OSI MODELINING VAZIFASI VA BOSQICHLARI
MUNDARIJA
Kirish
I bob. OSI va TCP/IP modellari haqida umumiy ma’lumot
1.1.
OSI
modeli
va
uning
tarmoqdagi
o‘rni.................................
1.2. OSI qatlamlari, ularning vazifalari va protokollari..................................
II bob. TCP/IP modeli va tarmoq topologiyalari
2.1. TCP/IP modeli haqida tushuncha.........................................................
2.2. Tarmoq topologiyasi haqida umumiy ma’lumot.................................................
II bob. Topologiyalar turlari va ularning tahlili
3.1. Mesh, yulduz, daraxt, shina va halqa topologiyalari............................................
3.2. Har bir topologiyaning afzallik va kamchiliklari.........................................
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1
Kirish
Axborot texnologiyalari jadal sur’atlarda rivojlanib borayotgan hozirgi davrda
global va lokal kompyuter tarmoqlari kundalik hayotimizning ajralmas qismiga
aylanmoqda. Ular nafaqat aloqa va axborot almashinuvi vositasi, balki iqtisodiyot,
ta’lim, sog‘liqni saqlash, mudofaa, ilmiy izlanishlar va boshqa ko‘plab sohalarning
asosiy tayanchi bo‘lib xizmat qilmoqda. Zamonaviy tarmoq tizimlarining barqaror
ishlashi, turli qurilmalar o‘rtasida ma’lumot almashinuvi va ulardan to‘g‘ri
foydalanish uchun standartlashtirilgan yondashuvlar zarur.
Ana shunday muhim konseptlardan biri bu – OSI (Open Systems
Interconnection) modeli bo‘lib, u tarmoq orqali ma’lumot uzatish jarayonini
qatlamlarga bo‘lib, har bir qatlam uchun alohida funksiyalarni belgilab beradi. Bu
model orqali turli qurilmalar va dasturlar bir-biri bilan muammosiz ishlay oladi.
OSI modeli amaliyotda keng qo‘llanilmasa-da, u tarmoqni tushunish va o‘rganish
uchun nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Amaliyotda esa aynan TCP/IP modeli eng ko‘p qo‘llaniladigan tarmoq
arxitekturasi hisoblanadi. Internet, korporativ va lokal tarmoqlar aynan shu model
asosida ishlaydi. TCP/IP modeli orqali ma’lumotlar ishonchli tarzda manzildan
manzilga yetkaziladi, foydalanuvchi bilan tizim o‘rtasida barqaror aloqa
ta’minlanadi.
Shuningdek, tarmoq qurilmalari qanday shaklda va qaysi tartibda o‘zaro
bog‘lanishini belgilovchi tarmoq topologiyalari ham tarmoqni loyihalashda va
boshqarishda muhim rol o‘ynaydi. Mesh, yulduz, daraxt, shina va halqa kabi
topologiyalar o‘ziga xos afzallik va kamchiliklarga ega bo‘lib, har biri aniq
maqsadga ko‘ra tanlanadi.
Mazkur kurs ishida OSI va TCP/IP modellari, ularning qatlamlari, asosiy
protokollari, shuningdek tarmoq topologiyalarining nazariy va amaliy jihatlari
o‘rganiladi. Ishning maqsadi – tarmoq modellari va topologiyalari haqidagi
2
bilimlarni chuqurlashtirish, ularning o‘zaro farqini aniqlash va zamonaviy tarmoq
infratuzilmasida tutgan o‘rnini tahlil qilishdir.
Mavzuning dolzarbligi
Bugungi kunda kompyuter tarmoqlari kundalik turmushimizning ajralmas
qismiga aylanib bormoqda. Ular orqali ma’lumotlar almashinuvi, tizimlararo
integratsiya, global va lokal aloqalar amalga oshiriladi. Har qanday tarmoq tizimi
ishonchli ishlashi uchun aniq belgilangan model va protokollarga tayanishi zarur.
