O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI RAQAMLI
TEXNOLOGIYALAR VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI
TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI
UNIVERSITETI
―Energiya ta‘minlash tizimlari‖ kafedrasi
“Metrologiya, standartlashtirish va sertifikatlashtirish”
fanidan
MA’RUZA
TOPSHIRIQ №1
Bajardi:Salimov Abror
Qabul qildi:Nizomov Norxuja
Toshkent 2025
Metrologiyaning asosiy tushunchalari
Ishdan maqsad: Asosiy tushuncha va ta‘riflarni o‗rganish.
MAVZU : Metrologiya, standartlashtirish va sertifikatlashtirish bo‗yicha
xalqaro tashkilotlar faoliyati
12 - variant
Reja:
I. Kirish:
II. Asosiy qism:
1. O‗zbekiston Respublikasining ―Metrologiya to‗g‗risida‖ gi Qonuni
2. MS va S bo`yicha xalqaro tashkilotlar faoliyati
3. O‗zbekistonda yevropa standartlari mamlakatimiz va yevropa ittifoqi
o‗rtasidagi Hamkorlik va o‗zaro aloqalar.
III. Xulosa:
O‗zbekiston Respublikasining ―Metrologiya to‗g‗risida‖ gi Qonuni
Ma‗lumki, 1993 yilning 28 dekabrida Prezidentimiz tomonidan
ketma-ket
to‗g‗risida‖
uchta,
ya‗ni
―Standartlashtirish
to‗g‗risida‖,
―Metrologiya
va ―Mahsulot va xizmatlarni sertifikatlashtirish‖ Qonunlari
imzolangan edi. Bu qonunlarning hayotga tadbiq etilishi respublikamizdagi
mavjud metrologiya xizmatini yangi rivojlanish bosqichiga ko‗tarilishiga asos
bo‗ldi. Shulardan biri, ya‗ni ―Metrologiya to‗g‗risida‖ gi qonun ustida biroz
to‗xtalib o‗tamiz. Bu qonun respublikamizda metrologiyaning rivojlanishiga va
metrologik ta‗minot masalalarini hal etishning mutlaqo yangi bosqichiga olib
kirdi. ―Metrologiya to‗g‗risida‖ gi qonun 5 bo‗limdan iborat bo‗lib, bu
bo‗limlar 21 moddani o‗z ichiga olgan. Respublikamizda metrologiya
xizmatini yo‗lga qo‗yish va bunda jismoniy va yuridik shaxslarning ishtiroki va
funksiyalari, bu boradagi javobgarliklar bo‗yicha keng ma‗lumotlar berilgan.
―O‗zstandart‖ agentligi tomonidan amalga oshiriladi. Qonunda yana bir masala
- davlat ro‗yxati belgisini qo‗yish to‗g‗risida ham bayon etilgan. ―Metrologiya
to‗g‗risida‖ gi qonunda aytilishicha, tasdiqlangan o‗lchash vositalariga yoki
ularning foydalanish hujjatlariga ishlab chiqaruvchi davlat ro‗yxati belgisi
qo‗yilishi shart. Ma‗lumki, ishlab chiqarishdagi o‗lchash vositalarining holati
va ularni vaqti-vaqti bilan qiyoslashdan o‗tkazib turish har doim e‗tiborda
bo‗lmoqligi lozim. Ular bo‗yicha ro‗yxatlar tuziladi va o‗lchash vositalari
turkumlarining ro‗yxati ―O‗zstandart‖ agentligi tomonidan tasdiqlanadi. Ilmiytadqiqotlar bilan bog‗liq o‗lchash vositalari, asboblari, qurilmalari hamda
o‗lchovlari ―Metrologiya to‗g‗risida‖ gi Qonunning 17-moddasi asosida
―O‗zstandart‖ agentligining davriy ravishda qiyoslashdan o‗tkazilib turilishi
lozim bo‗lgan o‗lchash vositalari guruhining ro‗yxatiga kiritilgan bo‗lib, shu
qonunning 7-moddasiga binoan, amaliy foydalanishda bo‗lgan o‗lchash
vositalari belgilangan aniqlikda va foydalanish shartlariga mos holda, qonuniy
birliklardagi o‗lchash natijalari bilan ta‗minlashlari lozimligi alohida ko‗rsatib
o‗tilgan.
