishi kerak.
15
Ko‘rgazmali vositalar, interfaol o‘yinlar, rolli o‘yinlar va sahnalashtirish
metodlari orqali o‘quvchilarning badiiy asarlarga bo‘lgan qiziqishi ortadi.
Vizual yondashuv, hikoya tuzish, audiokitoblardan foydalanish kabi
zamonaviy metodlar janrlarni tushuntirishda samarali vosita hisoblanadi.
Bolalarning badiiy tafakkuri va nutq madaniyati rivojlanadi.
O‘quvchilar mustaqil fikrlash, o‘z fikrini mantiqiy bayon qilish va ijodiy
yondashish ko‘nikmalarini egallaydilar.
Kitobxonlik madaniyati shakllanib, bolalarda badiiy adabiyotga bo‘lgan
mehr uyg‘onadi.
Boshlang‘ich sinflarda janrlarni o‘rganish jarayoni faqatgina nazariy
tushuntirish bilan cheklanmasligi, balki amaliy mashg‘ulotlar, o‘yinlar va ijodiy
faoliyat bilan mustahkamlab borilishi kerak. Bunday yondashuv o‘quvchilarning
adabiy savodxonligini oshirish, ularga kitob o‘qish madaniyatini singdirish va
ijodiy tafakkurini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi.
16
II BOB. BOSHLANG‘ICH SINFLARDA BADIY ASARLARNI JANRLAR
ASOSIDA O‘RGANISH USULLARI
2.1
Ertak, hikoya, she’r va dostonlarning o‘quvchilar ongiga ta’siri
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun badiiy adabiyotning turli janrlari –
ertak, hikoya, she’r va doston – nafaqat bilim manbai, balki ularning ma’naviyaxloqiy tarbiyasiga ham katta ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu janrlar orqali bolalar hayotiy
tajribalar, axloqiy qadriyatlar, badiiy did va fikrlash qobiliyatini shakllantiradi.
1. Ertaklarning o‘quvchilar ongiga ta’siri
Ertaklar kichik yoshdagi bolalar uchun eng sevimli janr hisoblanadi. Ular
xalq og‘zaki ijodining qadimiy namunasi bo‘lib, hayotiy haqiqatlarni obrazlar
vositasida yetkazib beradi.
Ta’siri:
Axloqiy tarbiya – yaxshilik va yomonlik o‘rtasidagi kurash orqali bolalarga
adolat, halollik, mehnatsevarlik kabi qadriyatlarni o‘rgatadi.
Tasavvur va ijodkorlikni rivojlantirish – ertaklardagi sehrli voqealar va
qahramonlar bolalarning tasavvurini boyitadi.
Til va nutq rivojiga ijobiy ta’sir – ertaklar oddiy va sodda tilda yozilgan
bo‘lib, ularni yod olish va qayta hikoya qilish bolalarning nutqini rivojlantiradi.
Qiziquvchanlik va mustaqil fikrlash – bolalar ertak qahramonlarining
harakatlarini tahlil qilib, xulosa chiqarishni o‘rganadilar9.
Misol: "Zumrad va Qimmat", "Boshqasining hakkasini yeb qo‘ygan bola"
kabi ertaklar bolalarga halollik va yaxshilikning g‘alaba qozonishini ko‘rsatadi.
2. Hikoyalarning o‘quvchilar ongiga ta’siri
Hikoya real hayotiy voqealarga asoslangan bo‘lib, undagi qahramonlar va
voqealar o‘quvchilarga hayot haqidagi bilimlarini boyitishga yordam beradi.
Ta’siri:
9
Hasanov A. "Badiiy tafakkur va janr muammolari" – Toshkent: Ma’naviyat, 2003. – B. 77-83.
17
✅ Hayotiy tajriba beradi – hikoyalardagi qahramonlar real shaxslar
bo‘lgani uchun bolalar ulardan saboq olishadi.
✅ Axloqiy fazilatlarni shakllantiradi – vatanparvarlik, do‘stlik, ota-onaga
hurmat kabi mavzularga bag‘ishlangan hikoyalar bolalarga hayotiy saboqlar
beradi.
✅ Mantiqiy fikrlashni rivojlantiradi – hikoyalarni o‘qish va tahlil qilish
bolalarning sabab-oqibat aloqalarini tushunishiga yordam beradi.
✅ Ijtimoiy ko‘nikmalarni shakllantiradi – bolalar o‘z tengdoshlari bilan
qanday munosabatda bo‘lish, jamiyatda o‘zini qanday tutish kerakligini o‘rganadi.
Misol: G‘afur G‘ulomning “Shum bola” hikoyasi o‘quvchilarga bolalik
sho‘xliklari bilan birga mehnat, mardlik, mehr-muhabbat kabi fazilatlarni
o‘rgatadi10.
3. She’rlarning o‘quvchilar ongiga ta’siri
She’r – musiqiylik va ritmga asoslangan janr bo‘lib, hissiyot va badiiy
obrazlar bilan boyitilgan. She’rlar bolaning ruhiy olamiga bevosita ta’sir etadi.
Ta’siri:
✅ Estetik didni shakllantiradi – she’rlardagi go‘zal ifodalar, qofiyalar va
obrazlar bolalar ongiga badiiy zavq beradi.
✅ Til boyligini oshiradi – she’rlarda ishlatiladigan ifodalar, o‘xshatishlar
va tashbehlar bolalarning lug‘atini boyitadi.
✅ Ruhiy tarbiya beradi – she’rlar bolalarda vatanparvarlik, tabiatga mehr,
insoniylik hissini shakllantiradi.
✅ Ritm va ohang sezgisini rivojlantiradi – qofiyalangan she’rlarni o‘qish
va yod olish orqali bolalar nutq madaniyatini o‘zlashtiradilar.
