O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
O’ZBEKISTON-FINLANDIYA PEDAGOGIKA INSTITUTI
Aniq va amaliy fanlar fakulteti
301-GURUH TALABASI
Hoshimova Charosning “Zamonaviy dasturlash
tillari” fanidan
Mustaqil ishi
Bajardi: Hoshimova Charos
Qabul qildi: Egamberdiyeva Feruza
Samarqand 2024
1
O’zbekiston-Finlandiya pedagogika instituti
Zamonaviy dasturlash tillari fanidan Mustaqil ish savollari
Topshiriq-3
7-variant
Python dasturlash tilida Universal(Unary va Binary) funksiyalar.
Reja
1. Universal funksiyalarning umumiy tushunchasi
2. Unary va binary funksiyalarning farqi va turi
3. Unary funksiyalar ta'rifi va xususiyatlari
Python’da universal funksiyalar (yoki ufuncs) asosan NumPy kutubxonasida
mavjud bo‘lib, ular massivlar va matritsalar bilan ishlashda keng qo‘llaniladi. Universal
funksiyalar — vektorlashtirilgan operatsiyalarni amalga oshiruvchi maxsus funksiyalar
bo‘lib, ular odatiy Python sikllariga nisbatan ancha tez ishlaydi va ma’lumotlarga bir
vaqtning o‘zida amallarni qo‘llash imkonini beradi.
Universal Funksiyalarning Asosiy Xususiyatlari
1. Vektorlashtirilgan Hisoblash: Universal funksiyalar bir yoki bir nechta
qiymatni o‘z ichiga olgan massiv yoki matritsalar bilan ishlaydi. Bu funksiyalar
vektorlashtirilgan hisob-kitoblarni amalga oshiradi va massivlardagi har bir elementga
birdaniga amal qiladi. Masalan, massivning barcha elementlariga kvadrat ildizni
hisoblash yoki ikkita massivni element-by-element qo‘shish.
2. Tezkor Amal Bajari: NumPy massivlari bilan universal funksiyalar odatiy
Python kodiga nisbatan ancha samarali. Bu, asosan, ularning C va Fortran tillarida
yozilganligi va ishlashda to‘g‘ridan-to‘g‘ri xotiraga murojaat qilishi sababli. Natijada,
ular hisoblashni optimallashtiradi va katta hajmdagi ma’lumotlarni samarali qayta
ishlaydi.
3. Muvofiqlik va Keng Ko‘lamli Qo‘llanish: NumPy universal funksiyalari ilmiy
va texnik hisob-kitoblarda keng qo‘llaniladi. Ular yordamida ma’lumot tahlili, statistik
2
hisob-kitoblar, matematika, mashinasozlik va fizikada zarur bo‘lgan operatsiyalarni
osonlikcha amalga oshirish mumkin.
Unary va Binary Universal Funksiyalar
Universal funksiyalar ikki turga bo‘linadi:
- Unary funksiyalar: faqat bitta argument qabul qiladi va unga amal qo‘llaydi.
Masalan, `np.sqrt()`, `np.abs()`, `np.exp()`.
- Binary funksiyalar: ikkita argument qabul qiladi va ular orasida amallarni
bajaradi. Masalan, `np.add()`, `np.multiply()`, `np.power()`.
NumPy Kutubxonasidagi Universal Funksiyalar
Universal funksiyalar NumPy’ning asosiy kutubxonasida joylashgan. NumPy’da
mavjud bo‘lgan ba’zi universal funksiyalar:
- Matematik funksiyalar: `np.sin()`, `np.cos()`, `np.tan()`, `np.sqrt()`, `np.log()`
-
Arifmetik
funksiyalar:
`np.add()`,
`np.subtract()`,
`np.multiply()`,
`np.divide()`, `np.power()`
- Statistik funksiyalar: `np.min()`, `np.max()`, `np.mean()`, `np.std()`
- Trigonometriya va Ekspansial funksiyalar: `np.exp()`, `np.log10()`, `np.sinh()`
Universal Funksiyalarning Afzalliklari
1. Sodda kod: Universal funksiyalar Python kodini qisqartiradi va o‘qilishi oson
kodlar yozishga yordam beradi.
2. Katta hajmdagi ma’lumotlar bilan ishlash imkoniyati: Ular ma’lumotlarning
hajmi o‘sib borayotgan vaqtda, hisob-kitob tezligini ta’minlaydi va resurslarni tejaydi.
