O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY VA O’RTA MAXSUS T A’ L I M V A Z I R L I G I
ALISHER NAVOIY NOMIDAGI SAMARQAND DAVLAT
UNIVERSITETI
TABIIY FANLAR FAKULTETI
BIOLOGIYA YO’NALISHI
BOTANIKA VA O’SIMLIKLAR FIZIOLOGIYASI KAFEDRASI
Aliyeva Gulnoza Tilavovna
SAMARQAND SHAROITIDA INTRODUSIYALANAYOTGAN KOLUMB
O’TINING SUV ALMASHINUV XUSUSIYATLARI
«5420100 - biologiya» ta’lim yo’nalishi bo’yicha bakalavriat darajasini olish uchun
BITIRUV MALAKAVIY ISH
Ilmiy rahbar:__________prof. Xo’jayev J.X.
«____»_________2014 y.
Bitiruv malakaviy ishi botanika va o’simliklar fiziologiyasi kafedrasida bajarildi.
Kafedraning 2014 yil 7 iyundagi majlisida muhokama qilindi va
himoyaga tavsiya etildi (bayonnoma № 11).
Kafedra mudiri
dots.Haydarov X.Q.
Bitiruv malakaviy ish YaDAKning 2014 yil iyundagi majlisida himoya
qilindi va
foizga baholandi (bayonnoma №
).
YaDAK raisi_____________
SAMARQAND – 2014
2
MUNDARIJA
KIRISH..…………………………………………………………………………..3
1. ADABIYOTLAR SHARHI..…………………………………………………..6
1.1. Istiqbolli noan’anaviy o’simliklar introduksiyasi……………………..……6
1.2. Kolumb o’tining biofiziologik xususiyatlari…………………………..….14
2. TADQIQOT O’TKAZISh SHAROITLARI, OBYEKTLARI VA
USLUBLARI……………………………………………………………………..27
2.1. Tadqiqot sharoitlari………………………………………………….…….27
2.2. Tadqiqot obyekti……………………………………………………………30
2.3. Tadqiqot uslublari……………………………………………………….…30
3. TADQIQOT NATIJALARI…………………………………………….........33
3.1. Suv miqdori…………………………………………………………………34
3.2. Transpirasiya jadalligi………………………………………………………37
3.3. Suv saqlash qobiliyati……………………………………………………….40
3.4. Suv tanqisligi………………………………………………………………..42
XULOSALAR…………………………………………………………………….46
TAVSIYALAR..………………………………………………………………….47
FOYDALANILGAN ADABIYoTLAR RO’YXATI…………………………….48
ILOVALAR…………………………………………………………….…………56
3
KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. O’zbekiston mutaqillikka erishgandan so’ng
chorvachilikka qishloq xo’jaligining muhim tarmoqlaridan biri sifatida alohida
e’tibor qaratilmoqda. Bu tarmoqni yanada rivoshlantirishning asosiy omillaridan
biri faqatgina mustahkam yem-xashak zahirasini yaratish bo’lib qolmay, balki
uning assortimentini ham yuqori hosilli ko’p yillik to’yimli oziqabop ekinlar bilan
boyitish muhim ahamiyatga egadir.
Kh.Shomurodov.,
O.K.Khasanov,
T.Rakhimova
[72]
larning
ko’rsatishicha, antropogen va texnogen omillar va Orol dengizini qurishi natijasida
so’ngi yillarda O’zbekistonda 15 mln.ga yaqin tabiiy yaylovlar inqirozga uchragan.
Ayniqsa, cho’l va tog’ oldi adir o’tloqlarning 80% dan ko’prog’ida o’simliklar
qoplami inqirozga uchragan bo’lib, chorvachilikning ozuqa bazasi keskin
kamaymoqda.
Chorvachilikni rivojlantirishning asosiy negizini chorva mollarini sifatli va
to’yimli ozuqa bilan ta’minlash tashkil yetadi. Aniqlanishicha, chorva mollari
mahsuldorligi va mahsulotning sifat darajasi ularning ozuqasiga bog’liq, ya’ni bir
turdagi o’simlik bilan oziqlanuvchi mollarning mahsuldorligi (bu o’tning qanchalik
boy oziqaga ega bo’lishiga qaramasdan) past bo’ladi. Shuning uchun ozuqa
aralashmasi turli o’simliklardan tashkil topishi lozim. Ozuqalarning tarkibi va sifati
har doim ham chorva mollarining fiziologik ehtiyojiga javob bermaydi. Bu esa
oziqaning ortiqcha sarflanishiga va mahsulotlarni
tannarxining oshishiga olib
keladi. Shu bois keyingi yillarda yangi serhosil va to’yimli barqaror urug’li
ozuqabop ekinlar sinab ko’rilmoqda. Beda, makkajo’xori kabi an’anaviy yemxashak ekinlari bilan birgalikda noan’anaviy o’simliklarni tanlash, ularning
biologik xususiyatlari va yetishtirish usulalarini o’rganish natijasida
serhosil-
oziqabop turlarni qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishga joriy yetish davr talabidir.
Bu muammoni hal etish uchun mahalliy va xorijiy florada mavjud
o’simliklar tarkibini saqlab qolish, ko’paytirish va oziqaviy qimmatli yem-xashak
4
o’simliklari bilan boyitish lozim. Bu sohada Markaziy Osiyo ilmiy muassasalarida
muayyan darajada yutuqlarga erishilgan [48].
So’nggi yillarda yaylovlarni tiklash bo’yicha muayyan tizimlar ishlab
chiqilgan.Xalq xo’jaligi uchun muhim bo’lgan bu muammoni aniq bir mintaqa
sharoitlarini hisobga olgan holda turli fitomeliorantlarni ilmiy asosda o’rganib hal
etish lozim.Tabiiy yaylovlarning hosildorligi iqlim sharoitlariga bog’liq bo’lganligi
bois yog’ingarchilik kam bo’ladigan yillari ko’pgina o’simliklar yaxshi o’smaydi.
Shu sababli tabiiy o’tloqzorlar bilan bir qatorda istiqbolli
yem-xashak
o’simliklarini sug’oriladigan yerlarda yetishtirib, mo’l hosil olish tadbirlarini
ishlab chiqish nazariy va amaliy ahamiyat kasb etadi.
Ma’lumki, keyingi yillarda respublikamiz qishloq xo’jaligi tarmoqlarida
yangicha islohotlar olib borilmoqda. Fermer xo’jaliklari ko’p tarmoqli bo’lib,
dehqonchilik, bog’ va sabzavot-polizchilik bilan birga chorvachilikni ham o’z
ichiga qamrab oladi. Hozirgi kunda dehqon, fermer xo’jaliklarining yer resurslari
cheklangan bo’lib, ularda ilgaridan tadbiq etilgan almashlab ekish tizimi yaroqsiz
bo’lib qoldi. Shu bois, qisqa muddatli rotasiyani joriy qilish, tuproq unumdorligini
oshirishda muhim ahamiyatga ega. Bozor iqtisodiyoti sharoitlarini inobatga olib,
almashlab ekish tizimini yangi noan’anaviy o’simliklar bilan boyitilishi zarur.
Shunday noan’anaviy istiqbolli yem-xashak o’simliklaridan biri Kolumb o’ti
hisoblanadi.
Kolumb o’ti hosildorligi va ozuqaviylik qiymati jihatidan asosiy
yem-xashak ekinlaridan biri bo’lgan makkajo’xoridan ustun turadi. Turli darajada
sho’rlangan tuproqlarda o’sa olishi va qurg’oqchilikka chidamlilik xususiyatlari
bilan ham an’anaviy yem-xashak o’simliklaridan ajralib turadi. Kolumb o’tini bir
mavsumda 2-3 marta o’rib olish mumkin. Bunda yashil massa hosildorligi
gektaridan 2100 sentnergacha, urug’ hosildorligi esa 8-17 sentnerni tashkil etadi
Hozirgi suv tanqisligi, tuproqlarning turli darajada sho’rlanishi sharoitlarida
muhitning noqulay omillari ta’siriga chidamli bo’lgan, sifatli va to’yimli ozuqaviy
ekinlarning
fiziologik
va
biokimyoviy
xususiyatlarini
o’rganish,
ularni
yetishtirishning mintaqavaiy agrotexnologiyasini ishlab chiqish va amaliyotga
joriy qilish dolzarb masalalar hisoblanadi.
5
Bozor iqtisodiyoti sharoitida Respublikamiz iqtisodini taraqqiy ettirishning
eng muhim omillaridan biri bu, chorva mollari sonini ko’paytishshsh,
mahsuldorligini oshirish bo’lib, bu borada katta ishlar qilinmoqda. Bu ayniqsa, sut,
go’sht yetishtirishga ixtisoslashgan shirkat va fermer xo’jaliklarining tashkil
etilishida namoyon bo’lmoqda. Bunday xo’jaliklar yerdan oqilona foydalanish
maqsadida chorva mollari uchun serhosil yem-xashak o’simliklarini ekish va
ko’paytirish lozimdir.
Tadqiqotning maqsadi – introduksiya sharoitlarida Kolumb o’ti (Sorghum
almum Parodi) ning suv almashinuv xususiyatlarini o’rganishdan iborat.
Tadqiqot vazifalari:
- Kolumb o’ti urug’larining laboratoriya va dala sharoitlarida unuvchanligini
aniqlash;
- o’simlik rivojlanishining turli fazalarida suv miqdorini aniqlash
- transpirasiyaning kunlik va rivojlanish fazlaridagi jadalligi o’rganish;
-Barglarning suv saqlash qobiliyati aniqlash ;
- Barglarning suv tanqislik darajasini o’rganish
-Kolumb o’tini yetishtirishda suvdan rasional foydalanish yo’llarini ilmiy asoslash.
Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati. Ilk bor Samarqand
viloyatining o’ziga xos tuproq-iqlim sharoitlarida Sorghum almum Parodi ning
o’sishi, rivojlanishi va suv almashinuv xususiyatlari o’rganildi.Kolumb o’tining
introduksiya sharoitlarida bioekologik va fiziologik xususiyatlari o’rganildi va
tavsiyalar tayyorlandi.
Tadqiqot natijalaridan xo’jalik rahbarlari, chorvachilika iqtisoslashgan
fermerlar va qishloq xo’jaligi xodimlari foydalanishi mumkin. Olingan natijalar,
shuningdek oliy o’quv yurtlarida biologlar va agronomlar tayyorlashdagi o’quv
jarayonlarida ozuqaviy ekinlarning bioekologik va fiziologik xususiyatlarini
tushuntirishda qo’llanilishi mumkin.
Ishning tuzilishi va hajmi. Bitiruv malakaviy ishi 58 betdan iborat. Unda
kirish, adabiyotlar sharhi, tadqiqot sharoitlari, ob’ektlari va uslublari, tadqiqot
natilalari, xulosalar, tavsiyalar, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati berilgan. Ishda 3
–jadval, 3-rasm, 74- foydalanilgan adabiyotlar keltirilgan.
6
I.ADABIYOTLAR SHARHI
1.1.
Istiqbolli noan’anaviy o’simliklar introduksiyasi
XIX - XX asrlarga kelib turli davlat olimlarida ahamiyati jihatidan
qimmatli hisoblangan o’simlik turlariga bo’lgan qiziqish yanada ortdi. Bu o’z
navbatida davlatlar orasida o’simlik turlarining o’zaro ayriboshlash ishlarining avj
olishiga sabab bo’ldi. Amaliyot talablariga ko’ra, introduksiya tushunchasi kelib
chiqdi va o’simliklarni tabiiy sharoitga moslashtirishga e’tibor kuchaydi.
Introduksiya so’zi lotincha «introductio» so’zidan kelib chiqqan bo’lib, «kiritish»
ma’nosini anglatadi. Introduksiya
deganda odatda vatanida yovvoyi
holda
tarqalgan o’simliklarni yangi muhitga moslashtirish orqali madaniylashtirish
tushiniladi. O’simliklar introduksiyasi ularning ajdodiy belgi va xususiyatlar bilan
birgalikda turli usullarda olib boriladi [ 10,12,15].
Dunyoning
o’simlik
boyliklarini
o’rganishda
ko’plab
introduksion
tadqiqotlar olib borilgan bo’lib, bunday tadqiqotlar buyuk introduktor N.I. Vavilov
nomi bilan bog’liqdir. U tomonidan yaratilgan irsiy o’zgaruvchanlikdagi
gomologik qatorlar qonuni va
geografik hududlar sharoitiga ko’ra madaniy
o’simliklar belgilarining o’zgarishlari qonuni katta ahamiyatga ega. Chunki, N.I.
Vavilov tomonidan kashf etilgan madaniy o’simliklarning kelib chiqishi va xilmaxillik markazlari haqidagi ta’limot introduksiyalash tizimining dunyo fanlari ichida
oldingi safga chiqib olishiga imkon yaratdi. Natijada, O’rta Osiyo xususan,
mamlakatimiz florasi ham ko’p sonli foydali o’simliklar bilan to’ldirildi. Ko’plab
oziq- ovqat, yem-xashak, texnik, dorivor va boshqa o’simliklarning yangi turlari
ishlab chiqarishga tadbiq etildi [16,73].
Hozirgi vaqtda dunyoning madaniy o’simliklari florasi bizga ayon. Shuning
uchun ham asosiy etibor tabiiy florani yetarlicha o’rganishga qaratilgan. Chunki,
dunyoning tabiiy o’simliklar boyligini o’rganib, mamlakatimiz xalq xo’jaligiga
7
yangi noan’anaviy
o’simliklarni introduksiya qilib madaniylashtirish muhim
ahamiyat kasb etadi.
Introduksiya qilish jarayonida quyidagi yovvoyi o’simliklar guruhini
o’rganish katta ahamiyatga ega: 1. Oziq – ovqat uchun asosan mavasidan
foydalaniladigan o’simliklar- donli, yong’oqsimon, xushbo’y hidli va o’zida
zararsiz bo’yoq saqlovchilar. 2. Dorivor xususiyatiga ega bo’lgan o’zida yuqori
darajada biologik faol
moddalarni – alkaloidlar, glikozidlar, kumarinlar,
triterpinlar,
antibiotiklar, vitaminlar,
flavonoidlar,
gormonlar,
biogen
stimulyatorlar va boshqalarni saqlovchi o’simliklar.
3. Efir moyli o’simliklar bo’lib, ular asosan atir – upa va oziq – ovqat sanoatida
ishlatiladi. 4.Yuqori moyli (jirnomaslichniye) o’simliklar. Ularning tarkibida tez
quriydigan va texnik moylar mavjud. 5.Smolali va kamedenosli o’simliklar. 6.Yem
– xashak o’simliklari. 7.Manzarali o’simliklar va boshqalar [74].
M.G. Agayevning [2] ma’lumotlariga ko’ra, sobiq ittifoqning tabiiy
o’tloqzorlari va yaylovlarida 11 mingdan ortiq o’simlik turi tarqalgan va bu butun
flora tarkibining diyarli yarmini tashkil qiladi. Floradagi o’simliklarning jami
5
mingdan ortiqroq turi o’rganilgan bo’lib, ulardan 58 % ini chorva mollari yaxshi
iste’mol qiladi hamda 3 % i ozuqabop ekin sifatida ekiladi. Bulardan 400 dan ortiq
turi ustida tajribalar o’tkazib madaniylashtirish choralarini ko’rish kerak.
Sobiq ittifoq xududida oziqabop o’simliklar intiroduksiyasi asosan 40yillarning oxirida keng rivojlandi.Ayniqsa, keyingi 25-30 yil ichida turli ekologik
sharoitda 300 dan ortiq o’simlik turlari o’rganib chiqildi. O’tkazilgan tajribalar
natijasida 12 oilaga mansub 100 ta tur o’simlik muhim deb topilib, ishlab chiqarish
va xo’jaliklarda foydalanish uchun 50 dan otiq oziqabop o’simlik turi taklif qilindi
[ 9,12,59].
O’simliklar introduksiyasi sohasida ish olib borgan Ye.I. Sinkevich, N.P.