Metrologiya,
standartlashtirish
va
sertifikatlashtirish
bo‘yicha xalqaro tashkilotlar
Turli
xalqaro
tashkilotlar
standartlashtirish,
metrologiya,
sertifikatlashtirish sohalarida meyoriy hujjatlarni ishlab chiqish, dunyo
mamlakatlarini shu sohalardagi ilg‗or yutuqlarini umumlashtirish va bu sohalar
bo‗yicha har xil yordam ko‗rsatish bilan Xalqaro standartlashtirish tashkiloti,
Xalqaro elektrotexnika komissiyasi, metrologiya sohasida qonunlashti-ruvchi
Xalqaro tashkilot, sifat bo‗yicha Evropa tashkiloti, sinov laboratoriyalarini
akkreditlash bo‗yicha Xalqaro konferensiya, G‗arbiy Evropa mintaqaviy va
iqtisodiy tashkilotlari, standartlashtirish va metrologiya bo‗yicha Arab
tashkiloti va boshqalar faol ishlab turibdi. Ana shu tashkilotlar va ularning olib
borayotgan ishlari, faoliyat doiralari xususida qisqacha ma‗lumot berib o‗tish
maqsadga muvofiqdir.
Xalqaro elektrotexnika komissiyasi ( MEK ) Elektrotexnika sohasidagi
xalqaro hamkorlik bo‗yicha ishlar 1881 yildan boshlangan, chunki bu yili
elektr bo‗yicha birinchi Xalqaro kongress bo‗lib o‗tgan edi. Keyinroq 1906 yili
Londonda 13 mamlakat vakillarining konferensiyasida maxsus idora - xalqaro
elektrotexnika komissiyasi tuzish to‗g‗risida bir fikrga kelindi. Bu idora elektr
mashinalari sohasi bo‗yicha atamalar va parametrlarni standartlashtirish
masalalari bilan shug‗ullana boshladi. MEK nizomiga ko‗ra, bu tashkilotning
maqsadlari elektrotexnika va radiotexnika va ularga qo‗shni tarmoqlardagi
muammolar sohalaridagi standartlashtirish masalalarini xal qilishdir. ISO va
MEK faoliyatlari bo‗yicha farqlanadi, MEK elektrotexnika, elektronika,
radioaloqa, asbobsozlik sohalari bo‗yicha shug‗ullansa, ISO esa qolgan boshqa
hamma sohalar bo‗yicha standartlashtirish bilan shug‗ullanadi. Hozirgi vaqtda
41 ta milliy qo‗mitalar MEKning a‗zolari hisoblanadi. Bu mamlakatlarda Er
qurrasining 80% aholisi yashab, 95% dunyodagi ishlab chiqarilayotgan elektr
quvvatining iste‗molchisi hisoblanadi. Bu asosan sanoati rivojlangan hamda
rivojlanayotgan mamlakatlardir. MEK ingliz, fransuz va rus tillarida ish olib
boradi.
MEKning
Oliy
rahbar
idorasi
MEK
kengashidir,
u
erda
mamlakatlarning hamma milliy qo‗mitalari taqdim etilgan. Unda eng yuqori
lavozim prezident bo‗lib, u har 3 yil muddatiga saylanadi. Bundan tashqari
vitse-prezident, g‗azinachi, bosh kotib lavozimlari ham bor. MEK har yili bir
marta o‗z kengashiga yig‗iladi va o‗z faoliyati doirasidagi masalalarni hal
qiladi. 1972 yilga qadar MEK va ISO lar tomonidan yaratilayotgan hujjatlar
tavsiya sifatida faoliyat ko‗rsatar edi. 1972 yili esa MEK, ISO larning
tavsiyalari xalqaro standartlarga aylantirilishi haqida qaror qabul qilindi.
Metrologiya sohasida qonunlashtiruvchi Xalqaro tashkilot (MOZM)
Xalqaro miqyosda metrologiya sohasida qonunlashtiruvchi xalqaro
tashkilot ham mavjuddir. Uni qisqartirilgan holda MOZM (Mejdunarodnaya
organizatsiya zakonodatelnoy metrologii) deb ataladi. Bu tashkilotning asosiy
maqsadi - davlat metrologik xizmatlarni va boshqa milliy muassasalarning
faoliyatlarini xalqaro miqyosda muvofiqlashtirishdir.
