O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS
TA’LIM VAZIRLIGI
TERMIZ DAVLAT UNIVERSITETI
“IQTISODIYOT VA TURIZM” FAKULTETI
“IQTISODIYOT VA MENEJMENT”KAFEDRASI
KURS ISHI
MAVZU: O‘zbekiston Respublikasining tashqi iqtisodiy aloqalari
va MDH davlatlari bilan iqtisodiy hamkorligi.
5230100-Iqtisodiyot (tarmoqlar va sohalar bo`yicha) ta’lim yo’nalishi
Bajardi 2-kurs 201-guruh talabasi Ibodullayev Sardorbek
Ilmiya rahbar: ______________
Termiz – 2020
0
«Tasdiqlayman»
Iqtisodiyot va menejment
kafedrasi mudiri:
________p.h.d.Sh.Otamurodov
«___»_________ 2020 y.
Kurs ishi (loyiha) ni bajarish yuzasidan topshiriqlar
“MAKROIQTISODIYOT” fani bo’yicha 2-kurs 201 – guruh talabasi
Ibodullayev Sardorbek Murodulla o`g`li
TOPSHIRIQ
1. Ishlanadigan loyiha (mavzu):
O’zbekiston Respublikasining tashqi iqtisodiy aloqalari va MDH davlatlari
bilan iqtisodiy hamkorligi.
2. Boshlang’ich ma’lumotlar:
Bugungi
kundagi
MDH
davlatlari
tashqi
iqtisodiy
aloqalari va uni o’ziga xos hususiyatlarini o’rganish.
3. Qo’llanmalar:
O‘zbekiston
Respublikasi
Prezidenti
asarlari
va
ma’ruzalari
O’zbekiston Respublikasida tashqi iqtisodiy faoliyat asosalari I.A.Hamedov,
A.M.Alimov.
4. Chizma qismining tuzilishi:
1. 1-rasm. Mamlakat to’lov va savdo balansining asosiy mazmuni
2. 1-jadval. O’zbekiston Respublikasining yirik hamkor-davlatlar bilan tashqi
savdo aylanmasi dinamikasi
3. 2-jadval. O’zbekiston Respublikasi bilan tashqi savdo aylanmasi eng yuqori
bo’lgan davlatlar.
5. Yozma qismining tuzilishi:
Tashqi iqtisodiy faoliyat yuritishning shakllari va yo’nalishlari.
O’zbekiston Respublikasining tashqi iqtisodiy aloqalarini o’rganish shu
jumladan MDH davlari bilan tashqi savdo faoliyatini o’rganish.
6. Qo’shimcha vazifa va ko’rsatmalar:
O’zbekiston Respublikasining MDH davlatlari bilan so’ngi yillardagi
iqtisodiy aloqalari tahlili
7. Kurs (ishi) loyihasini bajarish rejasi:
Kirish, 5 ta reja va xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro’yhatidan iborat .
1
2
3
4
5
himoyalandi
Rahbar _____________________________________
(imzo)
1
2-ilova
TERMIZ DAVLAT UNIVERSITETI
KURS ISHI (loyihasi) ga
MULOHAZA
Talaba Ibodullayev Sardorbek Murodulla o`g`li
(ismi va familiyasi)
Mavzu : O’zbekiston Respublikasining tashqi iqtisodiy aloqalari va MDH davlatlari
bilan iqtisodiy hamkorligi.
1. Mavzuning dolzarbligini asoslash _____________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
1. Qismlar bo’yicha bajarilgan ish tavsifnoma (ishning nazariy va Amaliy ahamiyati,
zamonaviy-ilmiy uslublardan foydalanganligi)
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
3. Muallif ishga baho (mustaqilligi, intizomliligi va boshqalar)
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
4. Umumiy xulosalar (ishning topshiriqga mos kelishi, talab darajasiga javob
berishi, himoyaga qo’yilish imkoni)
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
Rahbar __________________________________
«____»_______________ 2020 yil
2
3-ilova
TERMIZ DAVLAT UNIVERSITETI
KURS ISHI (loyihasi) ga
TAQRIZ
Talaba________________________________________________________________________
(ismi va familiyasi)
Mavzu________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
1. Mavzuning dolzarbligini asoslash
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
2. Ishning tarkibini baholash
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
3. Mavzuning baholanishi va uning afzallik tomonlarini ko’rsatish
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
4. Ishda foydalanilgan adabiyotlarga baho berish
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
5. Ilmiy munazara yuritish qobiliyatiga baho berish
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
6. Xulosa va takliflarning ochiqligi va dalillari asoslanganligi
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
7. Jadval va grafiklar, chizmalar sifatiga berilgan baho, ishni rasmiylashtirishning talab
darajasiga javob berishi__________________________________________________________
8.Ishdagi kamchiliklar
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
9. Mualifning qaysi taklifini ishlab chiqarishga joriy etish maqsadga muvofiq
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
10. Ishning qo’yilgan talab darajasiga mos kelishi to’g’risida umumiy xulosa
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
Taqrizchining (F.I.SH.) ish joyi, unvoni_____________________________________________
_____________________________________________________________________________
imzo
«_____»______________2020 yil
3
«Tasdiqlayman»
Iqtisodiyot va menejment
kafedrasi mudiri:
________p.h.d.Sh.Otamurodov
«___»_________ 2020 y.
Termiz davlat universiteti Iqtisodiyot va turizm fakulteti
Iqtisodiyot nazariyasi kafedrasida bajarilgan kurs ish(loyiha)larini
Baholash mezonlari
№
Mezonlar
1.
2.
Mavzuning dolzarbligi
Ishning ilmiy –uslubiy yangiliklari va ijodiy
yondoshish darajasi
Ilmiy-amaliy xulosalar
Tushuntirish qismining rasmiylashtirilishi
(natijalarning ilmiy texnikaviy,ishlab
chiqarish iqtisodiy,madaniy sohalarga
mosligi va ishning ilmiy, ijodiy tahlil
etilishi.)
Talabaning himoya qilish darajasi,
pedagogik mahorati. Savollarga aniq va
to’liq javob berishi
jami
3.
4.
5
Maksimal
bal
0-1 bal
To’plagan
ball
0-1 b
0-1 bal
0-1 ball
0-1 bal
5
*) Ushbu baholash mezonlari kafedra yig’ilishida muhokama qilinib
ma’qullangan. Bayonnoma №___ «___»_______________ 2020 yil.
O’qituvchi:
_____________________________
*)Asos: Universitet o’quv-uslubiy boshqarmasi tomonidan ishlab chiqilib, uslubiy kengash
tomonidan ma’qullangan bitiruv malakaviy ishlarni baholash mezonlari va kurs ishlarini baholash
mezonlarini ishlab chiqish haqidagi universitet o’quv-uslubiy boshqarmasi tomonidan berilgan
ko’rsatmalar.
4
MUNDARIJA
KIRISH ................................................................................................................... 6
ASOSIY QISM
1. Tashqi iqtisodiy faoliyat yuritishning shakllari va yo’nalishlari ........................ 7
2. Tashqi iqtisodiy faoliyat samaradorligini ifodalovchi ko’rsatkichlar................. 14
3. O`zbekiston Respublikasi tashqi siyosatining huquqiy asoslari va asosiy
tamoyillari………………………………………………………………………. 24
4.
MDH
davlatlari
tashqi
savdo-iqtisodiy
aloqalari
rivojlanishining
bosqichlari. O’zbekiston Respublikasining MDH davlatlar bilan tashqi savdo
aylanmasi o’zgarishi tahlili..................................................................................... 30
5. O`zbekiston Respublikasining so`ngi yillardagi Tashqi iqtisodiy faoliyati
o’zgarishlari tahlili……………………………………………………………….. 38
XULOSA VA TAKLIFLAR................................................................................ 48
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI ................................... 51
5
KIRISH.
Mavzuning
dolzarbligi.
Davlat
rivojlanishining
barcha
tarixiy
bosqichlarida tashqi iqtisodiy faoliyat har xil darajalarda umuman xalq
xo’jaligida,
alohida
regionlarda,
muassasa
va
tashkilotlarda
iqtisodiy
masalalarni hal qilishga katta ta’sir ko’rsatgan, va bu soxada iqtisodchilar turli
izlanishlar olib borganlar. Xalq xo’jaligi tizimining bir bo’lagi sifatida tashqi
iqtisodiy faoliyat ichki xo’jalikning mukammalashishiga, ishlab chiqarish
kuchlarining birlashishiga va rivojlanishiga ta’sir ko’rsatadi va ko’maklashadi.
Hozirgi davrgacha birorta ham davlatga jahon iqtisodiy tizimidan bo’lak
ravishda
sog’lom
iqtisodiyot
muhitini
yaratish
qo’ldan
kelmagan.
Kurs ishining maqsad va vazifalari. Xalqaro iqtisodiy aloqalar iqtisodiy
hayotning eng jadal rivojlanayotgan sohalaridan biridir. Davlatlararo iqtisodiy
aloqalar ko’p asrlik tarixga ega. Yuz yillar davomida ular ko’proq tashqi savdo
ko’rinishida bo’lib u axolini milliy iqtisodiyot butkul ta’minlay olmaydigan
yoki umuman ishlab chiqarmaydigan maxsulotlar bilan ta’minlash masalalarini
hal qilgan. Evolyutsion jarayon natijasida tashqi iqtisodiy aloqalar tashqi
savdoga aylandi, uning natijasida esa mukammal xalqaro iqtisodiy aloqalar
yig’ingisi - jahon xo’jaligiga aylandi. Unda ro’y berayotgan jarayonlar
dunyodagi barcha mamlakatlar manfaatlariga ta’luqlidir. Tabiiyki, barcha
mamlakatlar birinchi navbatda o’z manfaatlarini ko’zlab, o’z tashqi iqtisodiy
faoliyatini boshqarishi zarur. Shunga ko’ra O’zbekiston va MDH davlatlari
o’rtasidagi o’zaro iqtisodiy aloqalarini yanada rivojlantirish va qo’llabquvvatlashdan iborat.
Kurs ishining obyekti: Bugungi kundagi MDH davlatlari tashqi iqtisodiy
aloqalari va uni o’ziga xos hususiyatlarini o’rganish iborat.
Kurs ishining predmeti: MDH davlatlari tashqi iqtisodiy aloqalarining
kelajakdagi istiqbollarini o’rganish va tahlil qilishdan iborat.
Kurs ishining tuzilishi: Kirish, 5 ta reja, xulosa hamda foydalanilgan
adabiyotlar ro’yhatidan iborat.
6
1. Tashqi iqtisodiy faoliyat yuritishning shakllari va yo’nalishlari
Tashqi iqtisodiy faoliyat tashqi iqtisodiy aloqalarni ro’yobga chiqarish
jarayonidir. Tashqi iqtisodiy aloqalar - iqtisodiyotning barcha tarmoqlari va
faoliyatning boshqa sohalarida davlat va uning subyektlari xalqaro hamkorligining
xilma-xil shakllari tizimidir. Xalqaro mehnat taqsimotining chuqurlashuvi va
turli milliy davlatlar iqtisodiyotidagi o’zaro bog’liqlik va xo’jalik aloqlarining
kengayishi natijasida xalqaro iqtisodiy munosabatlarning shakllari, soha va
yo’nalishlari yanada ortib bordi. Oddiy tovarlar ayirboshlash o’rnini teng huquqli
va manfaatli savdo egallay boshladi. Milliy davlatlarning tashqi savdonitartibga
solish dastaklari, usullari murakkablashib bordi. Natijada, faqat tashqi savdo
xususida emas, unga bog’liq keng ko’lamdagi aloqalar: davlatlararo savdoiqtisodiy
bitimlar,
o’zaro
hamkorlik
majburiyatlari,
banklararo
to’lovlar
tizimi,
transport va sug’urta ta’minoti, tovarlarning sufatlari, standartlashtirish talablari
xususidagi masalalar ham katta o’rin egallay boshladi. Shu sababdan xalqaro
iqtisodiy munosabatlarni yaxlit bir tizim sifatida tasvvur etgan holda, o’zaro
bog’liq
masalalrni
kompleks
hal
etish
zaruratini
Tashqi
iqtisodiy
faoliyatning
yo’nalishlari,
ularni
anglamoq
lozim.
amalga
oshirish
mexanizmi va shakllarini to’liq tasavvur qilish uchun o’tgan asrning 50-yillaridan
boshlab xalqaro iqtisodiy munosabatlar tizimini xalqaro miqyosda tartibga
solishdagi o’zgarishlarni ko’rsatib o’tish o’rinlidir :
- xalqaro savdoni taribga solishda Tariflar va Savdo bo’yicha Bosh Bitimning
qabul qilinishi hamda 1995-yilda Jahon savdo tashkilotining shakllanishi
davlatlar o’rtasidagi tovar va xizmatlar savdosi, investitsiyalar va maxsus xarid
xususiyatiga ega tovarlarni tartibga solish qoidalarini belgilab berdi;
BMTning tarmoq va sohalar bo’yicha ixtisoslashgan bo’limlari (komissiylar,
konferensiyalar, qo’mitalar, dasturlar) doirasida tashqi savdoning tartibga
solinishi lozim bo’lgan sohalar bo’yicha Konvensiyalar, shartnomalar qabul
qilindi. Masalan, xalqaro savdoda yuk tashish qoidalari, intellektual mulk
7
himoyasi, investitsiyalarni sug’urtalashga oid xalqaro konvensiyalar shular
jumlasidandir;
- tashqi va xalqaro savdoni amalga oshirishda xalqaro bank-moliya tizimi –
Jahon banki, Osiyo taraqqiyot banki, Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki, Xalqaro
valyuta fondi, Xalqaro moliya korporatsiyasi kabilar shakllandi hamda o’zaro
hisob-kitob, kredit, investitsiyalar va grantlarni o’zlashtirish bo’yicha tegishli
tartiblar belgilandi. Xalqaro iqtisodiy munosabatlarning tarkiban tashqi savdoga
aloqador bo’lgan boshqa sohalar bilan bog’liqligi ortdi.
Xalqaro
iqtisodiy
faoliyatning
sohalari
kengaydi
va
savdo-sotiq,
investitsiyalar, ish kuchi migratsiyasi, texnologiyalarni ko’chirish, axborot
almashish, fan-texnika yutuqlarini ayirboshlash va boshqa ko’plab sohalar bilan
o’zaro bog’liqlikda, o’zaro ta’sirda bo’lishini namoyon eta boshladi. Xalqaro
iqtisodiy aoqalarning mazkur sohalari davlatlar o’rtasida ikki va ko’p tomonlama
maxsus bitimlar tuzish hamda kelishuvlarni amalga oshirish zarurligini taqazo eta
boshladi.
Tashqi
iqtisodiy
faoliyat
sohasidagi
asosiy
yo’nalishlar
sifatida
quyidagilarni ajratish mumkin:
- maxsulotlar (tovar va xizmatlar) ayrboshlash, ya’ni xalqaro savdo;
- ilmiy-texnikaviy maxsulotlarni ayrboshlash;
- ishlab chiqarishni joylashtirish;
- investitsiyalar, valyuta va kreditlar borasidagi yo’nalishlar;
- axborot va aloqa sohalaridagi yo’nalishlar;
- mehnat resurslari harakati yo’nalishlari.