3. Qo‘llashdagi aniqlik va xatolarni kamaytirish: Odatdagi arifmetik amallarda
bo‘lishi mumkin bo‘lgan xatolarni universal funksiyalar yordamida kamaytirish
mumkin.
Misollar
```python
import numpy as np
# Unary funksiyalar misoli
3
a = np.array([1, 4, 9, 16])
print("Kvadrat ildizlar:", np.sqrt(a)) # Unary funksiyadan foydalanish
# Binary funksiyalar misoli
b = np.array([10, 20, 30, 40])
print("Qo'shish:", np.add(a, b))
# Binary funksiyadan foydalanish
# Arifmetik amallar
x = np.array([1, 2, 3])
y = np.array([4, 5, 6])
print("Ko‘paytirish:", np.multiply(x, y)) # Element-by-element ko‘paytirish
```
Universal Funksiyalarning Ilmiy Hisoblashdagi O‘rni
Ilmiy hisoblash va texnik tahlil sohalarida universal funksiyalar katta ahamiyatga
ega. Ma’lumotlarning qayta ishlanish jarayonlarini tezlashtirish, katta miqdordagi
massivlar bilan ishlash va murakkab matematik modellarda hisob-kitoblar uchun
universal funksiyalar samarali yechim hisoblanadi.
Universal funksiyalar Python dasturlash tilida hisob-kitoblarni tezkorlik va
samaradorlik bilan amalga oshirish imkonini beradi. NumPy universal funksiyalari
murakkab amallarni osonlik bilan hal qiladi va Python’dagi kodlar samaradorligini
oshirishga xizmat qiladi.
4
Unary va binary funksiyalarning farqi va turi
Python'da unary va binar funksiyalar ular qabul qilishargumentlar soniga ko'ra
farqlanadi.
Unary funksiya faqat bitta argument qabul qiladi. Misol uchun:
import math
def kvadrat_ildiz(x):
"""Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi."""
return math.sqrt(x)
son = 25
natija = kvadrat_ildiz(son)
print(f"{son} sonining kvadrat ildizi: {natija}") # Natija: 5.0
kvadrat_ildizfunksiyasi faqat bitta argument ( x) qabul qiladi va bitta qiymat
qaytaradi. math.sqrtham unary funksiyasi.
Binary funksiya esa ikkita argument qabul qiladi. Misol uchun:
def qo'shish(x, y):
"""Ikki sonni qo'shadi."""
return x + y
son1 = 10
son2 = 5
natija = qo'shish(son1, son2)
print(f"{son1} va {son2} sonlarining yig'indisi: {natija}") # Natija: 15
qo'shishfunksiyasi ikkita argument ( xva y) qabul qiladi va bitta qiymat qaytaradi.
Python'dagi +, -, *, /kabi amallar ham binary funksiyalardir.
Turli funktsiyalarni turlarga aylantirishning ahamiyati:
•
O'zgaruvchanlik (Flexibility): Unary funksiyalar bitta argumentli amallarni
aniq ifodalashga imkon beradi, binary funksiyalar esa ikki argumentli amallarni
aniq ifodalaydi. Bu Python'ni kodni to'g'ri va o'qishga qulay kiyimga imkon
beradi.
5
•
Qulaylik (Convenience): Binary funksiyalar ikki argumentni qabul qilish va ular
bilan birga yuk berishni qulaylashtirish.
•
Uzatish/Umumlashtirish (Extensibility): Bir funktsiya turiga to'g'ri qo'llanilgan
argumentlar soni uni qanday yuklashni yuklash va buni aniq bilish Python'ni
kodni umumiy yuk tashishga qulay qilish. Misol uchun, siz map()funksiyasini ro'
yordamchi qo'llanishingiz mumkin, lekin u har bir element uchun bitta argumentli
funksiyani talab qiladi.
Python'da o'z unary va binar funksiyalaringizni sozlashingiz mumkin. Bu
funktsiyalarni bajarishda argumentlar sonini diqqat bilan yordam.
Qo'shimcha misollar:
•
Birlik: abs() (absolyut
qiymat), round()(yuqorilash), math.sin(), math.cos(),math.exp()
•
Ikkilik: + , -, *, /, //, %, , in, >, <, ==, …
Umuman olganda, Python'dagi funktsiyalarni unary binarylar sifatida ularni qabul
qilish funktsiyalari argumentlar soniga qarab boshqaruv ish rejimlari va yuklash usullari
haqida xavfsizlik beradi.
