MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI
TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI
UNIVERSITETI KIBERXAVFSIZLIK FAKULTETI
CLE002-GURUH TALABASI TUGALOV
SUNNATILLONING “KIBER-HUQUQ VA KIBERETIKA” FANIDAN BAJARGAN 3-AMALIY ISHI
Bajardi: Tugalov Sunnatillo
Tekshirdi: Salimov Sirojiddin
TOSHKENT 2025
1 – amaliy ish :
Firejail ni ornatib olamiz
Buyruqlar berish : firejail firefox
Firefox ga kirish uchun
firejail telegram-desktop
telegram kirish uchun
firejail --private bash
Bu sizga bo‘sh HOME katalogida ishlovchi izolyatsiyalangan bash beradi
3 – amaliy ish:
CATFISHING NING ASOSIY TUSHUNCHASI
Catfishing - bu internet orqali boshqa insonlarni aldash maqsadida soxta shaxsiyat
yaratish va ularni ishontirish jarayonidir. Bu atama 2010-yilgi "Catfish" nomli
hujjatli filmdan keyin ommalashgan. Film qahramoni internet orqali tanishgan qiz
aslida butunlay boshqa odam bo'lib chiqqan voqeani hikoya qiladi.
Catfishing qiluvchi shaxslar odatda:

Ijtimoiy tarmoqlarda yoki tanishuv saytlarida boshqa odamning rasmlarini
o'zlashtirgan soxta profil yaratadi

Qurbonlar bilan emotsional yaqinlikni o'rnatish uchun muntazam muloqot
qiladi

Ishonchli tuyulishi uchun murakkab va batafsil shaxsiy hikoyalar o'ylab
topadi

Qurbondan ma'lum maqsadda foydalanadi (moliyaviy foyda, shaxsiy
ma'lumotlarni olish, emotsional qoniqish va boshqalar)
Catfishing holatlari ko'pincha romantik munosabatlar kontekstida sodir bo'ladi,
lekin do'stlik, biznes hamkorligi yoki boshqa ijtimoiy aloqalarda ham uchraydi.
2. CATFISHING TURLARI VA MOTIVLARI
Catfishing turlari:
1. Romantik catfishing: Eng keng tarqalgan turi bo'lib, aldovchi shaxs qurbon
bilan romantik munosabat o'rnatadi.
2. Moliyaviy catfishing: Asosiy maqsad qurbondan pul undirish. Odatda
"favqulodda vaziyatlar", "investitsiya imkoniyatlari" yoki "vaqtinchalik
qiyinchiliklar" orqali pul so'rashadi.
3. Shaxsiyatni o'g'irlash catfishing: Qurbonning shaxsiy ma'lumotlarini qo'lga
kiritish va keyinchalik firibgarlik maqsadlarida foydalanish.
4. Ijtimoiy manipulyatsiya: Qurbon ustidan ma'naviy ustunlikka erishish,
ularning fikrlari yoki harakatlariga ta'sir o'tkazish.
5. Shuhrat catfishing: Mashhur shaxslar nomidan yozib, e'tibor va obro'
qozonish.
Catfishing qiluvchilarning motivlari:

Yolg'izlik va ijtimoiy izolatsiya: Ba'zi catfishing qiluvchilar real hayotda
muloqot yetishmasligi tufayli virtual munosabatlarga kirishadi.

Moliyaviy foyda: Ko'plab catfishing holatlari qurbondan pul undirish bilan
yakunlanadi.

O'ch olish yoki zararli maqsadlar: Ba'zi hollarda catfishing orqali qurbonga
psixologik zarar yetkazish maqsad qilinadi.

O'zini anglash muammolari: O'zining tashqi ko'rinishi yoki shaxsiyatidan
qoniqmagan shaxslar boshqa identifikatsiyani sinab ko'rish uchun catfishing
qilishi mumkin.