Shu nuqtayi nazardan, OSI va TCP/IP modellarini o‘rganish, ularning tarmoq
arxitekturasi va ishlash prinsiplarini anglash zamonaviy axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarining ajralmas qismiga aylangan. Shuningdek, tarmoq topologiyalari
haqida to‘g‘ri tasavvurga ega bo‘lish, tarmoqni to‘g‘ri loyihalash va samarali
boshqarish imkonini beradi. Bu mavzuni o‘rganish nafaqat nazariy, balki amaliy
jihatdan ham dolzarb hisoblanadi.
Kurs ishining maqsadi
Kurs ishining asosiy maqsadi – OSI va TCP/IP modellarini, ularning
qatlamlari va asosiy protokollarini, shuningdek tarmoq topologiyalari turlari va
ularning amaliy ahamiyatini o‘rganish orqali tarmoq infratuzilmasi haqida chuqur
bilim hosil qilishdir.
Kurs ishining vazifalari

OSI modeli va uning qatlamlari bo‘yicha nazariy bilimlarni aniqlashtirish;

TCP/IP modeli va uning ishlash printsiplarini o‘rganish;

Har ikki model o‘rtasidagi asosiy farqlarni taqqoslab tahlil qilish;

Tarmoq topologiyalari turlari va ularning afzalliklarini ko‘rsatish;

Modellar va topologiyalarni zamonaviy tarmoq loyihalarida qo‘llash
yo‘llarini ko‘rib chiqish.
3
Kurs ishining obyekti
Kurs ishining obyekti – kompyuter tarmoqlari va ularning funksional
ishlashini ta’minlovchi model va topologik tuzilmalardir.
Kurs ishining predmeti
Kurs ishining predmeti – OSI va TCP/IP modellarining qatlamlari,
protokollari
hamda
turli
tarmoq
topologiyalarining
texnik
va
amaliy
xususiyatlaridir.
Kurs ishining tuzilishi va hajmi
Ushbu kurs ishi kirish, ikki bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar
ro‘yxatidan iborat. Har bir bob bir nechta kichik bo‘limlarga bo‘lingan. Ish
umumiy hisobda 30–35 betni tashkil etadi va mavzuning nazariy hamda amaliy
jihatlarini o‘z ichiga oladi.
4
I bob. OSI va TCP/IP modellari haqida umumiy ma’lumot
1.1. OSI modeli va uning tarmoqdagi o‘rni
«Open Systems Interconnection Basic Reference Model — Ochiq
tizimlarning o‘zaro bog‘lanish etalon modeli deb nomlangan model dastlabki
ko’rininshida hujjat bo’lib ro‘yxatdan o‘tkazilan. 1978-yilda u OSI /ISO (GOST R
ISO/МЭК 7498-1-99) tarmoq protokollari stekining tarmoq modeli hisoblandi.
Modelning maqsadi har bir pog‘onada hozirda mavjud yoki mavjud
bo‘lmagan har xil texnologiyalar ishlashiga qaratilgan. Shu sababli tarmoqda yangi
texnologiyalar «bir-biriga bog‘langan» pog‘onalarni to‘liq qayta ishlamasligi
mumkin. OSI modelining arxitektorlar guruhi Buyuk Britaniya, Fransiya va
AQSHning kompyuter-telekom sanoati vakillaridan iborat edi. Ularning yordamida
qisqa muddatda ochiq tizimlarning to‘liq ishlashiga erishildi. Qaysidir vaqtgacha
OSI to‘g‘ri bo‘lib ko‘rindi. Butun yer yuzi bo‘ylab minglab texnika siyosatchilari
va muhandislari OSI standartlarini yaratish bo‘yicha katta hissalarini qo‘shdilar va
u kimga kerak bo‘lsa, barcha uni qo‘llab-quvvatladi. Bular kompyuter va
telekommunikatsiya kompaniyalari, xalqaro standartlarni ishlab-chiqaruvchi
qo‘mitalar va davlatning milliy boshqarmalari edi. 1980-yillarning o‘rtalarida
shubhasiz yutuq OSI standartlarini qabul qilishdan boshqa yo‘l yo‘qligini
ko‘rsatdi. O‘tgan asr 90-yillarning oxirlariga kelib, OSI loyihasi unutila boshlandi.