Larionova, I.A. Dubrovina [59] kabi olimlarning fikriga ko’ra, keng ekiladigan
oziqabop o’simliklarni O’rta Osiyo xududida ikki barobar ko’paytirishning
imkoniyati bor.
8
Respublikamizda esa ozuqabop o’simliklar turlarini ko’paytirish ko’p yillar
juda sekin rivojlandi.Chunki, ilmiy izlanishlarning deyarli barchasi donli, moyli,
texnik va boshqa tur o’simliklarni o’rganishga qaratildi. Hozirgi paytda yem –
xashak sifatida 20 dan ortiq o’simlik turi ishlatiladi. Bularga makkajo’xori, javdar,
ko’plab dukkaklilar va boshqa o’simliklar misol bo’lib, asosan yashil massa uchun
yetishtiriladi.Lekin ularning yem – xashaklik sifatini yanada oshirish xususida
deyarli seleksiya ishlari olib borilmagan.Shu boisdan introduksioner va seleksioner
olimlarning oldidagi asosiy muammolardan biri, mahalliy florada mavjud
ozuqobop o’simliklarning
yem – xashaklik sifatini oshirish choralarini ko’rish
chekka floradan mamalakatimiz iqlim – sharoitlariga mos keladigan
yoki
ozuqobop o’simliklarni keltirib introduksiya qilishdir[55].
Tabiiy floraning boy bo’lishiga qaramasdan hozirgacha ko’pgina tumanlar
dehqonchiligida mahalliy sharoitga moslashgan serhosil yem – xashak o’simliklari
yetishmaydi. Ayniqsa, respublikamizning shimoliy hududlarida sovuqqa chidamli
bo’lgan
vegetasiya davri qisqa o’simliklar deyarli yo’q. Foydalaniladigan
o’simlik navlari esa
urug’ bermaydi. Lekin, asosiy muammo yem – xashak
o’simliklari sonining turli tumanligini oshirishda emas balki, sifatli ozuqabop
o’simlikni topib ularni respublikamiz hududiga introduksiya qilishdadir. Bu esa
chorva mollarini yetarli darajada ozuqa bilan ta’minlashda va ballansli rasion
tuzishda muhim ahamiyatga ega[56].
O. Imomovning[27] aytishicha,
respublikamizda yem - xashak
o’simliklarga bo’lgan tanqislik asosan erta bahorda, mart oyining boshlarida yoki
kech kuzda noyabr oyining oxirgi kunlariga to’g’ri keladi, chunki bu paytda dalada
vegetasiyalanayotgan o’simliklar
bo’lmaydi. Shuning uchun ham yovvoyi
floradan yaxshi iste’mol qilinadigan, bahorda erta o’suvchi va kuzgi sovuqqa
chidamli o’simliklarni topishga to’g’ri keladi.
Ma’lum ma’noda, tabiiy ozuqabop o’simliklarning turlar tarkibini boyitish
masalasi kelib chiqadi. Yovvoyi sharoitda o’suvchi ko’plab qimmatga ega
o’simliklar ekologik jihatdan moslashuvchanlik xususiyatiga (plastiklikka) ega
ekanligi o’tkazilgan ko’plab tajribalardan ma’lum. Mamlakatimiz florasi hayvonlar
9
iste’mol qiladigan o’tchil o’simliklarga juda boy. Ular foydali turlar introduksiyasi
uchun asosiy manbaa bo’lib xizmat qiladi
M.M.Maxmudov va boshqalarning [38] fikricha, Respublikamizning tabiiy
flora boyliklaridan foydalangan holda, har bir xududga tegishli tabiiy iqlim
sharoitida silos, ko’k massa yoki pichan tayyorlashda foydalaniladigan maxsus
oziqabop o’simliklarning har xil turlarini yetishtirishni keng yo’lga qo’yish
mumkin.
Mamlakatimiz tabiiy florasining boyligi nafaqat o’simliklar sonining
ko’pligi, balki turlar tarkibining har xilligi bilan
ham tavsiflanadi. Yangi
introduksiya qilinayotgan o’simliklar mamlakatimiz florasini boyitish bilan
birgalikda seleksiya sohasi uchun kelejak tur sifatida gibrid, poliploid va mutagen
o’simlik yaratib, ishlab chiqarishga joriy qilishda muhim ahamiyatga ega [ 48].
Ma’lumki, ozuqabop o’simliklar o’rtasida bug’doydoshlar oilasining
vakillari alohida o’rin tutadi. O’rta Osiyoning turli mintaqalarida bir qator tropik
bug’doydoshlarning o’sishi, rivojlanishi va hosildorligi
olimlar tomonidan
introduksiya jarayonida o’rganilgan [9,11,13,49].
Anashunday noan’anaviy introduksion yem – xashak o’simliklari biri
Kolumb o’ti yoki qora jo’xori hisoblanadi. Kolumb o’ti – g’umay va sudan
o’tining tabiiy gibridi bo’lib, birinchi marta 1943 yilda
Argentina botanigi
Lorenso Parodi tomonidan tavsiflandi va madaniylashtirildi. Keyinchalik Kolumb
o’ti Afrika, O’rta yer dengiz mamlakatlari hamda Amerikaning tropik va subtropik
mintaqalariga tarqaldi.
Kolumb o’tining urug’i asrimizning 60-yillarida Argentinadan O’rta Osiyo
va Tojikistonga olib kelingan va madaniy o’tloqlarda yem-xashak sifatida
yetishtirilgan. O’zbekistonga keltirilgan bunday subtropik boshoqlilarning turlari
asosan ilmiy tekshirishlar va ozuqabop o’simlik yaratish uchun manba bo’lib
xizmat qilgan [10,12,49].
Boshqa ma’lumotlarga ko’ra jo’xorining bu yangi turi
MDH dalatlari
orasiada birinchi bo’lib, 1957-yil Turkmanistonga introduksiya kilingan va ko’p
10
yillar Kopitdag’ etaklarida yetishtirilgan. 1964-yildan boshlab Kolumb o’tini
Tojikiston FA ga qarashli Botanika instituti to’la o’rgangan [ 18,58].
Lekin bu o’simlikka bo’lgan qiziqish asosan asrimizning 80-yillarida
boshlandi.Ya’ni, yuqori hosildorlika ega bu o’simlik 1980-1984- yillarda B.P.
Radjibxandari [49]
tomonidan Turkmaniston va O’zbekistonning qurg’oqchil
mintaqalari sharoitida o’rganilib, o’simlikning biologik va xo’jalik xususiyatlari
ustida tadqiqotlar olib borildi [ 33].
Kolumb o’ti yuqori maxsuldor potensialga ega, qurg’okchilikga va sho’rlikga
chidamli o’simliklar qatorida, hozirgi paytda Ukrainaning cho’l va o’rmon cho’lli
mintaqalarida yangi introdusent sifatida yetishtirilmoqda [47,18,58].
Sug’orilmaydigan yerlarda o’sa oladigan issiqsevar bu o’simlik, seleksiya
uchun ham dastlabki material hisoblanadi.Ya’ni, Ukrainaning M.Grishka nomli
milliy botanika bog’ida Yu.Uteush va I.Glabeslar rahbarligida Kolumb o’tining
Parana nomli yangi nav yaratildi Bu yerda bugungi kunda ham Kolumb o’ti va
boshqa jo’xori avlodi turlari ustida kompleksli introduksion- seleksion ishlar olib
borilmokda.
Yaratilgan bir nechta yangi nav namunalari
yuqori ekologik
chidamli va maxsuldor ko’rsatkichlarga ega. Asosan energetik va yem-xashak
maqsadida foydalanilmoqda [62].
O’zbekiston sharoitida ham
Kolumb o’ti
noan’anaviy yem- xashak
o’simligi sifatida o’tganilmoqda. Ya’ni, Janubiy Orolbo’yi mintaqasida
o’simlikning fiziologik va biokimyoviy xususiyatlari to’g’risida
K.S. Safarov, B.A.Tashmuxamedovlar[56]
bu
A.K.Safarov,
tomonidan ilmiy izlanishlar olib
borilmoqda.
O’zbekiston
viloyatlarining o’ziga xos iqlim sharoitlari ya’ni, havoning
kunlik va yillik harorati orasidagi farqning kattaligi, havo namligining past va
quyoshning kuchli qizdirishi tufayli introdusentlar maxsus e’tiborni talab etadi.
Keyingi yillarda Respublikamizda Kolumb o’ti kabi noan’anaviy yem –
xashak
o’simliklarining bir nechtasi introduksiya jarayonida har tomonlama
o’rganilmoqda. Ulardan olinadigan yashil massa va silosning ozuqaviylik
tomonlari aniqlanib, chorva mollarining mahsuldorligiga ta’siri tekshirib
11
ko’rilmoqda. Introduksion o’simliklarning ayrimlarining ontogenez davridagi
morfogenez ko’rsatkichlari tekshirib chiqilmoqda.Bularning barchasi xo’jalikda
yem – xashak ekinlarining ishlatilish samaradorligini oldindan aytishda, kerakli
agronomik usullarni belgilab olishga hamda ularni amalga oshirish muddatini
belgilab olishga yordam beradi. Ayrim hollarda o’simlik hayotidagi generativ
fazaning kechish ko’rsatkichlari aniqlanadi, ekiladigan urug’likning organik tinim
davri sabablari o’rganib chiqiladi[27].
Masalan, istiqbolli noan’anaviy yem- xashak o’simliklaridan tikonli
artishok (Cynara scolymus L.) ning bioekologik xususiyatlarini Samarqand viloyati
sharoitida Z.B. Nomozova [42]; Karrak (Cuosinia) turkumi bir necha turining
bioekologik xususiyatlari B.S. Islomov[29] tomonidan o’rganilmoqda. Xorazm va
Toshkent iqlim sharoitlarida Crotalaria alata va Guizotia
abyssinica ning
ekobiologik va ekofiziologik xususiyatlari N. Raximova tomonidan aniqlandi.
Janubiy Orolbo’yida Distichlis spicata L. o’simligi A.B. Ajiyev, P. Xalmuratov, G.
Turdishev [3] tomonidan ko’paytirilmoqda.Jizzax viloyati sharoitida qand
juxorining(Sorghum saccharatum) bioekologik ko’rsatkichlari S. Mavlanova, A.
Safarov[36] tomonidan o’rganilmoqda. Afrika tarig’i, nut(Cicer arietinum),
amarantning bir nechta navi (Amaranthus hybridus, A. Edulis,A. cruentus, A.
hypochondriacus
),
qashqarbeda,
abyssinica),krotalyariya(Crotalaria
alata)
kabi
raps,
nug(Guizotia
noan’anaviy
o’simliklarining fiziologok va biokimyoviy xususiyatlari
yem-
xashak
Janubiy Orolbo’yi
mintaqasida A.K.Safarov, K.S. Safarov, B.A.Tashmuxamedov[56] lar tomonidan;
Qizilqumning sho’r tuproqli muhitida bir yillik galofitlar M.M. Maxmudov, B.
Bekchanov, L.S. Ortiqova [38] lar tomonidan o’rganilmoqda.. Toshkent tuproqiqlim
sharoitida
Afrika
tarig’i(Pennisetum
americanum
(L.)Schumann
(P.typhoideum Rich.))ning bioekologik xususiyatlari to’g’risida S. Mavlanova, A.
Safarov[36]lar ilmiy izlanish olib bormoqda.
Respublikamizda noan’anaviy yem – xashak o’simliklari bilan bir qatorda,
oziq- ovqatlik, dorivorlik va manzarali xususiyatlari ega bo’lgan istiqbolli
noan’anaviy o’simliklar ustida ham ilmiy izlanishlar olib borildi.Ya’ni, oziq –
12
ovqat maqsadida Zarafshon vodiysi sharoitida marjumakning Qozon va Mayiskiy
navlarini Z.J. Jo’rayeva[23];
Samarqand viloyati sharoitida topinamburning
Interes navini Z.I. Umurzakova [63]; Toshkent vohasida amarant o’simligining
ikki turini (Amaranthus hybridus, A. cruentus)M. Mamajonov, A. Qosimov [37];
steviya(Stevia rebaudiana L.) o’simligida B.I. Boyqobilov[6]; bamiyani (Hibiskus
esculentus L) N. Safarova, T. Raximova[57]. Xorazm viloyati sharoitida qand
lavlagining Sonya, Vektoriya, Perla, Ramonskaya navlarining bioekologik
xususiyatlarini. Xorazm vohasida istiqbolli soya navlarining bioekologik va
morfofiziologik
xususiyatlarini D.R.Annamuratova [2010]; Toshkent iqlim
sharoitida sabzavot va poliz ekinlarini R.F. Mavlyanova[35]; Andijon viloyati
sharoitida bug’doy (Tritikum aestivum L.) ning
ayrim navlarini bioekologik
xususiyatlarini A.A. Imirsinova[28]; Farg’ona viloyatida batat (Ipomea batatus L.),
bayra (Sorghum baera sp.), bamiya (Hibiskus esculentus L), momordika
(Momordica charantia) o’simliklarini V.M Maxmudov, A.V. Maxmudovlar[39]
o’rganishgan;
Istiqbolli dorivor o’simliklarni o’rganishda O’zR FA «Botanika» IIChM ga
qarashli Botanika bog’i tibbiyot botanikasi laboratoriyasi olimlarining xizmatlari
katta bo’ldi .Ma’lumki, bu laboratoriya dorivor o’simliklarning introduksiyasi va
iqlimlashtirilishi bo’yicha ixtisoslashgan bo’lib, dorivor va efir moyli o’simliklar
turlarining xilma- xil kolleksiyasining mavjudligi jihatidan Respublikada eng yirik
markaz sanaladi. O.A. Ashurmetov, B.Yo. To’xtayevlar[2003] ning ma’lumotiga
ko’ra, dorivor o’simliklarning bu kolleksiyasida 254 tur
o’stirilmoqda.
O’zbekistonning sho’r tuproqlari sharoitida dorivor o’simliklarning birlamchi
introduksiyasi va hozirgi vaqtdagi istiqbollari O.A. Ashurmetov, B.Yo.
To’xtayevlar[4] tomonidan o’rganilgan.
Dorivor o’simliklarning qoqio’tdoshlar oilasiga mansub ayrim vakillarida
Toshkent iqlim sharoitida Turkman mandragorasi(Mandragora turcomanica
Mizg.) da va amorfa(Amorpha
fruticosa L.)da M.D.Jabborova [24];go’zal
belladonna(Atropa belladonna L.)da F.M. Dusmurodova, T.T. Raximova
[22];.Valeriana (Valeriana officinalis L.)da E.E. Abdunazarov, B.Yo. To’xtayev
13
[1]; Jizzax viloyati sharoitida kalendula (Calendula officinalis W.) o’simligida I.E.
Jabborova, S.E.Esanqulov, D.A. Imomovalar[25] ilmiy izlanishlar olib borganlar.
B.Yo. To’xtayev, A.K. Safarov, B.I. Eshonqulovlar[61] Buxoro viloyatining
sho’r tuproqlari sharoitida Glycyrrhiza glabra L., Calendula officinalis W., Galega
officinalis L.,Carthamus tinchorus L., Ocimum gratissimum L., Matricaria recutita
L. Kabi dorivor o’simliklarni va ekdisteroid saqlovchi qalinpo’st – koronariya
(Coronaria coreacea (Molnch) Schischk ex Forschk), Silene viridiflora,
Rhaponticum
intigrifolium,
alkaloid
saqlovchi
Fumaria
vaillantii
Loise
o’simliklarining Toshkent sharoitidagi biologik xususiyatlari va kimyoviy tarkibi
aniqlangan.Shuningdek, Stachus L.turkumi ayrim vakillarining bioekologik
ko’rsatkichlari R.A. Eshmuratov, K.S. Safarov [67]lar tomonidan o’rganilgan.
