BERDIYEVA O’.A.
“SOLIQ
M A’ MURCHILIGI”
FANIDAN
MA’RUZA MATNLARI
Tuzuvchi: Berdiyeva U. A. “Soliq ma’murcliiligi” fanidan
ma’ruza matnlari - T:.TMI, 2022. - 110 bet.
Uslubiy qo‘llanma Toshkent moliya instituti o‘quv-uslubiy
Kengashi majlisida muhokama qilingan va nashrga tavsiya etilgan. ( 25
fevral 2022 yildagi No7 son qarori).
Taqrizchilar:
Usmanova M.S.
- TMl, “Soliqlar va soliqqa tortish” kafedras
prof. v.b., i.f.n.
Shadibekova D.A.
— Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti,
“Biznes boshqaruvi va logistika” kafedrasi
dots., i.f.n. (turdosh OTMdan)
2
“Soliq ma’murchiligi” fanidan
MA’RUZA MATNLARI MUNDARIJASI
t/r
Nomlar
Betlar
Kirish
4
1-mavzu: Soliq ma’murchiligi fanning
mohiyati, maqsadi va vazifalari
6
2-mavzu: Soliq ma’murchiligi tizimining
tashkiliy va huquqiy asoslari
12
3-mavzu: Soliq ma’murchiligini amalga
oshirishda davlat soliq xizmati organlarining
o’mi
4-mavzu: Soliq idoralarida soliqlar va
yig'mlar hisobining yuritilishi
5-mavzu: Soliq to’lovchilar va soliq
obyektlartini hisobga olish tizimi
23
39
51
6-mavzu: Soliqlarini undirish mexanizinini
va uni takomillashtirish
63
Tarqatma materialar
86
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati
107
3
KIRISH
Iqtisodiyotni modemizatsiyalash sharoitida davlatning iqtisodiyotni
artibga solishdagi roli kuchayib, o‘z oldiga qo'yilgan maqsad va vazifalami
malga oshirishda awalombor soliq siyosati, shu jumladan soliq
na’murchiligi ham muhim vosita bo' lib xizmat qiladi.
Ma’lumki, soliq tizimini isloh qilishdan ko’zlangan asosiy maqsad ;oliq to’lovchilar zimmasidagi soliq yukini kamaytirish orqali ishlab
ihiqarishni yanada rivojlantirish va iqtisodiyotni barqarorlashtirishga
srishishdir. Har bir mamlakatda ham ushbu maqsadga faqat izchil soliq
siyosatini amalga oshirish orqali erishiladi.
Respublikamizda so’ngi yillarda soliq islohotlariga alohida e’tibor
qaratilib, soliq organlari faoliyatini tubdan isloh qilish, soliq qonunchiligini
soddalashtirish va tadbirkorlik subyektlarini qo’llab-quwatlashga qaratilgan
tendensiyasi muntazam amalga oshirilib kelinmoqda.
Bu borada Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyev tomonidan so’ngi paytlarda
qabul qilinayotgan farmon va qarorlar soliq siyosatini erkinlashtirish,
tadbirkorlikni rivojlantirish, ijtimoiy sohani ragLbatlantirish, soliq yukini
kamaytirish
hamda
soliq
ma’murchiligini
takomillashtirishga
qaratilayotganligi alohida ahamiyatga ega.
Mamlakatimiz soliq ma’murchiligini takomillashtirish asosan soliq
to’lovchilar va davlat o’rtasida soliq munosabatlari samaradorligi va sifatini
oshirishga yo’naltirilgan bo’lib, bu soliq siyosatimizning asosiy
yo’nalishlaridan biri hisoblanadi.
Shu sababdan ham, Prezidentimiz soliq yukini pasaytiruvchi potensial
zaxira, halol soliq to’lovchilar orasida raqobat rejimi tengligini ta'minlash
va soliq tizimi faoliyati bilan bog‘liq xarajatlami pasaytirish orqali soliq
ma’murchiligi darajasini oshirilishiga soliq siyosatining muhim yo’nalishi
sifatida qaramoqda.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “O’zbekiston Respublikasini
yanada rivojlantirish bo’yicha harakatlar strategiyasi to’g‘risida”gi PF4947-sonli farmoni bilan tasdiqlangan Harakatlar strategiyasida “soliq
solish tizimini izchillik bilan soddalashtirish, soliq solinadigan bazani
kengaytirish orqali soliq yukini pasaytirish, soliq ma’muriyatchiligining
zamonaviy uslublarini joriy etish orqali soliqlar va boshqa majburiy
to’lovlaming yig‘iluvchanligini oshirish” 2017-2021 - yillarda amalga
oshiriladigan eng muhim vazifa qilib belgilandi1.