Misol: Abdulla Oripovning "Vatan" she’ri o‘quvchilarda vatanparvarlik
tuyg‘usini shakllantiradi, Erkin Vohidovning bolalar uchun yozgan she’rlari esa
tabiat, do‘stlik va insoniy fazilatlarni ulug‘laydi.
4. Dostonlarning o‘quvchilar ongiga ta’siri
10
Qodirov T. "Adabiyot va janrshunoslik" – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2016. – B. 132-140.
18
Doston – hajman yirik, tarixiy va qahramonlik voqealariga asoslangan janr
bo‘lib, epik xususiyatga ega. Bolalar dastlab xalq dostonlari bilan tanishib,
keyinchalik turli badiiy dostonlarni o‘qishadi.
Ta’siri:
Tarixiy xotirani shakllantiradi – o‘quvchilar xalq tarixi va milliy
qahramonlar haqida bilimga ega bo‘ladilar.
Vatanparvarlik tuyg‘usini uyg‘otadi – qahramonlik dostonlari orqali bolalar
Vatan, erk, adolat kabi tushunchalar bilan tanishadilar.
Xalq og‘zaki ijodiga qiziqish uyg‘otadi – dostonlar xalq madaniyati va
qadriyatlari haqida bilim beradi.
Badiiy tafakkurni rivojlantiradi – dostonlarning badiiy obrazlari, poetik
shakli bolalarning ijodiy fikrlash qobiliyatini oshiradi.
Misol: “Alpomish” dostoni qahramonlik, vatanparvarlik va mardlikni
targ‘ib qiladi, “Go‘ro‘g‘li” dostoni esa xalq donishmandligi va jasoratini namoyon
etadi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun ertak, hikoya, she’r va dostonlarning
o‘qitilishi ularga hayotiy tajriba berish, axloqiy tarbiya berish va ijodiy
tafakkurlarini rivojlantirishda katta ahamiyat kasb etadi.11
Ertaklar – yaxshilik va yomonlikni farqlash, tasavvur va ijodiy fikrlashni
rivojlantirishga xizmat qiladi.
Hikoyalar – real hayot voqealarini tushunish va axloqiy fazilatlarni
shakllantirishga yordam beradi.
She’rlar – nutq madaniyatini rivojlantirish va badiiy didni oshirishga
xizmat qiladi.
Dostonlar – tarixiy xotira va vatanparvarlik hissini kuchaytiradi.
Shunday qilib, badiiy adabiyot janrlarining bolalar ongiga ta’siri juda katta
bo‘lib, ularning ma’naviy, axloqiy va badiiy kamol topishida muhim rol o‘ynaydi.
Shu bois boshlang‘ich sinflarda badiiy asarlarni o‘qitishning innovatsion usullari,
11
Nosirov B. "Adabiy janrlarning tarixiy rivoji" – Toshkent: Fan va texnologiya, 2018. – B. 58-64.
19
sahnalashtirish, mushoiralar, ijodiy yozuv mashg‘ulotlari kabi usullarni qo‘llash
tavsiya etiladi.
Badiiy adabiyotning har bir janri o‘quvchilarning ruhiy, axloqiy va
intellektual rivojlanishiga o‘ziga xos tarzda ta’sir qiladi. Ular bolalarning tasavvur
dunyosini kengaytirib, axloqiy qadriyatlarini shakllantirishda muhim vosita
hisoblanadi. Quyida har bir janrning qo‘shimcha jihatlari haqida batafsil ma’lumot
beriladi.
1. Ertaklar va ularning bolalar psixologiyasiga ta’siri
Ertaklar nafaqat axloqiy saboqlar beradi, balki bolalar ruhiyatiga ham
ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Ularning rivojlanishida ertaklarning quyidagi qo‘shimcha
xususiyatlari katta ahamiyatga ega:
Psixologik barqarorlik – ertaklar orqali bolalar hayotdagi qiyinchiliklarni
qabul qilish va ularga yechim topish ko‘nikmasini shakllantiradilar.
Ruhiy qo‘llab-quvvatlash – bolalar ko‘pincha ertak qahramonlarini
o‘zlariga o‘xshatishadi, bu esa ularga ishonch bag‘ishlaydi.
Muammolarni hal qilish ko‘nikmasi – ertaklardagi murakkab holatlar
bolalarning tanqidiy fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi12.
Metaforik o‘rganish – ertaklar orqali bolalar real hayotdagi tushunchalarni
bilvosita anglaydilar (masalan, “Bo‘g‘irsoq” ertagi bolalarga ehtiyotkorlik va aqlli
bo‘lishni o‘rgatadi).
Misol: "Uch og‘a-ini" ertagida aka-ukalarning birdamligi g‘alabaga olib
kelishi tushuntiriladi, bu esa bolalarga jamoaviy ishlash va oilaviy qadriyatlarni
anglash imkonini beradi.
2. Hikoyalarning axloqiy va didaktik ta’siri
Hikoyalar bolalarga hayot haqiqatlarini tushunishga yordam beradi. Ular
real voqealarga asoslanganligi sababli, bolalar hikoyalardagi qahramonlar bilan
hamdardlik qiladilar va ulardan saboq oladilar.
12
Mahkamova D. "O‘zbek bolalar adabiyotida ertaklarning o‘rni" – Toshkent: O‘qituvchi, 2019. – B. 80-85.
20
Axloqiy qaror qabul qilish – hikoyalardagi voqealar bolalarga qaysi yo‘lni
tanlash muhim ekanini tushuntiradi.
Emotsional rivojlanish – hikoyalar bolalarning hissiy dunyosini boyitadi,
ular hamdardlik, mehr-oqibat kabi tuyg‘ularni shakllantiradi.
Hayotiy tajribani oshirish – hikoyalar orqali bolalar real hayotdagi
hodisalar bilan tanishib boradilar.