MOZM faoliyatining asosiy yo‗nalishlari quyidagilardan iborat:
-
MOZMga a‗zo bo‗lgan mamlakatlar uchun o‗lchash vositalarining
uslubiy meyoriy metrologik tavsiflarining birliligini belgilash;
-
qiyoslash uskunalarini, solishtirish usullarini, etalonlarni namunaviy va
ishchi o‗lchash asboblarini uyg‗unlashtirish;
-
xalqaro ko‗lamda birxillashtirilgan o‗lchash birliklarini tekshirish va
attestatlashini, mamlakatlarda qo‗llanishini ta‗minlash;
-
metrologik xizmatlarning eng qulay shakllarini ishlab chiqish va ularni
joriy etish bo‗yicha davlat ko‗rsatmalarining birliligini ta‗minlash;
-
rivojlanayotgan mamlakatlarda metrologik ishlarni ta‗min etish va ularni
zarur texnik vositalari bilan ta‗minlashda ilmiy-texnikaviy yordamlashish;
-
metrologiya sohasida turli darajalarda kadrlar tayyorlashning yagona
qonun-qoidalarini belgilash. MOZM ning Oliy rahbar idorasi metrologiyadan
qonun chiqaruvchi Xalqaro konferensiyasi hisoblanib, u har to‗rt yilda bir
marta chaqiriladi. Konferensiya tashkilotning maqsad va vazifalarini
belgilaydi, ishchi idoralarining ma‗ruzalarini tasdiqlaydi, byudjet masalalarini
muhokama qiladi. MOZM ning rasmiy tili - fransuz tilidir.
Sifat bo‘yicha Evropa tashkiloti (EOKK)
Sifatni
nazorat
qilish
Evropa
tashkiloti
EOKK
(Evropeyskaya
organizatsiya po kontrolyu kachestva) bo‗lib, uning birinchi konferensiyasi
1957 yilda chaqirilgan va shu yilning o‗zida uni nizomi ham tasdiqlandi.
Sinov laboratoriyalarining akkreditlash bo‘yicha Xalqaro konferensiyasi
(ILAK)
ISO va MEK ishlab chiqqan xalqaro qoidalarga asosan laboratoriyalarni
akkreditlashdan maqsad sinov laboratoriyalarni aniq sinovlar yoki aniq tur
sinovlari (ISOG‗MEK Rukovodstvo 2.86) o‗tkazishga huquq berishdan iborat.
O‘zbekistonda yevropa standartlari mamlakatimiz va yevropa
ittifoqi o‘rtasidagi Hamkorlik va o‘zaro aloqalar.
Evropa ittifoqi Kengashining 1985 yil 7 maydagi «Texnik moslashtirish
va sertifikatlashtirish sohalarida yangi yondoshuv to‗g‗risidagi qarori»da
standartlashtirish masalalariga oid printsiplar belgilandi. Bunda, ishlab
chiqarilayotgan mahsulotlar yevropa direktivalarining umumiy talablariga
javob berishi kerakligi, milliy standartlar oldida halqaro va yevropa
standartlarining afzalligi ko‗rsatib o‗tilgan. Evropa ittifoqi (EI) doirasida
standartlashtirish ishlarini olib borish yevropa standartlashtirish qo‗mitasi
(SEN) va yevropa elektro texnikada standartlashtirish bo‗yicha qo‗mitasi
(SENELEK)ga yuklatilgan.