Qayd etilgan yo’nalishlar alohida tarzda emas, balki o’zaro bog’langan va
birbirini ta’minlovchi sohalar sifatida ham qaralmog’i lozim. Masalan, ikki
mamlakat o’rtasidagi tovar ayirboshlashda ularning bank tizimlari, balyuta
almashinuvi tartibi bilan bir qatorda tovarlarni yetkazib berishda ishtirok etuvchi
transport - ekspeditorlik, sug’urta, sifatni tekshirish va nazorat etish kabi sohalarga
aloqador masalalarda ham munosabatlar albatta o’rnatilgan bo’lishi shart.
8
Jahon xo’jalik faoliyati va xususan, tashqi iqtisodiy faoliyatga quyidagi sohalar
kiradi:
-xalqaro savdo;
-ishlab chiqarish va fan-texnika sohasidagi xalqaro ixtisoslashuv;
-fan-texnika taraqqiyoti natijalarini ayrboshlash; mamlakatlar o’rtasidagi
valyuta moliyaviy hamda kredit aloqalari; kapital va ishchi kuchining harakati;
-xalqaro
iqtisodiy
tashkilotlarning
hamkorlikdagi
faoliyati,
global
muammolarni hal etishdagi iqtisodiy hamkorlik.
Tashqi iqtisodiy faoliyatning turli shakllari mavjud bo’lib, unga quyidagilar
kiradi: tashqi savdo(tovar va xizmatlar bo’yicha), qo’shma tadbirkorlik (qo’shma
korxonalar, franchayzing, laysenzing, agentlik va h.k.), hamkorlikning boshqa
shakllari (biznes alyanslar, konsortsiumlar va h.k.).
Tаshqi iqtisodiy fаoliyatning аsosiy printsiplаri quyidаgilаrdаn iborаt:
• tаshqi iqtisodiy fаoliyat sub’ektlаrining erkinligi vа iqtisodiy mustаqilligi;
• tаshqi iqtisodiy fаoliyat sub’ektlаrining tengligi;
• sаvdo-iqtisodiy munosаbаtlаrni аmаlgа oshirishdа kаmsitishlаrgа yo‘l
qo‘yilmаsligi;
• tаshqi iqtisodiy fаoliyatni аmаlgа oshirishdаn o^ro mаnfааtdorlik;
• tаshqi iqtisodiy fаoliyat sub’ektlаrining huquqkri vа qonuniy mаnfааtlаri
dаvlаt tomonidаn himoya qilinishi.
Tashqi iqtisodiy faoliyatning eng muhim shakillaridan biri - tashqi savdo
bo’lib u milliy mehnat natijasida yaratilgan mahsulot va xizmatlar bilan xalqaro
almashinuv demakdir. Tаshqi sаvdo fаoliyati xаlqаro tovаrlаr, ishkr (xizmаtlаr)
sаvdosi sohаsidаgi tаdbirkorlik fаoliyatidir. Tаshqi sаvdo fаoliyati tovаrlаrni,
ishlаrni (xizmаtlаrni) eksport vа import qilish yo‘li bilаn аmаlgа oshirdi. Uni
tog’ri rejalashtirish, tashkil etish, boshqarish va amalga oshirish, aniqligiga
erishish uchun tasniflash lozim. Tasniflash deganda xalqaro tijorat kelishuvini
oldi-sotti va tovar almashish kelishuvlariga ajratishni tushunish mumkin. Tashqi
savdo operatsiyalarini amalga oshirish harakteri va predmetiga ko’ra u
quyidagilarga ajratiladi:
9
1. Tayyor maxsulotlar savdosi
2. Yig’ilmagan ko’rinishdagi maxsulotlar savdosi
3. Barter operatsiyalari
4. Eskirgan uskunalar savdosi
5. Xom-ashyo savdosi
6. Litsenziyalar savdosi
7. Injiniring hizmatlarini ko’rsatish va boshqalar.
8. Tashqi iqtisodiy faoliyat tashqi savdoga asoslanadi, chunki bunday faoliyat
tufayli mamlakatlar o’z ishlab chiqarish resurslaridan foydalanish samaradorligini
oshirish imkoniyatiga egadirlar. Shuni takidlash joizki, xalqaro savdo tashqi
iqtisodiy
faoliyat
barcha
qolgan
shakllari
va
turlarining
boshlang’ich,
muvofiqlashtiruvchi va ko’paytiruvchi negizi hisoblanadi. Tashqi iqtisodiy
faoliyatning horijiy sarmoyani jalb etishdek shaklining samaradorligi ham uning
darajasiga bog’liqdir. Savdodagi qonun hujjatlari tomonidan belgilangan va
boshqa cheklashlar investitsiya jarayonlarida aks etadi.
9. Tashqi iqtisodiy aloqalar tarixiy va iqtisodiy toifa hisoblanadi. Tarixiy toifa
sifatida tashqi iqtisodiy aloqalar sivilizatsiya maxsuloti hisoblanadi. Ular ular
davlatlar paydo bo’lishi bilan yuzaga keladi va ular bilan birga rivojlanadi. Ushbu
aloqalarning rivojlanishiga ayniqsa feodalizmning tanazzuli kuchli turtki berdi.
Natural xo’jalikdan tovar-pul munosabatlariga o’tilishi alohida davlatlarning
milliy
bozorlarini
rivojlantirishga
va
ushbu
milliy
bozorlarning
tovar
ayrboshlashida keskin sakrashni tug’dirdi, bu esa davlat munosabatlarining
iqtisodiy sohasida baynalmilal aloqalar va xalqaro ayrboshlash kengayishi va
chuqurlashishiga olib keldi. Iqtisodiy toifa sifatida tashqi iqtisodiy aloqalar barcha
turdagi resurslarning davlatlar va turli davlatlarning iqtisodiy sub’yektlari
o’rtasidagi harakati paytida yuzaga keladigan ishlab chiqarish -iqtisodiy
munosabatlar tizimini tashkil etadi. ushbu ikki taraflama munosabatlar davlat
iqtisodiy hayotining barcha sohalarini, avvalo uning ishlab chiqarish, savdo,
investitsiyaga oid vamoliyaviy faoliyatini qamrab oladi.
10
10.Hozirgi jahon xo’jaligida tashqi iqtisodiy aloqalar davlat milliy daromadini
o’stirish, xalq xo’jaligi harajatlarini tejash va fan-texnika taraqqiyotini
jadallashtirish omillariga aylanadi.
Tashqi iqtisodiy faoliyatni tashkil etish va uni boshqarish mexanizmining
samaradorligi ko’p jihatdan tashqi iqtisodiy aloqalar tasnifi bilan belgilanadi.
Tashqi iqtisodiy aloqalar turi - bitta umumiy belgi, masalan, tovar oqimining
yo’nalishi yoki tarkibiy belgi bilan birlashtirilgan aloqalar majmuidir. Tovar
oqimining yo’nalishi bilan bog’langan tasnif belgisi tovar (xizmatlar, ishlar)ning
bir mamlakatdan boshqasiga harakatini, ya’ni tovarning mamlakatdan olib
chiqilishi yoki tovarning mazkur mamlakatga olib kirilishini belgilaydi.
Tashqi iqtisodiy aloqalar tasnifining tarkibiy belgisi aloqalarning iqtisodiy
manfaatlar sohasi va davlat tashqi iqtisodiy faoliyatining asosiy maqsadi bilan
bog’langan guruhiy tarkibini belgilaydi. Tarkibiy belgiga ko’ra tashqi iqtisodiy
aloqalar tashqi savdo, moliyaviy, ishlab chiqarish, investitsiya aloqalariga
bo’linadi.
Tashqi savdo faoliyati tovarlar, ishlar, xizmatlar, axborot intellectual faoliyat
natijalari, shu jumladan ularga doir mutloq huquqlar (intellektual mulk) bilan
xalqaro ayrboshlash sohasida tadbirkorlik faoliyatining alohida turidir. Bunda
tovar
deganda
har
qanday
harakatlanuvchi
mol-mulk
(shu
jumladan
energiyaning barcha turlari) va ko’chmas mulkka kiritilgan, tashqi savdo
faoliyatining predmeti bo’lgan havo, dengiz kemalari va ichki suzish kemalari
hamda
fazoviy
ob’yektlar
tushuniladi.
Xalqaro
tashishlar
to’g’risidagi
shartnoma chog’ida foydalaniladigan transport vositalari tovar hisoblanmaydi.
Hozirgi davrda tashqi iqtisodiy faoliyatning asosiy xususiyatlari sifatida
quyidagilarni qayd etish o’rinli :
Birinchidan, tashqi iqtisodiy faoliyatning axborot ta’minotiga e’tiborning
ortishi, intellektual mulk, patent valitsenziyalar tizimini keng joriy etilishi.
Davlatlararo mualliflik xuquqi himoyasining ta’minlanishi, jahon axborot
bozorining shakllanishi.
11
Ikkinchidan, tashqi iqtisodiy faoliyat hozirgi davrda o’z infratuzilmasiga va
unga ta’sir etuvchi xalqaro tashkilotlarga ega. Ushbu infratuzilma sifatida jahon
tovarlar va xizmatlar bozorlari (xususan, tovar va xomashyo, valyuta birjalari),
xalqaro tashkilotlar hisoblangan JST, XVF, XMK kabi qator mintaqaviy va
integratsion tashkilotlar EI, NAFTA(North American Free Trade Agreement)
hamda
turli
ixtisoslashgan
tashkilotlalrni,
ya’ni
neft
eksport
qiluvchi
mamlakatlar tashkiloti OPEK, Atom energiyasi bo’yicha xalqaro agentlik
(IAEA; MAG ATE) va hokazolarni keltirish mumkin. Mazkur tashkilotlar
davlatlararo savdo, investitsiylar, ishlab chiqarish, fan-texnika sohasidagi hamkorlik
masalalarida ko’maklashuvchi, tartibga soluvchi va muvofiqlashtiruvchi organ
sifatida faoliyat yuritadi.
Uchinchidan, xalqaro iqtisodiy munosabatlarni monopoliyalashtirishga
bo’lgan intilishning ortishi. Hozirgi kunda dunyodagi yettita sanoati rivojlangan
mamlakat hissasiga jahon ishlab chiqarishining qariyb 80 foizi to’g’ri keladi. Yirik
jahon xomashyo, tovar va xizmatlar hamda moliyaviy bozorlarning aksariyati
rivojlangan davlatlar hududida mujassamlangan. Bundan tashqari, xalqaro
iqtisodiy
munosabatlarning
asosiy
vositachisi,
ishtrokchisi
sifatida
yirik
sanoatmoliya guruxlari, kompaniyalari gavdalanmoqda. Jumladan, ishlab chiqarish,
qayta ishlash va ayrboshlash tizimlarini mujassamlashtiruvchi xususiy transmilliy
va ko’p millatli kompaniyalar (TMK, MMK) jahon eksporti va importuning qariyb
60 foizini tashkil etmoqda. Sanoat tarmoqlari, qishloq xo’jalik maxsulotlarini
ishlab chiqarish, ayrboshlash, moliyaviy xizmatlar ko’rsatish sohalari faoliyati
ham yirik kompaniyalar ta’sirida amalga oshirilmoqda. Shu sababli, ko’plab
xalqaro konferensiyalar, muzokaralarda “yangi iqtisodiy tartib”ni joriy etish,
rivojlanayotgan davlatlar ishtirokini ko’paytirish takliflalri o’rtaga tashlanmoqda.
To'rtinchidan, tashqi iqtisodiy faoliyatning yangi axborot vositalari,
texnologiyalari asosida shakllanishi va rivojlanishi. Internet tizimining vujudga
kelishi natijasida electron tijorat, electron savdo keng avj olmoqda. Sotuvchixaridor,
ishlab chiqaruvchi-iste’molchi o’rtasida yangi va tezkor buyurtmatakliflar tizimi
shakllanmoqda.
Jumladan,
B2B,
B2C
12
tarzidagi
axborot
tizimi
xalqaro iqtisodiy munosabatlarning xuquqiy, tashkiliy, iqtisodiy va boshqa
yo’nalishlarida hamkorlikni yanada rivojlantirish masalasini qo’ymoqda.
Demak, davlatlararo tovar va xizmatlar bozorining shakllanishi, ishlab
chiqarish, ayrboshlash jarayonlarining chuqurlashuvi, undagi aloqalar tizimini
yanada takomillashtirish, mazkur munosabatlar tizimini yangi bosqichga ko’tarish
zaruratini taqazo qilmoqda. Shu bilan bir qatorda, xalqaro iqtisodiy munosabatlar
tizimida sub’ektlarning ishtiroki, maqomi vakolatlari masalalari ham dolzarb
ahamiyat kasb etmoqda.
Tashqi iqtisodiy faoliyat hajmi tobora ortib bormoqda. U ayniqsa, davlatlar
o’rtasidagi tovar oborotida yanada yaqqolroq ko’zga tashlanmoqda. Unda ichki
bozordagiga nisbatan ko’proq ishtrokchi qatnashmoqda. Xalqaro iqtisodiy
munosabatlar va uning mexanizmi bozor munosabatlarining sohasi sifatida
quyidagi yangi xususiyatlarga ega bo’lmoqda:
- jahon iqtisodiyoti ko’lamining kengayib borishi, ustiga-ustak sotuvchilar va
iste’molchilarning alohida joylashganligi natijasida transport muammosining ortib
borishi;
- ba’zi resurslarning (asosan yer, tabiiy-qazilma boyliklarning) kam
harakatliligi va manzilga bog’liqligi. Bunga davlatning aralashuvi ham ta’sir etadi
(migratsiya qoidalarini joriy etish, chet elliklarga yer sotish, chet el investitsiyalarini
va firmalar faoliyatini cheklash, tashqi savdoda proteksionizmga yo’l qo’yish);
- xalqaro ayrboshlashda milliy valyutadan foydalanishning zarurligi va
valyuta bozoriga bog’liqlik (ayniqsa, valyuta nazorati va uni tartibga solish
masalalarida);
- mahsulotlarni xalqaro standartlashtirish va sertifikatlashtirishga e’tiborning
ortishi;
- axborot muhiti va uning haqqoniyligiga e’tiborning ortishi. Axborot
manbalari, uni to’plash va qiyoslash uslubiyatida muammolarning yuzaga kelishi,
milliy va xalqaro statistikaga e’tiborning ortishi, makroiqtisodiy ko’rsatkichlar
unifikatsiya qilinishiga bo’lgan intilish.