1 O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 - yil 7 - fevraldagi “O'zbekiston Respublikasiru yanada
rivojlanlirish bo'yicha harakatlar strategiyasi to'g‘risida"gi PF-4947-sonli famtoni
4
Mazkur vazifalar ijrosi yuzasidan 2017 -yil 18 - iyulda qabul qilingan
PF-5116-sonli farmonida, Prezidentimiz amaldagi soliq tizimi xususan
uning muhim yo’nalishi bo’lgan soliq ma’murichiligini amalga oshirishdagi
quyidagi muammolami qayd etib o’tdi2:
- soliq solish tizimining murakkabligi va bir xil soliq solish bazasiga
ega soliqlaming yetarli darajada unifikatsiya qilinmaganligi, soliq
qonunchiligining o’zgaruvchanligi, soliq to’Iovchilar tomonidan o’z soliq
majburiyatlarini to’liq bajarish imkonini bermayapti;
- soliq to’lovchilaming soliqlami to’lash bo’yicha o’z konstitutsiyaviy
burchini ixtiyoriy bajarishini ta'minlashga qaratilgan huquqiy madaniyatini
oshirish yuzasidan, ayniqsa, joylarda amalga oshirilayotgan ishlar talab
darajasida takomillashtirilmagan;
- soliq organlarining Davlat byudjetiga tushumlar to’liqligini ta’minlash
faoliyati ustidan tashqi nazorat mexanizmlarining mavjud emasligi soliq
solinadigan bazani kengaytirish, soliqlaming yigtiluvchanligini oshirish va
soliq to’lovchilami hisobga olish imkonini bermayapti;
- soliq organlarining tashkiliy tuzilmasi soliq solish obyektlarini to’liq
qamrab olish va sohq solinadigan bazani kengaytirish, shuningdek soliq va
boshqa majburiy to’lovlami o’z vaqtida yigtish, davlat va mahalliy
byudjetlar daromadlarini to’ldirish mavjud resurslami safarbar qilish
imkonini bermayapti;
- soliq organlari faoliyatiga zamonaviy axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarini joriy qilish holati soliq ma’muriyatchiligining
shaffofligini, soliq solish masalalarida manfaatdor vazirlik va idoralar bilan
hamkorlik qilish hamda davlat xizmatlaridan foydalanish samaradorligini
ta’minlamayapti.
- soliq nazoratini tashkil qilish mexanizmlarining mukammal emasligi,
soliqqa oid huquqbuzarliklami aniqlash va ulami barvaqt profilaktika qilish
samaradorligini pasaytirib, soliq tolovchilaming sud organlariga
murojaatlari ko’payishiga olib kclmoqda.
Soliqqa oid huquqiy munosabatlaming ahvoli va rivojlanish
tendensiyalarini tahlil qilish, soliq tushumlarini ishonchli prognozlashtirish
faoliyatini takomillashtirishni, soliq siyosatining o’rta muddatli va istiqbolli
yo’nalishlarini ishlab chiqish, soliq ma’murchiligini barqaror rivojlanishi
uchun uning normativ-huquqiy bazasini, tashkiliy va uslubiy jihatlarini
ilg‘or xorij tajribasidan foydalangan holda shakllantirishni talab etadi.
JO'zbekiston Rcspubltkasi Preadenti Shavkat Mirayoyevning “Soliq ma'muriyatchiligini tubdan takomillashtirish.
soliqlar va boshqa majburiy to'lovlaming yig'iluvchanligini oshirish chora-tadbirlari to’g'nsida"gi 30.03 2018
yildagi 5116-sonli farmoni.
5
1-MAVZU: SOLIQ MA’MURCHILIGI FANNING MOHIYATI,
MAQSADIVA VAZIFALARI
Reja:
1. “Soliq ma’murchiligi” fanining predmeti va funksiyalari,
o’qitishning zarurligi
2. “Soliq ma’murchiligi” fanining boshqa fanlar bilan o’zaro
bog‘liqligi
3. “Soliq ma’murchiligi” fanining maqsadi va kadrlar
tayyorlashdagi ahamiyati
Tayanch so'z va iboralar: soliq ma’murchiligi, predmet,
o’rganish obyektlari, obyekt-subyekt munosabatlari tizimi, funksiya,
rejalashtirish, tashkillashtirish, muvofiqlashtirish, motivlash, nazoratni
ta’minlash, soliq mexanizmi, fanlar bilan aloqadorlik, ma’muriy
boshqarish.