Kuchli ijtimoiy moslashuv – hikoyalar ijtimoiy hayot qoidalarini
tushuntirishda muhim rol o‘ynaydi.
Misol: Xudoyberdi To‘xtaboyevning “Sariq devni minib” asari bolalarga
qahramonlik, jasorat va hayotda o‘z o‘rnini topish haqida saboq beradi.
3. She’rlarning emotsional va badiiy ta’siri
She’rlar bolalarning hissiyotlarini ifodalashga yordam beradigan eng
ta’sirchan janrlardan biridir. Ularning ritmik va ohangdorligi bolalarga estetik zavq
bag‘ishlaydi va ularni go‘zallikka oshno etadi.
Ritm va melodiya sezgisini shakllantirish – she’rlar bola nutqining
rivojlanishiga xizmat qiladi.
So‘z boyligini kengaytirish – qofiyali va ma’nodor jumlalar bolalarga til
boyligini oshirishga yordam beradi13.
Ijodiy tafakkurni rivojlantirish – she’rlarni o‘rganish va yod olish orqali
bolalar obrazli fikrlashni o‘zlashtiradilar.
Hissiy ifodani shakllantirish – she’rlar orqali bolalar o‘z hissiyotlarini
ifodalashni o‘rganadilar.
Misol: Zulfiya va Abdulla Oripovning vatanparvarlik ruhidagi she’rlari
bolalarda milliy g‘urur va Vatanga muhabbat tuyg‘ularini uyg‘otadi.
4. Dostonlarning tarbiyaviy va tarbiyaviy-psixologik ta’siri
13
Bo‘riyev A. "Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun ertaklarning ta’limiy ahamiyati" – Toshkent: Fan, 2017. – B.
45-50.
21
Dostonlar bolalar ongiga katta ta’sir ko‘rsatadigan epik janr bo‘lib, ular
tarbiyaviy ahamiyatga ega. Tarixiy dostonlar va qahramonlik dostonlari bolalarga
milliy qadriyatlar va Vatan haqida chuqur tushunchalar beradi.
Qahramonlik va jasorat ruhini singdirish – dostonlar orqali bolalar o‘zini
mustahkam va matonatli inson sifatida tarbiyalaydi.
Tarixiy ongni rivojlantirish – xalq dostonlari orqali bolalar o‘z
ajdodlarining hayoti, urf-odatlari va jasorati bilan tanishadilar.
Milliy g‘ururni uyg‘otish – dostonlar orqali bolalar milliy qadriyatlar bilan
yaqindan tanishadilar14.
Sabr va shijoatni shakllantirish – doston qahramonlari bolalar uchun sabr,
iroda va mehnatsevarlik namunasi bo‘lib xizmat qiladi.
Shu bois, boshlang‘ich sinflarda ushbu janrlarni izchil va tizimli o‘rgatish,
bolalarning adabiyotga bo‘lgan qiziqishini oshirish va ularni har tomonlama
rivojlantirish muhim vazifadir.
1.2.
Ertaklar asosida bolalarning ijodiy fikrlashini rivojlantirish
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun ertaklar nafaqat qiziqarli o‘qish
materiali, balki ularning ijodiy tafakkurini rivojlantirishda muhim vositadir.
Ertaklar
bolalarning
tasavvurini
kengaytirib,
ularga
mustaqil
fikrlash,
muammolarga ijodiy yondashish va yangi g‘oyalar yaratish ko‘nikmasini
shakllantirishga yordam beradi.
1. Ertaklarning ijodiy tafakkurga ta’siri
Ertaklar bola ongida yangi dunyo yaratadi va uni mustaqil o‘ylashga
undaydi. Ular orqali bolalar:
Muammolarni yechish ko‘nikmasini shakllantiradi – ertak qahramonlari
ko‘pincha turli muammolarga duch keladi va ularni hal qilish yo‘llarini izlaydi.
Tasavvur va fantaziyani rivojlantiradi – sehrli voqealar va qahramonlar
bolalar ongida yangi obrazlar yaratishga yordam beradi.
14
Murodova N. "Badiiy adabiyot va pedagogik jarayon" – Toshkent: O‘zbekiston, 2022. – B. 88-94.
22
Ijodiy yondashuvni shakllantiradi – ertaklarni o‘qigan bolalar ularga
o‘zgacha yakun yasash yoki yangi ertak to‘qib chiqarish orqali ijodiy fikrlashadi.
Nutq va ifoda ko‘nikmalarini rivojlantiradi – ertaklarni qayta hikoya qilish
yoki yangi ertak yozish bolalarning so‘z boyligini oshiradi.
Misol: "Zumrad va Qimmat" ertagini o‘qib, bolalar yaxshilik va yomonlik
haqida o‘z fikrlarini bildirishi, qahramonlarning xatti-harakatlarini tahlil qilishi
mumkin.
2. Ertaklar orqali ijodiy fikrlashni rivojlantirish metodlari
Bolalarning
ijodiy
fikrlashini
rivojlantirish
uchun
ertaklardan
foydalanishning samarali usullari quyidagilardan iborat:
1) Ertaklarga yangi yakun yaratish
O‘qituvchi ertakni oxirigacha o‘qib bermasdan, bolalarga quyidagi
savollarni beradi:
Agar sen bo‘lsang, ertakni qanday tugatgan bo‘larding?
Qahramon boshqa yo‘l tutganida nima bo‘lar edi?
Mashq: "Uch og‘a-ini" ertagining oxirida qahramonlar yovuz kuchlar
ustidan g‘alaba qozonadi. Bolalar bu yakunni o‘zgartirishga harakat qiladi,
masalan, yovuz qahramonni tarbiya qilish yoki unga yordam berish orqali yangi
yakun yaratishlari mumkin.