13
2. Tashqi iqtisodiy faoliyat samaradorligini ifodalovchi
ko’rsatkichlar
Iqtisodiy
jarayonlarni,
mamlakatlarning
rivojlanish
darajasi
va
o’zaro
murakkab xo’jalik aloqalarini tahlil etishda xalqaro tajribada qabul qilingan milliy
hisoblar tizimidan faydalaniladi. Bu makro darajada iqtisodiyot rivojiga oid
bo’lgan va o’zaro bog’langan ko’rsatkichlar tizimidir. Milliy hisoblar tizi mining
asosiy ko’rsatkichlari quyidagilardan iborat:
Yalpi ichki mahsulot(YaIM) - bu ko’rsatkich ma’lum davlat hududida
faoliyat ko’rsatayotgan korxonalarning ma’lum davrda yaratgan pirovard
maxsulotlari va xizmatlarining umumiy hajmini aks ettiradi. Ushbu yakuniy
maxsulotni hisoblashda hom ashyo, yarim mahsulotlar, boshqa moddalar, yoqilg’i,
elektr quvvati hamda ularni ishlab chiqarish bilan bog’liq bo’lgan boshqa hizmat
turlari (qayta hisob bo’lmasligini oldini olish uchun) chegirib tashlanadi.
Ayni paytda ba’zi mamlakatlarda yalpi milliy maxsulot (YaMM)
ko’rsatkichidan faydalaniladiki, u YaIMdan farqli o’laroq qaysi mamlakatda
yaratilganligidan qat’iy nazar shu millat (mamlakat)ning korporatsiyalari, hususiy
shaxslari nazoratida bo’lgan ishlab chiqarish hajmini aks ettiradi. YaMMni
aniqlash uchun shu mamlakatda faoliyat ko’rsatayotgan chet elliklarning
daromadlari (chet el korporatsiyalarining foydalari hamda chet ellik ishchi
xizmatchilarining ish haqlari) YaIMdan chegirib tashlanadi, shu mamlakat
korporatsiyalari, fuqarolari horijda ishlab topgan daromadlari qo’shiladi. YaIm
bilan YaMM ko’rsatkichlari o’rtasidagi tafovut odatda miqdor jihatidan unchalik
ko’p bo’lmaydi, nari borsa qariyb 1%ni tashkil etadi. shuni e’tiborga olish lozimki,
YaIM ko’rsatkichi milliy hisoblar tizimi asosoida ishlab chiqiladi. Bu tizim mehnat
faoliyatining barcha turlarida mehnat unumli mohiyatga ega, degan qoidaga
asoslangan(qiymat yaratilishi nuqtai nazaridan).
Milliy daromad (MD) ko’rsatkichi quyidagicha belgilanadi: YaIM minus
amortizatsiya (shunda sof YaIM xosil bo’ladi), minus bilvosita soliqlar va
qo’shilgan subsidiyalar. Soliqlar mahsulot va xizmatlarning bozor narxlariga
14
tirqaladi. Subsidiyalar narxlarga teskari ta’sir qiladi -bu narxlar ana shu
subsidiyalar miqdorida pasayadi. MD ko’rsatkichi ishlab chiqarilgan milliy
mahsulot ko’rsatkichiga deyarli to’g’ri keladi. Milliy mahsulotning o’sish sur’ati
uzoq muddat nuqtai nazaridan YaIMga deyarli to’la ravishda muvofiq keladi,
shung uchun ham asosan YaIM ko’rsatkichidan foydalaniladi.
Turli mamlakatlardagi ishlab chiqarish omillari, taraqqiyot darajasining
xilmaxilligi iqtisodiy rivojlanish darajasini biron-bir yagona ko’rsatkich orqali
baholashga imkon bermaydi. Buning uchun bir qator asosiy ko’rsatkichlar dan
foydalaniladi:
1. Yalpi ichki mahsulot, yalpi milliy mahsulot yoki milliy daromadning axoli
jon boshiga hisobi.
2. Milliyu iqtisodiyot tarmoqlari tarkibi.
3. Axoli jon boshiga hisoblaganda asosiy mahsulot turlarini ishalb chiqarish
(ushbu tarmoqlarning rivojlanish darajasi).
4. Aholining turmush darajasi va uning sifati.
5. Iqtisodiy samaradorlik ko’rsatkichlari.
Iqtisodiy taraqqiyot darajasini tahlil etishda YaIM, YaMMning axoli jon
boshiga to’g’ri keladigan ko’rsatkichlari bosh mezon hisoblanadi. Ayrim
rivojlanayotgan mamlakatlarda axoli jon boshiga to’g’ri keladigan YaIM
rivojlangan mamlakatlar singari yuqori darajani tashkil etadi, biroq boshqa
ko’rsatkichlar (iqtisodning tarmoqlar tuzilmasi, axoli jon boshiga hisoblaganda
asosiy mahsulot turlarini ishlab chiqarish va hokazolar) yeg’indisiga ko’ra bu
mamlakatlarni rivojlangan mamlakatlar toifasiga qo’shib bo’lmaydi.
Iqtisodiy samaradorlik ko’rsatkichlari guruhi iqtisodiy taraqqiyot darajasini
juda aniq belgilab beradi, nega deganda u bevosita yoki bilvosita -mamlakatda
asosiy va aylanma kapitaldan, mehnat resurslaridan foydalanish sifati, holati,
darajasidan
dalolat
beradi.
Samaradorliklning
asosiy
ko’rsatkichlari
quyidagilardan iborat:
1) Mehnat unumdorligi (sanoat, qishloq xo’jaligi, ishlab chiqarish tarmoqlari
va turlari bo’yicha);
15
2) YaIM birligiga yoki aniq bir mahsulot turiga qancha capital sarflanishi;
3) Asosiy fondlar qaytimi koeffitsienti;
4) YaIM birligiga yoki aniq bir mahsulot turlariga qancha xomashyo
sarflanadi.
Mamlakatning iqtisodiy taraqqiyot darajasi qanchalik yuqori bo’lsa, uning
tashqi iqtisodiy aloqalari shunchalik faol va xilma-xil bo’ladi. Demak,
mamlakatning xalqaro iqtisodiy aloqalardagi ishtroki ham qisman uning iqtisodiy
taraqqiyoti darajasidan dalolat beradi.
Barcha tashqi iqtisodiy aloqalarning millliy iqtisodiyotga ta’siri ma’lum bir
sifat va qiymat ko’rsatkichlari orqali baholanishi va fodalanishi mumkin.
Avvalambor mamlakatning xalqaro iqtisodiy munosabatlarda qatnashishi qay
darajada ekanligini bilish lozim. Bu ekportning yalpi ichki maxsulotdagi ulushi
orqali aniqlanadi (YaIM). Bu ko’rsatkich mamlakat eksport kvotasi deb ataladi.
Ko’rsatkich qanchalik yuqori bo’lsa, davlatning xalqaro iqtisodiy munosabatlarda
qatnashish darajasi ham shunchalik yuqori bo’ladi. Masalan, AQSHning eksport
kvotasi 10-15% ga teng, Germaniya, Fransiya, Italiya va Angliyaning eksport
kvotasi esa 25-30%, MDH davlatlarida 18% atrofida, Belgiya, Vengriya, Singapur
davlatlarida
esa
110-113%.
Ammo
bu
ko’rsatkich
xalqaro
iqtisodiy
munosabatlarning sifat tuzulishini, stukturasini harakterlay olmaydi. Shuning
uchun uni aks ettirish maqsadida yana bir ko’rsatkichdan foydalaniladi. Bu real
eksport kvotasi bo’lib, u mamlakatning sanoat ishlab chiqarilishidagi eksportning
ulushi orqali o’lchanadi. Rivojlangan mamlakatlarda u tahminan 40-50 foizga
teng. Bu barcha ishlab chiqarilgan mahsulotlarning yarmi tashqi bozorga olib
chiqilishini
anglatadi.
Mamlakatning
xalqaro
iqtisodiy
munosabatlarda
qatnashishi shuningdek uning eksportining elastiklik darajasi orqali ham
aniqlanadi (YaIM va eksport o’sish sur’atlarining muvozanati). Agar elastiklik
birdan oshsa, mamlakat tobora xalqaro iqtisodiy munosabatlarda qatnashishi
chuqurlashayotganini anglatadi. Tashqi iqtisodiy aloqalar ta’siri bu sohadagi
barcha ishtrokchilar, asosan eksport, import, kredit operatsiyalari faoliyati
shuningdek texnik va boshqa xizmatlar ko’rsatish natijalari oqibatida yuzaga
16
keladi. Shu bilan birga avvalo jamiyat, milliy xo’jalik, davlat, manfaatlari
ko’zlangan holda samaradorlikni to’g’ri aniqlash muhim ahamiyat kasb etadi.
Tashqi
iqtisodiy
faoliyat
samaradorligini
baholashda
bir
qator
ko’rsatkichlardan foydalaniladi. Ular qatorida quyidagilarni ajratib ko’rsatish
mumkin:
• Eksportning valyuta samaradorligi ko’rsatkichi
• Importning valyuta samaradorligi ko’rsatkichi
• Tashqi savdo almashinuvi samaradorligi ko’rsatkichi
• Savdoning narx shartlari, eksport va import narx indekslari
• To’lov balansi , uning tarkibiy qismlari:
• Savdo balasi
• Xizmatlar va nosavdo harajatlar balansi
• Kapital harakati va kredit balansi • Mamlakat oltin-valyuta zaxiralari hisobi
1-rasm
Mamlakat to’lov va savdo balanslarining asosiy mazmuni
Manba: O’zbekiston Respublikasida tashqi iqtisodiy faoliyat asosalari
I.A.Hamedov, A.M.Alimov.
17
Eksportning valyuta samaradorligi ko’rsatkichi, tashqi bozordagi tovarlar
savdosidan tushgan valyutadagi sof daromad va davlatning uni ishlab chiqarishga
va transport harajatlariga sarflagan harajatlari nisbatini, shuningdek, agar tovarlar
kreditga sotilgan bo’lsa kredit koeffitsienti ta’siri hisobga olingan holda ularning
nisbatini ifodalaydi. Odatda maxsulotlar kreditga sotilganda eksport samaradorligi
pasayadi, ammo u siz tashqi bozorda tovarlarni realizatsiya qilish, pullash ko’p
hollarda ancha mushkul, ba’zi hollarda esa umuman iloji yo’q.
Importning valyuta samaradorligi ko’rsatkichi, olib kirilgan tovarlar
narxining ichki ishlab chiqarish sharoitlari va ularni sotib olish va chegaragacha
yetkazib berishga sarflangan barcha valyuta harajatlar nisbatidir. Ko’pincha
eksportdan ko’rilgan zarar importdan ko’rilgan foyda hisobiga qoplanilishi tufayli
yuqorida aytib o’tilgan ko’rsatkichlarni to’g’riroq qilib aytish uchun uchun quyidagi
koeffitsientlar kiritilgan: import uchun eksport samaradorligi ekvivalenti va
tegishli ravishda eksport uchun import samaradorligi ekvivalenti.
Tashqi savdo almashinuvi samaradorligi ko’rsatkichi, quyidagi bo’linishdan
olingan ko’rastkichni ifodaloydi, suratda import qilingan tovarlarning qiymat
bahosi (ularga ketgan barcha harajatlar) maxrajida esa eksport qilingan tovarlarni
ishlab chiqarish va transport harajatlatriga ketgan barcha milliy xo’jalik
harajatlari1
Mamlakatning tashqi iqtisodiy aloqalarni bir-biriga bog’lagan holda har
tomonlama tahlil qilishga imkon beruvchi, integratsiyalashib kelayotgan
ko’rsatkich bu to’lov balansidir. U statistik hisobot bo’lib, ma’lum bir davr
mobaynida mamlakat rezedentlari va tashqi dunyo bilan barcha savdo va
moliyaviy oqimlarni qamrab oladi. To’lov balansi tashqi iqtisodiy aloqalar
jarayoni natijasida mamlakatning haqiqiy to’lovlari va tushumlari qiymatlarining
nisbatini ifodalaydi. Shunday ekan, to’lov balansi o’zining tarkibida tashqi
iqtisodiy aloqalarning barcha shakllarini aks ettirmog’i lozim. Haqiqatda,
O’zbekiston Respublikasida tashqi iqtisodiy faoliyat asoslari I.A.Ahmedov,
A.M.Alimov.
1
18
mamlakatlarning bir biri bilan o’zaro iqtisodiy aloqalarining murakkab tuzilishiga
muvofiq to’lov balansi o’z ichiga tarkibiy qisimlar sifatida savdo balansi, xizmatlar
va notijorat harajatlar balansi, kapital harakati va kredit balansi, oltin-valyuta
zaxiralari harakatini kamrab oladi. Ko’pincha savdo balansi va xizmatlar va
notijorat harajatlar balansini joriy operatsiyalar balansiga birlashtiriladi.
Mamlakatning savdo balansi tovarlar importi orqali moliyaviy chiqimlarni va
tovarlarni chet elga eksport qilish orqali moliyaviy kirimlarni o’zaro nisbatini
ta’riflaydi. To’lov balansining ushbu tarkibiy qismi davlatning tashqi iqtisodiy
holatini ta’riflashda ayniqsa muximdir. Agar ma’lum bir davr mobaynida
mamlakat eksporti importdan yuqori bo’lsa savdo balansi aktiv (ijobiy savdo
saldosiga ega) bo’ladi. Tegishli ravishda, agar import eksportdan yuqori bo’lsa u
salbiy (salbiy saldoga ega) bo’ladi2
Xizmatlar va nosavdo operatsiyalar balansi boshqa mamlakatlarga
ko’rsatilgan xizmatlar uchun pul kirib kelishi va boshqa mamalakatlar xizmatidan
foydalanilganlik uchun pulning chiqib ketishi nisbatini ta’riflaydi. Iqtisodchilar
xizmatlarni
omilli
va
omilsizga
ajratadilar.
Omilli
xizmatlar
milliy
investitsiyalardan tadbirkorlik yoki ssuda kapitali shaklidagi tushumni o’z ichiga
oladi. Bunga pul tushumlari ya’ni dividentlar shaklida, milliy korxona va firmalar
foydasining
repatriatsiyasi,
horijliklarning
milliy
patent,
litsenziya
va
menejmentdan foydalanganligi uchun to’lovlar va boshqalar kiradi. Omilsiz
xizmatlar oqimiga turizm, yo’lovchi va yuklarni transportda tashish, sug’urta,
telekommunikatsiya uchun to’lov va tushumlar kiradi. Savdoga aloqador
bo’lmagan , davlatlararo xizmatlar uchun to’lovlar va tushumlar nosavdo oqimlar
yoki operatsiyalar deb ataladi. Ular qatoriga pul mablag’larining razmiy
o’tkazmalari
(masalan,
tabiiy
ofatlar,
urush,
epidemiyalarni
boshdan
kechirayotgan mamlakatlar uchun yordam ko’rsatish), qarindosh va yaqinlar
uchun shaxsiy o’tkazmalar va boshqalar.
O’zbekiston Respublikasida tashqi iqtisodiy faoliyat asoslari I.A.Ahmedov,
A.M.Alimov.