Qiziqish va hayajon: Ba'zi hollarda shunchaki qiziqish tufayli, hayajonli
tajriba sifatida amalga oshiriladi.
3. CATFISHING BELGILARI VA O'ZINI HIMOYA QILISH USULLARI
Catfishing belgilari:
1. Ideal profil: Juda go'zal, muvaffaqiyatli va boy turmush tarzini ko'rsatadigan
profil.
2. Cheklangan rasmlar: Faqat bir nechta, ko'pincha professional sifatli rasmlar
mavjudligi.
3. Shoshilinch emotsional bog'lanish: Juda tez muddatda chuqur emotsional
aloqalar o'rnatishga intilish.
4. Yuzma-yuz uchrashishdan qochish: Turli sabablarga ko'ra video
qo'ng'iroqlar yoki real uchrashuvlarni doimo rad etish.
5. Doimiy muammolar: Tez-tez sodir bo'ladigan "fors-major" vaziyatlar,
ayniqsa pul so'rashdan oldin.
6. Ziddiyatli ma'lumotlar: Hikoyada mantiqiy nomutanosibliklar va
tafsilotlarning o'zgarib turishi.
7. Shaxsiy savollardan qochish: O'zi haqida aniq ma'lumot berishdan yoki
muayyan savollardan qochish.
8. Pul yoki qimmatbaho sovg'alar so'rash: Munosabatlar rivojlangach
moliyaviy yordam so'rash.
O'zini himoya qilish usullari:
1. Tanqidiy fikrlash: Internet orqali tanishgan odamlar ma'lumotlariga tanqidiy
yondashish va dalillarni tekshirish.
2. Rasmlarni tekshirish: Google orqali teskari rasm qidiruvidan foydalanib,
rasmlar boshqa joylarda ishlatilganmi-yo'qmi tekshirish.
3. Video qo'ng'iroq orqali tasdiqlash: Munosabatlar jiddiylashishidan oldin
video qo'ng'iroq orqali suhbatlashish.
4. Shaxsiy ma'lumotlarni himoya qilish: Ishonchli bo'lmagan odamlarga
shaxsiy yoki moliyaviy ma'lumotlarni bermang.
5. Ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo'lish: Hech qachon ko'rmagan odamga
pul jo'natmang.
6. Ishonchli manbalarga murojaat qilish: Shubha tug'ilganda do'stlar, oila
a'zolari yoki kerak bo'lsa huquq-tartibot organlariga murojaat qilish.
7. Ijtimoiy tarmoqlarni tekshirish: Haqiqiy odamning bir nechta ijtimoiy
tarmoq profillari, do'stlari va uzoq vaqt davomida faolligi bo'ladi.
8. Ortiqcha shaxsiy ma'lumotlarni oshkor qilmaslik: Ayniqsa munosabatlar
boshida tug'ilgan sana, manzil, moliyaviy ma'lumotlar kabi shaxsiy
ma'lumotlarni bermang
4. CATFISHING NING HUQUQIY VA PSIXOLOGIK OQIBATLARI
Huquqiy oqibatlar:
Ko'pgina mamlakatlarda catfishing o'z-o'zidan jinoyat hisoblanmasa-da, u bilan
bog'liq quyidagi harakatlar qonuniy javobgarlikka tortilishi mumkin:

Firibgarlik va tovlamachilik (moliyaviy catfishing)

Shaxsiy ma'lumotlardan qonunga xilof foydalanish

Tahdid va qo'rqitish

Kiberhujum va kibertajovuz

Boshqa shaxsning rasmlaridan ruxsatsiz foydalanish (mualliflik huquqi
buzilishi)
Psixologik oqibatlar:
Catfishing qurbonlari quyidagi psixologik ta'sirlarga duchor bo'lishi mumkin:

Ishonchni yo'qotish va kelajakdagi munosabatlardan qo'rqish

Depressiya va xavotir

Uyat va o'zini ayblash hissi

Emotsional jarohat va xiyonat hissi

O'z qadr-qimmatini pasaytirish
Catfishing qiluvchilar ham psixologik muammolarga duch kelishlari mumkin:

Yolg'on ustiga yolg'on to'qish bosimi

Fosh bo'lish qo'rquvi

Sog'lom munosabatlar o'rnatish qobiliyatini yo'qotish

Aybdorlik va uyat hissi
CATFISHING BILAN KURASHISH VA YORDAMCHI RESURSLAR
Catfishing bilan kurashish yo'llari:
1. Ma'rifiy ishlar: Odamlarni internet xavfsizligi va catfishing belgilari haqida
xabardor qilish.
2. Platformalar tomonidan tekshirish: Ko'pgina tanishuv va ijtimoiy tarmoq
saytlari profil autentifikatsiyasi va tekshirish tizimlarini joriy etmoqda.
3. Huquqiy himoya mexanizmlarini rivojlantirish: Catfishing qurbonlarini
himoya qilish uchun qonunchilikni takomillashtirish.
4. Catfishing hodisalarini hisobga olish: Statistika va faktlarni to'plash,
hodisalarni monitoring qilish tizimlarini yaratish.
Yordam resurslari:

Kiberxavfsizlik markazlari

Internet firibgarlikka qarshi kurash tashkilotlari

Onlayn firibgarlik bo'yicha maslahat liniyalari

Huquqiy maslahat xizmatlari

Psixologik qo'llab-quvvatlash guruhlari

Internet xavfsizligi bo'yicha ta'lim resurslari
XULOSA
Catfishing zamonaviy raqamli dunyoning jiddiy muammosidir. Internet
kommunikatsiyasi kundan-kunga rivojlanib borgan sari, catfishing usullari ham
takomillashmoqda. Shaxsiy xavfsizlikni ta'minlash uchun onlayn munosabatlarga
tanqidiy yondashish, shubhali vaziyatlarda ehtiyotkorlik bilan harakat qilish va
zarur hollarda mutaxassislar yordamiga murojaat qilish muhimdir. Internet orqali
tanishuvlar va muloqotni butunlay inkor etmasdan, xavfsiz amaliyotlarni qo'llash
va ogoh bo'lish orqali catfishing qurboni bo'lish xavfini sezilarli darajada
kamaytirish mumkin.