2) Ertak qahramonlarini o‘zgartirish
Bolalarga tanish ertakdagi qahramonlarni o‘zgartirish va ularga yangi
qobiliyatlar berish topshirig‘i beriladi.
Mashq: "Bo‘g‘irsoq" ertagida Bo‘g‘irsoq hushyor va aqlli bo‘lsa, bo‘ridan
qanday qutulishi mumkin? Bu savol bolalarga o‘z qahramoniga yangi xususiyatlar
berish imkonini yaratadi15.
3) Yangi ertak to‘qish
15
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. "Adabiyot darsliklari bo‘yicha metodik qo‘llanma" – Toshkent,
2023. – B. 50-55.
23
Bolalar ertaklarni qayta hikoya qilish yoki yangisini yozish orqali ijodiy
tafakkurlarini rivojlantirishadi.
Mashq: "Sehrli qalam" yoki "Uch do‘st va sehrli daraxt" kabi mavzularda
bolalarga yangi ertak yozish topshirig‘i beriladi.
4) Ertak qahramonlarining hayotini davom ettirish
Ertak tugaganidan keyin qahramonlarning hayoti qanday davom etishi
mumkinligi haqida o‘ylash topshirig‘i beriladi.
Mashq: "Zumrad va Qimmat" ertagidan so‘ng, Zumrad qasrga ko‘chib
o‘tadi. U yangi joyda qanday hayot kechiradi? Bu savol bolalarni mustaqil
fikrlashga undaydi.
5) Ertakni sahnalashtirish
Bolalar ertaklarni sahnalashtirish orqali ijodiy yondashuvni o‘rganadilar.
Mashq: "Shum bola" yoki "Toshbaqa va quyon" ertaklarini teatr shaklida
ijro etish.
3. Ertak asosida ijodiy yozuv mashg‘ulotlari
Bolalarning ijodiy fikrlashini rivojlantirishda yozma topshiriqlar ham
muhimdir. Quyidagi usullar samarali hisoblanadi:
Ertakdan hikoya yozish – bolaning sevimli ertagidan ilhomlanib, o‘z
hikoyasini yozishi16.
Qahramonlar nomidan xat yozish – masalan, "Bo‘g‘irsoq" bo‘riga maktub
yozsa, unga nima deb yozgan bo‘lardi?
Ertakni rasm chizish orqali ifodalash – bolalar ertak qahramonlari haqida
rasm chizish orqali ularni yaxshiroq tushunadilar.
Misol: "Boshqasining hakkasini yeb qo‘ygan bola" ertagidan so‘ng
bolalarga quyidagi topshiriq beriladi: "Siz bu bolaning o‘rnida bo‘lsangiz, nima
qilgan bo‘lar edingiz? O‘z hikoyangizni yozing."
4. Ertaklar orqali bolalarning ijodiy fikrlashini baholash
16
Saidov H. "She’riyat va lirik janrlar" – Toshkent: O‘qituvchi, 2015. – B. 77-82.
24
Bolalarning ijodiy fikrlashini rivojlantirish natijalarini baholash uchun
quyidagi mezonlar asosida kuzatuv o‘tkaziladi:
Tasavvur va fantaziya darajasi – bola ertak qahramonlariga qanday yangi
jihatlar qo‘sha oladi?
Mustaqil fikrlash qobiliyati – bola ertaklar asosida yangi g‘oyalar
yaratishga qodirmi?
Muammolarga ijodiy yondashuv – bola muammolarni turli yo‘llar bilan hal
qila oladimi?
Badiiy ifoda va tafakkur – bola ertak yozish yoki hikoya qilishda qanchalik
ijodiy?
Ertaklar asosida bolalarning ijodiy fikrlashini rivojlantirish nafaqat ularning
tasavvurini kengaytiradi, balki mustaqil fikrlash, tahlil qilish va o‘z fikrini erkin
ifodalash qobiliyatini shakllantiradi.
Ertakning yakunini o‘zgartirish – bolalarni yangi g‘oyalar yaratishga
o‘rgatadi.
Qahramonlarni yangilash – tasavvur doirasini kengaytiradi.
Ertak sahnalashtirish – ijodiy ifodani rivojlantiradi.
Ertak asosida yozma ishlar bajarish – mustaqil fikrlashni shakllantiradi.
Shunday qilib, ertaklar nafaqat bolalar uchun qiziqarli o‘yin yoki o‘qish
materiali, balki ularning ijodiy fikrlash, nutq va tasavvurini rivojlantirishning
samarali vositasidir. Shu sababli, boshlang‘ich sinflarda ertaklarni faqatgina o‘qish
bilan cheklab qolmay, ularni ijodiy yondashuvlar bilan boyitish maqsadga
muvofiqdir.
Bolalar tafakkuri tabiiy ravishda tasavvur va fantaziyaga boy bo‘ladi.
Ertaklar shu tabiiy qobiliyatni rivojlantirish, mustahkamlash va uni ijodiy tafakkur
sari yo‘naltirish uchun eng samarali vositalardan biridir. Quyida ertaklar orqali
bolalarning ijodiy fikrlashini yanada chuqurroq rivojlantirish usullari, metodlari va
amaliy mashg‘ulotlari keltirilgan.
1. Ertaklar orqali bolalarda innovatsion tafakkurni shakllantirish
25
Ijodiy fikrlash – bu mavjud bilimlar asosida yangi g‘oyalar ishlab chiqish
qobiliyati.
Ertaklar
orqali
quyidagi
innovatsion
fikrlash
ko‘nikmalarini
shakllantirish mumkin:
Muqobil fikrlash – bolalar ertak voqealarini boshqa burchakdan ko‘rishga
o‘rganadilar.
Tahliliy fikrlash – ertak qahramonlarining qarorlarini tahlil qilib, ularga
baho berish ko‘nikmasi rivojlanadi.