2
19
Kapital harakati va kredit balansi xalqaro kapital va kredit shaklidagi
valyuta mablag’larining kirim va chiqimlari nisbatini aks ettiradi. Kapital harakati
tadbirkorlik va ssuda investitsiyalari shaklida bo’lishi mumkin va oldi-sotdi
jarayonida milliy moliyaviy aktivlar - tashkilot va korxonalarning aksiya va
obligatsiyalari, kredit bilan birga boshqa qarz majburiyatlari va horijiy rezidident
va norezidentlar tomonidan amalga oshiriladi. Kapital harakatining hisobi ko’p
hollarda savdo balansi va xizmatlar balanslari zararini qoplovchi rolida ishtrok
etadi. Mamlakat ma’lum davr mobaynida tovar va hizmatlarni, ularni ishlab
chiqarishga nisbatan ko’proq iste’mol qilsa, davlat va shaxsiy horijiy kredit,
qarzlar, va boshqa horijiy kapital oqimlari talabni qoplay olmayotgan joriy ishlab
chiqarish, joriy iste’molni moliyalashtirishga yordam beradi, ya’ni bu sof salbiy
eksport.
Boshqa bir muhim tarkibiy qism, asosan joriy operatsiyalar balansi, kapital
harakati balansi zararlarini qoplash rolini o’ynovchi mamlakat oltin-valyuta
zaxiralari hisobidir. Agar to’lov balansining aktiv saldosi joriy operatsiyalar
balansining salbiy saldosini qoplamasa, yoki aksincha to’lov balansining aktiv
saldosi kapital harakati mablag’larining salbiy saldosini qoplamasa va nihoyat
ikkala balans ham sof salbiy qoldiqqa ega bo’lsa, mamlakatda ilgari to’plab
qo’yilgan valyuta zaxiralari tashqi qarzni qoplovchi ishonchli manba bo’lib hizmat
qiladi.
Xalqaro savdoning samaradorlik ko’rsatkichlarini aniqlash va bir tizimga
keltirish har qaysi mamlakat uchun nihoyatda muhim va murakkab vazifa
hisoblanadi. Buning uchun maxsus-ilmiy iqtisodiy tadqiqotlar o’tkazish talab
qilinadi. Bunday tadqiqotlar hozirgi zamon bozor iqtisodiyotiga xos jarayonlarni
chuqur o’rganish bilan birga, ilg’or hisob-kitob usullaridan foydalanishni taqozo
qiladi. Jumladan, bu tarmoqlararo balanslar tuzish usullariga asoslanmog’i lozim.
Xalqaro iqtisodiy aloqalarni bashorat qilganda, tovar aylanishidan tashqari
transport,
kreditlar,
va
boshqa
moliyaviy
operatsiyalar,
ilmiy
texnik
axborotlarning importi-eksporti, yirik ko’lamdagi loyihalarni amalga oshirishdagi
20
xalqaro hamkorlik kabi tashqi aloqalarning turlari ham hisobga olinadi. Quyidagi
yo’nalishlar katta istiqbolga ega:
1. Qishloq ho’jaligining unumdorligini oshirish mqasadida agrotexnikani
(naslchilik
va
o’simliklar
genetikasi,
zararkunandalarga
qarshi
kurash,
o’g’itlar, sug’orish ishlari va hokazolarni) rivojlantirish.
2. Tabiiy muhitni saqlash, himoyalash va yaxshilash.
3. Energetika xo’jaligi (atom energiyasi, elektrotxnika, transport energetikasi
va hokazolar).
4. Texnik kibernetika.
5. Kosmik fazo tadqiqotlari.
6. Geologiya va okeonografiya.
7. Suv resurslari va sho’r suvlarni tozalash muammolari.
8. Sog’liqni saqlash va aholi o’sishini tartibga solish.
9. Qurilishni yaxshilash va arzonlashtirish.
Hozirgi vaqtda qator ilmiy-texnik axborotlarning xalqaro almashinuvidagi
ko’pgina
kamchiliklar
(takrorlanish,
tarqoqlik,
bir
shaklga
keltirishning
yo’qligi) samaradorlikning pasayishiga olib kelmoqda. Axborotlarning halqaro
almashinuvi o’zaro foydalidir, chunki axborotlar (ilmiy, iqtisodiy, texnikaviy va
boshqalar) importi uning zaxiralarini oshiradi. Shubxasiz, axborotlarning
xalqaro almashinuvning kengayishi nafaqat iqtisodiy, balki umummadaniy
nuqtai nazardan ham g’oyat samaralidir. Insoniyat o’z rivijlanishining shunday
bosqichiga qadam qo’ydiki, endilikda ko’pgina mamlakatlarning hamkorlik
aloqalarini talab qiluvchi ulkan loyihalarni amalga oshirish mumkin. Ularni
amalga oshirish uchun yirik moddiy, mehnat va moliyaviy resurslar bilan birga
ilmiy-texnik tartibdagi ulush ham zarur. Bu esa bitta davlatning qo’lidan
kelmaydi. Tashqi iqtisodiy aloqalarning iqtisodiy samaradorligi -korxonalar
tashqi iqtisodiy faoliyatini baholash ko’rsatkichi bo’lib, ushbu faoliyatning
natijalarini va uni amalga oshirishga ketgan harajatlarni o’zaro taqqoslashdan
iborat.
21
Umumiy
ko’rinishda
tashqi
iqtsiodiy
aloqalarning
samaradorligi
(samarasi) quyidagi yo’llar orqali aniqlanadi:
• Xalq ho’jaligi darajasida - eksport maxsulotlarini ishlab chiqarishga
ketadigan harajatlar, transport va tashqi savdo sarflari, import qilinayotgan o’xshash
tovarlarni mamlakatda ishlab chiqarishga ketadigan xarajatlarni tejab qolish va
import
tovarlaridan
foydalanishning
samarasini
aks
ettiruvchi
import
tovarlarning narx bahosiga taqqoslash;
• Eksport mahsulotlarini ishlab chiqaruvchilar darajasida - uni ishlab
chiqarishga ketadigan harajatlarni tashqi savdo tashkiloti jo’natmalarining eksport
foydalanuvi va qo’shimcha to’lovlarning boshqa turlarini hisobga oluvchi
boshlag’ich narxlariga qiyoslash;
• Import tovarlarining iste’molchilari (buyurtmachilari);
• Milliy valyutadagi ichki narxlarni (tashqi savdi tashkiloti xalq ho’jaligiga
topshiradigan
narxlarda)
horijiy
tovarlardan
foydalanishning
samarasini
hisobga olgan holda, shu turdagi tovarlarni mamlakatda ishlab chiqarishning
tannarxiga (harajatlariga) taqqoslash;
• Eksportchi -tashqi savdo tashkilotlari darajasida -tovarlarni yetkazib
berishning
topshiriladigan
narxlarida
ishlab
chiqaruvchilarga
to’lovlarni
(belgilangan ustamalar, transport sarflarini hisobga olgan holda) mamlakat
chegaralaridagi narxlarda ifodalangan valyutada qiyoslash;
• Importchi -tashqi savdo tashkilotlari darajasida tovarlar importi uchun
(transport va nakladnoy sarflarini hisoga olgan holda) valyutada to’lovlarini milliy
valyutadagi transport va boshqa sarflarni chiqarib tashlab, ularning xalq
xo’jaligiga
(buyurtmachilarga)
topshirilish
narxlaridagi
ichki
qiymatini
solishtirish;
• Moliya vazirligi darajasida -tashqi savdo almashinuvining saldosini hisobga
olgan holda, import tovarlarining ichki narxini (topshirish baxosini) eksport
maxsulotlarining boshlang’ich narxiga taqqoslash;
22
Keltirilgan tahlillar shu asosda korxonaning tashqi iqtisodiy aloqalari
samaradorligini aniqlash va uni oshirish yo’llarini ishlab chiqishga ijobiy ta’sir
qiladi.
Tashqi iqtisodiy faoliyatni tashkil qilish va unda davlatning faol ishtroki
MDH davlatlarining o’ziga xos xususiyatidir. Davlat tashqi iqtisodiy faoliyatining
deyarli barcha yo’nalishlarini o’ziga qamrab olgan va uni tartibga solib turadi,
ichki va tashqi axvolni taxlil qilishdan boshlab, tashqi iqtisodiy startegiyani ishlab
chiqish, geografik va tarkibiy sohalarni muhimligini aniqlab, nazorat qilish va
tartibga solishda moliyaviy rag’batlantirish uslublarini qo’llaydi.
Tashqi iqtisodiy faoliyatni tartibga solishda puxta o’ylangan davlat
siyosati, davlatni rivojlantirishda, tashqi iqtisodiy aloqalarni asosiy ta’sirchan
omillardan biriga aylantirdi. Bu siyosat MDH davlatlarining milliy manfaatlarini
hisobga olgan holda jahon xo’jaligiga uni yirik xalqaro iqtisodiy, ilmiytexnikaviy va
moliayviy
savdo
markaziga,
jahon
iqtisodiy
otiga
qo’shilishi
uning salmoqli qatnashchisiga aylantirdi. Xalqaro iqtisodiy faoliyatni davlat
tomonidan tartibga solinishida qonunchilik, administrativ-huquqiy, iqtisodiy va
norasmiy
kabi
bir
birini
to’ldiruvchi
23
uslublardan
keng
foydalaniladi.
3. O`zbekiston Respublikasi tashqi siyosatining huquqiy asoslari va
asosiy tamoyillari.
Mamlakatimiz mustaqillikka erishgach, o`z tashqi siyosatini o`zi belgilash
uchun keng imkoniyatga ega bo`ldi. O’zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti
I.Karimov ta’biri bilan aytganda, “O`zbekistonning davlat mustaqilligini qo`lga
kiritganligi va u xalqaro miqyosda tan olinganligi shuni bildiradiki, bundan buyon
respublika mustaqil ichki va tashqi siyosatini olib boradi, hech kimning
vositachiligisiz o`zaro manfaatli munosabatlarni o`rnatadi.” O`tgan 28 yil davomida
milliy manfaatlarimizga mos keladigan, uning dunyo hamjamiyatidagi nufuzini
mustahkamlashga, xorijiy davlatlar bilan siyosiy, iqtisodiy, ilmiy-texnikaviy va
madaniy aloqalarni mustahkamlashga xizmat qiladigan tashqi siyosat yo`nalishlari
belgilab olindi. Bu borada respublikaning tashqi siyosatdagi faol ishtiroki , xalqaro
tashkilot
va
xorijiy
davlatlar
bilan
hamkorligi
muhim
o`rin
tutadi.
Mustaqilligimizning dastlabki yillaridanoq ushbu sohani isloh qilish, tubdan
yangilash maqsadida Tashqi ishlar vazirligi qaytadan isloh qilindi. O`zbekiston
Respublikasi Birinchi Prezidenti I.Karimov farmoniga asosan 1992-yil 23-sentabrda
Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti, 1991-yil 7-sentabrda Tashqi iqtisodiy
faoliyat milliy banki tashkil etildi. O`zbekiston Respublikasi tashqi iqtisodiy
aloqalarni yo`lga qo`yish maqsadida 1990-yil 12-iyulda tashkil etilgan O`zbekiston
SSR Tashqi savdo va xorijiy aloqalar davlat qo`mitasi 1992-yil 12-fevralda Tashqi
iqtisodiy aloqalar vazirligiga aylantirildi. 1992-yil 21-fevralda esa O`zbekiston
Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimovning “O`zbekiston Respublikasi
tashqi iqtisodiy aloqalar vazirligini tashkil etish to`g`risida”gi Farmoni qabul qilindi.
O`zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidentining 2002-yil 21-oktabrdagi “Tashqi
iqtisodiy aloqalar sohasida boshqaruv tizimini yanada erkinlashtirish va
takomillashtirish to`g`risida”gi Farmoniga asosan bu vazirlik O`zbekiston
Respublikasi Tashqi iqtisodiy aloqalar agentligi etib qayta tashkil qilindi.
O`zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidentining 2005-yil 21-iyuldagi “Tashqi
iqtisodiy va savdo aloqalari, xorijiy investitsiyalarni jalb etish sohasida boshqaruv
tizimini
takomillashtirish
to`g`risida”gi
24
Farmoniga
asosan,
O`zbekiston
Respublikasi Tashqi iqtisodiy aloqalar agentligi O`zbekiston Respublikasi Tashqi
iqtisodiy aloqalar, investitsiyalar va savdo vazirligi etib qayta tashkil qilindi.
Shuningdek, bir qator qonun hujjatlari qabul qilinib, ushbu yo`nalishning
huquqiy asoslari yaratildi. O`zbekiston Respublikasining tashqi siyosati davlatimiz
Konstitutsiyasiga, “Tashqi siyosiy faoliyat Konsepsiyasi to’g’risida”gi va
“O’zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari to’g’risida”gi qonunlarga va
boshqa normativ-huquqiy hujjatlariga, hamda O’zbekiston Respublikasi Birinchi
Prezidenti I.A.Karimovning dasturiy nutqlari va ma’ruzalariga, mamlakatimiz
tomonidan imzolangan xalqaro konventsiya va shartnomalarga asoslanadi.
Jumladan,
1. O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “O`zbekiston Respublikasi
Tashqi ishlar vazirligi faoliyatini tashkil etish masalalari to`g`risida”gi Qarori,
1992-yil, 25-may.
2. “O`zbekiston Respublikasining chet davlatlardagi diplomatiya vakolatxonalari
boshliqlarini tayinlash va chaqirib olish tartibi to`g`risida”gi Qonuni, 1992-yil,
2-iyun.
3. “O`zbekiston Respublikasining diplomatiya xodimlari uchun diplomatiya daraja
va martabalarini belgilash to`g`risida”gi Qonun, 1992-yil, 3-iyul.
4. Prezident I.A.Karimovning “O`zbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi
faoliyatini takomillashtirish to`g`risida”gi Farmoni, 1994-yil 25-fevral.
5. O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “O`zbekiston Respublikasi
Tashqi ishlar vazirligi faoliyatini takomillashtirish to`g`risida”gi Qarori, 1994-yil,
16-mart.
6. O`zbekiston Respublikasi fuqarolarining chet elga borishlari tartibini va
O`zbekiston Respublikasining diplomatik pasporti to`g`risidagi Nizomni tasdiqlash
haqida”gi Qonun, 1995-yil, 6-yanvar.
7.
“O`zbekiston
Respublikasining
xalqaro
shartnomalaro
to`g`risida”gi Qonun, 1995-yil, 22-dekabr.
8. “O`zbekiston Respublikasining Konsullik Ustavini tasdiqlash to`g`risida”gi
Qonun, 1996-yil, 29-avgust.
25
9. “O`zbekiston Respublikasining tashqi siyosiy faoliyat konsepsiyasi to`g`risida”gi
Qonun, 2013-yil.
O`zbekiston Respublikasining mustaqil tashqi siyosiy faoliyatining huquqiy
asoslari, prinsplari, mazmuni, maqsad va vazifalari O`zbekiston Republikasi
Konstitutsiyasining IV bob, 17-moddasida “O`zbekiston Respublikasi xalqaro
munosabatlarning to`la huquqli subyektidir. Uning tashqi siyosati davlatlarning
tengligi, kuch ishlatmaslik yoki kuch bilan tahdid qilmaslik, chegaralarning
daxlsizligi, nizolarni tinch yo`l bilan hal etish, boshqa davlatlarning ichki ishlariga
aralashmaslik qoidalariga va xalqaro huquqning umume’tirof etilgan boshqa
qoidalari va normalariga asoslanadi. Respublika davlatning, xalqning oliy
manfaatlari, farovonligi va xavfsizligini ta’minlash maqsadida ittifoqlar tuzish,
hamdo`sliklarga va boshqa davlatlararo tuzilmalarga kirishi va ulardan ajralib
chiqishi mumkin”3. O`zbekiston o`zining milliy manfaatlaridan kelib chiqqan holda
huquqiy normalar asosida o`z tashqi siyosatini belgiladi. Qisqa davr ichida
davlatlararo munosabatlardagi tamoyillar va ustuvor yo`nalishlarini belgilab oldi.