Nima sababdan? Sababi arzon va moslashuvchan bo‘lgan va kam ta’riflangan
alternativ Transmission Control Protocol / Internet Protocol (TCP/IP) borligi
bo‘ldi. OSI loyihasi darz ketganda (bu rasman 1996-yilda bo‘lgan) Internetning
asosiy g‘oyachilaridan biri Eynar Stefferrud (Einar Stefferud) «OSI is a beautiful
dream, and TCP/IP is living it», ya’ni «OSI modeli qanday chiroyli orzu, TCP/IP
esa barchasidan yashovchandir» degan edi. 1960-yilda raqamli texnikaning tarixi
boshlanadi. O‘sha paytlar kompyuter aloqasining raqamli tizimi kuchli
boshlang‘ich holatda edi va hukumatning ilmiy- tadqiqot dasturlari minglab
mutaxassislarning intensiv, keng miqyosdagi tadqiqotining predmeti hisoblanar
edi. Ularning ichida istiqbolli loyihalardan biri hammaga ma’lum «paketli
5
kommutatsiya» edi. Bu konsepsiyaning muallifi — RAND kompaniyasining a’zosi
Pol Beran edi, lekin bu mavzuda, parallel ravishda, Angliyada milliy fizika
laboratoriyasi olimi Donald Devis ham ish olib borayotgan edi. Paketlar
kommutatsiyasidan kanallar kommutatsiyasining farqini ta’riflab o‘tirmaymiz.
Elektr aloqa, telegrafdan boshlab yuz yillik tarixiga hamma o‘rgangan kanallar
kommutatsiyasiga qaraganda, paketlar kommutatsiyasi ishonchli va samarali
ishlashiga Beran va Devislar ishonar edilar.
DARPA-istiqbolli tadqiqotlar va mudofaa loyihalari agentligining homiyligi
evaziga tadqiqotchilar birinchi bo‘lib, amaliy natijaga erishdilar va ARPANET deb
nomlangan birinchi paketli kommutatsiya tarmog‘ini yaratdilar. 1969-yilda
Kaliforniya shtati hududlarida bir shahardan boshqasiga bir nechta harflarni uzatish
mumkin edi. Ko‘plab tashkilotlar birinchi navbatda, gigant IBM kompaniyasi,
telefon monopoliyachisi AT&T kompaniyasi Yevropa telefonchilari bilan
birgalikda bu g‘oyani ma’qulladilar va ularda paketli kommutatsiya tarmog‘i
doirasida shaxsiy manfaatga qaratilgan rejalar paydo bo‘ldi. Hozirgi kunda ham
to‘liq moslashgan raqamli ma’lumot uzatish tarmoqlarida AT&T kompaniyasi
tarmoqda investitsiyalarni va daromadlarni himoyalash maqsadida, baytlarni
uzatish huquqini monopoliyalashtirish bo‘yicha fikr va g‘oyalarga ega. Shunday
qilib,
katta
o‘yinning
natijasi
buyurtmachilar
bilan
IBM
va
telefon
monopoliyachilari «kanal kommutatsiyasi» sxemasini texnik va tashkiliy
jarayonlarini imitatsiya qiluvchi «virtual kanal»ni ichiga joylashuvchi «paketlar
kommutatsiyasi» g‘oyasini ilgari surdilar.