Introduksiya qilinayotgan istiqbolli manzarali o’simliklarning o’ziga xos
xususiyatlarini Toshkent vohasida I.V. Belolipov [8]; Manzarali suv o’simliklarini
va Kanna(Canna hybrida hort.) o’simligining gibrid turlarini A.Sh. Samatova
[55]; O’zbekistoning janubiy hududlarida manzarali o’simliklarni
L.Yo.
Yoziyev[31]; Orolbo’yi mintaqasida T. O.Otenov, I.A. Groxovatskiy, A.J.
Ospanovlar[44] tomonidan o’rganilgan.
Keyingi paytlarda tropik va subtropik o’simliklarga bo’lgan qiziqishning
ortishi
sababli
ularning
genofondini
introduksiya
sharoitida
o’rganish
ko’chaydi.Chunki, tropik va subtropik o’simliklar ularning faqatgina manzarali va
dorivorlik xususiyatlarigagina ega bo’lmay, balki ularning ko’pchiligi
tropik va
subtropik tabiatga ega bo’lgan noyob o’simliklar sanaladi[34].
Umuman olganda Respublikamizga introduksiya qilinayotgan istiqbolli
noan’anaviy o’simliklar o’rtasida ozuqabop yem- xashak o’simliklar kamchilikni
tashkil etadi. Chorvachilik ozuqa zahirasini mustahkamlashda qo’shimcha manba
bo’lib yuqori hosilli ko’k massaga boy noan’anaviy ozuqabop o’simlik turlari
xizmat qiladi.Shunday ozuqabop o’simliklarning ba’zilari ozuqa maqsadida
qo’llanilayotgan bo’lsada, haligacha madaniylashtirilmagan. Shu boisdan Kolumb
o’ti kabi xo’jalik uchun ko’p tomonlama foydali belgilarga ega bo’lgan istiqbolli
14
noan’anaviy ozuqabop
o’simliklarning
morfo
fiziologik va
biokimyoviy
xususiyatlarini o’rganib, ishlab chiqarishga joriy qilish muhimdir.
1.2. Kolumb o’tining biofiziologik xususiyatlari
Kolumb o’ti (Sorghum almum Parodi) – bug’doydoshlar (Graminea)
oilasining jo’xori (Sorghum) turkumiga mansub ko’p yillik yem-xashak o’simligi
bo’lib, vatani Argentina. Kolumb o’ti jo’xorining Sudan o’ti (S. sudanense)
turining g’umay (S.halepense )ishtirokida chatishtirilishi natijasida paydo bulgan
tabiiy gibrid hisoblanadi. Uni 1943 yilda Argentina botanigi Lorenso Parodi [70]
fanga kiritgan.
Kolumb o’ti ota-onasi ajdodidan quyidagi yaxshi sifatlarini meros qilib
olgan.Ya’ni, g’umayga o’xshash sifatlariga ko’p yillikligi, ildizining yuqori
darajada kraxmalga boyligi, sovuqqa va qurg’oqchilikga chidamliligi kiradi.
Shuningdek u Sudan o’tidan yuqori va sifatli yashil massali hosildorlik, yaxshi
o’zlashtiriladigan ozuqaviylik kabi xususiyatlarni meros qilib olgan.[ 47,51,62]
O’rta Osiyo sharoitida ko’p yillik jo’xori-g’umay gibridlarining asosiy
kamchiligi sovuqqa chidamsizligidir, chunki ularning chuqur joylashmagan
ildizlari qishki sovuqdan zararlanadi.
Jo’xori turkumiga o’ttizdan ortiq bir yillik va ko’p yillik turlar kiradi va ular
asosan tropik, subtropik va yer sharining o’rtacha kengliklarida yetishtiriladi.
Jo’xorilarning tashqi ko’rinishi ro’vaklash davrigacha makkajo’xoriga o’xshab
ketadi.
Jo’xoriga o’xshash o’simliklar yuqori darajadagi oziqaviy va texnik
qiymatga ega.Ular foydalanilishiga qarab bir necha guruhlarga bo’linadi:
donlik(S.Vulgare pers),qandli (S.saccharatum (L) Boerl); texnik(S. Technikum) va
yem-xashak [58].
Yem-xashak
guruhining
bir
yillik
turiga
sudan
o’ti(S.Sudanese
(Piper)Hitche), ko’p yillik turiga esa g’umay (S.Halipense(L) Pens)o’simliklari
mansub bo’lib, ularning tarkibiga Kolumb o’ti(S.Almum parodi) ham kiradi[62].
15
Sorghum avlodi vakillari ko’pchiligi asosan yem -xashak o’simligi sifatida
katta axamiyatga ega. Ularning ko’pgina turlari yovvoyi holda tarqalgan va 10
turga yaqini madaniylashtirilgan. Jo’xori avlodi vakillari baland bo’yli o’simliklar
bo’lib, poyalari tik o’sadi. Ko’pgina vakillarida asosiy poya yaxshi rivojlangan va
yon novdalarining quyi qismidagi kurtaklarida tuplanish zonasi shakllangan. Ko’p
yillik o’simliklarda esa baquvvat ildizpoyalari va poya bo’ylab yon novdalar
rivojlangan. Novdalar poya uzunligi bo’yicha rivojlanadi. Ba’zi vakillarida,
masalan Sudan o’tida asosiy poya yaxshi rivojlanmagan. Generativ novdalari ko’p
mikdorda bo’lib to’pgul bilan yakunlanadi.
To’pgulidagi gulli boshoqchalar
mayda novdalarda ikkitadan joylashgan – ikki jinsli[30].
Jo’xori avlodining ko’pgina turlari kserofit sharoitlarda, quruq
va
yarimquruq tropik va subtropik xududlarda tarqalgan. Shuning uchun ko’pgina
turlari qurg’oqchilikga va tuproqning sho’rlanishiga chidamli bo’ladi. Jo’xorilar –
qisqa kun o’simliklari hisoblanadi, ammo xar xil turlarida yorug’ kunning
uzunligiga
munosabati
maxsuldorligi
har xil bo’ladi.
Jo’xori turkumi vakilarining urug’
yuqori temperatura bilan quyosh radiasiya orasida korrelyativ
aloqaga bog’liq bo’ladi. Jo’xorilar uchun optimal foto davr sutkada 10-11 soatni
tashkil etadi. Bunda vegetativ va reproduktiv bosqichlarning davomiyligi bir xil
bo’ladi. Foto davrning pasayishi yoki ko’payishi rivojlanishni sekinlanishiga olib
keladi[68].
Jo’xorilar uchun geterozis xodisasi yaxshi rivojlangan. Gibridlar ota-ona
o’simliklaridan poyalarini uzunligi, yer ostki va yer ustki massasi va urug’larining
xosildorligi bilan farq qiladi.
Jo’xorilarning yashil massasida glyukozid topilgan, keyinchalik undan sinil
kislota hosil bo’ladi. O’simliklarda glyukozid shakarlardagi gidroksil guruhining
vodorod atomi, boshqa xar xil organik birikmalar – spirtlar, ketonlar, fenollar,
kislotalar bilan almashinishi natijasida hosil bulgan. Glyukozid qattik kristallik
modda yoki amorf birikma bo’lib, gidrolizlanish natijasida bitta yoki bir nechta
aglyukon birikmaga parchalanadi. Aglyukonlar zaharli xususiyatlarga ega.
Jo’xorilarda aglyukon - sinil kislota HCN mavjud. Sianogen glyukozidi oddiy
16
jo’xorida 1902 yili Dunstan va Genri olimlari tomonidan aniqlangan va ajratib
olingan.Bu modda arabcha «durra»
so’zidan olinganligi uchun durrin deb
nomlangan. Keyinchalik sinil kislota jo’xorining xar xil turlarida keng o’rganila
boshladi. Jo’xorining xar xil navlari va turlarida xar xil mikdorda sinil kislota
topilgan. Uning to’planishi xar bir turning bir qator ekologik va biologik
xususiyatlariga bog’liq.Ya’ni, yosh o’simliklarda o’ta qurg’oqchil sharoit ta’sirida
ko’p mikdorda zaharli moddalar to’planishi aniqlangan. Bundan tashqari, jo’xori
turkumi vakillarining yem- xashagi tarkibidagi
sinil kislotasining miqdoriga
tuproq - iqlim sharoitlari hamda o’g’itlash tizimi ta’sir etadi. Sinil kislotaning
mikdori o’simliklarning yoshligida ko’p to’planib, o’sgan sayin pasayib
boradi.Bundan tashqari,
har xil navga mansub o’simliklar turlicha miqdorda
kislota to’playdi hatto uning miqdori bir o’simlikning turli a’zolarida ham turlicha
bo’ladi [12,17,30].
Ko’pgina olimlarning fikricha, jo’xori turkumi o’simliklarida
sianogen
glyukozidining sinteziga asosan ikkita omil ta’sir etadi,ya’ni birinchisi tuproqlarda
azotning yuqori
mikdorda bo’lishi yoki bu elementni o’g’itlar bilan yuqori
me’yorda kiritilishi bo’lsa, ikkinchisi tuproqlarda fosforning yetishmasligidir. A.V.
Bogdan [68] ning ma’lumotlariga ko’ra, o’simliklarda glyukozidlarni sintezini
kaliy ham tezlashtiradi.
Kolumb o’tining ko’p xususiyatlari turkum vakillarining xususiyatlariga
o’xshash bo’lishi olimlar tomonidan o’rganilgan[71, 47 51,62].
Parodi Kolumb o’tining uchta asosiy kenja turini ajratgan: var.typicum,
var. parvispiculstum va var. Rundolphiamu, ular bir biridan bir qator xususiyatlar
bilan fark kiladi. Tur haqida birinchi ma’lumotlar berilgandan so’ng uni quruq va
o’zgaradigan namli tropik va subtropiklarda o’rgana boshladilar. Qisqa vaqt
mobaynida ilmiy adabiyotlarda Kolumb o’tining umumiy tavsifiga bag’ishlangan
ko’pgina ishlar paydo bo’ldi. Ko’p yillik jo’xorining yangi turi juda tez tarqaldi.
1947 yili uni
janubiy Afrikada sinadilar[71]. Hozirgi vaqtda Kolumb o’ti
Avstraliya, janubiy Afrika, O’rta yer dengizi mamlakatlari, janubiy Amerikaning
qurg’oqchil tropik va subtropik rayonlarida keng tarqalgan. Kolumb o’tining
17
qurg’oqchilikka yuqori chidamliligi, tez o’sishi va
ko’p yillik rivojlanishi
ko’pchilikda juda katta qiziqish uyg’otdi[41,68].
Kolumb o’ti yuqori maxsuldor potensialga ega, qurg’oqchilikga va sho’rlikga
chidamli o’simlik bo’lganligi uchun bugungi kunda jo’xori turkumining boshqa
turlari bilan kompleks introduksion seleksion ishlar olib borilmokda. Kolumb
o’tidan dunyo chorvachiligida asosan yem-xashak va alternativ maqsadlarda
foydalaniladi [ 62,18].
Kolumb o’ti – ko’p yillik kalta ildizli baland o’sadigan tropik va subtropik
mamlakatlarda keng tarqalgan yem -xashak o’simligidir.U balandligi 2-4,5 metrga
yetadigan 40 tagacha tuplanadigan o’tloqzorlarni hosil qiladi. Turning poyalari
tuksiz 1 sm diametrda, parenxima bilan to’ldirilgan va ko’p sondagi barglar bilan
qoplanga[9,11,12, 32].
Barglari katta tuksiz, uzunligi 50-70 sm, eni 2-4 sm. To’pguli – kam osilib
turadigan ro’vak to’pgul (ko’pincha shakli piramidasimon), 50-60 sm uzunlikda.
Kolumb o’ti tashqi belgilari bo’yicha sudan o’tiga o’xshaydi. Turning somatik
hujayralarida 2n= 40 xromosoma mavjud[9,10,13,58].
Ukrainanining o’rmon cho’lli mintaqalari sharoitida Kolumb o’tining bo’yi
230-300 sm ga yetib, 3-5 ta mahsuldor poya shakllanadi. Barglari uzunchoklansetsimon, uzunligi 60-80 sm, eni 3-6 sm bo’ladi.
poyalarning soni 18-26 gacha.
O’simliklarda tuplangan
Barglari poyalarini yarimigacha qoplab oladi.
To’pgulining uzunligi 40-45 sm, urug’lari jigarrang-qora. 1000 donning og’irligi –
8,5-9 grammga yetadi[58,62].
Kolumb o’tining yirik yer ostki qismni shakllanadi. Uning qalin va ingichka
(to 20-25 sm)
tuproqning pastki qatlamlariga chuqur yo’nalgan popuk ildiz
sistemasi mavjud. Ildizlari suvli, oq yoki qizg’ish
bog’lamlar orqali kalta (1,5-2
sm) tugun oraliqlariga bo’lingan, oxirida o’tkirlashgan tugun oraliqlari bilan
tugaydi, tuproq sathiga nisbatan yuzaroqda joylashgan. Ko’p vaqtda ildizlar yer
ustiga o’sadi va ulardan yer ustki qo’shimcha ildizlar
hosil qiladi. Kolumb
o’tining ildizlari unumdor namli tuproqlarda yaxshi shoxlanadi, bog’lamlarda
mayda popik ildizchalarni va yon kurtaklarni hosil qiladi , ular qulay sharoitda
18
o’sadi va yangi novdalarni hosil qiladi. Ildizlarning asosiy qismi tuproqning ustki
0-20 sm yoki 40 sm gacha qatlamida joylashadi. Ildiz sistemasi ko’pgina yon
shoxlangan ildizlardan tuziladi va qalin mayda ildizchalar bilan qoplangan,
tuproqqa pastga qarab to 2 m va undan chuqurrok kirib boradi [9,13,58].
Kolumb o’ti asosan urug’lar orqali ko’payadi. Urug’lari juda yuqori
unuvchanlik qobiliyatiga ega bo’lib, tropik va subtropik sharoitlarida ayniqsa tez
unib chiqadi. Ushbu turning urug’larining tinim davri qisqa,ya’ni yaxshi pishgan
urug’lar bir haftadan keyin unish qobiliyatini tiklab oladi. Tuproqdan unib chiqqan
o’simtalar dastlab sekin rivojlanadi. Shuningdek, yer ostki qismining o’sishi ham
dastlab sust bo’ladi.O’simliklar ko’karib chiqqanidan so’ng 25-30 kun o’tgach
tuplanish davri
boshlanadi. Tuplanish ba’zi
o’simliklarda vegetasiyaning
oxirigacha davom etadi.Agar qurg’oqchil sharoit uzoq davom etib, o’simlik
o’sishdan to’xtasa tuplanish xam to’xtaydi. Lekin kurtaklarning differensiasiyasi
davom etadi va qulay sharoitda o’simliklar yana qaytadan rivojlanishi mumkin.
Vaqt o’tishi bilan ularda uzun vegetativ novdalar qaytadan paydo bo’lib,
naychalash davri boshlanadi [51,62].
Odatda tuplanish boshlanganidan keyin
ikki -uch hafta o’tgach, uzun
vegetativ novdalar paydo bo’ladi va naychalash davrining belgilari kuzatila
boshlaydi. Bir oydan keyin esa to’pgullar paydo bo’lib, gullash boshlanadi.
Vegetasiya davrining umumiy muddati o’simlik unib chiqqanidan to gullash
boshlanilishiga qadar 70-75 kunni tashkil etadi. Gullash dastlab to’pgulning yuqori
qismidan boshlanadi va keyinchalik gullash pastga qadar davom etib, to’pgulning
barchasi gullaydi.O’simlikning bitta to’pguli 1-2 hafta mobaynida gullasa, bir tup
o’simlik esa muhit omillariga bog’liq ravishda 3-4 xafta davomida gullaydi.
Urug’larning hosil bo’lishi ham o’simliklarning gullash dariga o’xshash bo’lishi
kuzatiladi, ya’ni urug’larning yetilishi ro’vakning yuqori qismidan boshlanib,
pasga qadar davom etadi. Gullash davriga kelib o’simliklarning bo’yi 2-3 m ga
yetadi[47,32].