Yangi yondashuvning asosiy printsiplari quyidagilardan iborat:
- MHlar (talablari)ni o‗zaro uyg‗unlashtirish (birxillashtirish) mahsulotlarga
fakat muhim talablarni belgilash bilan chegaralanishi kerak va bunday
mahsulotlargina yeI bozoriga kiritilishi mumkin;
-
Muhim
talablarga
mos
mahsulotlarning
texnik
spetsifikatsiyasi
(xususiyatlari), uyg‗unlashtirilgan (bir xillashtirilgan) yevropa standartlari
bilan aniqlanadi;
-
uyg‗unlashtirilgan standartlarga muvofiq ishlab chiqilgan mahsulotlar
boshqa standartlar asosida ishlab chiqilgan mahsulotlarga nisbatan afzal
hisoblanadi;
-
uyg‗unlashtirilgan
yoki
boshqa
standartlarni
qo‗llash
ixtiyoriy
hisoblanadi va ishlab chiqaruvchi boshqa standartlarni qo‗llagan taqdirda,
ularning muhim talablarga mosligini maxsus komissiyada isbotlashi kerak.
1961 yilda tashkil etilgan yevropa standartlashtirish qo‗mitasi (SEN)ga
yevropa ittifoqiga a‗zo 28 davlatning standartlashtirish bo‗yicha milliy
idoralari
kiradi.
Bular
Avstriya(ON),
Belgiya(IBN/BIN),
Buyuk
Britaniya(BSI), Vengriya (MZSH), Germaniya (DIN), Gretsiya (ELOT),
Daniya (DS), Irlandiya (NSAI), Islandiya(STRI), Ispaniya (AENOR),
Italiya(UNI), Kipr(CYS), Latviya(LVS), Litva(LST), Lyuksemburg(SEE),
Malta(MSA),
Niderlandlar(NNI),
Norvegiya(NSF),
Slovakiya(UNMS),
Finlyandiya(SFS),
SHveytsariya(SNV),
SHvetsiya(SIS),
Polsha(PKN),
Sloveniya(SMIS),
Frantsiya(AFNOR),
Estoniya(EVS)
davlatlaridir.
Portugaliya(IPQ), CHexiya(CNI), SENga a‗zolik ka milliy idoralar dastlab
tegishli auditdan o‗tadilar va keyin SENning belgilangan talablariga mosligi
tasdiqlangandan keyin, ular a‗zolikka qabul qilinadilar.
SEN o‗z faoliyatini quyidagi printsiplar asosida tashkil etadi:
- oshkoralik va ochiqlik, barcha manfaatdor tomonlar standartlashtirish
bo‗yicha milliy idoralarga murojaat qilib, standartlashtirishishlarida ishtirok
etishlari mumkin;
-
konsensus, standartlar o‗zaro ixtiyoriy kelishuvlar asosida ishlab chiqiladi;
- milliy a‗zolarning majburiyatlari va texnik kelishuvchanlik, milliy idoralar
yevropa standartlarini milliy standart sifatida qabul qilishlari va yevropa
standartlariga mos bo‗lmagan boshqa standartlarni bekor qilishlari zarur;
- SEN yevropa komissiyasi bilan uzviy aloqada ish olib boradi;
- SENda haqiqiy a‗zolar bilan birga, assotsiatsiyalangan, affiliratsiyalangan
a‗zolar hamda 2003 yilda joriy etilgan hamkor-milliy standartlashtirish
idoralari faoliyat ko‗rsatadi. Assotsiatsiyalangan a‗zolar sanoatning alohida
tarmoqlari bo‗yicha yevropa tashkilotlari, iste‗molchilar, atrof- muhit himoyasi
bilan bog‗liq faoliyatdagi manfaatdor tomonlar, kichik va o‗rta korxonalar
bo‗lib, ular SENning Bosh Assambleyasi (ovoz berish huquqisiz), Ma‗muriy
va Texnik byurolar ishida ishtirok etishlari va barcha kerakli Hujjatlarni
(xususan, standartlar loyihalarini) olishlari mumkin. Assotsiatsiyalangan
a‗zolar qatoriga yevropa kimyosanoati kengashi(CEFIC), yevropa meditsina
usku-
nalarini
ishlab
chiqarish
konfederatsiyasi(EUCOMED)
va
boshqalar
bo‗yicha
assotsiatsiyalari
kiradi.
