O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR
VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI
TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI UNIVERSITETI
Telaradioeshittirish tizimlari antenna fider traktlarifanidan 1-mustaqil ish
Bajardi: Ro’zimurodov Javohir
Tekshirdi: Aripova Umida
"Sun'iy yo'ldoshli aloqa
tizimlarining rivojlanish
bosqichlari va ularning
zamonaviy qo'llanilishi"
Sun'iy yo'ldosh tizimlari zamonaviy dunyoning ajralmas qismiga aylanib
ulgurgan. Ular telekommunikatsiya, ob-havo bashorati, navigatsiya va
Yer yuzasini monitoring qilish kabi ko'plab sohalarda qo'llanilmoqda .
Bugungi kunda sun'iy yo'ldosh tizimlari orqali global aloqa tarmoqlari
yaratish, aniq navigatsiya xizmatlarini ko'rsatish va atrof-muhitni
monitoring qilish imkoniyatlari kengaymoqda
REJA:
1. Sun'iy yo'ldoshli aloqaning kelib chiqishi va tarixiy rivoji
2. Past, o'rta va yuqori orbitadagi sun'iy yo'ldosh tizimlari
3. Bugungi kunda foydalanilayotgan sun'iy yo'ldoshli aloqa tarmoqlari
4. Sun'iy yo'ldoshli internet xizmatlari va ularning qo'llanilishi
XULOSA
Sun'iy yo'ldoshli aloqaning kelib chiqishi va
tarixiy rivoji
1957 – "Sputnik-1" (SSSR): Dunyodagi birinchi sun’iy yo‘ldosh uchirildi, lekin aloqa uchun emas, balki ilmiy maqsadlarda
foydalanildi.
1960 – "Echo-1" (AQSh): Birinchi passiv aloqa yo‘ldoshi bo‘lib, u radio to‘lqinlarni aks ettirish orqali sinovdan o‘tgan.
1962 – "Telstar-1" (AQSh): Birinchi faol aloqa sun’iy yo‘ldoshi bo‘lib, u AQSh va Yevropa o‘rtasida birinchi televideniye
signalini uzatdi.
1965 – "Intelsat-1" ("Early Bird"): Dunyodagi birinchi tijorat aloqa sun’iy yo‘ldoshi bo‘lib, Atlantika okeani ustidan
telekommunikatsiyani ta’minlagan.
1976 – "Marisat" va "Inmarsat": Dengizdagi kemalar bilan aloqa qilish uchun yo‘ldosh tizimlari ishlab chiqildi.
1980-yillar: Geostatsionar yo‘ldoshlar orqali global televideniye va telefon aloqasi keng ommalasha boshladi.
1990-yillar: "Iridium" va "Globalstar" kabi past orbitali sun’iy yo‘ldosh tizimlari ishga tushirildi.
Past, o'rta va yuqori orbitadagi sun'iy
yo'ldosh tizimlari
Geostatsionar orbita (GEO) - 35,786 km balandlikda joylashgan bo'lib, signal uzatish vaqti 250-280
millisekund. Bu orbitadagi yo'ldoshlar Yer bilan bir xil tezlikda aylanadi va shuning uchun bir
nuqtada "turgan"dek ko'rinadi. GEO yo'ldoshlarining asosiy afzalligi bir nuqtada "turgan"dek
ko'rinishi va keng hududni qoplash imkoniyatidir. Petrova [10] ning fikriga ko'ra, bu xususiyat
telekommunikatsiya sohasida juda muhim ahamiyatga ega. GEO yo'ldoshlari asosan televidenie,
radio eshittirish va meteorologik kuzatuvlar uchun qo'llaniladi. Ularning eng muhim afzalligi bitta
yo'ldosh yordamida katta geografik hududni qoplash imkoniyati mavjudligidir. Biroq, signal uzatish
vaqtining nisbatan uzunligi va yo'ldoshni orbitaga chiqarish xarajatlarining yuqoriligi ularning
asosiy kamchiligi hisoblanadi. Shuningdek, GEO yo‘ldoshlarining Yerga nisbatan yuqori balandlikda
joylashganligi sababli signalning zaiflashishi va kechikish muammolari telekommunikatsiya sifatiga
ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu bilan birga, zamonaviy texnologiyalar yordamida GEO yo‘ldoshlari
energiya samaradorligini oshirish va uzoq muddatli xizmat ko‘rsatish uchun yangilanmoqda
O'rta Yer orbitasi (MEO) - 2,000 km dan 35,786 km gacha bo'lgan balandlikda joylashgan, signal uzatish
vaqti 110-130 millisekund. Bu orbita asosan navigatsiya tizimlari uchun optimal hisoblanadi. MEO
yo'ldoshlari signal kuchining optimal darajada bo'lishi va keng qamrovli hududni qoplash imkoniyati bilan
ajralib turadi [9]. Bu orbitaning asosiy afzalligi signal kuchining barqarorligi va keng qamrovli xizmat
ko'rsatish imkoniyatidir. GPS, GLONASS, Galileo va BeiDou kabi global navigatsiya tizimlari aynan shu
orbitadan foydalanadi chunki bu balandlik aniq joylashuvni aniqlash uchun eng optimal hisoblanadi.