Agar o’simlikning yer ustki qismi o’rib olinsa, takror o’sgan o’simliklarda
o’sish boshlanishdan to gullashigacha bo’lgan davr 50-60 kungacha qisqaradi[32].
19
Kolumb o’ti jadal o’sish xususiyatiga ega bo’lib, o’rilganidan keyin 2-3
kundan o’tgach o’sishning qaytadan boshlanishi
kuzatiladi.O’simliklarning
vegetasiyasi uchun sharoitda qulay bo’lsa, novdalarning qayta o’sishi tezlashadi va
sutkada 4-5 sm tashkil etadi. Ushbu tur o’simliklarining vegetasiya davomida
rivojlanishi va fazalarining o’tishi boshqa navlarning rivojlanishidan keskin farq
qiladi[49,51].
Kvinslend
(Avstraliya)
sharoitida
bir
necha
navlar
solishtirilib
o’rganilganda, Kolumb o’tida vegetasiya davrlarining kechishi jo’xori avlodning
boshqa turlariga nisbatan uzunrok bo’lishi kuzatilgan [71].
Kolumb o’ti o’simligining ko’pgina navlarida yer ostki qismida ozuqobop
ildiz tizimi shakillangan bo’lib, ba’zi navlarda (masalan S.almum crooble )
ildizlarning yuqori hosil berishi kuzatiladi. Lekin, Kolumb o’ti navlarining eng
yaxshi ildiz hosili ham g’umaydan qolishadi. [32].
Kolumb o’ti –ko’p yillik o’simlik. Lekin turning ko’p yililik xususiyatlari
turli muhit sharoitlarida va foydalanishning xar xil sistemalarida turlicha bo’lishi
kuzatiladi. Qurg’oqchil mintaqalarda ba’zi navlarning vegetasiyasi ko’p yillik
o’simliklar kabi davom etadi va uch yil mobaynida yashil massa va urug’ hosili
beradi. Namlik yetarli bo’lgan sharoitlarda esa Kolumb o’tining vegetasiya
muddati ko’p yillik o’simliklar singari davom
qiladi va jo’xorining boshqa
turlarga nisbatan tezroq o’sishi kuzatiladi. [58].
Kolumb o’ti o’simliklarining me’yorida o’smasligi ba’zida tuproklarda azot
yetishmasligi bilan bog’iq bo’ladi. Chunki bu elementdan
o’simliklar
butun
vegetasiya mobaynida foydalanadi va o’sish jarayonining jadallashishida muhim
omil bo’lib hisoblanadi. Agar o’simliklarning me’yorida o’sib- rivojlanishi uchun
sharoiti qulay bo’lsa va o’simlikdan okilona foydalanilsa, Kolumb o’ti bir joyda 56 yilgacha vegetasiya qilishi mumkin[62].
Kolumb o’ti subtropik mintaqalardan kelib chiqqan o’simlik bo’lganligi
sababli, fiziologik jarayonlarning kechishi hamda o’sishi va rivojlanishining
me’yorda borishi uchun ma’lum sharoitlarni talab qiladi. Turning rivojlanishiga
ta’sir etadigan muxitning eng muhim omillaridan biri harorat va yog’ingarchilik
20
miqdoridir. Hatto, o’simliklar vegetasiyaning turli davrlarida ekologik sharoitlarga
bu tur xar xil munosabat ko’rsatadi [47,32].
Kolumb o’ti yuqori haroratga talabchan o’simlik bo’lib, dengiz sathidan
1800 m balandlikdagi tropik mintaqalarda eng yaxshi vegetasiyalanadi. Shuning
uchun ham bu o’simlikning asosiy navlari tropik va subtropik mintaqalarda
tarqalgan. Urug’lar o’rtacha harorat 25-300 S ga teng bo’lganda juda yaxshi
unadi.Urug’lar ekilgandan keyin yoki unish davrida haroratning 10-12 0S gacha
pasayishi urug’larning unish jadalligini keskin
unishiga sabab bo’ladi. Vegetasiyaning
pasaytiradi va ularnig notekis
boshqa davrlarida ham Kolumb o’ti
o’simliklari tanasida boradigan barcha fiziologik jarayonlarning kechishi hamda
o’sishi va rivojlanishing me’yorida borishi uchun optimal haroratning yuqoriligi
kuzatiladi va bu harorat 20-250S ni tashkil etadi. Past (10-120S) haroratda
o’simliklarda fiziologik jarayonlarning kechishi buziladi va o’simlik o’sishdan
to’xtaydi. O’rtacha harorat O 0S ga teng bo’lganda esa o’simliklarning yer ustki
qismi halok bo’ladi. Past harorat (10-120S)
uzoq vaqt
davom etmasa,
o’simliklarning yer ustki qismi saqlanib qoladi va qulay sharoit boshlanishi bilan
o’sishda davom etadi.Agar past harorat (10-120S)
uzoq vaqt
davom etib,
o’simliklarning yer ustki qismi halok bo’lsa, qulay sharoitda vegetativ organlar
ildizlardan o’sa boshlaydi. Past
harorat ta’sirida, o’simliklarning rivojlanish
davomiyligi keskin susayadi, gullash kechikadi va urug’ xosildorligi ham keskin
pasayadi. Navlar orasida sovuqqa chidamlilik qobiliyati va qulay sharoit
boshlangandan so’ng o’sish kobiliyatini qayta tiklash ko’rsatkichlari turlicha
bo’ladi [9,13,17,18,49].
Avstraliya sharoitida Krish va CPY 11856 navlari sovuqqa chidamli nav
hisoblanadi. Kolumb o’tining haroratga bo’lgan munosabati ko’p jihatdan
yog’ingarchilik mikdorining ortishi yoki pasayishiga ham bog’liq bo’ladi.
Yog’ingarchilik mo’l bo’lib tuproq va
havoning namligi ko’tarilsa, barcha
fiziologik jarayonlar jadallashib, vegetasiya davrlarining o’tishi tezlashadi [68,71].
O’rta Osiyo sharoitida Kolumb o’ti havo harorati 30-350S bo’lganda faol
rivojlanadi va urug’lari yozning o’rtasigacha pishib yetiladi. Fenologik fazalar
21
o’tishi ham ikkinchi o’rim o’simliklarida birinchisiga nisbatan tezroq kechishi
kuzatiladi[9,14,40].
Kolumb o’ti qurg’oqchilikga chidamli o’simliklardan hisoblanadi.
Parberyning [71] ma’lumotlariga ko’ra namlik yetishmagan har qanday sharoitda
o’sa oladi. O’rta Osiyo sharoitida bu tur sudan o’tiga nisbatan qurg’oqchilikka
chidamliroq bo’lishi aniqlangan.
Kolumb o’ti o’simliklari tanasida boradigan barcha fiziologik jarayonlar
hamda o’sish va rivojlanish jadalligi yog’ingarchilik miqdori bir yilda o’rtacha
400-625 mm ni tashkil etganda me’yorda kechadi. Kolumb o’ti yog’ingarchilik
miqdori bir yilda 200 mm ga teng bo’lgan sharoitda ham boshqa turlarga nisbatan
yaxshiroq o’sishi kuzatilgan[47,62].
Janubiy Afrika va Avstraliyaning qurg’oqchil mintakalarida hamda
Kvinslend va Yangi janubiy Uels shtatlari sharoitida yaxshi o’sganligi sababli bu
turni ko’p yillik va bir yillik o’simlik sifatida madaniylashtirishdi[68].
Kolumb o’ti qurg’oqchilikga chidamli o’simlik bo’lsada, namlik yetarli
sharoitida jo’xorining boshqa turlariga nisbatan yaxshi o’sib rivojlanadi. [47,33,66].
Kolumb o’ti – yorug’sevar qisqa kun o’simligi hisoblanadi.Lekin yorug’lik
kam bo’lgan soya sharoitda ham o’sa oladi,bunda faqat o’simliklarning o’sishi va
rivojlanishi sust bo’lib, hosildorlik pasayib ketadi. Yorug’lik yetarli bo’lgan
sharoitda barcha fiziologik jarayonlar, ayniqsa fotosintez jarayonining faollanishi
kuzatiladi. Jo’xori turkumining bashqa turlari kabi Kolumb o’tida ham
fotosintezning S3 yo’li xosdir. Shuning uchun ham yetarli yorug’lik ta’sirida
o’simliklarning yer ustki qismi massasining ortishi jadal bo’lib, yashil massa
hosildorligi yuqori bo’ladi [51,66].
Radjbxandarining[50] ma’lumotlariga ko’ra, Kolumb o’ti mexanik tarkibi,
unumdorligi va nordonligi har xil bo’lgan ko’pgina tuproklarda yaxshi vegetasiya
qiladi. Ayniqsa yaxshi g’ovaklashgan, organik moddalarga boy tuproklarda yuqori
hosil beradi. Bunday sharoitda u bir joyda uch va undan ortiq yil o’sishi mumkin.
Kolumb o’ti unumdorligi past tuproqlarda ham o’sa oladi, lekin o’g’itlash choralari
ko’rilganda va birinchi navbatda azotli o’g’itlar kiritilganda hosildorlik ortadi.
22
Ukraina sharoitida Kolumb o’tining me’yorda o’sib rivojlanishi
uchun
quyidagi o’g’itlar bilan foydalanadilar:gektariga 20 tonna organik o’g’itlar,80 kg
azotli, 45 kg fosforli va 45 kaliyli o’g’itlar kiritilganida yaxshi natja berishi
aniqlangan[62].
V.V.Nikitin, S.R.Mustafev [40], A.A. Pronuza va boshqalarning[47] fikricha,
Amudaryo o’rta oqimi jongol tuproklari sharoitida Kolumb o’ti yaxshi vegetasiya
qiladi va u ekilgan yili 2-3 marta, vegetasiyaning ikkinchi yilida esa 4 martagacha
qayta o’riladigan sifatli yem-xashak massasini hosil qiladi. Kolumb o’ti
Turkmanistonning qator mintaqalarida qand jo’xori va makkajo’xori (VIR-42)
bilan solishtirilib o’rganildi va u xo’jaliklarda foydalanish uchun istiqbolli ekin
ekanligi aniqlandi.
B. P. Radjbxandari, I. S. Belyuchenkolarning[51] aytishicha,
boshqa o’simliklarga nisbatan
haddan tashqari sho’r va
tuproq sho’rlanishiga ham
Kolumb o’ti
chidamlidir,ammo
qaloq tuproqli sharoitda fiziologik jarayonlarning
borishiga yomon ta’sir qiladi. Natijada o’simlikning o’sishi va rivojlanishi
jarayonlari ham yomonlashib, hosildorlik pasayib ketadi [47].
V.F. Glyaubertene, K.M. Ivanovskaya [19] larning ma’lumotlariga ko’ra
chorva mollari Kolubm o’tining yashil massasini
gullash davri tugaguncha
bo’lgan muddatda yaxshi istyemol qiladi, keyinchalik (generativ) poyalari tez
dag’allashadi va uni istyemol kilinishi keskin pasayadi. Eng kimmatbaxo yashil
massa to’pgul hosil bo’lgan paytga to’g’ri keladi.Chunki bu paytda o’simliklarda
foydali organik moddalarning miqdori ortadi.Shu bilan birga o’simliklarning
barglar bilan qoplanishi ham 80-90% tashkil etishi kuzatiladi. Meva tugish paytiga
kelganda esa bu ko’rsatkich 40-45 % ga pasayib ketadi.
Agar o’simliklar vegetasiyalanishi uchun sharoit qulay bo’lsa, Kolumb o’tini
xar 7-10 hafta mobaynida
gullash boshlanishida, urug’lar hosil bo’lib
ulgurmasdan oldin o’rish mumkin. Kolumb o’tining yuqori biologik xususiyati biri
o’rilgandan keyin qayta o’sish kobiliyati bo’lib, uni bir yilda uch martagacha
takror o’rib olish mumkin.
23
Mol boqish uchun esa o’simliklar kamida 5-6 xaftalik bo’lishi kerak,chunki
bu paytda o’simliklar tarkibidagi sianidli glyukozidning mikdori hayvonlar uchun
xafvli bo’lmaydi.Muhitning qurg’oqchil sharoitida
o’simliklarning
xaddan
tashqari ko’p o’rilishi va o’simlik yaxshi o’sib ulgurmasdan takror mol boqilishi
o’simlikning o’sib rivojlanishiga yomon ta’sir etadi va uni o’tloqzorlardan
yo’qolishiga sabab bo’ladi [17].
Parbery [71] Palmir (Kolumbiya) tadqiqot markazida Kolumb o’tining
biokimyoviy tarkibini dengiz sahidan 1006 m balandlikda o’rtacha harorat 24 0S
teng bo’lgan va yog’ingarchilikning miqdori yillik 1000 mm ni tashkil qilgan
sharoitida o’sgan o’simliklarda
batafsil o’rgangan.Ulaning fikricha
Kolumb
o’tining yashil massa tarkibida protein mikdori 12-15%, kletchaka 25-35 %, moy
3-5 % AEM – 50-55%, yelimligi 8-10, kul mikdori 8-12% tashkil etadi.
Kolumb o’tining 100 kg yashil massasida 30 ozuqa
bo’ladi. 1 ozuqa
birligi teng yashil massa
birligiga mavjud
113 gramm protein bilan
ta’minlanadi[19].
Kolumb o’ti Tojikistonning sug’oriladigan tuproqlari sharoitida yaxshi hosil
beradi va undan sifatli yem-xashak tayerlanadi. A. A. Pronuza [1984]bo’yicha
Kolumb o’tinig ro’vaklash fazasida barglarning tarkibida xom protein -15,8%,
kletchatka -29,9%, kul -12,9% ni tashkil etadi.
I.A.Karimov va I.S. Belyuchenkolarning[33] aytishicha,
Tojikistonda
Kolumb o’tidan hosil qilingan yaylovlardan o’rib olingan yashil massa tarkibida
protein – 16,6%, yoglar – 2,2%, kletchatka – 29-31% tashkil qiladi.
Ozuqaviyli qimmati jihatidan bu tur sudan o’ti bilan bir katorda turadi. Lekin
sudan o’ti bilan Kolumb o’ti rivojlanishining bir xil davrlarida, yashil massasi
tarkibidagi
sinil kislotaning mikdori
Kolumb o’tida nisbatan kam bo’lishi
aniqlangan[ 17].
A.V. Bogdan [68] kabi olimlarning ma’lumotlariga ko’ra, jo’xorilarning
barcha turlari orasida Kolumb o’tining yashil
kislota to’planadi.
massasida kam mikdorda sinil
24
D. V. Parbery [71] Avstraliyaning qurg’oqchil sharoitida rivojlanishning turli
davrlarida Kolumb o’tining biokimyoviy tarkibiga azotli va fosforli o’g’itlarni
ta’sirini o’rgangan.Shu bilan birgalikda, Kolumb o’ti rivojlanishining turli
bosqichlarida sianogen glyukozidning to’planish jadalligiga ham azot, fosfor va
kaliyning
ta’siri
etishi
o’rganildi.Bunda
o’simlik
tarkibidagi
sianogen
glyukozidning eng yuqori konsentrasiyasi vegetasiyaning birinchi haftasiga to’g’ri
kelishi aniklandi. Vegetasiyasning uchinchi xaftadan boshlab glyukzidning
mikdori pasayadi va o’rish paytiga (10 xafta) borib 0 % tashkil etadi. Bu tajribalar
natijasida azotning glyukozidlar mikdorining ko’payishiga ta’siri qilishi aniqlandi.
Kolumbiyada
o’simliklarida
o’g’itlarning
o’tkazilgan
tajribalar
shuni
ko’rsatdiki,
Kolumb
o’ti
sianogen glyukozidi mikdorining ortishi tuproqqa kaliyli
kiritilishi
bilan
bog’liqdir.