Muqobil yechim topish – bolalar ertak qahramonlari duch kelgan
muammolarni o‘zlaricha hal qilishga harakat qiladi.
Obrazli tafakkurni rivojlantirish – ertak voqealarini tasavvur qilish orqali
bolalar o‘z dunyoqarashini kengaytiradi.
Ertaklar bolalar uchun shunchaki qiziqarli hikoyalar emas, balki ularning
ijodiy tafakkurini rivojlantirishga xizmat qiluvchi kuchli vositadir.
Ertaklar orqali bolalar tasavvur va fantaziyasini kengaytiradi.
Qahramonlar va voqealar asosida muammolarni tahlil qilishni o‘rganadi.
O‘z fikrini ijodiy ifodalashga harakat qiladi.
Ertaklarni yangicha talqin qilish orqali mustaqil fikrlash rivojlanadi.
Shuning uchun boshlang‘ich sinflarda ertaklar nafaqat darslik materiali
sifatida, balki ijodiy fikrlashni rivojlantirish vositasi sifatida ham keng qo‘llanilishi
maqsadga muvofiqdir17.
1.3.
Hikoyalarni o‘rganish orqali o‘quvchilarning so‘z boyligini
oshirish
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun hikoyalar nafaqat qiziqarli o‘qish
materiali, balki ularning so‘z boyligini oshirish, nutqini ravon va aniq ifodalash,
fikrlash doirasini kengaytirish vositasi hamdir. Hikoyalar orqali o‘quvchilar yangi
so‘zlarni o‘rganib, ularning ma’nosini tushunishadi va o‘z nutqida ishlatishni
o‘rganadilar.
17
Xudoyberganova Z. "Badiiy adabiyot va o‘quvchilarning tafakkuri" – Toshkent: Ma’naviyat, 2021. – B. 110-115.
26
Hikoyalar bolalar nutqining rivojlanishida quyidagi jihatlar bilan muhim
ahamiyat kasb etadi:
Yangi so‘z va iboralarni o‘rganish – hikoyalarda turli so‘z boyligi,
sinonimlar va ta’riflar uchraydi.
To‘g‘ri talaffuz qilish ko‘nikmasini shakllantirish – hikoyalar o‘qish orqali
bolalar so‘zlarni to‘g‘ri talaffuz qilishni o‘rganadilar.
Nutqning ravonligini oshirish – hikoyalar qayta hikoya qilinishi natijasida
o‘quvchilarning og‘zaki nutqi rivojlanadi.
Fikrini aniq ifodalash – o‘quvchilar hikoyalardagi qahramonlarning nutq
uslublarini o‘zlashtiradilar.
Misol: "Anor" hikoyasini o‘qigandan so‘ng, bolalar "Anor qanday meva?"
degan savolga turli so‘zlar bilan javob berishga o‘rganadilar: shirin, foydali, to‘q
qizil, ko‘p donli.
So‘z boyligini oshirishda hikoyalardan foydalanishning quyidagi samarali
metodlari mavjud:
1) Hikoyalardagi yangi so‘zlarni ajratish va tushuntirish
Hikoyani o‘qish jarayonida bolalar uchun yangi bo‘lgan so‘zlar ajratib
olinadi va ularning ma’nosi tushuntiriladi.
Misol: "Tongotar" hikoyasida quyidagi so‘zlarni ajratish mumkin:
Shafaq – tong oldidan osmonning qizg‘ish bo‘lishi.
Zavq-shavq – quvonch, xursandchilik.
Jarangdor – baland va yoqimli tovush.
Bolalarga ushbu so‘zlarni gap ichida ishlatish topshirig‘i beriladi.
2) Sinonim va antonimlarni topish
Hikoyalardagi so‘zlarning sinonim va antonimlarini topish orqali
o‘quvchilarning lug‘at boyligi oshiriladi18.
18
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. "Boshlang‘ich sinflar adabiyot darsliklari" – Toshkent, 2021. –
B. 55-60.
27
Mashq: "Uchar gilam" hikoyasidan foydalanib, quyidagi so‘zlar uchun
sinonim va antonim topish topshirig‘i beriladi:
Tez – sinonimi: shiddatli, chaqqon; antonimi: sekin.
Yaxshi – sinonimi: yaxshi, zo‘r, a’lo; antonimi: yomon.
Chiroyli – sinonimi: go‘zal, latofatli; antonimi: xunuk.
3) Hikoya qahramonlarining nutqini o‘rganish
Hikoya ichidagi qahramonlarning nutqi qanday ekanligini tahlil qilish
orqali bolalar nutq madaniyatini o‘rganadilar.
Misol: "Qizil shapkacha" hikoyasida qizil shapkacha bilan bo‘ri o‘rtasidagi
suhbat qanday bo‘lganini tahlil qilish.
Savollar:
Bo‘ri qanday so‘zlar bilan qizil shapkachani aldagan?
Agar qizil shapkacha hushyor bo‘lsa, qanday so‘zlardan foydalangan
bo‘lardi?
4) Hikoyani qayta hikoya qilish
Bolalar hikoyani qayta hikoya qilganida, so‘z boyligi oshadi va mustaqil
fikrlarini ifodalashga o‘rganadilar.
Mashq: "Bo‘g‘irsoq" hikoyasini o‘qib, o‘quvchilar o‘z so‘zlari bilan uni
qayta hikoya qiladi.
5) Hikoyaga o‘zgartirish kiritish
Bolalar hikoyani o‘z talqinida qayta yaratish orqali yangi so‘zlar o‘rganadi.
Mashq: "Oltin baliqcha" hikoyasini o‘qib, "Agar baliqcha faqat bitta tilakni
bajo keltirsa, qahramon qanday tilak tilagan bo‘lar edi?" degan savol asosida yangi
variant yaratish.