l.“Soliq ma’murchiligi” fanining predmeti va funksiyalari,
o’qitishning zarurligi
Soliq ma’murchiligi keng tushuncha bo’lib, u soliq siyosatining
asosiy tarkibiy qismini tashkil etadi va davlat bilan soliq to’lovchi
o’rtasidagi munosabatlarga bog‘liq bo’lgan bir qator yo’nalishlarini
qamrab oliadi. Soliq tizimining shakllanishi va uni rivojlantirish
zaruriyati, shuningdek, soliq mahnurchiligini yo’lga qo’yish muhim
hisoblanadi. Shu jihatdan olib qaraganda bugungi kunda, soliqlar va
soliq tizimini nazariy jihatdan o’rganish va tahlil qilish, soliqlami
amaliyotda qo’llanilishi, xususan, soliq ma’murchiligi, uning
vazifalarini o’rganish hamda samarali tashkil etish muhim ahamiyat
kasb etmoqda. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 51moddasida fiiqarolaming qonun bilan belgilangan soliqlar va mahalliy
yig4imlami to’lash bo’yicha majburiyatlari ifodalangan. Ushbu asosda
soliq to’lovchilaming davlat byudjetiga soliqlar va bosh majburiy
to’lovlami to’lash bo’yicha munosabatlari O’zbekiston Respublikasining
Soliq kodeksida belgilab berilgan.
Soliq ma’murchiligi fanning vazifalari talabalarga soliq
ma’murchiligi funksiyasining turlari, rejalashtirishning uslublari, soliq
nazorat va hisob yuritilishda muammolar yechish masalalari, soliq
ma’murchiligida ishlatiladigan asosiy tushunchalar va atamalar
qo’llanilishini o’rgatishdan iborat.
6
Soliq ma’murchiligi fanining predmeti soliq organlari faoliyati va
to’lovchilari o’rtasida vujudga keiadigan soliq munosabatlarini
(harakatini), soliqlar mexanizmini har tomonlama o’rganishdan
iboratdir.
Soliq ma’murchiligi fanining predmeti soliq voqe’liklari pul
munosabatlarini o’rganishdan iborat bo’ladi. Bu pul munosabatlari soliq
to’lovchilar bilan davlat o'rtasidagi munosabatlardir. Fanning mohiyati
shu o’rtadagi munosabatni chuqur o’rganish, ulami to’g‘ri tashkil
qilishni ta’minlashdir. To’g‘ri tashkil etish deganda soliq munosabatida
qatnashuvchi tomonlaming iqtisodiy manfaatini e’tiborga olish,
muvozanatni saqlash kabi munosabatlami tashkil qilish tushuniladi. Bu
muvozanatni saqlashda tomonlar adolat va insof tamoyillariga amal
qilishi zarur. Byudjetga soliqlami olishda soliq toTovchilar bo’yniga
ortiqcha ogTrlik osmaslik, ulami o’z ishlab chiqarishidan
manfaatdorligini so’ndirib qoymaslik, ulaming dasturlari va rejalarini
tez-tez o’zgartirishga olib bormaslik va hokazolarga e’tibor berish
ko’zda tutiladi. Bu yerda tomonlaming do’stona munosabatda boTishi,
bozor iqtisodiyoti talablariga mos iqtisodiy munosabatlar boTishini
o’rgatadi. Fanning predmetini chuqur o’rganish shuni ko’rsatadiki,
munosabatlarda bir tomonlama zo’ravonlik munosabati boTguday
boTsa, ikkinchi tomon unga javoban o’z daromadlari, boshqa soliq
obyektlarini har xil yoTlar bilan yashiradi. Bunday hollarda har qanday
xuquqiy hujjatlaming ham kuchi yetmay qolishi mumkin. Daromadlami,
soliq obyektlarini yashirish holati ham munosabatlami buzadi. Demak,
yuridik shaxslami soliqqa tortish fanini chuqur o’rganish orqali
amaliyotda soliq tushumlari rejalarini muvaffaqiyatli bajarish vazifasiga
ham erishish mumkin.
Soliq ma’murchiligi - jarayon sifatida o'zining fimktsiyalarida
namoyon boTadi. Shu o’rinda, “funksiya” - lotincha “functio” (ijro
qilmoq, bajarmoq) so’zidan olingan boTib, «biron kimsa yoki narsaning
ish faoliyat doirasi, vazifasi», degan ma’nolami bildiradi.3
Soliq ma’murchiligi faoliyat doirasi va vazifasi sifatida
subyektning obyektga aniq ta’sir etish yo’nalishlarini o’zida aks ettiradi.
Ma’murchilik ko’p qirrali va murakkab tushuncha boTib, uni muhim
belgilariga ko’ra, turkumlab o’rganish mazkur fanning maqsadiga
muvofiqdir.
’ Qarang: 0’zbektihmng izohli lug'ati - M. Rus tili. 1981. - 170-bet
7