O’simliklar
tarkibida
sianogen
glyukozidining yuqori konsentrasiyada bo’lish davomiyligi (vegetasiyasining
to’rtinchi xaftasigacha ) tuproqqa fosfor solmasdan azot va kaliy o’g’itlarining
kiritilishi natijasida uzoq muddat saqlanadi. Forforning kiritilishi glyukozid
miqdorini keskin pasaytiradi.Boshqa o’g’itlar ishlatilmasdan faqat fosfor kiritilgan
tajribalarda glyukozidning miqdori o’simliklarning yoshiga qarab pasayib borishi
kuzatiladi.
V. V.Nikitin, S. Mustafayevlarning[40]
yozishicha Kolumb o’ti
o’simliklaridan yem- xashak sifatida foydalanilganida asosiy
e’tibor o’rish
muddatlarini tanlashga yoki mol boqish vaqtini belgilab olishga qaratiladi.Chunki,
o’simlik yashil massasi tarkibidagi oziq moddalar chova mollari uchun yetarli
bo’lib,
glyukzid miqdorining kamligi muhimdir.Bunda yashil massa tarkibida
sianidli glyukozidning mikdori 100 gramm kuruk modda tarkibida 0 mg dan to 25
mg gacha bo’lsa o’simlikni yem-xashak sifatida istyemol qilinishi umuman xafvli
bo’lmaydi.Hatto
25-50 mg ham
hayvonlarga kuchli ta’sir etmaydi. Lekin
glyukozid mikdorining 50-75 mg bo’lishi xafvli hisoblanadi, undan ortig’i esa mol
boqish uchun juda ham xafvlidir.
Kolumb o’tining o’rilgan pichanida
3-4 soatdan keyin zaharli moddalar
shakarlar ta’sirida parchalanadi (shakarlar
sinil kislota bilan birikib zararsiz
25
birikmalarni hosil qiladi).Yosh o’simliklar o’sgan sari tarkibidagi shakarlar va
boshqa organik birikmalarning mikdori ko’payib, zaharlani moddalar miqdori
kamayib boradi[68,49].
Kolumb o’tining o’rilgan yashil massadan
asosan siloslash va
pichan
tayerlashda ishlatiladi. Kolumb utining yashil massasidan yukori xosildorlik
olinadi. Namlik yetarli bo’lgan tropik va subtropik mintaqalarda har 6-8 haftada
gektaridan 50-55 tonna yashil massa
olish mumkin. Hosildorlik bir yilida
gektariga 200 tonna va undan ko’proqni tashkil etadi.Kolumb o’ti ko’p tarqalgan
bunday mintaqalarda urug’larning maxsuldorligi ham yuqori bo’lishi kuzatiladi.
Bir o’rimda urug’ hosildorligi 15 s/ga va undan ko’proni tashkil etadi [49,18].
Tojikistonda o’stirilgan tropik ko’p yillik bug’doydoshlar issiq harorat
ta’sirida yaxshi o’sib rivojlanadi va yer ustki qismidan yuqori hosil shakllanadi.
1964-1967 yillarda o’tkazilgan tekshirishlar shuni ko’rsatdiki, Kolumb o’ti
o’simliklarining ekilgan yildagi bir yillik yashil massa hosildorligi boshqa bir
yillik jo’xorilardan qolishmaydi.Aksincha, Kolumb o’ti ko’p marotaba o’rilishi va
yer uski qismida yuqori hosili yashil massa to’plashi bilan boshqa turlardan farq
qiladi.Bu o’simlikning bir yillik yashil massa hosildorligi gektariga 1800-2000
sentnerni tashkil etadi[47]
V. V.Nikitin,S. Mustafayevlarning[40] ma’lumotiga ko’ra, Kolumb o’ti
beda va bermud o’ti bilan ekilgan yili yashil massa xosilining 20% i beda va
bermud o’tiga va 50% xosildorlik Kolumb o’tiga to’g’ri keladi. Kolumb o’tining
ikkinchi o’rim yashil massa hosilining miqdori birinchi va uchinchi o’rim hosiliga
nisbatan ko’p bo’lishi hamda ular orasidagi farq gektaridan 180-190 tonnagacha
oshishi kuzatiladi
Kolumb o’ti o’simliklaridan sug’oriladigan yerlarda gektaridan 2100 s,
lalmi yerdan esa 600-800 sentnergacha yashil massa hosili olish mumkin[18].
A. A. Pronuza, I. S Belyuchenko, I. A. Karimov [47]larning aytishicha, O’rta
Osiyoda o’sadigan ko’p yillik tropik bug’doydoshlar yuqori urug’ maxsuldorligiga
ega bo’lib bir yilda ikki marotaba urug’ hosilini olish mumkin. Turkmanistonda
26
vegetasiyaning birinchi yilida Kolumb o’tining urug’ maxsuldorligi 12 s/ga,
ikkinchi yilda esa 15 s/ga ni tashkil etadi.
O’zbekiston sharoitida Kolumb o’tining urug’ hosildorligi birinchi o’rimda
9,7 s/ga ni tashkil qilsa, vegetasiyaning ikkinchi o’rida 15,5 s/ga ni tashkil
etadi[40].
O’rta Osiyo sharoitida Kolumb o’tinig urug’ hosildorligini birinchi yili
sharoitiga qarab 12-15 s/ga gacha , ikki yilda esa 20-22 s/ga gacha oshirish
mumkin. Tojikistondagi Yavan tumanining sug’oriladigan yerlarida Kolumb
o’tining urug’ xosildorligi 20 s/ga ni tashkil etdi [47,51].
Umuman olganda Kolumb o’ti muhitning noqulay omillari ta’siriga chidamli
bo’lgan, yuqori yashil massa va urug’ hosili
beradigan ozuqabop o’simlik
hisoblanadi.Shu boisdan Kolumb o’ti kabi noan’anaviy ozuqabop yem –xashak
o’simliklarining bioekologik, morfofiziologik va
biokimyoviy xususityatlarini
introduksiya sharoitlarida har tomonlama mukammal o’rganish davr talabidir.
27
2. TADQIQOT O’TKAZISH SHAROITLARI, OBYEKTLARI VA
USLUBLARI
Dala tajribalari Samarqand shahri SamDU botanika va o’simliklar
fiziologiyasi kafedrasi tajriba maydonchasida. Laboratoriya tahlillari botanika va
o’simliklar fiziologiyasi kafedrasida laboratoriyasida amalga oshirildi. Tajriba
maydonini tanlash va tajriba o’tkazish, tuproq va o’simliklarning namunalarini
olish va tahlil qilish, fenologik kuzatishlar O’zPITI [21] metodlari va Samarqand
qishloq xo’jaligi instituti olimlarining tavsiyalari asosida amalga oshirildi.
2.1. Tabiiy iqlim sharoitlari
Samarqand viloyatining tabiiy iqlim sharoiti Zarafshon daryosi havzasining
o’rta qismida joylashganligini ko’rsatadi. Zarafshon daryosining
iqlimi
kontinental bo’lib, quyosh radimasiyasining kuchliligi, sutkalik va mavsumiy
o’zgarib turishi, kam bulutligi, uzoq davom etadigan jazirama issiq va quruq yer
mavsumi hamda bir muncha sovuq qish bilan tavsiflanadi. Tabiiy sharoiti
tekisliklarning pastligi, okean va dengizlardan uzoqligi bilan ajralib turadi.
Relyefning bunday murakkab va notekisligi sababli har bir hudud o’ziga xos tabiiy
sharoitga ega. Quyosh radiasiyasi barcha tabiiy jarayonlarning negizi hisoblanadi.
Quyosh yiliga o’rta hisobda 2389 soat nur sochib turadi[45,46].
Yog’ingarchilik miqdori oylar bo’yicha ham keskin farq qiladi. Tog’ oldi
tekisliklarining pastliklarida yog’ingarchilik tog’li mintaqalarga qaraganda ancha
kam yog’adi. Samarqand viloyatida o’rta yillik yomg’ir miqdori 345 mm atrofida
bo’ladi
[45].
Qishloq
xo’jalik
ekinlarining
vegetasiyasi
davrida
yog’ingarchilikning eng kam bo’lishi, asosan iyul-avgust oylariga to’g’ri keladi.
Vegetasiya davri davomiyligi 230-240 kunga cho’ziladi. Umumiy yog’in
miqdorining 30-50% bahorga, 25-40% qishga, 10-412% qishga, 1-10% yozga
to’g’ri keladi.
28
Madaniy o’simliklarning yetishtirish texnologiyalarini ishlab chiqishda havo
harorati katta ahamiyatga ega. Samarqand viloyati sharoitida samarali harorat
yig’indisi 3800-42000s ga to’g’ri keladi. Eng issiq iyul va sovuq yanvar oylari
hisoblanadi. Bu davrda yozda havo harorati +42, +430S gacha ko’tarilishi, qishda
esa -22-230S gacha pasayishi mumkin.
Tuproq va iqlim sharoiti dehqonchilikning eng muhim omillaridan biridir va
hosildorlikni belgilovchi asosiy shart-sharoitlardan biri hisoblanadi. Iqlim sharoiti
agrotexnik
sharoitlarning
barcha
qirralarini
ochib
beruvchi
omillardan
hisoblanadi[46].
Tadqiqot ishlari o’tkaziladigan maydon Samarqand shahri hududida
Zarafshon daryosining chap qirg’oqlari yaqinida joyldashgan. Bu hududdda
apreldan to oktyabrning boshlarigacha kuzatiladigan iqlim sharoitlari Kolumb
o’tining o’sish va rivojlanishi uchun eng qulay palla hisoblanadi. Ko’p yillik
ma’lumotlarga asosan, vegetasiya davrida havoning o’rtacha harorati 19,6-21,80S
ga to’g’ri keladi. Ammo bu muddatlarda har bir oyning iqlim sharoiti bir-biridan
forq qiladi. Asosiy ekin sifatida Kolumb o’ti o’simligini aprelning ikkinchi o’n
kunligida ekish, urug’larning unish va o’sishi uchun eng qulay muddat hisoblanadi.
May oyi Kolumb o’tining o’sishi va rivojlanishi, ayniqsa tuproqlarining
shakllanishi uchun qulay iqlim sharoitidir. Yoz oylari iyun-iyulda yog’ingarchilik
deyarli bo’lmasligi, havo haroratining yuqori bo’lishi va ekinlarni sug’orish uchun
suv manbalarining va havo nisbiy namligining kam bo’lishi, o’z navbatida, tuproq
qurg’oqchiligini
keltirib
chiqaradi.
Umuman,
Kolumb
o’ti
o’simligi
qurg’oqchilikka chidamli bo’lsada, bu muddatlardagi iqlim sharoiti o’simlikning
interaktiv organlarini hosil bo’lishiga ta’sir etishi mumkin. Bu davrda ayrim
kunldari maksimal harorat darajasi +42+430S gacha yetadi. Shunday bo’lsada
Kolumb o’ti o’simligi takroriy yoki ang’iz ekini sifatida ham ekish mumkin.
Ko’p yillik ma’lumotlarning ko’rsatishicha, avgust oyida, havo harorati
yuqori va yog’ingarchilik juda kam yoki umuman bo’lmaydi. Quruq kunlari sodir
bo’ladigan maksimal harorat iyulga nisbatan kamroq bo’ladi. Bu vaqtda sug’orish
29
orqali tuproqning namligi ChDNS nisbati 70% dan kam bo’lmagan holda saqlab
turishga yaxshi natija beradi[45,46].
Ko’p yillik ma’lumotlarga asosan sentyabr oyida o’simliklarning vegetasiya
jarayoni davom etadi. Bu davrda maksimal
harorat 25-300S dan oshmaydi,
minimal harorat 10-120S dan pastga tushmaydi. Bu esa ang’izda ekilgan Kolumb
o’tining o’sishi, rivojlanishi va hosil elementlarining shakllanishi uchun qulay.
Oktyabr oyining ikkinchi yarmidan boshlab havo harorati keskin pasaya
boshlaydi. Ikkinchi o’n kunlikning boshlarigacha ang’izda ekilgan Kolumb
o’tining ikki marta yashil massa va don olish mumkin. Gullash davrida o’rib
olingan Kolumb o’ti o’simligidan esa silos tayyorlanadi.
Samarqand viloyati tuproqlari xilma-xil bo’lib, eng katta maydonlar (sharqiy
qismi) da och tusli bo’z tuproqlar keng tarqalgan. Markaziy qismlarda tipik bo’z
tuproqlar, daryo atroflarida esa o’tloq, o’tloqi-botqoq, bo’z – o’tloqi tuproqlar
mavjud. Bu tuproqlarning aksariyati eskidan sug’oriladigan, dehqonchilik qilib
kelinayotgan tuproqlardir[5].
Samarqand viloyatida avtomorf va gidromorf tuproqlar keng tarqalgan
bo’lib, bu tuproqlar, asosan, Zarafshon vodiysi allyuvialterrassasida paydo bo’lgan.
Miyonqol orolining daryolari, Qoradaryo va Oqdaryo qirg’oqlari bo’ylab asosan
o’tloq, o’tloqi-bo’z, bo’z-o’tloqi, o’tloqi-botqoq tuproqlar tarqalgan.
Samarqand viloyati sug’oriladigan maydonlarining 48,6% tuproqlari tipik
bo’z, 40,4% o’tloq-bo’z, 8.6% och tusli bo’z va 2,4% o’tloqi botqoq tuproqlardan
iborat [5]
Samarqand shahrining tuproqlari, asosan tipik bo’z, bo’z, och tusli bo’z,
o’tloqi – bo’z tuproqlardan iborat. Granulometrik tarkibi o’rtacha qumoq, gumus
miqdori kam sizot suvlar 3-5 metr chuqurlikda joylashgan. Tajriba o’tkazilgan
xo’jalik tuproqlarining fizik-kimyoviy xossalari va ularning unumdorlik darajalari
P.U.Uzoqov, M.Yo.O’rinboyeva va boshqa olimlarning ilmiy ishlarida chuqur
tahlil etilgan.
Tajriba maydonlari ko’p yillar davomida bug’doy va paxtachilik bilan band
bo’lgan hamda eskidan sug’oriladigan yerlar qatoriga kiradi.
30
Ma’lumotlardan
aniqlanishicha, tuproqning ustki haydov (0-30 sm)
qatlamida gumus miqdori 1,34%, harakatchan azot 13,2 mg/kg, fosforning mg/kg
va almashinadigan kaliyning 256 mg/kg ni tashkil etadi. Haydov osti (30-60 sm)
qatlamida ular tegishlicha 1,06%, 6,1 mg/kg, 20,8 mg/kg, 235 mg/kg ga teng.
Haydalma qatlam hajmiy massasi 1,14 g/sm3 bo’lib, ostki qatlamda 1,25 g/sm3 va
o’rganilgan qatlamlarda tuproq eritmasining muhiti kuchsiz ishqoriyligi (pH =7,1)
aniqlandi. Granulometrik tarkibi o’rtacha qumoq. Bu tuproqlarda gumus, azot va
fosfor miqdori kam ekanligi yuqoridagi jadvalda ko’rinib turibdi.
Umuman olganda, Samarqand viloyati tuproq-iqlim sharoiti Kolumb o’tini
yetishtirish uchun qulay bo’lib, bir yilda ikki marta urib sifatli don va yashil
massa, ya’ni yem-xashak, silos olish mumkin.
2.2. Tadqiqot ob’yekti
Tadqiqot obyekti sifatida Kolumb o’tining Tojikiston Respublikasida
keng tarqalgan «Hosildor» navi tanlab olindi (2.1 -rasm).
2.3. Tadqiqot uslublari
Dala tajribalarini o’tkazish, tuproq va o’simlik namunalarini olish va ta’lil
qilish, fenologik kuzatishlar O’zPITI [21] uslublar va O’zR FA O’simlik va
hayvonot olami genofondi instituti olimlarining tavsiyalari asosida amalga
oshirildi.
O’simliklarning bioekologik xususiyatlarini ontogenezda
o’rganishda T.A.Rabotnov [53] va I.G.Serebryakov [60] uslublari qo’llaniladi.
O’simliklarning mavsumiy rivojlanish maromoni o’rganish I.N. Beydeman [7]
uslublarida bajarildi.