3. Amaliy mashg‘ulotlar orqali so‘z boyligini oshirish
1) "So‘z o‘rindosh" o‘yini
Hikoyadagi muhim so‘zlar sinonimlar bilan almashtiriladi.
Misol: "O‘g‘ri mushuk" hikoyasida "mushuk" so‘zi o‘rniga "mushukka
o‘xshash boshqa hayvon" ishlatilishi mumkin.
2) "Gapni davom ettir" o‘yini
28
Bolalarga hikoyaning bir qismi beriladi va ular davom ettirishi kerak.
Misol: "Bir bor ekan, bir yo‘q ekan, qishloqda bir bola yashagan ekan..."
deb boshlangan hikoyani o‘quvchilar o‘zlari davom ettiradi.
3) "Hikoya ichidan top" o‘yini
Bolalar
hikoyadagi
berilgan
so‘zlarni
topib,
ularning
ma’nosini
tushuntiradi.
Misol: "Oltin kalitcha" hikoyasidan "sadoqat", "mehr", "do‘stlik" kabi
so‘zlarni topish va ularning ma’nosini tushuntirish.
4) "Hikoyaga surat chizish"
Bolalar hikoya asosida surat chizib, u haqda gapirib beradi.
Misol: "Mushukvoyning sarguzashtlari" hikoyasidan so‘ng, mushukvoy
tasvirlangan rasm chizish va uning xususiyatlarini ifodalash19.
4. So‘z boyligini oshirishni baholash
Bolalarning so‘z boyligini baholash uchun quyidagi mezonlar qo‘llaniladi:
Yangi so‘zlarni ishlatish darajasi – bolaning yangi o‘rgangan so‘zlarini gap
yoki matn ichida ishlatishi.
Sinonim va antonimlardan foydalanish – bola so‘zlarni to‘g‘ri almashtira
oladimi?
Nutqning ravonligi – bola hikoya qilish yoki yozish jarayonida so‘zlarni
to‘g‘ri ishlata oladimi?
Tushuncha va iboralardan foydalanish – bola hikoyadan kelib chiqib
tushunchalarni o‘zlashtira oldimi?
Mashq: O‘quvchilarga "Mening eng sevimli hikoyam" mavzusida insho
yozish topshiriladi. Unda ular hikoya mazmunini o‘z so‘zlari bilan bayon qiladi.
Hikoyalar orqali o‘quvchilarning so‘z boyligini oshirish nafaqat ularning til
bilimi, balki mantiqiy fikrlash, tahliliy yondashish va ijodiy ifodalash
ko‘nikmalarini ham rivojlantiradi. Hikoyalardagi yangi so‘zlarni o‘rganish – so‘z
boyligini kengaytiradi.
19
Sharofiddinov O. "Badiiy asarning ma’naviyati" – Toshkent: O‘zbekiston, 2006. – B. 98-105.
29
Hikoyani qayta hikoya qilish va o‘zgartirish – mustaqil fikrlashni
rivojlantiradi.
Amaliy mashg‘ulotlar orqali faol o‘rganish – nutqning ravonligini oshiradi.
Boshlang‘ich sinf darslarida hikoyalardan samarali foydalanish orqali
o‘quvchilarning so‘z boyligini yanada boyitish va ularning ijodiy nutqini
rivojlantirish mumkin.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun hikoyalar – bu nafaqat qiziqarli
o‘qish materiali, balki ularning til boyligini oshirish, mustaqil fikrlashini
rivojlantirish va muloqot madaniyatini shakllantirish vositasidir. Yangi so‘zlar
bilan boyigan nutq bolaning fikrini to‘g‘ri ifodalashiga, his-tuyg‘ularini aniq
yetkazishiga yordam beradi.
Hikoyalarning asosiy ta’siri quyidagilardan iborat:
Yangi so‘zlarni o‘rganish – hikoyalarda turli xil mavzularga oid so‘zlar
uchraydi.
So‘zlarning ma’nosini kontekstda tushunish – bola so‘zlarning qanday
ishlatilishini anglab yetadi.
Qisqa va lo‘nda fikr bildirish ko‘nikmasi – hikoya qahramonlarining
dialoglari orqali o‘rganiladi.
Mavzuga mos so‘zlarni tanlash – bola o‘z nutqida qanday so‘zlardan
foydalanish kerakligini tushunib boradi.
Nutqning ravonligi va tabiiyligini oshirish – hikoyalarda gap qurilishlari
tabiiy bo‘lgani uchun bolalar undan namunalar oladi.
Hikoyalar bolalarning so‘z boyligini oshirish, mustaqil fikrlashini
rivojlantirish va nutq madaniyatini shakllantirishda katta ahamiyatga ega.
Yangi so‘zlarni o‘rganish va kontekstda tushunish.
Hikoyani qayta hikoya qilish orqali so‘z boyligini oshirish.
Amaliy mashg‘ulotlar yordamida faol o‘rganish.
Bolalarning nutq ravonligi va mantiqiy fikrlash qobiliyatini shakllantirish.
30
Boshlang‘ich sinf darslarida hikoyalardan keng foydalanish orqali
o‘quvchilarning so‘z boyligini yanada boyitish va ularning ijodiy nutqini
rivojlantirish mumkin.
Ikkinchi bob bo‘yicha xulosalar
Boshlang‘ich sinflarda badiiy janrlardan foydalanish o‘quvchilarning til
boyligini oshirish, ijodiy tafakkurini rivojlantirish va adabiyotga bo‘lgan
qiziqishini kuchaytirishda muhim ahamiyatga ega. Ertaklar, hikoyalar, she’rlar va
dostonlar bolalar ongiga ta’sir qilib, ularning ma’naviy va axloqiy tarbiyasini
shakllantirishga yordam beradi.