Davlatning tashqi siyosatdagi harakatlarini tartibga solib turuvchi asosiy
harakatlantiruvchi kuch bu – Konstitutsiyaviy huquqdir. Prezident I.Karimov
ta’kidlaganidek, “Ochiq demokratik jamiyat qurish, bozor munosabatlarini vujudga
keltirish xalqaro e’tirof etilgan konstitutsiyaviy hamda huquqiy asosda amalga
oshirilmoqda. Bu asos iqtisodiyotni isloh qilish, uning keng ko`lamda jahon
hamjamiyatiga integratsiyalashuvi uchun kuchli huquqiy kafolatlar va shartsharoitlarni ta’minlab beradi”.4
O`zbekiston
Respublikasi
tashqi
siyosatining
asosiy
tamoyillari
quyidagilardan iborat:
- Mafkuraviy qarashlardan qat’iy nazar hamkorlik uchun ochiqlik,
umuminsoniy qadriyatlarga, tinchlik va xavfsizlikni saqlashga sodiqlik. Demak,
butun dunyo davlatlari bilan u qaysi dinga e’tiqod qilishi, millati, tilidan qat’iy
3
O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. T.: “O`zbekiston”, 2012. 6-b.
Karimov I.A. O`zbekiston XXI asr bo`sag`asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik
shartlari va taraqqiyot kafolatlari. T. 6 – T.: “O`zbekiston”, 1998. 227-bet.
4
26
nazar teng manfaatli hamkorlik olib borish, jahonda tinchlik va xavfsizlikni
ta’minlashga mas’ullikni anglatadi.
- Davlatlarning suveren tengligi va chegaralar daxlsizligini hurmat qilish.
“Suveren tenglik” tushunchasi boshqa davlatlarning o`ziga xosligini e’tirof etishni,
ularning mustaqilligini, o`z siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy tizimini o`zi
erkin tanlash, rivojlantirish, shuningdek o`z ichki qonunchiligini o`zi yaratish
huquqlarini hurmat qilishni anglatadi.
- Boshqa davlatlarning ichki ishlariga aralashmaslik. Tashqi siyosatda ana shu
prinsipning amalga oshirilishi, eng avvalo, BMT Ustavida (2-moddaning 7-bandi)
hamda BMT Bosh Assambleyasining davlatlar ichki ishlariga aralashmaslik
to`g`risidagi hamda ularning mustaqilligi va suverenitetini saqlash to`g`risidagi
1965-yilgi deklaratsiyada qayd etilgan xalqaro huquqning umume’tirof etilgan
tamoyillariga asoslanadi.
- Nizolarni tinch yo`l bilan hal etish. Ushbu tamoyilda xalqaro munosabatlar
sub’ektlari o`rtasida yuzaga keladigan har qanday masalalar xaqlarning qonuniy
manfaatlari, tinchligi va xavfsizligi tahdid ostida qolmasligini ko`zlab, faqat tinch
yo`l bilan hal etilishi kerak. Bu BMT Ustavining 2-moddasi 3-bandida va VII
bobida o`z ifodasini topgan. O`zbekiston bu tamoyilni Bosh qomusimizda
mustahkamlab qo`yish orqali har qanday murakkablikdagi masalalarni zo`rlik
ishlatmay, tinch yo`l bilan hal etishga ustuvorlik beruvchi tinchliksevar davlat
ekanligini ma’lum qildi.
- Kuch ishlatmaslik va kuch bilan tahdid qilmaslik. O`zbekiston har qanday
nizolarni hal etishda harbiy harakatlarsiz, qurol ishlatmasdan bartaraf etishni
nazarda tutadi. O’zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I.Karimov birinchi
chaqiriq Oliy Majlisning birinchi sessiyasida ushbu masalaga alohida to`xtaldi:
“O`zbekiston urush, harbiy mojarolarning oldini olishga qaratilgan har qanday
tashabbusni qo`llab quvvatlashga tayyor”.
- Ichki milliy qonunlar va huquqiy normalardan xalqaro huquqning
umume’tirof etilgan qoidalari va normalarining ustuvorligi. O`zbekiston jahon
27
hamjamiyatining teng huquqli a’zosi ekan, unda tan olingan tartib va qoidalarga
ham bo`ysunadi.
- Davlatning, xalqning oliy manfaatlari, farovonligi va xavfsizligini
ta’minlash maqsadida ittifoqlar tuzish, hamdo`stliklarga kirish va ulardan ajralib
chiqish. Demak, xalq farovonligi, mamlakat xavfsizligi masalalari tashqi siyosatda
ham eng ustuvor maqsadlardan etib belgilanadi. “Prinspda, mohiyatan, milliy
manfaatlarning boshqa barcha manfaatlar, xususan, mintaqaviy, global, mafkuraviy
va shu singari manfaatlardan ustuvorligi e’lon qilinadi hamda ikki va undan ortiq
davlatlar
o’rtasidagi
o’zaro
yaqin
hamkorlik
shakllariga,
ayniqsa,
o’z
suverenitetining muayyan qismini davlatlardan ustun turuvchi tuzilmalarga berish
bilan bog’liq munosabatlarga ehtiyotkor yondashish talabi yotadi”5.
- Tajovuzkor harbiy bloklar va uyushmalarga kirmaslik. Tashqi siyosat orqali
yurtimiz tinchligi, xalqimiz farovonligini ta’minlash maqsad qilingan ekan, harbiy
bloklar va uyushmalarga kirmasdan tinchlik yo`lida hamkorlik amalga oshiriladi.
- Davlatlararo aloqalarda teng huquqlilik va o`zaro manfaatdorlik, davlat
milliy manfaatlarining ustunligi. Teng huquqlilik tamoyilida har ikki tomonning
ham manfaatlari hisobga olinadi, birinchi tomonning ustunligiga yoki ikkinchi
tomonning butkul qaramligiga yo`l qo`yilmaydi.
- Tashqi aloqalarni ham ikki tomonlama, ham ko`p tomonlama kelishuvlar
asosida rivojlantirish, bir davlat bilan yaqinlashish hisobiga boshqasidan
uzoqlashmaslik. Tashqi siyosatni olib borishda o`zaro do`stlik, sheriklik
an’analariga sodiq qolish.
Xulosa qilib aytganda, O`zbekiston Respublikasi o`z tashqi siyosati
tamoyillarini mukammal ravishda belgilab oldi va tartibga soldi. Buni quyidagilarda
ko`rish mumkin:
1. O`zbekiston tashqi siyosat tamoyillariga qat’iy rioya qilgan holda
jahon hamjamiyatining teng huquqli a’zosiga aylandi.
Tursunov A.S. O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va tashqi siyosat.
T.:TDYI, 2005. 28-bet.
5
28
2.
O`zbekiston
Respublikasi
o`z
iqtisodiy
munosabatlarini
ikki
tomonlama va ko`p tomonlama shartnomalar asosida, milliy manfaatlar
ustuvorligini inobatga olgan holda rivojlantirishga qaratdi.
3. O`zbekiston xalqaro iqtisodiy aloqalarga, kollektiv xavfsizlikning
global va mintaqaviy tizimlariga faol qo`shilib, mamlakatda tinchlikni,
barqarorlikni ta’minlamoqda.
4. O`zbekiston tashqi siyosatida jahondagi barcha mamlakatlar bilan
ijobiy hamkorlik, tinchliksevar siyosati orqali o`z nufuzini oshirib bormoqda.
Prezidentimiz
Sh.Mirziyoyevning
qaroriga
asosan
Oʻzbekiston
Respublikasi Investitsiyalar va tashqi savdo vazirligi tashkil etildi 6.
“Mamlakatimizda investitsiya iqlimini yaxshilash, eksport salohiyatini oshirish,
biznesni jadal rivojlantirish uchun asos sifatida investitsiya va tashqi savdo
faoliyatini samarali tartibga solish boʻyicha salmoqli ishlar amalga oshirilmoqda.
Shu bilan birga, investitsiya jarayonining mahsulotni tashqi bozorlarda ilgari surish
yakuniy koʻrsatkichlari bilan sust bogʻlanganligi saqlanib qolmoqda. Davlat
boshqaruvining amaldagi tizimi investitsiya va savdo masalalarini alohida tartibga
solishga asoslangan, bu esa mazkur sohalarda tashkiliy-huquqiy mexanizmlarni
qayta koʻrib chiqishni taqozo etmoqda” dedi Prezidentimiz Sh.Mirziyoyev.
Qarorda tashqi iqtisodiy a’loqalar haqida shunday deyilgan:
Oʻzbekiston Respublikasining xorijiy davlatlar bilan savdo aloqalarini
kengaytirish va mustahkamlash, tovarlar, ishlar va xizmatlar eksportini qoʻllabquvvatlash;
Oʻzbekiston Respublikasining Jahon savdo tashkilotiga aʼzo boʻlish va
boshqa koʻp tomonlama iqtisodiy tashkilotlar bilan hamkorlik qilish jarayonlarini
muvofiqlashtirish;
tashqi savdo infratuzilmasini rivojlantirish, shu jumladan, tranzit salohiyati
darajasini oshirish, logistika va transport yoʻlaklarini takomillashtirish, shuningdek,
eksport marshrutlarini diversifikatsiya qilish masalalarini ilgari surish.
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyevning 28.01.2019 yildagi
PF-5343-sonli farmoni
6
29
4. MDH davlatlari tashqi savdo-iqtisodiy aloqalari rivojlanishining
bosqichlari.
Har qanday davlat hoh kichik hoh katta bo’lsin, iqtisodiy intеgratsiyasiz rivojlanishi
tеz bormaydi. Buni ko’pgina davlatlar o’z tajribalarida isbotlashdi. Iqtisodiy
intеgratsiyani rivojlantirishga qaratilgan O’zbеkiston Rеspublikasi siyosati ham
iqtisodiyoti yuksak darajada rivojlanishiga erishishga qaratilgan.
Iqtisodiy intеgratsiya iqtisodiyotga bеvosita quyidagi natijalaga erish imkoniyatini
bеradi:
- tovarlar, kapitallar, хizmatlar erkin harakat qiladi; raqobat kuchayadi;
- ishlab chiqarish kuchlari rivojlanadi; ishlab chiqarish samaradorligi
ortadi; sifatli va arzon tovarlar ishlab chiqariladi; istе’molchilarning talabi
ortib boradi; taklif qilinadigan tovarlar nomеnklaturasi ko’payadi;
- bozorlarning
rivojlangan
shakllari
paydo
bo’ladi
va
umumiy
bozorlar tashkil qilinadi; ishsizlik darajasi pasayadi; milliy iqtisodiyotdagi
farqlar yo’qolib boradi; yangi kuchli umumiy iqtisodiyot shakllanadi;
- milliy
iqtisodiyot
rivojlanib
boradi;
eng
muhimi
kishilar
hayoti
farovonligi oshadi va h.k.
Bu natijalarga erishish uchun O’zbеkiston Rеspublikasi Markaziy Osiyo, MDH
davlatlari, rivojlangan va rivojlanayotgan qolavеrsa, Yevropa Ittifoqi davlatlari bilan
hamkorlikka erishishga harakat qilishi kеrak. O’zbеkiston dunyo хo’jaligi tizimiga
kirib borar ekan, uning хalqaro iqtisodiy aloqalari uzoq va yaqin хorijiy
mamlakatlari bilan taraqqiy etmoqda.
O’zbеkiston Rеspublikasi a’zo bo’lib kirgan eng muхim birlashmalardan biri
- Mustaqil Davlatlar hamdo’stligi (MDH) bo’lib, u 1991 yil dеkabrda tuzilgan. Hozir
MDH ga Ozarbayjon Rеspublikasi, Armaniston Rеspublikasi, Bеlorus Rеspublikasi,
Qozog’iston Rеspublikasi, Tojikiston Rеspublikasi, Qirg’iziston Rеspublikasi,
Moldova Rеspublikasi, Rossiya Fеdеratsiyasi, Turkmaniston Rеspublikasi,
O’zbеkiston Rеspublikasi va Ukraina kiradi. O’zbеkiston sobik Ittifoq rеspublikalari
30
bilan aloqalarga katta ahamiyat bеrib, avvalboshdonoq Mustaqil davlatlar
hamdo’stligini
hamdo’stlik
tuzish
g’oyasini
mamlakatlarining
qo’llab-quvvatladi.
hududiy
yaqinligi
Bunday
va
hamkorlikka
iqtisodiy
jihatdan
bog’langanligi emas, balki chuqur tariхiy, madaniy va ma’naviy aloqalar, katta
tariхiy davr mobaynida хalqlarimizning taqdiri mushtarakligi ham asos
bo’lmoqda.
Hamdo’stlik maqsadlari quyidagilar:
•
dеmokratik
huquqiy
davlatlar
tuzish,
ular
o’rtasidagi
munosabatlar
davlat mustaqilligini va suvеrеn tеnglikni o’zaro tan olish va hurmatlash,
o’z taqdirini o’zi bеlgilash huquqi, tеng huquqlilik va ichki ishlarga
aralashmaslik, har qanday tazyiqlardan voz kеchish, nizolarni tinch yo’l
bilan hal etish, inson huquqlari va erkinliklarini, shu jumladan kichik
millatlar huquqlarini hurmat qilish, majburiyatlarini va boshqa umum tan
olingan хalqaro huquq tamoyillari va normalarini halol bajarish asosida
rivojlanadi;
• bir-birlarini hududiy butunligini va mavjud chеgaralar buzilmasligini tan olish va
hurmat qilish;
• chuqur tariхiy ildizlarga ega bo’lgan хalqlarning tub manfaatlarini hamda
qo’shnichilik va o’zaro manfaatli hamkorlik munosabatlarini mustahkamlash;
• fuqarolararo va millatlararo totuvlikni saqlash.
Ayni vaqtda O’zbеkiston Rеspublikasining MDHga a’zoligi unga bir qator
muhim vazifalarni millat, iqtisodiyot manfaatlariga muvofiq hal etish imkonini
bеradi:
-ishlab chiqarishni, aholi ta’minotini (avvalo oziq-ovqat bilan) qo’llab-quvvatlashni
ta’minlovchi
ko’lamda
koopеrativ
хo’jalik
takomillashtirish;
31
aloqalarini
rivojlantirish
va
- MDHning bir qator tovarlarini bozorda, ayniqsa an’anaviy mahsulotlarni sotish
sohasida yetakchi mavqеni saqlash;
-
sobiq
ittifoqchi
rеspublikalar
ega
bo’lgan
хom-ashyo
rеsurslaridan
foydalanish;
- O’zbеkistonning uchinchi mamlakatlarga eksport-import tovar oqimiga хizmat
ko’rsatuvchi transport kommunikatsiyalaridan kafolatli va хatarsiz foydalanish.