Bu g‘oya atrofida ko‘plab tajribali mutaxassislar shug‘ullandilar. Ularning
fikriga ko‘ra, bu yagona variant edi, biroq hali ishlab chiqilmagan elektrik va
boshqa fizik interfeyslar bo‘yicha savollar tug‘ila boshladi. Bu yo‘nalishda
standartlarni yaratish Xalqaro tarmoqlar (INWG-) bo‘yicha ishchi guruh tashkil
topishi bilan 1972-yildan boshlandi. Bu guruhning birinchi raisi Vint Serf edi. Bu
guruhning boshqa vakillari Aleks Makkenzi AQSH, Donald Devis va Rodjer
Skantlebyuri Buyuk Britaniya, Lui Puzen va Xubert Simmerman (Hubert
6
Zimmermann) Fransiyadan edilar. INWGning maqsadi Lui Puzen ishlab chiqqan
«deytagramm-stayl» paketli kommutatsiyasini rivojlantirish bo‘ldi. Deytagramm
bog‘lanishning ahamiyati, bunda aloqa o‘rnatilishida uzatuvchi va qabul qiluvchi
o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqa yo‘q. Ma’lumotlar oddiy paketlar ko‘rinishda
ketma-ket uzatiladi va aniq bir paketni yetkazib berishda hech qanday kafolat yo‘q.
Agar paket yo‘qolsa, faqat yo‘qolgan paket qayta yuboriladi.
Bu taklif IBM va telekommunikatsiya monopoliyachilari ilgari surgan virtual
kanal orqali aloqani o‘rnatish usuli bilan solishtirilganda ajoyib edi. INWG a’zolari
kanallar kommutatsiyasini va deytagramm tarmog‘ini qanday o‘lchash yo‘llarni
aniqlash maqsadida «an’anaviy telefonchilar» bilan doimiy ravishda, uchrashar va
fikr almashar edilar. Necha yillik tortishuvlar va munozalardan so‘ng oxir-oqibat
kelishuvga erishildi. 1975-yil Serf va Puzen o‘zlarining takliflarini xalqaro telefon
va telegraf maslahat qo‘mitasi (hammaga ma’lum Fransuzcha akronim-CCITT)ga
taqdim etdilar.
Shu bilan xalqaro telekom-kompyuter jamiyati to‘xtab qolmadi. 1977-yil bu
ishni Britaniya kompyuter sanoati oldi va paketli kommutatsiya tizimini
standartlashtirish bo‘yicha navbatdagi qo‘mitani tuzish kerakligini taklif qiladilar.
Bu safar xalqaro standartlashtirish tashkiloti (ISO) bo‘ldi. CCITTdan ISOning
farqi, ISO telekommunikatsiya bilan hech qachon aniq ishlamagan. Bu shunchaki,
hamma ishlar bo‘yicha xalqaro standartlashtirishning byurokratik idorasi edi.
Shuningdek, CCITT dan farqi ISO ga, u kommutatsiya kanalimi yoki
boshqasimi farqi yo‘q edi. Faqat kanal kommutatsiyasida kerakli standartlarni
yaratish ehtimolligi ko‘p edi. Britaniyaliklarning taklifini AQSH va Fransiya
qo‘llab- quvvatladi. Britaniyalik olimlardan biri «Bu standartlar fan va texnikaning
rivojlanishiga
qaraganda,
foyda
va
zarar
to‘g‘risidagi
hisoblarga
ko‘p
g‘amxo‘rliklar qiladigan monopoliyachilar tomonidan yaratilgan, o‘zining «yopiq
arxitekturasi» tufayli hech nima bilan bog‘lanmaydigan avtonom rejimda ishlovchi
alternativ an’anaviy hisoblash tarmog‘ini o‘zida mujassamlashtirgan» deydi.
7
Umuman ochiq arxitektura haqiqatda kerak edi. Tarmoq kundan-kunga
kattalashib borardi. Tarmoqlar o‘rtasida moslashtirish murakkab bo‘lib qolaverdi.