Barglardagi suv miqdori kuniga 7 marta tortish yo’li bilan aniqlandi [20].
31
2.1-rasm. Kolumb o’tining umumiy ko’rinishi.
32
Barglardagi to’liq to’yinishga nisbatan suv tanqisligi Chatskiy [69]
metodi
bo’yicha mavsum davomida kuniga 3 marta: soat 8, 13, 18 da aniqlandi va Stocker
formulasi asosida hisoblab chiqildi.
Kolumb o’ti o’simligi barglarining suvni bug’latish jadalligi torzion tarozida
tezlik bilan tortish [26 ] usuli bilan aniqlandi. Tajriba ertalab soat 5 dan kech soat
21 gacha har ikki soatda uch marta takrorlanish asosida olib borildi. Barglarni
tortib olishdan oldin psixrometr yordamida havo harorati va nisbiy namligi
aniqlandi.
Assimilyasiya
qiluvchi
a’zolarning
suv
saqlash
qobiliyati
A.A.Nichiporovich [41] metodi bilan o’rganildi.
Tuproq namligi transpirasiya jadalligini aniqlashdan bir kun oldin yoki keyin
A.A.Rode [54] metodi bo’yicha 50 sm chuqurlikgacha aniqlandi. Tuproq
namunalari tuproq burg’usi yordamida 50sm chuqurlikkacha har 10 sm dan uch
marta takrorlinish asosida olindi va 105 S0 li termostatda doimiy og’irlikkacha
quritildi.
Tajribalarda urug’larning 1000 ta don massasi, urug’larning tinim davri,
o’sish energiyasi, o’sish kuchi davlat standarti bo’yicha aniqlandi.
33
3. TADQIQOT NATIJALARI
3.1. Kolumb o’ti barglaridagi suv miqdori
Suv barcha tirik organizmlar uchun zarur omil bo’lib, suv yetishmasa
organizm halok bo’ladi yoki anabioz holatiga o’tadi. O’simliklarning hayoti ham
suv bilan bog’liq bo’lib, suv yetarli bo’lgandagina organizmda boradigan barcha
fiziologik va biokimyoviy jarayonlar ma’lum izchillikda davom etadi. O’simlik
hujayralaridagi suv miqdori 70-80% va ayrimlarida esa 95% ga yetadi. Suv hayotiy
jarayonlar uchun zarur omil hisoblanib, barcha fiziologik va biokimyoviy
jarayonlarda qatnashadi. O’simlik urug’lari muayyan namlik bo’lganidagina unadi,
uning o’sishi va rivojlanishi ham yetarli namlik bo’lganida amalga oshadi. Suv
fotosintez va nafas olish, mineral oziqlanish, o’simlik tanasining turgor holati,
moddalar transporti kabi jarayonlarda bevosita ishtirok etadi. Suv o’simlik
tanasining haroratini mo’tadillashtiradi. O’simlik organizmida sodir bo’ladigan
barcha hayotiy jarayonlarning jadalligi ularning suv bilan ta’minlanganlik
darajasiga bog’liq bo’ladi [52,64].
Respublikamiz qishloq xo’jaligi asosan sug’orma dehqonchilikka
asoslanganligini hisobga olsak, qishloq xo’jaligi ekinlarini yetishtirish va hosilning
hajmi muayyan hududni, aniqroq aytganda, o’simliklarni vegetasiyasi davomida
yetarli darajada suv bilan ta’minlashga bog’liqligi namoyon bo’ladi. Shuning
uchun Kolumb o’ti kabi suv tanqisligi, tuproqlarning turli darajada sho’rlanishi
sharoitlarida muhitning noqulay omillari ta’siriga chidamli bo’lgan, sifatli va
to’yimli ozuqaviy ekinlarning
suv rejimini o’rganish ularning ekologik
xususiyatlarini, muhitning turli omillariga fiziologik moslashishini aniqlash va
ularning mahsuldorligini oshirish uchun muhimdir.
Shu sababdan, Kolumb o’ti o’simliklari suv rejimining asosiy ko’rsatkichlari
– barglardagi suv miqdori, transpirasiya jadalligi, suv tanqisligi va suv saqlash
xususiyatlari o’rganildi.
34
O’simlik tanasidagi suvning miqdori ularning o’sishi, rivojlanishi, fotosintez
jarayoni,
organik
moddalarning
hosil
bo’lishi
va
hosildorlik
darajasini
belgilaydi.Shuning uchun ham qishloq xo’jalik ekinlari, jumladan, Kolumb o’ti
o’simliklari
barglardagi suv miqdorini aniqlash, ularning suv almashinuvi
xususiyatlarini o’rganish jarayonida muhim ahamiyatga ega.
Tashqi
sharoit
omillarining
o’zgarishi
ko’pchilik
o’simliklarda
suv
miqdorining o’zgarishiga olib keladi. Suv taqchil sharoitda esa o’simlik barglari va
to’qimalarida suvning miqdori keskin kamayadi [52,37].
Ma’lumki, to’qimalarda suv miqdorining keskin kamayishi o’simliklar
tanasida boradigan
asosiy fiziologik jarayonlarning sustlashishiga, natijada
o’simliklarning o’sishi va rivojlanishi jadalligining ham sustlashishiga sabab
bo’ladi. Shuning uchun bizning tadqiqot ishlarimiz avvalo Kolumb o’ti o’simliklari
barglaridagi suv miqdorini turli iqlim sharoitlari ta’sirida o’rganishga qaratildi.
Samarqand viloyati sharoitida Kolumb o’ti o’simligi barglaridagi suv miqdori
3.1.1- jadvalda keltirilgan.
Jadvalda keltirilgan ma’lumotlardan Kolumb o’ti o’simligi barglaridagi suv
miqdori tashqi muhitning turli omillari ta’siri hamda o’simlikning o’ziga xos
biologik xususiyatlariga bog’liq ekanligi kuzatiladi. O’z navbatida
o’simlik
barglaridagi suvning miqdori kun davomida ham o’zgarib turadi. Ertalabki soat
800 va 1000 largacha barglardagi suvning miqdori barcha variantlarda eng yuqori
darajaga ega bo’lib,tush vaqtida(soat 1400) esa havo haroratining ortishi natijasida
barglardagi suvning miqdori eng past darajada bo’lishi aniqlandi . Natijalarning
bunday ko’rsatkichlarga ega bo’lishini o’simliklarning qurg’oqchilikka chidamlilik
darajasi bilan izohlash mumkin
Aniqlanishicha, o’simliklar rivojlanishning dastlabki davrlarida barglardagi
suvning miqdori nisbatan kamroq, ro’vaklash va gullash davrlariga kelib bu
ko’rsatkich eng yuqori darajaga ko’tariladi. Olingan natijalar mos ravishda kunlik
o’rtacha ko’rsatkich o’simliklarning tuplanish davrida o’rtacha 70,8 % ni,
35
minimal ko’rsatkich soat 800 da 74,8%, maksimal ko’rsatkich soat 1400 da 67,3% ni
tashkil etishi aniqlandi.
Kolumb o’ti o’simliklarning naychalash davrida barglaridagi
suv
miqdorining minimal ko’rsatkich soat 800 da 75,3%, maksimal ko’rsatkich soat
1400 da 68,6% ni, kunlik o’rtacha ko’rsatkichi esa o’rtacha 72,1 % ni tashkil qildi.
O’simliklarning ro’vaklash davriga kelib barglaridagi
suv miqdorining
minimal ko’rsatkich soat 800 da 76,2%, maksimal ko’rsatkich soat 1400 da 69,8%
ni, kunlik o’rtacha ko’rsatkichi esa o’rtacha 73,2 % ni tashkil etdi.
Kolumb o’ti o’simliklarning gullash davrida barglaridagi suv miqdorining
minimal ko’rsatkich soat 800 da 78,8%, maksimal ko’rsatkich soat 1400 da 73,2%
ni, kunlik o’rtacha ko’rsatkichi esa o’rtacha 75,8 % ni tashkil qilishi aniqlandi.
O’simliklarning sut pishish davriga kelib barglaridagi suv miqdorining
pasayishi kuzatildi.Bunda suv miqdorining minimal ko’rsatkich soat 800 da 71,0%,
maksimal ko’rsatkich soat 1400 da 66,5% ni, kunlik o’rtacha ko’rsatkichi esa
o’rtacha 68,4 % ni tashkil etdi.
Umuman olganda, Kolumb o’ti o’simligi barglaridagi suv miqdori tashqi
muhitning turli omillari ta’siri hamda o’simlikning o’ziga xos biologik
xususiyatlariga bog’liq holda kun davomida ham o’zgarib turadi. Ertalabki soat 800
va 1000 largacha barglardagi suvning miqdori barcha vegetasiyaning barcha
davrlarida
eng yuqori darajaga ega bo’lib,tush vaqtida(soat 1400) esa havo
haroratining ortishi natijasida barglardagi suvning miqdori eng past darajada
bo’lishi aniqlandi.
36
3.1.-jadval
Samarqand viloyati sharoitida Kolumb o’ti o’simligi barglaridagi suv miqdori
(ho’l vaznga nisbatan % hisobida
Aniqlangan soatlar
Fazalar
800
tuplanish
naychalash
ro’vaklash
ro’vaklash
sut pishish
Kunlik
o’rtacha
Kunlik
o’zgarish
diapazoni
1000
1200
1400
1600
1800
73,4
71,2
67,3
68,2
69,6
70,8
7,1
75,3
74,7
71,6
68,6
71,0
71,8
72,1
6,7
76,2
75,0
73,4
69,8
72,0
72,8
73,2
78,8
77,6
75,9
73,2
74,2
75,3
75,8
71,0
70,1
67,6
66,5
67,0
68,2
74,8
68,4
6,4
5,6
4,5
37
3.2. Kolumb o’tining transpirasiya jadalligi
O’simliklar tanasida sodir bo’ladigan eng muhim fiziologik jarayonlardan
biri
transpirasiya
bo’lib, o’simliklarning suv almashinuvi xususiyatlarini
tavsiflashda muhim ahamiyatga ega. Chunki, transpirasiya jadalligi o’simlik
turlariga va tashqi muhit sharoitlariga
sharoitlarda
bevosita bog’liq. Ayniqsa, suv taqchil
transpirasiya jadalligining boshqarilishi o’simliklar tanasidagi suv
miqdori va natijada fiziologik, biokimyoviy
jarayonlarning boshqarilishida
muhimdir. Suv taqchil sharoitlarda transpirasiya jadalligining keskin ko’tarilishi
o’simliklar tanasida suv taqchiligi sodir bo’lishiga va ko’pchilik fiziologik
jarayonlarning buzilishiga, natijada umumiy hosildorlikning kamayishiga olib
keladi.Shuning uchun ham dorivor, yem-xashak va boshqa qishloq xo’jaligi
o’simliklari ustida tadqiqot o’tkazgan
ko’pgina olimlar o’z tajribalarida
transpirasiya jadalligiga katta etibor qaratganlar [64,1].
Olingan natijalarga ko’ra, Kolumb o’ti o’simliklari barglaridan
suvning
bug’latilishi, ya’ni transpirasiya kun davomida va o’simliklarning vegetasiyasi
mobaynida o’zgaradi.
Kolumb o’ti o’simliklari barglarida transpirasiya jadalligining yuqori
ko’rsatkichlari yoz oylari (iyun va iyul) da kuzatilib, bevosita havo va tuproq
o’simliklarning
harorati
hamda
biologik
Barcha
varianlarda Kolumb o’ti o’simliklari
xususiyatlariga bog’liq bo’ldi.
ontogenezining boshlang’ich
davrlarida transpirasiya jadalligi nisbatan past, ro’vaklash va gullash davrlarida
kuchaydi, vegetasiyasining oxirgi davrida transpirasiya jadalligi yana kamaydi.
Bunday o’zgarishlar rivojlanishning turli muddatlarda qayd qilindi. O’rganilgan
barcha
soatlarda
variantlarda transpirasiya jadalligi
eng
yuqori,
kechki
ertalabki
soatlarda
esa
soatlarda
past,
tushki
yana
past
bo’ldi.
38
3.2. – jadval
Kolumb o’tining rivojlanish fazalarida transpirasiya jadalligi, mg.g/soat
Rivojlansh
fazalari
tuplanish
naychalash
ro’vaklash
gullash
sut pishish
to’la pishish
00
0
7
22 S
223,6
234,7
241,7
252,4
245,9
193,6
00
0
9
27 S
251,8
319,6
412,1
430,2
329,9
229,7
Aniqlash soatlari va havo harorati
11
310S 1300 370S 1500 340S 1700 320S
361,2
452,8
334,5
251,9
408,7
491,3
399,8
290,5
486,4
553,8
479,3
325,6
511,9
584,7
498,7
332,5
439,4
510,8
412,7
324,3
321,1
415,4
304,9
259,3
00
1900 280S
177,9
208,9
229,4
251,3
237,6
166,5
39
Transpirasiya jadalligini ifodalovchi egri chiziqning maksimal nuqtasi barcha
variantlarda soat 1300 ga minimal nuqtasi esa kechki soat 1900 ga to’g’ri keldi.
Transpirasiya ko’rsatkichlari o’simliklarning tuplanish davrida eng past
bo’lib, bunda transpirasiya jadalligining maksimal nuqtasi soat 1300 da o’rtacha
491,3 mg/g. soat ni,
minimal nuqtasi esa ertalab soat 700 da 223,6 mg/g.soat ni
tashkil etishi aniqlandi.
Transpirasiya ko’rsatkichi o’simliklarning naychalash davrida
tuplanish
davriga nisbatan yuqoriroq bo’lib, bunda transpirasiya jadalligining maksimal
nuqtasi soat 1300 da o’rtacha 452,8 mg/g. soat ni, minimal nuqtasi ertalab soat 700
da 234,7mg/g.soat ni tashkil etishi kuzatildi.
Transpirasiya ko’rsatkichi o’simliklarning ro’vaklash fazasida naychalash
fazasiga nisbatan yuqoriroq bo’lib, bunda transpirasiya jadalligining maksimal
nuqtasi soat 1300 da o’rtacha 553,8 mg/g. soat ni, minimal nuqtasi esa ertalab soat
700 da 241,7mg/g.soat ni tashkil etishi kuzatildi.
Transpirasiya jadalligi o’simliklarning gullash davrida
eng yuqori
ko’rsatkichga ega bo’ldi(4.2.4-jadval), mos ravishda transpirasiyaning maksimal
nuqtasi soat 1300 da 415,4 mg/g. soat ga,
minimal nuqtasi ertalab soat 700 da
252,4 mg/g.soat ga teng ekanligi aniqlandi.
Transpirasiya jadalligi o’simliklarning to’la pishish davrida
eng past
ko’rsatkichga ega bo’ldi. Mos ravishda transpirasiyaning maksimal nuqtasi soat
1300 da 584,7 mg/g. soat ga,
mg/g.soat ga
minimal nuqtasi esa ertalab soat 700 da 193,6
teng ekanligi aniqlandi. Vegetasiyaning qolgan davrlarida
o’simliklar transpirasiya jadalligining ko’rsatkichlari oraliq o’rinni egalladi.
Shuningdek, transpirasiya jadalligining nisbati rivojlanish fazalari orasida
ham bir biridan farq qilishi kuzatildi.Rivojlanishning barcha davrlarida
transpirasiya jadalligining minimal va maksimal ko’rsatkichlari o’simliklarning
gullash davrida eng yuqori, o’simliklarning boshangich tuplanish davri va to’la
pishish davrlarida esa eng past bo’lishi aniqlandi.Chunki, Kolumb o’ti va boshqa
juxori (sorghum) turkumi vakillarini
yetarli
oziqa bilan ta’minlab, barcha
agrotexnik tadbirlarni to’g’ri qo’llaganimizda u suvdan tejab foydalanadi va
40
transpirasiya jadalligi past bo’lsa ham hosildorlik yuqori bo’ladi.Bu esa juxori
turkumi vakillarining qurg’oqchilikka chidamli o’simliklar ekanligini ko’rsatadi.