MEO yo'ldoshlarining yana bir muhim jihati shundaki, ular LEO yo'ldoshlariga qaraganda uzoqroq ishlash
muddatiga ega va GEO yo'ldoshlariga nisbatan kamroq energiya talab qiladi. Bundan tashqari, MEO
tizimlari sun'iy yo'ldoshlarni boshqarish va ularning samaradorligini oshirish uchun zamonaviy
texnologiyalarni qo'llash imkonini beradi. Ushbu orbitada ishlovchi yo'ldoshlar orqali xalqaro aviatsiya va
dengiz navigatsiyasi kabi sohalarda yuqori aniqlikdagi xizmatlar taqdim etilishi, global logistika va
transport tizimlarini samarali boshqarishga katta hissa qo'shmoqda.
Past Yer orbitasi (LEO) - 160-2,000 km balandlikda joylashgan, signal uzatish vaqti 20-25
millisekund. Eng tez signal uzatish imkoniyatiga ega, ammo qamrov hududi cheklangan. LEO
yo'ldoshlarining asosiy afzalligi signal uzatish vaqtining qisqaligi va yuqori aniqlikdagi tasvirlar
olish imkoniyatidir [8]. Bu yo'ldoshlar Yerga eng yaqin orbitada joylashganligi tufayli past
energiya sarfi va yuqori o'tkazuvchanlik qobiliyatiga ega. Ular Yer yuzasini kuzatish, atmosfera
holatini o'rganish va tezkor aloqa xizmatlarini ko'rsatishda juda samarali hisoblanadi. Xususan,
Starlink va OneWeb kabi loyihalar aynan shu orbitadan foydalanmoqda. Biroq, LEO
yo'ldoshlarining eng katta muammosi ularning qisqa umr ko'rishi va atmosfera qarshiligi ta'sirida
orbitadan chiqib ketish xavfi mavjudligidir. Bu esa ularni muntazam ravishda yangilab turish
zaruriyatini keltirib chiqaradi. Bundan tashqari, LEO tizimlarining ko‘payishi orbital ifloslanish
xavfini ham oshirmoqda, bu kelajakda kosmik operatsiyalarga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Starlink (SpaceX)
SpaceX kompaniyasining Starlink loyihasi past yer orbitasida (LEO) joylashgan minglab kichik sun'iy
yo'ldoshlar orqali yuqori tezlikdagi internet xizmatini ta'minlaydi. 2025-yilga kelib, bu tarmoq
dunyoning aksariyat qismlarida, ayniqsa, qishloq va uzoq hududlarda keng qo'llanilmoqda. U uy
sharoitida, transportda va hatto aviatsiyada foydalanish uchun moslashtirilgan.
OneWeb
OneWeb ham LEO sun'iy yo'ldoshlariga asoslangan tarmoq bo'lib, global internet qamrovini
kengaytirishga qaratilgan. 2025-yilda u Starlink bilan raqobatda bo'lib, turli davlatlar va kompaniyalar
bilan hamkorlikda ishlamoqda.
Iridium
Iridium tarmog'i o'rta yer orbitasida (MEO) joylashgan sun'iy yo'ldoshlari bilan mashhur bo'lib, asosan
ovozli aloqa va ma'lumot uzatish uchun ishlatiladi. U polar mintaqalar kabi qiyin hududlarda ham
ishonchli aloqa ta'minlaydi.
Sun'iy yo'ldoshli internet xizmatlari va ularning qo'llanilishi
Backhaul sifatida foydalanish
5G tarmoqlari bazaviy stansiyalarni (cell towers) bir-biriga va asosiy tarmoqqa ulash uchun yuqori
tezlikdagi "backhaul" aloqasiga muhtoj. Sun'iy yo'ldoshlar, ayniqsa LEO tarmoqlari (masalan,
Starlink), optik tolali kabel yetib bormaydigan hududlarda bu vazifani bajaradi.
Masalan, uzoq qishloq yoki tog‘li hududlarda 5G minorasi sun'iy yo'ldosh orqali internetga ulanadi.
Hybrid tarmoqlar
5G va sun'iy yo'ldosh tarmoqlari birgalikda ishlaydi: 5G shaharlar kabi zich hududlarda yuqori tezlik
beradi, sun'iy yo'ldosh esa qamrovni kengaytiradi. Bu "seamless connectivity" (uzluksiz ulanish) deb
ataladi.
Misol: Foydalanuvchi shahardan chiqib, qishloqqa ketganda aloqa avtomatik ravishda 5G’dan sun'iy
yo'ldoshga o'tadi.
Xulosa
Sun'iy yo‘ldoshli teleradioeshittirish radioto‘lqinlarining asosiy maqsadi,
foydalanuvchiga teleradioeshittirishning qulayligini oshirish va ma'lumot almashish
jarayonlarini avtomatlashtirishdir. Ular, teleradioeshittirish sohasidagi tarqalish va
ma'lumot almashish jarayonlarini osonlashir va foydalanuvchining teleradioeshittirish
tizimidan maksimal foyda olishini ta'minlayadi.