Voqealar zanjirini tushunish uchun quyida xronologik ketma-ketliklarni qo‘yish
kerak: 1974-yil IBM paketli kommutatsiya tarmog‘ida birinchi korporativ
protokollar Systems Network Architekture ishlab chiqdi. 1975-yil INWG paketli
tarmoq bo‘yicha CCITT ga taklif kiritdi va bu taklif rad etildi. Serf INWG ni tark
etdi. 1976-yil CCITT «virtual kanal»ni ishlatuvchi paketli kommutatsiya uchun
standart X-25 tavsiyanomasini nashr qildi. 1977-yil OSI «Open Systems
Interconnection» (ochiq tizimlarning o‘zaro bog‘lanishi) xalqaro standartlar
tashkilotida «tarmoq modeli» bo‘yicha qo‘mita yaratildi.1978-yil (28.02.–2.03)
OSI qo‘mitasining birinchi yig‘ilishi, ya’ni modelni «xomaki varianti» qabul
qilinadi. Oxirgi uchrashuv esda qolarli bo‘ldi. O‘nta davlatning telekom bo‘yicha
qo‘mitasining ishtirokchilari va to‘rtta davlatning kuzatuvchilari OSI etalon
modelini qat’iy qabul qilish qaroriga kelishdi. Bu esa loyihalashtirilayotgan
tarmoqning har xil qismlarida ishlarni taqsimlashga va boshqa tashkilotlarning
bajarilgan ishlarining bir qismini o‘rganib olishga yordam beradi. 1983 yilda
CCITT
(hozirda
Xalqaro
Telekommunikatsiya
Ittifoqi
yoki
ITU-T
telekommunikatsiya standartlashtirish sektori deb nomlanadi) va ISO hujjatlari
birlashtirilib, Ochiq tizimlarning o'zaro aloqasi uchun asosiy etalon modeli
yaratildi, odatda Open System Interconnection Reference Model, OSI Reference
Model yoki shunchaki OSI modeli deb nomlanadi. 1984 yilda u ISO tomonidan
ISO 7498 standarti bilan, hamda ITU-T tomonidan X.200 standarti sifatida nashr
etilgan.
1.2. OSI qatlamlari, ularning vazifalari va protokollari
OSI ikkita asosiy tarkibiy qismga ega, bu tarmoqning abstrakt modeli bo'lib, u
"Asosiy etalon modeli" yoki "yetti pog’onali model" deb nomlangan va o'ziga xos
protokollar to'plami. OSI mos yozuvlar modeli tarmoq kontseptsiyalarini
o'qitishda katta yutuq bo'ldi. U tarmoq qurilmalari va dasturiy ta'minot o'rtasidagi
8
o'zaro muvofiqlikni belgilaydigan protokol pog’onalarining izchil modeli g'oyasini
ilgari surdi.OSI modeli.
LAN, MAN va WAN rivojlanishining dastlabki
bosqichi ko'p jihatdan
tartibsiz edi. XX asrning 80-yillari boshlarida tarmoqlar hajmi va ularning soni
keskin
oshdi. Kompaniyalar tarmoq texnologiyalaridan foydalangan holda kata
miqdordagi pulni tejash va samaradorligini oshirish mumkinligini anglab yetib,
yangi tarmoqlarni yaratdilar va mavjud tarmoqlarni yangi tarmoq texnologiyalari
va yangi jihozlar paydo bo'ladigan tezlik bilan kengaytirdilar. Biroq, 80-yillarning
o'rtalariga kelib, xuddi shu kompaniyalar mavjud tarmoqlarni kengaytirish
bilan bog'liq qiyinchiliklarga duch kelishdi. Turli xil spetsifikatsiyalardan
foydalanadigan va bir-birlari bilan aloqa qilishning turli usullarida amalga
oshiradigan tarmoqlar uchun bu tobora qiyinlashdi. Bunday vaziyatda bo'lgan
kompaniyalar birinchi bo'lib foydalanishni rad etish kerakligini tushunishdi
markali (xususiy)tarmoq tizimlari.Tarmoqlarning nomutanosibligi va ularning birbiri bilan aloqa qila olmaslik muammosini
hal
standartlashtirish
Tizim tarmoqlari
tashkiloti (ISO)
DECnet,
qilish
uchun
Xalqaro
arxitekturasi
(SNA) va TCP / IP protokollari stekli kabi turli xil tarmoq sxemalarini
ishlab
chiqdi.
IP
Bunday
sxemalarni yaratishdan
maqsad
barcha
foydalanuvchilar uchun tarmoqlarning ishlashiga oid umumiy qoidalarni ishlab
chiqish edi. Ushbu tadqiqotlar natijasida ISO jihozlarni ishlab chiqaruvchilarga
bir-biriga
mos keladigan
tarmoqlarni
yaratishga
va
muvaffaqiyatli o'zaro
yordam beradigan
ta'sir
tarmoq modelini
ko'rsatadigan
ishlab
chiqdi.