3.3. Barglarning suv saqlash qobiliyati
O’simliklar suv almashinuv jarayonining muhim ko’rsatkichlaridan biri,
to’qimalarning suv saqlash qobiliyati bo’lib, bu jarayon ko’pgina omillarga bog’liq
ravishda o’simlikda kechayotgan ko’pgina fiziologik jarayonlar va hosildorlikka
katta ta’sir etadi[52].
Suv saqlash qobiliyati dinamik ko’rsatkich bo’lib, bu jarayon o’simlikning
o’sishiga, o’sish fazalariga, vegetasiya davridagi meteorologik sharoitga,
agrotexnik tadbirlarga, navlarning xususiyatlariga, sutkalik vaqtga, tuproq – iqlim
sharoitiga, suvsizlikning davom etish muddatiga bog’liq ravishda o’zgarib turadi.
Ma’lumki,
qurg’oqchilik
sharoitida,
qurg’oqchilikka
chidamli
o’simliklarning suvni saqlash qobiliyati chidamsiz navlarga nisbatan ancha
yuqoriligi kuzatiladi.Chunki o’simlik hujayrasining suvsizlikka chidamliligi yoki
suvni saqlash qobiliyati, suvning membranadan o’tish jarayonlarini ta’minlovchi
bir butun fiziologik ko’rsatkich hisoblanadi.
Tadqiqotlarimiz natijasida, Kolumb o’ti ham suv tanqisligi kabi muhitning
noqulay omillari ta’siriga nisbatan chidamli o’simlik hisoblanishi va turli muhit
sharoitlarida o’ziga xos suv saqlash qobiliyatini namoyon etishi aniqlandi (2-rasm)
Jadvalda
keltirilgan
ma’lumotlardan
aniqlanishicha,
Kolumb
o’ti
barglarining suv saqlash qobiliyati (yuqotilgan suv hisbida) rivojlanishning
dastlabki tuplanish bosqichida nisbatan yuqoriroq bo’lib, gullash bosqichiga kelib
pasayishi va oxigi pishish bosqichlariga borib yana ko’tarilishi kuzatildi.
Barglardagi suv saqlash qobiliyatining o’zgarishi varianlar orasida ham o’zaro bir
– biridan farq qilib, o’simliklarning tuplanish bosqichida o’rtacha 13,5 % ni
tashkil qildi.
41
2-rasm.Rivojlanishning turli bosqichlarida Kolumb o’ti barglarining suv saqlash qobiliyati ,
Vegetasiya davrlari
Tajriba
variantlari
tuplanish
naychalash
ro’vaklash
gullash
sut pishish
to’la
pishish
Kolumb o’ti
13,5
15,4
16,3
25,1
19,8
14,9
42
O’simliklarning suv saqlash qobiliyati
rivojlanishning naychalash
bosqichida tuplanish bosqichiga nisbatan pastroq bo’lib, o’rtacha
15,4 % ni
tashkil etishi aniqlandi.
Rivojlanishning ro’vaklash bosqichiga kelib barglarining suv saqlash
qobiliyati naychalash bosqichiga nisbatan ham pasayishi kuzatildi.Ya’ni, bu
bosqichda barglarining suv saqlash qobiliyati o’rtacha 16,3 % ni tashkil qildi.
Kolumb o’tining gullash bosqichida barglarining suv saqlash qobiliyati eng
past ko’rsatkichga ega bo’lib, mos ravishda bu ko’rsatkich o’rtacha 25,1 % ga teng
bo’lishi aniqlandi.
Kolumb o’ti o’simliklarning suv saqlash qobiliyati rivojlanishning sut
pishish, mum pishish va to’la pishish bosqichlarida gullash bosqichiga nisbatan
yuqoriroq bo’lib, sut pishish bosqichida o’rtacha
19,8 % ni, to’la pishish
bosqichida esa 14,9 % ni tashkil etishi aniqlandi.
Umuman olganda, Kolumb o’ti o’simliklarining suvga bo’lgan talabi
vegetasiyaning
gullash davrida nisbat ortishi kuzatildi
va shuning uchun
barglarining suv saqlash qobiliyati ham eng past ko’rsatkichga ega bo’ldi.Shu
nuqtai nazardan o’simliklarni gullash fazasida yetarlicha suv bilan ta’minlanishi
ularni normal rivojlanishiga ta’sir etib, mo’l va sifatli hosil olishga imkon beradi.
3.4. Barglarning suv tanqisligi
O’simliklarni introduksiya qilish jarayonida ularni yangi tuproq-iqlim
sharoitlariga
moslashtirishda
ulardagi
suv
tanqisligini
o’rganish
muhim
ahamiyatga ega.
Respublikamizda qishloq xo’jaligi o’simliklariga
ko’pincha yoz faslidagi
jazirama issiqlar tufayli tuproqda namlikning kamligi, havo haroratining yuqori
bo’lib, nisbiy namligining pasayishi kabi omillar salbiy ta’sir qiladi. Natijada
o’simlik tanasida kechadigan ko’pgina fiziologik jarayonlar buziladi. Shu
jumladan, o’simliklardagi suv muvozanatining tengligi buzilib, barglarda suv
tanqisligi paydo bo’ladi. Suv tanqisligi har qanday tabiiy sharoitda o’sayotgan
43
o’simlik tanasida vujudga keladi. Lekin bu jarayonning miqdori turli xil o’simlik
va navlarda turlicha bo’lib, o’simliklarning biologik xususiyatlariga, turiga,
yashash muhitiga va boshqa omillarga bog’liqdir[52].
Ayrim
tadqiqotchilarning
aytishicha,
barglardagi
o’simliklarning tuproq va atmosfera qurg’oqchiligiga bo’lgan
suv
tanqisligi
chidamliligini
ko’rsatuvchi jarayon bo’lib, qurg’oqchilikka chidamli o’simliklar tanasidagi suv
tanqisligi miqdorining kamligi bilan tavsiflanadi.
Shu bois introduksiya qilib o’rganilayotgan Kolumb o’ti o’simliklari
barglaridagi suv tanqisligi Samarqand sharoitlarda o’stirib o’rganildi. Ma’lumki,
o’simliklaning suv tanqisligi asosan kunduzgi soatlarda havo haroratining
kutarilishi natijasida ro’y beradi.Chunki, bu vaqtda transpirasiya jarayoni
jadallashadi va o’simlik qabul qilayotgan suv uning o’rnini qoplolmay qolganligi
sababli nisbiy tenglik buziladi.
Tadqiqotlarimiz natijasida Kolumb o’ti o’simliklarida ham barglarining suv
tanqisligi ertalabki soatlarda (800) past bo’lishi,tush paytida (soat 1300) esa eng
yuqori ko’rsatkichda bo’lib, kechga qadar (soat 1800)
yana kamayib borishi
aniqlandi. Suv tanqisligining kunlik o’rtacha kattaligi vegetasiya davomida 8,711,6% atrofida o’zgarganligi kuzatildi (3.4.1-jadval).
Shu bilan birgalikda, barcha variant o’simliklarida bir xil tarzda vegetasiyaning
boshlang’ich tuplanish bosqichida
suv tanqisligi minimal qiymatga, gullash
bosqichida esa maksimal qiymatga ega bo’lishi kuzatildi. Vegetasiyaning boshqa
bosqichlarida barglarning suv tanqislik ko’rsatkichlari oraliq o’rinni egalladi.
Suv tanqisligining minimal va maksimal ko’rsatkichi o’simliklarning
tuplanish fazasida mos ravishda ertalab soat 800 da 3,1% va soat 1300 da 11,8 %
tashkil qilishi aniqlandi. Bu ko’rsatkich, o’simliklarning naychalash bosqichida
mos holda minimali ertalab soat 800 da o’rtacha 3,8 % ni,maksimali soat 1300 da
13,2% ni tashkil etdi.
Kolumb o’ti barglarining suv tanqislik ko’rsatkichlari o’simliklarning
ro’vaklash va gullash bosqichlarida eng yuqori ko’rsatkichga ega bo’lishi kuzatildi.
44
3.4.-jadval
Aniqlangan soatlar
00
Fazalar
8
Tuplanish
3,1
Naychalash
3,8
Kunlik
diapazoni
Rivojlanishning turli bosqichlarida Kolumb o’ti barglarining suv tanqisligi
(to’liq to’yinishga nisbatan % hisobida)
00
13
18
Kunlik
o’rtacha
11,8
8,1
7,6
13,2
9,7
8,9
9,4
12,7
11,0
11,2
00
8,7
Ro’vaklash
4,6
Gullash
5,8
17,4
15,1
12,8
11,6
4,2
14,9
11,6
10,2
10,7
sut pishish
15,8
Suv tanqisligining minimal ko’rsatkichi o’simliklarning ro’vaklash fazasida
o’rtacha 4,6 % ni, maksimali 15,8 % ga teng ekanligi aniqlandi.
Bu ko’rsatkich, o’simliklarning gullash fazasida minimali o’rtacha 5,8 %
ni, maksimali 17,4 % ga teng ekanligi aniqlandi(3-rasm).
Shunday qilib, Kolumb o’ti
barglarining suv tanqisligi o’simlikning
gullash davrigacha ortib boradi va keyinchalik pishish davrining boshlanishi bilan
pasaya
boshlaydi.Bunday
davomiylik,
bizning
fikrimizcha,
birinchidan
o’simlikning gullash fazasiga borgan sari suvga talabining ortib borishi va
barglarning yetilish darajasi bo’lsa, ikkinchidan bu paytda havo haroratining
ko’tarilishi va nisbiy namlikning kamayishi kabi omillarga bog’liq bo’ladi. Shu
sababdan ham yem-xashak uchun yetishtirilayotgan Kolumb o’ti o’simliklari
barglarning yetilish darajasi ortib, sifatli ozuqa tarkibigi ega bo’lgan ro’vaklash
davrining tugashi va gullash davrining boshlanish vaqtda o’rib olinadi.
45
3.1-rasm.Tajriba o’tkazish jarayoni.
46
XULOSALAR
1.Kolumb o’ti Respublikamizning noan’anaviy yangi yem- xashak
o’simligi bo’lib, Samarqand viloti sharotida uning suv almashinuv xususiyatlarini
o’rganish muhim ahamiyatga ega.
2. O’simliklar barglardagi
davrlarida
nisbatan
suvning miqdori rivojlanishining dastlabki
kamroq(70,8%),
ro’vaklash(73,2%)
va
gullash
(75,8%)davrlariga kelib bu ko’rsatkich yuqori darajaga yetishi aniqlandi.
3. Transpirasiya jadalligining minimal va maksimal ko’rsatkichlari
o’simliklarning boshangich tuplanish davrida nisbatan past(415,4) gullash davrida
eng yuqori(584,7), pishish davrida (452,8) esa yana past bo’lishi aniqlandi.
4. Kolumb o’ti barglarining suv saqlash qobiliyati (yuqotilgan suv hisbida)
rivojlanishning dastlabki tuplanish bosqichida nisbatan yuqoriroq bo’lib (13,5),
gullash bosqichiga kelib pasayishi(25,1) va oxigi pishish bosqichlariga (14,9)borib
yana ko’tarilishi kuzatildi.
5. Barglarining suv tanqisligi rivojlanishning barcha bosqichlarida ertalabki
soatlarda (800) past bo’lishi,tush paytida (soat 1300) esa eng yuqori ko’rsatkichda
bo’lib, kechga qadar (soat 1800) yana kamayib borishi aniqlandi.
47
TAVSIYALAR
Samarqand sharoitida Kolumb o’ti o’simliklaridan yuqori hosil olish uchun
barcha agrotexnik tadbirlarni to’g’ri yo’lga qo’yib, vegetasiya davomida 4-5 marta
sug’orish, ayniqsa o’simliklarni ro’vaklash va gullash bosqichlarida suvdan
qoldirmaslik tavsiya etiladi.
48
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI
1. Абдуназаров Э.Э., Тўхтаев Б.Ё. Тошкент воҳаси шароитида Valeriana
officinalis L.нинг транспирация жадаллиги// Ўсимликлар интродукцияси:
муаммолари
ва
истиқболлари.
IV
Республика
илмий-амалий
конференциясининг материаллари.- Тошкент, 2009. – Б. 61-64.
2. Агаев М.Г. Основы теории акклиматизации фитоинтродуцентов и ее
значение
для
освоения
новых
популяционный
анализ
кормовых
интродукция
использование:
и
кормовых
растений
Материалы
растений
//
естественной
IX
Экологофлоры,
Международного
симпозиума по новым кормовым растениям. – Сыктывкар, 1999. – С. 7-10.
3. Ажиев А.Б., Халмуратов П., Турдышев Г. Перспектива выращивания
Distichlis spicata (L.) Greene в Южном Приаралье // Проблемы
рационального использования и охрана биологических ресурсов Южного
Приаралья:Сборник
тезисов.Международной
научно-
практической
конференции. –Нукус, 2006.- С. 20.
4. Ашурметов
О.А.,Тўхтаев
Б.Ё.
Ўзбекистонда
доривор
ўсимликлар
интродукциясининг тарихи, муаммолари ва истиқболлари// Ўсимликлар
интродукцияси: муаммолари ва истиқболлари. Республика илмий-амалий
конференциясининг материаллари.- Хива, 2003. – Б.17-20.
5. Бобохўжаев И.И., Узоқов П.У. Тупроқшунослик. – Тошкент:
Меҳнат,
1995. - 512 б.
6. Бойқобилов Б.И. Тошкент иқлим шароитида Stevia rebaudiana ни қисқа
кунга ўтказиб уруғ олиш // Ёш ботаник олимларнинг II Республика
конференцияси:Маърузалар тезислари. –Тошкент: Chinor ENK, 2000.Б.16-17.
7. Бейдеман И.Н.Методика изучения фенологии растений и растительных
сообществ-Новосибирск: Наука. 1974.-153с.
8. Белолипов И.В. Интродукция травянистых растений природной флоры
Средней Азии. – Ташкент: Фан, 1989. - 149 с.
49
9. Белюченко И.С. Злаковые кормовые растения тропического пояса. Ч.2/ М.: УДН, 1970. -212 с.
10.Белюченко И.С. Тропические многолетние кормовые злаки (особенности
биологии и интродукции): Автореф дис... докт.биол.наук. –М.:1984.- 32 с.
11.Белюченко И.С. Климатические условия и особенности развития
растительности
травяных
сообществ
южных
районов
СССР//
Экологические аспекты тропической агрономии.– М.: УДН,1986.-С. 72-84.
12.Белюченко И.С., Каримов И.А. Урожайность зеленой массы тропических
и бореальных злаков на юге Таджикистана //Докл. ВАСХНИЛ – 1987,
№10. -С.24-26.
13.Белюченко И. С., Каримов И. А., Иванов В. А. Трава Колумба - перспективная
кормовая культура для юга Таджикистана // Экспресс-информация Тадж. НИИ
животноводства. -1988 . – 5 с.
14.Белюченко И. С., Раджбхандари Б. П., Каримов И. А., Многолетнее copro перспективная кормовая культура для Узбекистана // Экспрссс-информация
УзНИИТИ. 1982. - 9 с.
15.Вавилив П.П., Кондратьев А.А., Новые кормовые культуры. - М.:
Россельхозиздат, 1975. – 280 с
16.Вавилов П. П. Новые кормовые культуры. - М., Россельхозиздат, 1983. – 130 с.
17.Варшавская В.Т. Колумбова трава // Земледелие.- №1.- 1994.- С-21
18.Головин В. П., Варшавская В. Т. Колумбова трава - лучшее многолетнее
сорговое растение // Материалы I и II международных конференций по
селекции нетрадиционних культур и нетрадиционных технологиям. - Республика Крым,
Симферополь, 1993. - С. 45-46.
19.Гляубертене В.Ф., Ивановская К.М. Биологическая и биохимическая
характеристика
перспективных
силосных
растений:Содержание
питательных веществ в надземной массе сильфии пронзеннолистной и
маральего корня и их изменение во время вегетации / Труды АН
Литовской ССР. Серия В, 1987; Т. 4 (100)). – С. 110-118.