O’zbеkistonning MDH mamlakatlari bilan iqtisodiy hamkorligi mехanizmini
takomillashtirishning asosiy yo’nalishlari iqtisodiy erkinlashtirish, uni bozor
tamoyillariga izchillik bilan o’tkazish, хo’jalik tuzilmasini qayta qurishdan iborat
umumiy yo’l bilan bеlgilanadi. MDH davlatlari O’zbеkistonning asosiy savdo
iqtisodiy hamkorlaridan biri hisoblanadi. Ularning hissasiga rеspublika tashqi savdo
umumiy hajmining 30% dan ortig’i to’g’ri kеladi. O’zbеkiston va MDH
mamlakatlari mol ayirboshlash dinamikasi tеnglik va o’zaro foydali tamoyillarga
asoslangan, savdo-iqtisodiy munosabatlarning izchil rivojlanayotganligidan dalolat
bеradi. 2000-2019 yillar davomida O’zbеkiston bilan yirik savdo aloqalarini olib
boruvchi davlatlar Rossiya, Qozog’iston, Ukraina hisoblanadilar. Mustaqil Davlatlar
hamdo’stligi mamlakatlari bilan iqtisodiy munosabatlarning shakli va tarkibi tubdan
o’zgarib bormoqda. O’zbеkistonning mavqеi tobora mustahkamlanmoqda.
MDHdagi ko’pgina mamlakatlar bilan savdo-to’lov sohasida O’zbеkiston ijobiy
saldoga egadir. Rossiya O’zbеkistonning eng muhim savdo hamkori hisoblanadi.
O’zbеkiston Rеspublikasidan asosan paхta tolasi, oziq-ovqat, mashina va uskunalar,
yonilg’i mahsulotlari, kimyo mahsulotlari eksport qilinadi.
Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan hamkorlik qilish mintaqaning rivojlanishi va
davlatlar iqtisodi uchun muhim ahamiyatga ega. O’zbеkiston Rеspublikasi birinchi
Prеzidеnti I.A. Karimov intеgratsiya haqida gapirar ekan, manfaatlar birikuvining
хilma-хil mехanizmlari va shakllari hamda intеgratsiya turlari mavjudligiga
asoslanadi. "Biz intеgratsiya jarayonlari va bozor islohatlarini rivojlantirishga,
Markaziy Osiyo mintaqasida umumiy bozorni shakllantirishga alohida ahamiyat
bеramiz. Faqat o’zining tor milliy qobig’ida qolib kеtmagan bozorgina хorijiy
32
invеstitsiyalarning katta oqimini jalb qilib, mintaqa mamlakatlarining barqaror
rivojlanishi va farovonligini ta’minlay oladi". O’zbеkistonning mavqеi mintaqada
ahamiyatli bo’lishiga qaramay, bir qancha jug’rofiy-siyosiy omillar mamlakatning
stratеgik imkoniyatlarini chеklab qo’yadi. Mamlakat qolgan Markaziy Osiyo
davlatlarining barchasi singari dеngizga chiqish yo’liga ega bo’lmaygina qolmay,
balki jahon transport kommunikatsiyalariga erkin kira olmaydigan davlatlar bilan
qurshab olingan. Ammo shular bilan bir qatorda suv rеsurslarining chеklanganligi,
Farg’ona vodiysida aholining zichligi, qishloq хo’jaligida band bo’lgan aholi
salmog’i kata ekanligi rеspublikamizda intеgratsiya jarayonlarini rivojlantirishni
to’хtatmaydi.
O’zbеkiston Markaziy Osiyoda va MDH doirasida paхta yetishtiruvchi asosiy
mamlakat bo’lib hisoblanadi. Agar butun Markaziy Osiyo mamlakatlari 2 mln.
Tonna paхta tolasi yetishtirsa, uning 1,4 mln. tonnasi o’zbеk tolasidir. O’zbеkiston
paхta tolasi yetishtirish bo’yicha dunyoda to’rtinchi o’rinda, uni eksport qilish
bo’yicha esa ikkinchi o’rinda turadi.
O’zbеkiston gaz uzatish tizimi MDH davlatlarining yagona gazquvur tizimiga
kiradi. U Markaziy Osiyo, Rossiya va Ukraina kabi Yevropa davlatlariga gaz uzatish
tехnik imkoniyati bilan birgalikda 9 ta bosh gaz transport tarmog’i nafaqat O’rta
Osiyo uchun, MDHning Yevropa qismi davlatlari va Kavkazorti uchun ham
umumdavlat ahamiyatiga ega. Rеspublikada yuk va yo’lovchilarni mamlakat
ichkarisida va tashqari tashishni MDH, yaqin va uzoq хorij mamlakatlari bilan
iqtisodiy aloqalarni ta’minlovchi tarmoqlangan transport tizimi shakllandi.
O’zbеkiston Qozog’iston Rеspublikasi bilan mustahkam transport aloqasiga ega. Bu
aloqa orqali rеspublikamizning Rossiya, Хitoy, Osiyoning boshqa davlatlari va
Tinch okеani rеgioni avtoyo’llariga chiqishi ta’minlanadi. O’zbеkistonning bеvosita
ishtirokida Transosiyo magistralining bir qismi hisoblangan, Janubiy-MDHni
G’arbiy Yevropa bilan tutashtiradigan va Transsibir magistralidan 1500 km qisqa
bo’lgan Tajan-Saraхs-Mashхad yangi yo’li ishga tushirildi. Shu bilan bir
qatorda O’zbеkiston va Markaziy Osiyo mamlakatlariga Poti porti orqali Yevropa
33
bilan bog’lanish imkoniyatini bеruvchi Turkmaniston va Transkavkaz yo’li orqali
o’tgan transport yo’lagi o’zlashtirildi. Rеspublika avtomobil yo’llari tarmog’i
rivojlanishining asosiy ko’rsatkichlari bo’yicha MDH mamlakatlari orasida yetakchi
o’rinda turadi. Mavjud avtomobil yo’llari rеspublika hududdi orqali Qirg’iziston,
Turkmaniston, Tojikiston, Afg’oniston, ular orqali esa Pokiston, Hindiston, Eron,
Janubi-MDH davlatlari yo’llariga tranzit yuk va yo’lovchilarning uzluksiz o’tishini
ta’minlaydi.
O‘zbekiston Respublikasining MDH Davlatlari bilan hamkorigi
O‘zbekiston-Qozog‘iston munosabatlari izchil rivojlanmoqda. Qozog‘iston
O‘zbekistonning muhim savdo sheriklaridan biri bo‘lib, O‘zbekiston Respublikasi
bilan O‘rta Osiyo davlatlari o‘rtasida ayirbosh qilinadigan mahsulotlarning sezilarli
qismi uning hissasiga to‘g‘ri keladi. O‘zaro tovar aylanmasi hajmi 2019-yil
yakunlari bo‘yicha qariyb 3367,7 million AQSh dollarini tashkil etdi.
Shunga qaramasdan, ikki davlat o‘rtasida savdo-iqtisodiy munosabatlarni yanada
rivojlantirish uchun ishga solinmagan ko‘pgina imkoniyatlar mavjud. Qozog‘iston
bilan ikki tomonlama hamkorlik, shubhasiz, mintaqada barqarorlikni ta’minlash va
dolzarb masalalarni birgalikda va samarali hal etishga xizmat qiladi.
O‘zbekiston-Qirg‘iziston munosabatlari ikki tomonlama hamkorlik doirasida
erishilgan kelishuvlarning o‘zaro tenglik va manfaatdorlik tamoyillari asosida izchil
amalga oshirilishi bilan izohlanadi. O‘zbekiston bilan Qirg‘iziston o‘rtasidagi
munosabatlar o‘zaro anglashuv va hurmatga asoslangan barqaror aloqalarga
tayanadi. Bu munosabatlar ikki mamlakat xalqlari manfaatlariga xizmat qiladi.
1996-yildan buyon Savdo-iqtisodiy hamkorlik bo‘yicha O‘zbekiston-Qirg‘iziston
hukumatlararo komissiyasi faoliyat olib bormoqda. Hozirgi kunga qadar ushbu
komissiyaning 7 ta majlisi bo‘lib o‘tgan. O‘zaro tovar aylanmasi hajmi 2019-yil
yakunlari bo‘yicha qariyb 829,0 million AQSh dollarini tashkil etdi.
O‘zbekiston Respublikasi va Qirg’iziston o‘rtasidagi yaqin qo‘shnichilik va
do‘stona aloqalar qaror topgan bo‘lib, davlatlararo munosabatlarining barcha
jabhalarida hamkorlik darajasi yuksalmoqda.
34
O‘zbekiston-Turkmaniston munosabatlari yuqori darajadagi ikkitomonlama
hamkorlik bilan izohlanadi. Oliy darajada qabul qilingan bitimlar, siyosiy, savdoiqtisodiy, ilmiy-texnikaviy, madaniy va gumanitar hamkorlikка oid hujjatlar turli
sohalarda ikki tomonlama o‘zaro manfaatli aloqalarni kengaytirish uchun
mustahkam asos bo‘lib xizmat qilmoqda.
O‘zaro tovar aylanmasi hajmi izchil o‘sib bormoqda va 2019-yil yakunlari bo‘yicha
qariyb 541,9 million AQSh dollarini tashkil etdi. Ikki mamlakatning neft va gaz
sohasida yaqindan hamkorlik qilishi g‘oyat muhim ahamiyatga ega. Muhim
strategik xomashyoni eksport qilish yo‘nalishlarini diversifikatsiya qilish imkonini
bergan «Turkmaniston-O‘zbekiston-Qozog‘iston-Xitoy» transmilliy gaz quvurining
qurilishi bo‘yicha yirik loyihaning amalga oshirilishi ikki mamlakatning ushbu
sohadagi
samarali
hamkorligiga
yaqqol
misol
bo‘la
oladi.
Transport
kommunikatsiyalari iqtisodiy hamkorlik borasidagi yana bir muhim yo‘nalishdir.
«O‘zbekiston-Turkmaniston-Eron-Ummon»
yangi
xalqaro
transport-
kommunikatsiya yo‘lagini tashkil etish bo‘yicha imzolangan ko‘p tomonlama
shartnomaning
hayotga
tadbiq
etilishi
savdo-iqtisodiy
aloqalarni
yanada
mustahkamlash uchun qulay sharoit yaratadi, tranzit yuklar oqimini ko‘paytirishga
ijobiy
ta‘sir
munosabatlarni
ko‘rsatadi.
Madaniy-gumanitar
rivojlantirishning
muhim
hamkorlik
ikki
tomonlama
omilidir.
O‘zbekiston
va
Turkmanistonning madaniyat va san‘at namoyandalari ikki mamlakatda tashkil
etiladigan festival, ko‘rgazma va forumlarda muntazam ishtirok etib kelmoqda.
O‘zbekiston Tojikiston bilan savdo-iqtisodiy, gumanitar sohalarda, mintaqa
barqarorliginini ta’minlashda hamda mintaqa xavfsizligiga tahdid soluvchi omillar
bilan birgalikda kurashishda keng ko‘lamli hamkorlikni rivojlantirishdan
manfaatdordir.
Ikki mamlakat o‘rtasida Savdo-iqtisodiy hamkorlik bo‘yicha hukumatlararo
qo‘shma komissiya tashkil qilingan. Shu kungacha qo‘shma komissiyaning to‘rtta
majlisi bo’lib o‘tgan. Majlislar Dushanbe shahrida 2002-yil 22-avgust kuni hamda
2009-yil 18-fevralda tashkil etilgan, Toshkent shahrida 2015-yil 23-iyun kuni hamda
35
2016-yil 28-dekabrda tashkil etilgan. O‘zaro tovar aylanmasi hajmi 2019-yil
yakunlari bo‘yicha 497,0 million AQSH dollarini tashkil etdi.
Rossiya Federatsiyasi O‘zbekiston Respublikasini 1992-yil 20-mart kuni tan
olgan. Shu kunning o‘zida ikki mamlakat o’rtasida rasmiy diplomatik aloqalar
o’rnatildi. Mamlakatlarimiz o‘rtasidagi keng ko‘lamli hamkorlik 2004-yil
imzolangan
Strategik
hamkorlik
va
2005-yil
imzolangan
Ittifoqdoshlik
munosabatlari to‘g‘risidagi shartnomalar asosida rivojlanmoqda.
Rossiya Federatsiyasi bilan ikki tomonlama savdo-iqtisodiy munosabatlar ja’dal
sur’at bilan rivojlanmoqda. O’zbekiston Respublikasi tashqi savdo hamkorlari
orasida Rossiya Federatsiyasi birinchi o’rinda turadi. 2019-yil yakunlariga ko’ra ikki
davlat o’rtasidagi tovar ayirboshlash 6,6 mlrd. AQSh dollarni tashkil etdi.
Ozarbayjon
Respublikasi
bilan
O‘zbekiston
Respublikasi
o‘rtasidagi
munosabatlar strategik sheriklik darajasiga ko‘tarilgan.
Xususan, atrof-muhitni muhofaza qilish, informatsion va kommunikatsion
texnologiyalar, temir yo‘l transporti, soliq, maxfiy ma’lumotlar daxlsizligini
ta’minlash sohalarida hamkorlikka oid, shuningdek, gumanitar, savdo-iqtisodiy va
ilmiy-texnikaviy aloqalarni rivojlantirishга doir qator hujjatlar imzolandi.
O‘zaro tovar aylanmasi hajmi 2019-yil yakunlari bo‘yicha 51,8 million AQSh
dollarini tashkil etdi.
Ukraina
ham
O‘zbekiston
Respublikasining
yetakchi
tashqi
iqtisodiy
sheriklaridan sanaladi. O‘zbekiston bilan Ukraina o‘rtasidagi ikki tomonlama
munosabatlar mustahkam huquqiy asosga ega bo‘lib, turli sohalardagi hamkorlikni
tartibga soluvchi 142 shartnoma, bitim va boshqa hujjatlardan iborat.
O‘zaro tovar aylanmasi hajmi 2019-yil yakunlari bo‘yicha qariyb 377,9 million
AQSh dollarini tashkil etdi.
O’zbekiston
Respublikasi
hamkorlikni
mustahkamlashga
Belarus
Respublikasi
alohida
e’tibor
bilan
qaratadi.
har
tomonlama
Mamlakatlarimiz
iqtisodiyoti bir-birini to‘ldiradi. So‘nggi ikki yilda Toshkent va Minskda
Hukumatlararo кomissiyaning (HK) ikkita yig‘ilishi bo‘lib o‘tdi. O‘zbekiston
Respublikasi bilan Belarus Respublikasi o‘rtasida 2008-2017-yillarga mo‘ljallangan
36
iqtisodiy hamkorlik to‘g‘risidagi shartnoma va uning ijrosi yuzasidan Dastur
imzolangan. O‘zbekiston va Belarus hukumatlari o‘rtasida jinoyatchilikka qarshi
kurash, Favqulodda vaziyatlar vazirliklari o‘rtasida favqulodda vaziyatlarning oldini
olish va oqibatlarini bartaraf etishda hamkorlik to‘g‘risidagi hujjatlar imzolangan.