Ikkinchi bobda quyidagi asosiy jihatlar o‘rganildi:
Badiiy asarlarning ta’siri – Ertak, hikoya, she’r va dostonlar bolalarning
nutqiy rivojlanishiga, axloqiy qadriyatlarni shakllantirishga va hayotiy tajriba
orttirishiga xizmat qiladi.
Ertaklar asosida ijodiy fikrlashni rivojlantirish – Bolalar ertaklarni o‘qish
va tahlil qilish orqali tasavvurini kengaytiradi, mustaqil fikr yuritish va yangi
syujet yaratish ko‘nikmalarini shakllantiradi.
Hikoyalarni o‘rganish orqali so‘z boyligini oshirish – Hikoyalar orqali
bolalar yangi so‘zlarni o‘rganadi, sinonim va antonimlarni tahlil qiladi, matn
mazmunini tushunib, uni o‘z so‘zlari bilan ifodalashga o‘rganadi.
She’riyatning ta’siri – She’r o‘qish va yodlash bolalarning nutqini aniq va
ifodali qilishga yordam beradi, ularda ritm va qofiya tushunchasini shakllantiradi.
Doston va hikoyatlarning axloqiy ta’siri – Dostonlar orqali o‘quvchilar
tarixiy qahramonlar hayoti bilan tanishib, ularning fazilatlarini o‘zlariga namuna
sifatida qabul qiladilar.
Ushbu bob natijalari shuni ko‘rsatadiki, badiiy asarlarni to‘g‘ri tanlash va
samarali o‘qitish metodlarini qo‘llash orqali boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining
so‘z boyligini oshirish, ijodiy tafakkurini rivojlantirish va ularda adabiyotga mehr
uyg‘otish mumkin. Shu bois, badiiy janrlarni o‘rganish darslari o‘quv jarayonida
muhim o‘rin tutishi lozim.
31
XULOSA
Boshlang‘ich sinflarda badiiy asarlarni janriy hususiyatlariga ko‘ra
o‘rganish o‘quvchilarning nutqiy, ijodiy va axloqiy rivojlanishida katta ahamiyatga
ega. Ertaklar, hikoyalar, she’rlar va dostonlar bolalarning so‘z boyligini oshirish,
tasavvurini
kengaytirish
hamda
ularni
adabiyotga
bo‘lgan
muhabbatini
shakllantirishga xizmat qiladi.
Tadqiqot davomida quyidagi muhim jihatlar aniqlab berildi:
Badiiy janrlarning tasnifi va o‘rni – Ertak, hikoya, she’r va dostonlarning
har biri bolalarning fikrlash jarayoniga turlicha ta’sir qiladi va ularning til
ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi.
Boshlang‘ich sinflarda janrlar bo‘yicha bilimlarni shakllantirish –
O‘quvchilarga badiiy janrlar to‘g‘risida bilim berish orqali ularda matnni anglash
va tahlil qilish ko‘nikmalari rivojlantiriladi.
Badiiy asarlarning ta’siri – Badiiy asarlar bolalar ongiga chuqur ta’sir
ko‘rsatib, ularni ezgulik, mehr-oqibat, jasorat va mehnatsevarlik ruhida
tarbiyalaydi.
Ertaklar asosida ijodiy tafakkurni rivojlantirish – Ertaklarni o‘qish va qayta
hikoya qilish bolalarda mustaqil fikrlashni shakllantiradi, ularning obrazli
tasavvurini kengaytiradi.
Hikoyalar orqali so‘z boyligini oshirish – Hikoyalarda uchraydigan yangi
so‘zlarni o‘rganish, ularni gaplarda qo‘llash, sinonim va antonimlarni tahlil qilish
bolalarning nutqini yanada boyitadi.
She’r va dostonlarning o‘quvchilarga ta’siri – She’rlarni o‘rganish
bolalarda nutqning ifodaliligini oshiradi, qofiya va ritmni his qilishni o‘rgatadi.
Dostonlar esa tarixiy va ma’naviy qadriyatlarni anglashga yordam beradi.
Ushbu tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, badiiy asarlarni to‘g‘ri tanlash
va samarali o‘qitish metodlarini qo‘llash orqali boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining
so‘z boyligini oshirish, ijodiy tafakkurini rivojlantirish va ularda adabiyotga mehr
uyg‘otish mumkin. Shu bois, badiiy janrlarni o‘rganish darslari ta’lim jarayonida
alohida ahamiyat kasb etishi lozim.
32
Tavsiyalar:
Badiiy asarlarni o‘qish jarayonida bolalar uchun interaktiv metodlarni
qo‘llash.
O‘quvchilarni ijodiy yozishga va hikoya yaratishga rag‘batlantirish.
Badiiy asarlar orqali axloqiy tarbiya berish.
O‘quvchilarni badiiy matnlarni tahlil qilishga o‘rgatish.
Shunday qilib, boshlang‘ich sinflarda badiiy janrlarni o‘rganish faqat
adabiy bilim berish bilan cheklanmay, balki bolalarning umumiy rivojlanishiga
ham katta hissa qo‘shadi.
33
GLOSSARY
1. Badiiy asar – Hayotni badiiy obrazlar orqali aks ettiruvchi adabiy matn
(ertak, hikoya, she’r, doston va h.k.).
2. Badiiy janr – Adabiyotning turli ko‘rinishdagi asarlarini ajratib turuvchi
janriy toifalar (ertak, hikoya, roman, doston va h.k.).
3. Ertak – Og‘zaki xalq ijodining eng qadimgi janrlaridan biri bo‘lib, unda
qiziqarli, fantastik voqealar tasvirlanadi.
4. Hikoya – Oddiy hayotiy voqealarni bayon qiluvchi qisqa nasriy asar.
5. She’r – Ritm va qofiyaga asoslangan, badiiy tuzilishga ega bo‘lgan
adabiy janr.