50
20.Гусев Н.А. Некоторые методы исследования водного режима растений. Л:
1960.- 61 с.
21.Дала тажрибларини ўтказиш услублари– Тошкент, ЎзПИТИ ,2007.-256 б.
22.Дусмуродова Ф.М., Рахимова Т.Т. Гўзал белладонна -Atropa belladonna
L.нинг Тошкент ботаника боғи шароитидаги онтогенези // Ўсимликлар
интродукцияси: муаммолари ва истиқболлари. IV Республика илмийамалий конференциясининг материаллари.- Тошкент, 2009. 85-87 б.
23. Жўраева З.Ж. Зарафшон водийсида гречиха ўстиришнинг биологик ва
технологик асослари: Қ-х.ф. н... дис. ... - Самарқанд,СамҚХИ, 2002.- 170 б.
24. Жабборова М.Д.
Интродукция шароитида
Amorpha
fruticosa
L.(Fabaceae) нинг онтогенез даврида новдалар тизимининг шаклланиши//
Ўсимликлар интродукцияси: муаммолари ва истиқболлари. V Республика
илмий-амалий конференциясининг материаллари.- Қарши, 2011. – Б. 67-71
25.Жабборова И.Э.,.Эсанқулов С.Э, Имомова Д.А. Calendula officinalis W.
ўсимлигининг ўсиши ва ривожланишига тупроқ намлигининг таъсири//
Ўсимликлар интродукцияси: муаммолари ва истиқболлари. IV Республика
илмий-амалий конференциясининг материаллари.- Тошкент,2009.-Б. 89-91
26. Иванов А.А., Силина А.А., Цельникер Ю.Л. О методике быстрого
взвешивания для определения транспирации в естественных условиях //
Ботан. журнал.1950.Т 35. -№ 2.- С.171-185.
27.Имомов О.Н. Айрим ѐввойи ем- хашак ўсимликлари уруғларининг Чуст –
Поп адирлари шароитида унувчанлиги // Ўсимликлар интродукцияси:
муаммолари
ва
истиқболлари.
V
Республика
илмий-амалий
конференциясининг материаллари.- Қарши, 2011.-Б.111-114.
28.Имирсинова А.А. Андижон вилояти иқлим шароитида кузги юмшоқ
буғдой (Tritikum aestivum L.)
айрим навларининг биоэкологик
хусусиятларини: Био. фан. ном. дисс.автореф.- Тошкент,2004.-19 б.
29.Исломов Б.С. Биоэкологические особенности исчезающих кормовых
видов рода Кузния //Чўл-яйлов чорвачилиги генофондидан экологик
51
жиҳатдан мутаносиб фойдаланиш муаммолари.-Республика илмий-амалий
конференциясининг материаллари.- Самарқанд, 2010.-б.206-209.
30.Исаков Я. И. Сорго. - М.: Россельхозиздат, 1982. - С. 71-77
31.Ёзиев Л.Ё. Средиземноморская флора как очаг для интродукции
древесных растений в южный Узбекистан// Ўсимликлар интродукцияси:
муаммолари
ва
истиқболлари.
V
Республика
илмий-амалий
конференциясининг материаллари.- Қарши, 2011.-Б.7-12.
32.Колчанов
Р.А.
Белгородской
Фенология
развития
области ЦЧЗ. //Флора
травы
Колумба
в
условиях
и растительность Центрального
Черноземья : Материалы научной конференции. -Курск,2002.-С. 91.
33.Каримов И.А., Белюченко И.С. Многолетние злаки Среднеазиатского
региона// Травяные экосистемы Евразии: Материалы международной
научной конференции- Краснодар, 1994. -С. 92-94.
34.Кармашина Н.М., Печеницын В.П. Итоги и перспективы интродукции
тропических и субтропических растений в Узбекистан// Ўсимликлар
интродукцияси: муаммолари ва истиқболлари. IV Республика илмий –
амалий конференция материаллари.- Тошкент, 2009. 3-4 б.
35.Мавлянова Р.Ф. Роль интродукции для развития овощеводства в
Узбекистане// Ўсимликлар интродукцияси: муаммолари ва истиқболлари.
V Республика илмий-амалий конференциясининг материаллари.- Қарши,
2011. –Б. 12-17.
36.Мавланова
С.,
Сафаров
А.К.
Интродукция
шароитларида
қанд
жўхорининг биоэкологик хусусиятлари// Ўзбекистон флораси биохилмахиллиги ва ундан оқилона фойдаланиш муаммолари: Республика илмий
конференция материаллари.- Самарқанд, 2011. -Б. 104-105.
37.Мамажанов М., Қосимов А.К. Амарант икки турида сув алмашинуви
хусусиятлари // Биология ва экологиянинг долзарб муаммолари: Хоразм
Маъмун академияси илмий ишлар тўплами.- Хива, 2001, 45-48-б.
38.Махмудов М.М., Бекчанов Б., Ортиқова Л.С.Агротехнические основы
интродукции однолетних кормовых галофитов на засолѐнных почвах
52
Кызылкума// Ўсимликлар интродукцияси: муаммолари ва истиқболлари.
IV Республика илмий –амалий конференция материаллари.- Тошкент,
2009. Б.110-113.
39.Махмудов В.М., Махмудов А.В. Фарғона вилоятида ноанъанавий
экинларини иқлимлаштиришнинг биоэкологик асослари// Ўсимликлар
интродукцияси: муаммолари ва истиқболлари. Республика илмий-амалий
конференциясининг материаллари.- Хива, 2003. –Б.43-46
40.Никитин В. В., Мустафаев С. Многолетнее сорго - на поля : хозяйств //
Сельское хозяйство Узбекистана. - Ташкент. -1981.,- № 3. -С. 36-37
41.Ничипорович А.А.
О потере воды срезанными частями растений в
процессе завядания//Журнал опытн. агрономии Востока.1926.Т.3.вып.1. С.76-92.
42.Номозова З.Б. Самарқанд вилояти шароитида интродукция қилинаѐтган
Cynara scolymus L. нинг биоэкологик хусусиятлари. Б. ф. н... дис… Тошкент, ЎзР ФА “Ботаника”ИИЧМ, 2011. - 151 б.
43.Орипов Р., Халилов Н. Ўсимликшунослик. – Тошкент: Шарқ, 2006.- 395 б.
44.Отенов Т.О., Гроховатский И.А., Оспанов А.Ж.Некоторые особенности
роста и развития древесных растений на юга Приаралья// Ўсимликлар
интродукцияси: муаммолари ва истиқболлари. IV Республика илмий –
амалий конференция материаллари.- Тошкент, 2009. Б.38-40.
45.Пардаев Г.Р. Климат Самарканда.- Ташкент, Фан. 1976. –87 с
46.Петров Ю.М. Самарканд: климат и погода. - Л.: Гидрометеоиздат, 1982. 104 с.
47.Пронуза А. А:, Белюченко И. С, Каримов И. А. Влияние
климатическых
условий на развитие травы Колумба // Интродукция тропических растений в южные
районы СССР. -М.: УДН, 1986.-C. 148-159.
48.Раббимов А.Чўл озуқабоп ўсимликлари селекцияси ютуқлари//Чўл-яйлов
чорвачилиги генофондидан экологик жиҳатдан мутаносиб фойдаланиш
муаммолари.-Республика
илмий-амалий
материаллари.- Самарқанд 2010й.-Б.239-241.
конференциясининг
53
49.Ражбхандари Б.П.Основы культуры травы Колумба(Sorghum almum
Parodi) в сухих субтропиках СССР: Автореф. дисс… канд. сель-хоз наук.
–М,1984.-16 с.
50.Ражбхандари Б.П.Влияние азота и площади питания на продуктивность
травы Колумба// Полезные растения тропиков и субтропиков и
перспективы их интродукции в южных районах СССР.- М.:УДН, 1984.С. 116-122.
51. Раджбхандари
Б.
П.,
Белюченко
И.
С.
Биологические особенности
травы Колумба // Интродукция тропических растений в южые районы СССР. - М.:
УДН, 1986. - С. 92-102.
52.Рахманина К.П. Водный режим растений основных типов растительности
Западного Памиро-Алая: Автореф.дисс. докт. биол. наук.-Свердловск,
2004. -48 с.
53.Работнов Т.А. Жизненный цикл многолетних травянистых растений в
луговых ценозах// Труды БИН АН СССР. 1950. Серия3. Вып.6.-С.7-204
54.Роде А.А. Основы учения о почвенной влаге.- М: Гидрометеоиздат . 1969.287с.
55.Саматова А.Ш.Перспективы внедрения канны гибридной в озеленение
Узбекистана// Ўсимликлар интродукцияси: муаммолари ва истиқболлари.
IV
Республика
илмий-амалий
конференциясининг
материаллари.-
Тошкент, 2009. 47-48 б.
56.Сафаров А.К.,Сафаров К.С., Ташмухамедов Б.А. Изучение физиолого –
биохимических особенностей новых и нетрадиционных растений и их
интродукция в почвенно-климатических условиях Южного Приаралья//
Ўсимликлар интродукцияси: муаммолари ва истиқболлари. IV Республика
илмий-амалий конференциясининг материаллари.- Тошкент, 2009. 138141 б.
57.Сафарова Н., Рахимова Т. Бамия уруғларининг биокимѐвий таркиби //
Тарихий фармонга 5 йил: Хоразм Маъмун академияси илмий ишлар
рўйхати.- Хива, 2002. 114-146 б.
54
58.Сивак
Е.Е.Эффективность
интродукции
колумбовой
травы
в
Центральном Черноземье. Курск: Изд. КГСХА. 2006.- 191с.
59.Синькевич
Е.И.,
Ларионова
Н.П.,
Дубровина
И.А.
Некоторые
энергетические и почвенно-ботанические аспекты оценки интродуцентов
//Эколого-популяционный
анализ
кормовых
растений
естественной
флоры, интродукция и использование. Материалы IX Международного
симпозиума по новым кормовым растениям.–Сыктывкар,1999.–С.181-184.
60.Серебряков И.Г. О методе изучения ритмики сезонного развития растений
в геоботанических стационарах // Доклады совещаний по стацио- нарным
геоботаническим исследованиям.М.-Л. Изд.АН СССР, 1954.- С.145-159.
61.Тўхтаев Б.Ё., Сафаров А.К., Эшонқулов Б.И. Бухоро воҳасининг шўр
тупроқларида доривор ўсимликлар интродукцияси ва хусусиятлари//
Ўсимликлар интродукцияси: муаммолари ва истиқболлари. Республика
илмий-амалий конференциясининг материаллари.- Хива, 2003. 96-98 б.
62.Утеуш Ю.А. Новые перспективные кормовые культуры. – Киев: Наукова
Думка, 1991. – 120 с.
63.Умурзакова З.И. К вопросу интродукции топинамбура в Самаркандской
области// Ўсимликлар интродукцияси: муаммолари ва истиқболлари:
Республика илмий-амалий конференциясининг материаллари.- Хива,
2003. 99-100 б.
64.Хўжаев Ж.Х. Ўсимликлар физиологияси. – Тошкент: Меҳнат, 2004.-223 б.
65.Шматько И.Г., Шведова О.Е. Водный режим и засухоустойчивость
пшеницы.- Киев: Наук. думка, 1977,-200 с.
66. Чернер Р. И. Некоторые физиологические особенности травы Колумба //
Биология кормовых злаков тропиков и субтропиков. - М.: УДН,1979.-С.102-107.
67.Эшмуратов
Р.А.,
Сафаров
К.С.Интродукция
шароитидаги
Stachus
L.туркуми айрим турларининг суткалик ва мавсумий гуллаш динамикаси
//Ўзбекистон флораси биохилма-хиллиги ва ундан оқилона фойдаланиш
муаммолари. Республика илмий конференция материаллари.- Самарқанд,
2011. Б. 18-20 б.
55
68. Bogdan A. V. Sorghum almum.In: "Tropical pasture and fodder plants". Logman
group Ltd. -London, Ncw York, 1977. - P. 264-269.
69. Catsky I. Determination of water deficit in disks cut of foliage leaves //
Bot.Caz. vol 53. 1960. -P. 76-78.
70.Parodi L.R. Une nueva especie de «Sorghum» cultivada ed la Argentina // Rev.
Argent. Agron., 1943.10.- p. 361-372.
71.Parbery D. В. Muhiple harvesting of irrigated sorghum in northern Australia. J. Austr. Inst
Agri. Sci. -1966. - 3. - P. 44-46.
72.Shomurodov Kh., Khasanov O., Rakhimova T. Regrelsion of the Aral Sea and
Desertification of the arid Pasturel of Uzbekistan New Dimensions in Desert
Technology Abstracts of the desert technology.-7 International Conference
Omaid Bhawan Palace,Todhpur, India,Nowember 9-14.2003.-p.52-54.
73.www. bioloji. Ru
74.www. referat. ru
56
ILOVAlAR
57
Ilmiy tadqiqot olib borilgan yillardagi ob-havo ma’lumotlari
(«Dahbed» meteostansiyasi ma’lumotlari bo’yicha, 2012-2013 yillar)
Yillar
1
I
2
II
3
III
4
2012
2013
5,6
2,1
3,1
2,7
11,2
9,0
2012
2013
19,3
16,4
20,3
18,6
31,6
27,7
2012
2013
-6,7
-7,2
-13,6
-8,8
-1,0
-4,5
2012
2013
5,1
6,2
1,9
3,0
14,6
17,8
2012
2013
20,0
27,6
20,2
21,3
34,1
44,1
1-ilova
Oylar
IV
V
VI
VII
VIII
IX
5
6
7
8
9
10
0
Havoning o’rtacha harorati, C
15,9
20,3
25,5
27,1
26,0
20,0
17,3
22,7
26,9
27,4
26,8
21,1
0
Havoning maksimum harorati, C
29,2
32,6
38,0
41,2
38,2
37,1
33,4
36,2
38,3
39,9
41,0
35,7
0
Havoning minimum harorati, C
-6,2
11,6
13,1
16,3
13,7
5,4
0,9
11,3
13,7
11,5
9,6
7,3
Tuproq yuza qatlamining o’rtacha harorati, 0C
25,3
29,2
31,8
34,0
33,2
27,1
23,1
30,1
32,5
35,3
33,9
28,3
Tuproq yuza qatlamining maksimum harorati, 0C
54,0
55,6
61,0
61,2
61,1
58,0
55,0
60,1
64,5
66,3
67,6
61,2
X
11
XI
12
XII
13
O’rtach
a yillik
14
16,3
14,7
9,3
5,6
4,5
0,5
15,4
14,7
32,7
35,2
24,2
22,1
23,0
12,8
30,6
29,8
1,1
2,6
-0,6
-4,1
-7,0
-13,1
2,2
1,6
23,4
24,1
11,8
8,2
6,5
0,5
20,3
20,2
52,3
51,2
35,0
23,5
27,3
13,0
45,0
46,3
1-ilovaning davomi
58
2012
2013
-8,0
-11,5
-15,3
-14,5
-1,9
-5,5
2012
2013
6/17
6/11
6/14
7/16
8/16
6/15
2012
2013
32,3
14,9
72,1
83,2
67,2
56,1
Tuproq yuza qatlamining minimum harorati, 0C
3,0
9,4
10,9
13,5
12,6
2,4
-2,6
8,7
10,1
11,9
6,3
4,3
Shamolning tezligi m/s
5/13
5/12
4/15
4/11
4/10
5/12
6/15
4/12
4/11
5/11
5/12
5/11
Yog’in miqdori, mm
65,3
52,5
15,8
0,6
1,8
5,9
11,2
21,2
4,5
0,0
0,3
3,3
-1,4
2,0
-7,9
-5,2
-11,7
-14,4
0,5
0,9
5/14
5/13
4/9
5/11
5/11
5/12
6,2
31,9
13,4
116,2
0,3
25,4
5/13
5/12
Jami
333,4
368,2