6
Unary funksiyalar ta'rifi va xususiyatlari
Python'da unary funksiyalar bitta argument qabul qiladi va bitta qiymat qaytaradigan
funksiyalardir. Ularning qismlari va qo'llanilish sohalari juda ko'p, hujjat ba'zilarini
quyida ko'rib chiqamiz:
Ta'rif:
Unary funksiyalar Python'da funksiya yoki me'yoriy operator orqali amalga oshirish
mumkin. Ular bitta argument qabul qiladi va bitta narsaga ega. Argumentlarning turlari
ham turlicha bo'lishi mumkin; ular sonlar, satrlar, ro'yxatlar, lug'atlar yoki boshqa
obyektlar bo'lishi mumkin.
def kvadrat(x):
"""Sonning kvadratini hisoblaydi."""
return x * x
natija = kvadrat(5) # natija = 25
def absolyut_qiymat(x):
"""Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi."""
if x >= 0:
return x
else:
return -x
natija = absolyut_qiymat(-10) # natija = 10
Yuqoridagi misollarda kvadratva absolyut_qiymatunary funksiyalar mavjud.
Xususiyatlari:
•
Bitta argument: Bu unary funktsiyalarning asosiy xususiyatidir. Ular faqat bitta
argument qabul qiladilar.
•
Bitta ishlab chiqarish qiymati: Funksiya bajarilayotganda biror natija olinadi.
Agar natija yo'q bo'lsa, Noneqaytarilishi mumkin.
7
•
Turli argument turlari: Unary funksiyalarga turli xil argumentlar mumkin
(masalan, sonlar, satrlar, ro'yxatlar). Funksiyaning yaratilishi ushbu turga qarab
o'zgaradi.
•
Qo'llanish sohalari:
o
Matematik
amallar: abs() , round(), math.sin(), math.cos(), math.sqrt(), math.exp(),
va boshqalar.
o
Mavjud obyektlar ustidagi amallar: len() (obyektning foydalanishni
qaytaradi), not(mantiqiy inkor).
o
Sinflarning funktsiyalari (metods): Ba'zi vaqtda klassning metodlarini
ham unary sifatida qarash mumkin.
o
Operatorlar: Ba'zi
operatorlar
ham
unary
emas,
masalan, -
(manfiy) +(ijobiy).
•
Python'ning kutubxonasi: Yuqorida ko'rsatilgan standart matematik amallar
va len()kabilar funksiyalari Pythonning standart kutubxonasida mavjud.
Python'da unary operatorlar (amallar):
Python'da unary operatorlar ham mavjud:
•
+x: Ijobiy son/ifoda qaytaradi (odatda hech narsani o'zgartirmaydi)
•
-x: Manfiy son/ifodani qaytaradi
•
~x: Bitma inkor operatori.
Misol:
son = 5
manfiy_son = -son # manfiy_son = -5
ijobiy_son = +son # ijobiy_son = 5
Unary funktsiyalarni va qo'llash:
Python'da o'rnatish unary funksiyalaringizni qo'shishingiz mumkin. Bu oddiy funksiya
asosida amalga oshirish.
asosiy nuqtalar:
•
Unary funksiyalar bitta argument qabul qiladi.
8
•
Ularning bitta qiymatini qaytaradi.
•
Turli xil argumentlarni qabul qilish va turli narxlarni tuzatishi mumkin.
•
Standart kutubxonada ko'pgina unary funksiyalar mavjud, ularni qo'llabquvvatlashda qulaylik.
Xulosa
Python dasturlash tilida Universal (Unary va Binary) funksiyalar
1. Unary funksiyalar – faqat bitta argumentni qabul qilib, uni qayta ishlaydi. Bu turdagi
funksiyalar asosan bir o'zgaruvchi ustida operatsiyalar (masalan, modul olish, kvadrat
ildiz topish) bajarishda qo'llaniladi.
2. Binary funksiyalar – ikki argument qabul qilib, ular o'rtasida operatsiyalar (masalan,
qo'shish, ko'paytirish, taqqoslash) bajaradi. Bu funksiyalar ko'p hollarda ikki qiymat
orasidagi aloqani o'rnatish uchun ishlatiladi.
Python’da unary va binary funksiyalar matematik va mantiqiy hisob-kitoblarni
soddalashtirish uchun qulay usul hisoblanadi.
9