6. Doston – Shoirlar tomonidan yaratilgan uzun hajmli she’riy asar bo‘lib,
unda tarixiy yoki afsonaviy qahramonlarning hayoti tasvirlanadi.
7. So‘z boyligi – Odamning lug‘at zaxirasi, uning qancha so‘z bilishi va
ulardan qanday foydalanish qobiliyati.
8. Ijodiy fikrlash – O‘ziga xos, yangi va o‘zgacha fikrlarni ilgari surish
qobiliyati.
9. Tasavvur – Insonga xos bo‘lgan, narsalarni, voqealarni va hodisalarni
ko‘z oldiga keltirish va ularni tahlil qilish qobiliyati.
10. Axloqiy tarbiya – O‘quvchilarning ezgulik, mehnatsevarlik, halollik
kabi fazilatlarni o‘zida shakllantirish jarayoni.
11. Nutq madaniyati – To‘g‘ri va chiroyli gapirish hamda yozish
qoidalariga rioya qilish.
12. Matn tahlili – Badiiy asarning mazmuni, obrazlari, g‘oyasi va til
xususiyatlarini chuqur o‘rganish.
13. Sinonim – Ma’nosi o‘xshash yoki bir-biriga yaqin bo‘lgan so‘zlar
(masalan, go‘zal – chiroyli).
14. Antonim – Bir-biriga teskari ma’nodagi so‘zlar (masalan, yaxshi –
yomon).
15. Kontekst – So‘z yoki iboralarning umumiy matndagi ma’nosi va
qo‘llanilish holati.
34
16. Ritim – She’rda tovushlar yoki urg‘u qaytarilishi natijasida hosil
bo‘ladigan ohang.
17. Qofiya – She’r satrlari oxiridagi so‘zlarning tovush jihatdan
o‘xshashligi.
18. Qahramon – Badiiy asarda tasvirlangan asosiy shaxs yoki personaj.
19. Adabiy nutq – Aniqlik, ifodalilik va mantiqiylik bilan ajralib turadigan
chiroyli yozma yoki og‘zaki nutq.
20. Mantiqiy tafakkur – O‘quvchilarning voqea va hodisalarni izchil,
mantiqiy tahlil qilish qobiliyati.
35
36
Nizomiy nomidagi TDPU
“Boshlang‘ich ta’lim” yo‘nalishi kechki ta’lim shakli
“Boshlang‘ich ta’limda ona tili va uni o‘qitish metodikasi” kafedrasi
Talabaning F.I.Sh.___________________________________________________
___________________________ ta’lim yo‘nalishi ______kurs ______ guruh
Fan nomi: Ona tili o‘qitish metodikasi
Kurs ishi mavzusi: _________________________________________________
Kurs ishlari 100 ballik tizim asosida baholanadi. Kurs ishini bajarishda 60 balldan kam
to‘plagan talaba akadem qarzdor hisoblanadi.
№
E’tibor beriladigan holatlar
Baholarning
taqsimlanishi
10
1.
Kurs ishining tuzilmasi
2.
Mavzuning dolzabrligini asoslash
10
3.
Maqsadning to‘g‘ri qo‘yilganligi va yechimga
erishganligi
10
4.
Mavzuni yoritishda foydalanilgan adabiyotlar
tahlili
10
5.
Mavzuni
yoritish
metodlarining
tanlanganligi va tatbiq qilinganligi
to‘g‘ri
10
6.
Aniqlangan nazariy ma’lumotlarni amalda sinab
ko‘rilganligi va asoslanganligi
10
7.
Dars ishlanmalarini tayyorlashda pedagogik
texnologiyalarning to‘g‘ri qo‘llanilganligi
10
8.
Taqdimot
10
9.
Olingan yakuniy xulosalarning
maqsadga muvofiqligi
belgilangan
10
10. Kurs ishining maqsadi, mohiyati, olingan natija
10
va xulosalarni bayon qilishi
Qo‘yilgan ballar
yig‘indisi /100
JAMI BALL
37
Qo‘yilgan
ball
Kurs ishi himoyasi bo‘yicha komissiya xulosasi
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
_______________________________________________________________
Himoya qilingan sana___________
Komissiya raisi: ______ _____________
Imzo
Baholash natijasi________________
F.I.Sh.
A’zolar: 1._______________________
2._______________________
3._______________________
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Abdulla Qahhor. "Adabiyot nazariyasi asoslari" – Toshkent: O‘zbekistan,
2010.
2. Yoqubov U., To‘ychiyev A. "Adabiyotshunoslik asoslari" – Toshkent: Fan,
2008.
3. Rasulov S. "Badiiy adabiyot va uning janrlari" – Toshkent: Ma’naviyat,
2012.
4. Karimov H. "Badiiy asar tahlili" – Toshkent: O‘qituvchi, 2015.
5. G‘ulomov M. "O‘zbek bolalar adabiyoti" – Toshkent: Fan va texnologiya,
2017.
38
6. Nizomiddin Mahmudov. "O‘zbek tilining izohli lug‘ati" – Toshkent: O‘zFA
nashriyoti, 2014.
7. Alisher Navoiy. "Mezon ul-avzon" – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi
nashriyot, 1995.
8. Sharofiddinov O. "Badiiy asarning ma’naviyati" – Toshkent: O‘zbekiston,
2006.
9. Mamarasulov R. "Adabiy tahlil asoslari" – Toshkent: O‘qituvchi, 2019.
10.O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. "Boshlang‘ich sinflar
adabiyot darsliklari" – Toshkent, 2021.
11.Hasanov A. "Badiiy tafakkur va janr muammolari" – Toshkent: Ma’naviyat,
2003.
Internet manbalari:
www.ziyonet.uz
www.edu.uz
www.literature.uz
39