MDH mamlakatlari boshliqlari majlisi doirasida Minsk shahrida 2014-yil oktabrida
O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A.Karimov va Belarus Respublikasi
Prezidenti A.Lukashenko uchrashishdi. Uchrashuvda ikki tomonlama hamkorlikni
rivojalantirishning asosiy masalalari muhokama qilindi. O‘zaro tovar aylanmasi
hajmi 2019-yil yakunlari bo‘yicha qariyb 330,8 million AQSh dollarini tashkil etdi.
Armaniston, Moldova bilan MDH hamda mintaqaviy va xalqaro tashkilotlar
doirasida o‘zaro hamkorlik yo‘lga qo‘yilgan.
Gruziya O’zbekistonning eng muhim tashqi iqtisodiy hamkorlaridan biri
hisoblanadi. Ikki mamlakat o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga soluvchi asosiy
hujjat – 1995-yilning 4-sentabrida O‘zbekiston va Gruziya o‘rtasida imzolangan
do‘stlik va hamkorlik to‘g‘risidagi kelishuv hisoblanadi. Ikki tomonlama savdoiqtisodiy munosabatlarni iqtisodiy hamkorlik bo‘yicha o‘zbek-gruzin Qo‘shma
komisiyasi tartibga soladi. 2014-yilning 20- oktabrida Toshkent shahrida mazkur
komisiyaning navbatdagi yetinchi yig‘ilishi bo‘lib o‘tdi. 2019-yil yakunlari bo‘icha
ikki davlat o‘rtasidagi umumiy tovar aylanmasi hajmi 118,8 million AQSh dollarini
tashkil etdi.
37
5. O`zbekiston Respublikasining so`ngi yillardagi Tashqi iqtisodiy
faoliyati o’zgarishlari tahlili
Tashqi savdo aylanmasi. Hukumatning tashqi iqtisodiy faoliyat borasida
so‘nggi yillarda amalga oshirayotgan eksportni rag‘batlantirish, importni
optimallashtirish va umuman olganda tashqi savdo muvozanatini ta’minlash
maqsadida amalga oshirilayotgan islohotlar 2019 yil yakuni bilan respublikaning
tashqi savdo aylanmasini (matnda TSA) 42,2 mlrd. AQSh dollariga yetishini va
2018 yilga nisbatan 8,7 mlrd. AQSh dollariga yoki 26,2 % ga oshishini ta’minladi.
Ushbu natija mamlakat tarixida eng yuqori ko‘rsatkich sifatida qayd etildi. TSAda
eksport hajmi 17,9 mlrd. AQSh dollariga (o‘sish sur’ati – 128,0 %) va import hajmi
24,3 mlrd. AQSh dollariga (o‘sish sur’ati – 124,9 %) yetdi. Hisobot davrida 6,4 mlrd.
AQSh dollari qiymatida passiv tashqi savdo balansi qayd etildi.
O‘zbekiston Respublikasining tashqi savdo aylanmasi
va balansi dinamikasi (mlrd. AQSh doll.)
O‘zbekiston Respublikasining TSA dinamikasi tahlili 2019 yilda o‘tgan yilga
nisbatan eksport va import hajmlarini o‘sishini ko‘rsatdi. 2017 yilga nisbatan TSA
1,6 barobarga oshdi va import (1,9 barobar) esa eksportga (1,3 barobar) nisbatan
tezroq o‘sdi.
O‘zbekiston Respublikasi tashqi savdo aylanmasi
dinamikasi (yanvar-dekabr, mlrd. AQSh doll.)
38
TSAning uchdan bir qismini MDH davlatlari tashkil etib, so‘nggi yillarga
nisbatan kamayish tendensiyasi kuzatilmoqda. Bu esa o‘z navbatida iqtisodiy
munosabatlarning
geografiyasi
kengayotganidan
dalolat
bermoqda.
Respublikamizda tashqi savdoni qo‘llab-quvvatlash hamda MDH davlatlari bilan
ushbu sohadagi hamkorlikni yanada mustahkamlash bo‘yicha olib borilayotgan
chora-tadbirlar natijasida 2019 yil yanvar-dekabr oylarida tashqi savdo aylanmasida
MDH davlatlarining ulushi 34,6 %ni tashkil etib, tashqi savdo aylanmasi o‘tgan
yilga nisbatan o‘sish sur’ati 120,0 %ni tashkil etdi. O‘sish sur’atiga ega bo‘lishiga
qaramay, MDH davlatlarining ulushi 2018 yilga nisbatan 1,7 foiz punktga
kamaygan.
O‘zbekiston Respublikasining tashqi savdo aylanmasida MDH
mamlakatlari va boshqa xorijiy davlatlarning hajmlari dinamikasi
(yanvar-dekabr, mln. AQSh dollari, ulush %da)
2019 yilda boshqa xorijiy davlatlarning TSAsi MDH davlatlariga nisbatan
tezroq o‘sdi (o‘sish sur’ati 129,7 %) va jami TSAdagi ulushi 65,4 %ni tashkil etdi.
Xususan, Tojikiston, Turkmaniston, Qirg‘iziston va Qozog‘iston kabi qo‘shni
davlatlar bilan TSAda so‘nggi yillarda katta o‘zgarishlar kuzatildi. Misol uchun,
so‘nggi uch yilda TSA Qirg‘iziston va Turkmaniston bilan 3 barobarga hamda
Tojikiston va Qozog‘iston bilan 2 barobarga oshgan. Afg‘oniston bilan tashqi savdo
39
aylanmasi yiliga 600 mln. AQSh dollari darajasida saqlanib qolmoqda. Qirg‘iziston,
Tojikiston va Afg‘oniston bilan faol tashqi savdo balansi kuzatilganini
mamlakatning tashqi savdodagi faoliyatini ijobiy natija sifatida baholash mumkin.
Boshqa davlatlar (qo‘shni davlatlardan tashqari) bilan esa TSAda eng yuqori ulush
Xitoy, Rossiya, Koreya, Turkiya va Germaniya davlatlari hissasiga to‘g‘ri kelgan.
Asosiy hamkor-davlatlar qatorida Eron va Fransiya bilan faol tashqi savdo balansi
ta’minlangan.
O‘zbekiston Respublikasining yirik hamkor-davlatlar bilan tashqi
savdo aylanmasi dinamikasi (yanvar-dekabr, mln. AQSh. dollari)
1-jadval7
Davlatlar
Xitoy Xalq Respublikasi
eksport
import
saldo
Rossiya Federatsiyasi
eksport
import
saldo
Qozog‘iston
eksport
import
saldo
Koreya Respublikasi
eksport
import
saldo
Turkiya
eksport
import
saldo
7
2017-yil
4 754,2
2 025,5
2 728,7
-703,2
4 728,7
2 019,2
2 709,5
-690,3
2 055,8
1 057,6
998,2
59,4
1 387,6
143,3
1 244,3
-1 100,9
1 552,5
877,8
674,7
203,1
2018-yil
6 433,5
2 875,4
3 558,1
-682,7
5 655,9
2 117,3
3 538,6
-1 421,3
2 919,6
1 352,2
1 567,4
-215,2
2 159,2
108,7
2 050,5
-1 941,8
2 057,6
944,8
1 112,8
-168,0
2019-yil
7 620,9
2 519,0
5 101,9
-2 582,9
6 626,9
2 492,5
4 134,4
-1 641,9
3 367,7
1 429,7
1 938,0
-508,3
2 755,4
93,6
2 661,8
-2 568,2
2 525,2
1 203,6
1 321,6
-118,0
1-jadval. O`zbekiston Resoublikasining yirik hamkor-davlatlar bilan tashqi savdo aylanmasi
40
davomi
Davlatlar
Germaniya
eksport
import
saldo
Qirg‘iziston
eksport
import
saldo
Afg‘oniston
eksport
import
saldo
AQSh
eksport
import
saldo
Turkmaniston
eksport
import
saldo
Tojikiston
eksport
import
saldo
Litva
eksport
import
saldo
Eron
eksport
import
saldo
Yaponiya
eksport
import
saldo
2017-yil
620,0
32,5
587,5
-555,0
253,7
178,3
75,4
102,9
617,8
615,6
2,2
613,4
215,0
32,1
182,9
-150,8
177,9
69,9
108,0
-38,1
237,9
186,1
51,8
134,3
265,7
6,2
259,5
-253,3
325,3
267,2
58,1
209,1
166,2
14,5
151,7
-137,2
41
2018-yil
778,7
53,7
725,0
-671,3
402,8
269,7
133,1
136,6
604,6
602,5
2,1
600,4
415,0
36,8
378,2
-341,4
302,8
59,5
243,3
-183,8
390,5
237,5
153,0
84,5
291,2
12,6
278,6
-266,0
306,8
172,9
133,9
39,0
707,5
18,8
688,7
-669,9
2019-yil
980,1
53,9
926,2
-872,3
829,0
679,0
150,0
529,0
618,0
615,1
2,9
612,2
596,2
29,1
567,1
-538,0
541,9
145,1
396,8
-251,7
497,0
344,2
152,8
191,4
466,5
22,6
443,9
-421,3
424,2
219,6
204,6
15,0
413,6
27,8
385,8
-358,0
davomi
Davlatlar
Italiya
eksport
import
saldo
Ukraina
eksport
import
saldo
Latviya
eksport
import
saldo
Hindiston
eksport
import
saldo
Fransiya
eksport
import
saldo
Belarus
eksport
import
saldo
2017-yil
175,7
22,6
153,1
-130,5
290,0
106,0
184,0
-78,0
295,0
82,3
212,7
-130,4
324,9
33,8
291,1
-257,3
257,1
148,9
108,2
40,7
182,4
27,4
155,0
-127,6
2018-yil
305,5
28,1
277,4
-249,3
427,2
100,1
327,1
-227,0
438,7
46,3
392,4
-346,1
286,5
25,1
261,4
-236,3
312,8
196,3
116,5
79,8
418,5
41,3
377,2
-335,9
2019-yil
402,3
26,6
375,7
-349,1
377,9
113,6
264,3
-150,7
374,2
48,9
325,3
-276,4
355,5
25,0
330,5
-305,5
345,7
205,7
140,0
65,7
330,8
47,6
283,2
-235,6
Tashqi iqtisodiy faoliyat bo‘yicha 20 ta yirik hamkor-davlatlar orasidan
beshta davlatda faol tashqi savdo balansi kuzatilgan, xususan, Afg‘oniston (612,2
mln. AQSh dollari), Qirg‘iziston (529,0 mln. AQSh dollari), Tojikiston (191,4 mln.
AQSh dollari), Fransiya (65,7 mln. AQSh dollari) va Eron (15,0 mln. AQSh dollari).
Qolgan 15 ta davlatlar bilan passiv tashqi savdo balansi saqlanib qolmoqda.
O‘zbekiston jahonning 193 dan ortiq mamlakatlari bilan savdo aloqalarini amalga
oshirib kelmoqda. TSAning nisbatan salmoqli hissasi Xitoy Xalq Respublikasida
(18,1 %), Rossiya Federatsiyasida (15,7 %), Qozog‘istonda (8,0 %), Koreya
Respublikasida (6,5 %), Turkiyada (6,0 %), Germaniyada (2,3 %) va Qirg‘izistonda
(2,0 %) qayd etilgan.
42
O‘zbekiston Respublikasi bilan tashqi savdo aylanmasi eng yuqori
bo‘lgan davlatlar (2019 yil yanvar-dekabr, mln. AQSh dollari, ulush %da)
2-jadval8
Top 10 davlatlar
Xitoy Xalq Respublikasi
Rossiya Federatsiyasi
Qozog‘iston
Koreya Respublikasi
Turkiya
Germaniya
Qirg‘iziston
Afg‘oniston
AQSh
Turkmaniston
TSA
7 620,9
6 626,9
3 367,8
2 755,4
2 525,2
980,1
829,1
618,0
596,2
541,9
Eksport
2 519,0
2 492,5
1 429,7
93,5 2
1 203,6
53,9
679,0
615,1
29,1
145,1
Import
5 101,9
4 134,4
1 938,0
2 661,8
1 321,6
926,2
150,0
2,9
567,1
396,8
Ulush, %
18,1
15,7
8,0
6,5
6,0
2,3
2,0
1,5
1,4
1,3
TSAning choraklar kesimidagi tahlili ular orasida mavsumiylik borligini
ko‘rsatdi va eng yuqori TSA 12 mlrd. AQSh dollari bilan 2019 yilning III choragiga
to‘g‘ri kelib, 2017-2018 yilllarning mos davriga nisbatan 1,5 barobar oshganini
ko‘rsatdi.
2017-2019 yillardagi tashqi savdo balansi hajmlari o‘sishiga alohida e’tibor
berish talab etiladi. Ya’ni, 2018 yilning III choragida eng yuqori passiv tashqi savdo
balansi kuzatilib, 2017 yilning III choragidagi aktiv tashqi savdo balansiga nisbatan
2,6 mlrd. AQSh dollarga oshgan va 2019 yilning IV choragiga kelib passiv savdo
balansi 2,1 mlrd doll. tashkil etdi.
Eksport. Mamlakatning eksport salohiyatini oshirish, eksportyorlarni
qo‘llab-quvvatlash, eksportbop mahsulotlarni nomenklaturasini kengaytirish
maqsadida amalga oshirilgan islohotlar eksporterlar sonini 5895 taga yetkazdi va
ular tomonidan 17,9 mlrd. AQSh dollari qiymatdagi (2018 yilga nisbatan o‘sish
28,0%) tovar va xizmatlar eksport qilinishini ta’minladi.
2-jadval. O`zbekiston Resoublikasi bilan tashqi savdo aylanmasi eng yuqori bo’lgan davlatlar
43
8
Eksport tarkibi (2019 yil yanvar-dekabr, ulush %)
1-diogramma9
Oltin
3%
Xizmatlar
2% 2%
Energiya manbalari va neft
mahsulotlari
5%
5%
28%
To'qimachilik mahsulotlari
5%
Oziq-ovqat mahsulotlari
5%
Rangli metallar va undan
tayyorlangan buyumlar
9%
Kimyo mahsulotlari va buyumlari
21%
Boshqalar
15%
Mashina va asbob-uskunalar
hamda ularning qismlari
Qora metal va undan
tayyorlangan buyumlar
Paxta tolasi
Eksport tarkibida tovarlar ulushi 80,1 %ni tashkil etib, ular asosan
qimmatbaho metallar (kumush bilan birga 28,2 %), energiya tashuvchi va neft
mahsulotlari (14,1 %), to‘qimachilik buyumlari (9,1 %), oziq-ovqat mahsulotlari
(8,5 %, aksariyat meva-sabzavot – 6,7 %), rangli metal va undan tayyorlangan
buyumlar (5,3 %) hamda kimyo mahsulotlari va buyumlari (4,9 %) hissasiga to‘g‘ri
kelmoqda.
MDH mamlakatlari va boshqa mamlakatlarga eksportning yo‘nalishi bo‘yicha
farqlanishlar 29,1 mavjudligi kuzatilmoqda. Xususan, MDH mamlakatlariga
eksportning 80 % xizmatlar hissasiga to‘g‘ri kelmoqda, keyingi o‘rinlarda eksport
hajmi bo‘yicha energiya tashuvchi va neft mahsulotlari (asosan tabiiy gaz) hamda
meva-savzavot va to‘qimachilik mahsulotlariga to‘g‘ri kelmoqda.