Affiliratsiyalangan
a‗zolar— kuzatuvchi statusiga ega standartlashtirish bo‗yicha milliy idoralar,
masalan haqiqiy a‗zolikka qabul qilinmagan Markaziy va SHarqiy yevropa
milliy idoralar, masalan, Albaniya(DPS), Bolgariya(BDS), Xorvatiya(HZN),
Makedoniya(ISRM). Hamkor-milliy standartlashtirish idoralari— siyosiy yoki
geografik sabablarga ko‗ra SENga a‗zo bo‗laolmaydigan, ISOning a‗zosi
bo‗lgan milliy standartlashtirish idoralari (PSB). Bunday statusni olish uchun
da‗vogar ma‗lum talablarni bajarishi kerak. Eng muhim talab, o‗zi a‗zo bo‗lgan
SEN qo‗mitasi ishlab chiqqan yevropa standartlarini milliy standartlar sifatida
qabul qilish va yevropa standartiga qarama-qarshi bo‗lgan tegishli milliy
standartlarini
bekor
qilishdir.
Hamkorlar
SEN
faoliyatida
va
Bosh
Assambleyasi ishida, TQlar yig‗ilishlarida ishtirok etishlari mumkin, yevropa
standartlari(EN) va ularning loyihalarini olishlari mumkin.
Xulosa
Men,
ushbu
mustaqil
ishni
bajarish
mobaynida
Metrologiya,
standartlashtirish va sertifikatlashtirish zamonaviy iqtisodiyot va sanoatning
muhim tarkibiy qismlari bo‗lib, global savdo, texnologik rivojlanish va
mahsulot sifatini ta‘minlashda asosiy rol o‗ynashini hamda Metrologiya
o‗lchovlarning aniqligi va xalqaro miqyosda uyg‗unligini kafolatlasa,
standartlashtirish mahsulot va xizmatlarning yagona texnik talablarga
mosligini
ta‘minlashini,
me‘yorlarga
sertifikatlashtirish
muvofiqligini
tasdiqlashini
esa
ularning
o`rganib
belgilangan
chiqdim.
Ushbu
sohalarning global ahamiyati xalqaro tashkilotlar, masalan, BIPM, ISO, IEC,
IAF va ILAC faoliyati orqali yanada mustahkamlanadi, ular o‗zaro
hamkorlikda metrologik infratuzilma, standartlar va sifat tizimlarini
rivojlantiradi.
O‗zbekiston ushbu sohalarda xalqaro tashkilotlar bilan faol hamkorlik qilib,
milliy standartlarni global me‘yorlarga moslashtirish va eksport salohiyatini
oshirish yo‗lida muhim qadamlar tashlamoqda. O‗zbekiston Texnik jihatdan
tartibga solish agentligi (O‗zstandart) tomonidan amalga oshirilayotgan
ishlar, xususan, ISO 9001 kabi standartlarning joriy etilishi mahalliy
korxonalarning
raqobatbardoshligini
oshirmoqda.
Amaliy
jihatdan,
metrologik aniqlik, standartlar ishlab chiqish va sertifikatlashtirish
jarayonlari sanoat va savdoda muhim o‗rin tutadi, lekin raqamli
transformatsiya va yangi texnologiyalar kabi zamonaviy muammolar yangi
yechimlarni talab qilmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Raxmatov D.I., Qalandarov A.F. (2023). O„lchash vositalarini kalibrlash
jarayonini avtomatlashtirish va uning prinsiplari. International Conference
on Teaching, Education and New Learning Technologies.
2. Sativaldiyev A.K. (2023). O„lchash usullari va vositalari kursi uchun
elektron darslik yaratish. Science and Education, 4(2), 1020–1025.
3. Axmedova M.A., Sativaldiyev A.K. (2023). “O„lchash usullari va
vositalari” kursi uchun elektron darslik yaratish metodikasi. Science and
Education, 4(2), 1020–1025.
4. Umurzakov E., Sativaldiyev A.K., Sattarov M. (2022). Modification of
dying processes of blended fabric. Science and Innovation, 1(7), 245–256.
5. O‗zbekiston Respublikasi Raqamli texnologiyalar vazirligi rasmiy sayti
(digital.uz).
Foydalanilgan internet saytlari
1.O‗zstandart agentligi sayti (www.standart.uz).
2.Lex.uz – Qonunchilik ma‘lumotlari milliy bazasi.
3.UNICON.UZ – Standartlashtirish tayanch tashkiloti ma‘lumotlari.