9
1-diogramma. Eksport tarkibi (2019-yakunlari bo’yicha)
44
MDH mamlakatlari yo‘nalishiga mashina va asbob-uskunalar, qora va rangli
metallar, meva-sabzavot mahsulotlari eksporti nisbatan tezroq o‘sdi, faqatgina paxta
tolasi eksportida pasayish kuzatildi. 2019 yilda eksport qilingan tovarlar va
xizmatlar tarkibining tahlili shuni ko‘rsatmoqdaki, tovarlar va xizmatlar tarkibida
sezilarli o‘zgarishlar qayd etilmadi, biroq shuni ta’kidlash joizki, 2018 yilga
nisbatan, energiya tashuvchi va neft mahsulotlari hamda kimyo mahsulotlari va
buyumlaridan tashqari barcha tovar va xizmatlarda o‘sish kuzatilgan.
MDH va boshqa davlatlarga eksport tarkibi (2019 yil yanvar-dekabr)
ТаркибиМлн. АҚШ долла3-jadval10
Mln. AQSH dollari
MDH
Boshqa
Jami
davlatlari davlatlar
11536,9
17901,7
6364,8
Tarkibi
Jami
shu jumladan:
Paxta tolasi
Oziq-ovqat mahsulotlari
Kimyo mahsulotlari va buyumlari
Energiya manbalari va neft mahsulotlari
Qora metallar va undan tayyorlangan
buyumlar
Rangli metallar va undan tayyorlangan
buyumlar
Mashina va asbobuskunalar hamda
ularning qismlari
To‘qimachilik mahsulotlari
Oltin
Xizmatlar
Boshqalar
281,6
1517,5
876,9
2524,9
1,3
960,9
405,8
1403,0
280,4
556,6
471,1
1121,9
349,6
102,8
246,8
951,3
153,3
798,0
451,4
307,0
144,3
1626,6
4918,3
3560,2
843,5
815,1
1850,9
364,8
811,5
4918,3
1709,3
478,7
Import. Respublikada import o‘rnini bosuvchi mahsulotlarni ishlab
chiqarishni rag‘batlantirish va ishlab chiqarishni mahalliylashtirish borasida amalga
3-jadval. MDH va boshqa davlatlarga eksport tarkibi (2019-yil)
10
45
oshirilayotgan islohotlar importni keskin oshib ketishiga yo‘l qo‘ymadi. Shu bilan
birga, mamlakatga kiritilayotgan salmoqli investitsiyalar natijasida so‘nggi yillarda
import hajmi oshib kelayotganligini kuzatish mumkin. Jumladan, hisobot davrida
import hajmi 24,3 mlrd. AQSh dollarni (2018 yilga nisbatan 124,9 %) tashkil etib,
valyutani erkinlashtirish boshlangan davrga nisbatan 1,7 barobarga oshgan.
Import tarkibida eng katta ulush mashina va asbob-uskunalar hamda ularning
qismlari (43,8 %), kimyo mahsulotlari va undan tayyorlangan buyumlar (13,2 %)
hamda xizmatlar (10,0 %) hisobiga to‘g‘ri keldi.
Import tarkibi (2019 yil yanvar-dekabr, ulush %)
2-diogramma11
Mashinalar vaasbob-uskunalar
Kimyo mahsulotlari va buyumlari
Boshqalar
Xizmatlar
7%
4%1%
Oziq-ovqat mahsulotlari
8%
44%
10%
Qora metal va undan tayyorlangan
buyumlar
13%
Energiya manbalari va neft
mahsulotlari
13%
Rangli metallar va undan tayyorlangan
buyumlar
2019 yilda import qilingan tovarlar va xizmatlar tarkibi tahlili shuni
ko‘rsatdiki, 2018 yilga nisbatan mashina va asbob-uskunalar hamda ularning
qismlari importining ulushi 36,1 % dan 43,8 % gacha o‘sdi, oziq-ovqat mahsulotlari
va kimyo mahsulotlari importining ulushi esa 9,1 % dan 7,8 %ga va 15,3 %dan
11
2-diogramma. Import tarkibi (2019-yakunlari bo’yicha)
46
13,2%ga kamaydi. Umuman olganda, barcha mahsulotlarda o‘sish kuzatilishiga
qaramasdan, ularning (mashina va asbob-uskunalardan tashqari) jami importdagi
ulushi pasaymoqda. So‘nggi uch yildagi umumiy import hajmining o‘sishi (1,7
barobar) fonida xizmatlar importining mutloq o‘sishiga qaramasdan (1,2 barobar)
uning jami importdagi ulushi kamaymoqda (4,1 foiz punkt). Oziq-ovqat
mahsulotlarining importi hajmlarining o‘sishiga shakar xomashyosi (6,1 barobar
o‘sish), kakao, un va qandolat mahsulotlari (va ulardan tayyorlangan mahsulotlar)
(1,7 barobar), sitrus (2,2 barobar) hamda go‘sht va sub oziq-ovqat mahsulotlari (2,1
barobar) importi ta’sir qilgan. Energiya tashuvchi va neft mahsulotlari importi
oshishiga esa qayta ishlangan neft mahsuloti importining oshganligi (125 barobar)
bevosita ta’sir etgan. Qishloq xo‘jaligi uchun mashina va asbob-uskunalar (90
barobar), avtomobillar uchun uskuna va ehtiyot qismlar (87 barobar), ekskovator va
buldozerlar (119 barobar) hamda tibbiy asbob va moslamalarning (146 barobar)
nisbatan yuqori o‘sishi hisobiga jami import hajmini oshishiga olib kelgan.
47
XULOSA VA TAKLIFLAR
Xulosa o’rnida shuni aytish joizki, O’zbekiston Respublikasi Mustaqillikka
erishganidan keyin rivojlanish yo’lini kuzatar ekanmiz O’zbekiston hukumatining
bu borada olib brogan islohotlari o’z samarasini yaqqol ko’rsatdi. Hukumatning olib
borgan
siyosati,
ayniqsa
tashqi
iqtisodiy
faoliyati
olib
borgan ishlari tahsinga loyiqdir. MDH mamlakatlari bilan investitsiyaviy, savdoiqtisodiy hamkorlik yildan-yilga rivojlanmoqda. Bu albatta, mamlakatimizda
yaratilayotgan qulay investitsion muhit, xorijiy korxonalar uchun yaratilayotgan
shart-sharoit va imtiyozlarning mahsulidir. O`zbekiston o`z taraqqiyot yo`lidan dadil
borar ekan, xorijiy davlatlar bilan, xususan, MDH mamlakatlari bilan o`zaro teng
manfaatli iqtisodiy aloqalarni rivojlantirib boradi. Bu albatta, respublikamiz
iqtisodiyotining jadal rivojlanishida, O`zbekistonning rivojlangan mamlakatlar
qatoridan joy olishida muhim omil bo`lib xizmat qiladi. O`zbekiston Republikasi
tashqi siyosatida MDH mamlakatlarining o`rni haqida quyidagi fikrlarni
bildirishimiz mumkin:
- Mustaqillik yillarida O`zbekiston Respublikasi tashqi siyosatini tartibga
soluvchi huquqiy asoslar yaratildi.
- O`zbekiston Respublikasi tashqi siyosatini belgilab beruvchi huquqiy
asoslarning yaratilishida xalqaro huquq normalariga rioya qilindi.
- O`zbekiston tashqi siyosat tamoyillariga qat’iy rioya qilgan holda MDH
mamlakatlari bilan keng ko`lamli hamkorlikni yo`lga qo`ydi.
- O`zbekiston va MDH o`rtasidagi aloqalarning muhim jihati –
iqtisodiy yo`nalishdagi hamkorlik hisoblanadi;
- O`zbekiston xalq xo`jaligini rivojlantirishda MDH davlatlari bilan
hamkorlik bundan keyin ham muhim ahamiyat kasb etadi.
O`zbekiston
va
MDH
mamlakatlari
o`rtasidagi
iqtisodiy
aloqalar
tahlil qilinganda quyidagi xulosalarga kelindi:
- Hamkorlikning ikkinchi davri (2000-2019-yillar)da iqtisodiy aloqalarning
o`sishi kuzatildi.
48
-
O`zbekistondan
MDH
davlatlariga
asosan
xom
ashyo
resurslari va tayyor mahsulotlar, oziq-ovqat mahsulotlari eksport qilinmoqda;
- O`zbekistonga MDH davlatlaridan asosan tayyor mahsulotlar import
qilinmoqda;
-
O`zbekiston
hamkorlik
va
istiqbolli
MDH
mamlakatlar
yo`nalishlardan
bilan
hisoblanadi.
neft-gaz
Bu
sohasidagi
borada
MDH
mamlakatlarining investitsiyalarini jalb qilish borasidagi ishlarni yanada
takomillashtirish maqsadga muvofiq.
- O`zbekiston Respublikasining MDH mamlakatlari bilan iqtisodiy
aloqalari tahlili shuni ko`rsatdiki, O`zbekiston-Rossiya o`rtasidagi hamkorlikni
yanada rivojlantirish, ayniqsa, mamlakatimiz sanoat korxonalarini texnik jihatda
modernizarsiya qilish bo`yicha yangi loyihalarni amalga oshirish lozim;
Xullas, boshqa sohalar bilan bir qatorda, O`zbekistonda yuqori xaridorgir
mahsulotlar ishlab chiqarish va uning turlarini kengaytirish, birinchi navbatda
to`qimachilik sanoati, elektromaishiy texnika, mashinasozlik va aviasozlik
sohalarida ishlab chiqarilgan mahsulotlarni eksport qilishda o`zaro manfaatli
iqtisodiy munosabatlarni rivojlantirish zarur.
2000-yildan 2019-yilga qadar o`zaro tovar ayirboshlash hajmi o`sishi
kuzatildi. Demak, savdo aylanma hajmi yildan-yilga o`sib, yanada barqaror tus
olmoqda. O`zbekiston-Rossiya o`rtasidagi iqtisodiy aloqalar ko`lami MDH
mamlakatlari
ichida
eng
yuqoriligi
qayd
etildi:
savdo
aylanmasi 2000-yilda 100 mln AQSH dollarini tashkil qilgan bo`lsa, 2019-yilga
kelib 6,6 mlrd AQSH dollariga yetdi. Bu O`zbekiston va Rossiya o`rtasida savdo
aylanmasi jadal sur’atlarda rivojlanib borayotganini bildiradi.
Ko`rinib turibdiki, MDH mamlakatlari bilan hamkorlik mustahkamlanish
bilan bir qatorda, iqtisodiy yo`nalishdagi sheriklik yildan-yilga o`sib bormoqda.
Shuningdek,
O`zbekiston
va
MDH
mamlakatlari
o`rtasidagi iqtisodiy tahlili asosida quyidagi xulosalarga kelindi:
1.
O`zbekiston
mustaqilligining
dastlabki
yillarida
MDHning
yetakchi davlatlari – Rossiya, Ukraina, Belarussiya bilan manfaatli hamkorlik
49
aloqalarini o`rnatdi. Ushbu aloqalar bir necha bosqichlarni bosib o`tib, uning
dastlabki bosqichlarida (1992-1999-yillar) mamlakatlar o`rtasida hamkorlikning
huquqiy asoslari shakllandi va bu holat keyingi bosqichda iqtisodiy hamkorlikning
rivojlanishiga asos bo`lib xizmat qilmoqda.
2.
O`zbekiston
va
MDH
o`rtasidagi
aloqalarni
tahlil
qilishda
iqtisodiy hamkorlik davlatlararo aloqalardagi ustuvor yo`nalish ekanligi va bu
aloqalar ikkinchi bosqichda (2000-2019-yillar) jadal rivojlangani aniqlandi.
3.
O`zbekiston
va
MDH
mamlakatlari
o`rtasidagi
iqtisodiy
aloqalar bundan keyin ham rivojlanishda davom etadi. Chunki mazkur davlatlar
iqtisodiy hamkorlikni rivojlantirishdan birday manfaador.
Bugungi kunda O`zbekistonning MDH mamlakatlari bilan iqtisodiy
aloqalarini yanada rivojlantirish uchun quyidagi takliflarni ilgari surish mumkin:
 O`zbekiston va MDH mamlakatlari uchun manfaatli bo`lgan yuqori samarali
ishlab
chiqarish
korxonalarining
faoliyatini
qo`llabquvvatlash
va
ularni
rag`batlantirish;

MDH
(investitsiya
nashrlari,
mamlakatlari
loyihalari
iqtisodiy
va
tahlil,
investorlarini
biznes
takliflar
xom-ashyo
ma’lumotlar
bilan
ta’minlash
viloyatlarning
investitsiya
salohiyati
shuningdek,
investitsiyaga
oid
va
uchun
bazasi,
mehnat
har
bo`yicha
bir
to`laqonli
axborot
hududiy
matbuot
salohiyati
to`g`risida
hudud
bo`yicha
veb-sayt
konferensiyalar,
tashkil
etish,
seminarlar
va
taqdimotlar ko`lamini yanada kengaytirish;
 Aloqalarning rivoji, iqtisodiy hamkorlikning ahamiyati bo`yicha
o`quvchi-yoshlarda
hududidagi
kengroq
qo`shma
O`zbekiston-Qozog’iston,
tasavvur
hosil
qilish
korxonalarga
O`zbekiston-Belarussiya)
uchun
viloyatlar
(O`zbekiston-Rossiya,
sayohat
va
ekskursiyalar tashkil etish;
Bu kabi tadbirlar O`zbekiston va MDH mamlakatlari o`rtasidagi
iqtisodiy aloqalar davomiyligini va barqaror rivojlanishiga xizmat qiladi, deb
hisoblayman.
50
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI
I. O‘zbekiston Respublikasi Qonunlari, Prezident Farmonlari va
qarorlari,
Vazirlar
Mahkamasining
qarorlari
hamda
boshqa
huquqiy-me’yoriy
1.1. O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyevning qaror va
farmonlari.
1.2. O‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi. - T.: O‘zbekiston, 2015.
1.3.”Tashqi iqtisodiy faoliyat to’g’risida(yangi tahriri)”gi qonuni
1.4.”Standartlashtirish to'g'risida”gi qonuni
II. Monografiya va ilmiy adabiyotlar O’zbek va rus tillarida
1. O’zbekiston Respublikasida tashqi iqtisodiy faoliyat asosalari I.A.Hamedov,
A.M.Alimov.
2. Международные экономические отношения /Под ред. Хасбулатова Р.И. М.:
Новости, 1991.Т.1. 2009
3.
ПеброМ.
Международные
экономические,
отношения. - М.: Прогресс-Универс, 1994.
Internet saytlari
1. http://www.press-service.uz/uz/news/archive/
2. http://mfa.uz/uzb/hujjatlar/vaz mahk/
3. http://www.stat.uz
4. http://www.lex.uz
5. http://www.uza.uz
6. http://finless.ru
7. http://www.mof.go.jp
51
валютно-финансовые