Tarmoq aloqasining murakkab vazifalarini alohida kichiklarga ajratish jarayonini
avtomobillarni yig'ish jarayoni bilan taqqoslash mumkin. Loyihalash, qismlarni
ishlab chiqarish va avtomobilni yig'ish jarayoni, agar butun deb hisoblasak, juda
murakkab. Avtomobilni yig'ishda barcha kerakli vazifalarni hal qila oladigan
mutaxassisning bo'lishi dargumon: tasodifiy tanlangan qismlardan mashinani
yig'ish yoki aytaylik, to'g'ridan-to'g'ri temir rudasidan tayyor mahsulot ishlab
chiqarishda. Shu sababli, muhandislarning dizaynerlari, muhandislari, quyish
bo'yicha muhandislar
quyma
qismlarni
9
tayyorlash
uchun
qoliplarni
loyihalashadi
va yig'ma muhandislari va texniklari tayyor qismlardan yig'ma va
avtomashinalarni yig'ishadi.1984 yilda nashr etilgan, ISO tomonidan yaratilgan
tavsifli kontur edi.Ushbu mos yozuvlar modeli asbob-uskunalarni ishlab
chiqaruvchilarga butundunyo bo'ylab ko'plab kompaniyalar tomonidan ishlab
chiqarilgan turli xiltarmoq texnologiyalari va uskunalari o'rtasida
yuqori
darajadagi o'zaro vasamaraliroq o'zaro ishlashni ta'minlaydigan standartlar
to'plamini taqdim etdi. OTO' ning mos yozuvlar namunasi sifatida ishlatiladigan
asosiy model hisoblanadi. Boshqa modellar mavjud bo'lsa-da, aksariyat dasturiy
ta'minot
va dasturiy ta'minot ishlab chiqaruvchilari OSI ma'lumot modeliga,
ayniqsa foydalanuvchilarga
o'z mahsulotlari
xohlaganlarida rahbarlik
Hozirgi
qiladilar.
bilan
ishlashga
vaqtda OTO'
o'rgatishni
ma'lumot
bazasi
foydalanuvchilarni tarmoq ishlash tamoyillari va tarmoq orqali ma'lumotlarni
yuborish va qabul qilish mexanizmlari haqida ma'lumot berishda eng yaxshi vosita
hisoblanadi. OSI
uchun
mos yozuvlar
modeli
har
bir
sath
tomonidan
bajariladigan tarmoq funktsiyalarini belgilaydi. Eng muhimi, ma'lumotlarning
tarmoq orqali qanday uzatilishini tushunish uchun asosdir. Bundan tashqari,
OSI
modelida ma'lumotlar
yoki
ma'lumotlar paketlari
"amaliy dasturlar
(masalan, electron jadvallar yoki matn protsessorlari) orqali tarmoq uzatish
vositasi
(masalan, simlar) orqali boshqa dasturlarga "tarmoqdagi boshqa
kompyuterda ishlaydigan
dasturlardan
qanday
o'tishini
tasvirlaydi. Agar
yuboruvchi va qabul qiluvchi turli xil uzatish vositalarini ishlatsa ham, tarmoqni
ishlashi uchun esa bizga OSI modeli va TCP/IP protokollar steki zarur
hisoblanadi. OSI(OpenSystemInterconnection) modeli7tapog'onadan iborat va har
bir pog'ona paket (ma'lumot uzatishning bir turi hisoblanadi) hosil qilishda o'z
belgisini qo'yib boradi. Ya'ni bunda agar ma'lumot biror qurilmadan chiqib
ketishdan oldin 7-pog'onadan boshlab pastki pog'onaga tushib borib paket
ko'rinishiga keladi va uzatiladi. Ikkinchi kompyuter uni qabul qilib olgandan so'ng
esa 1-pog'onadan boshlab yuqoriga qarab chiqib boradi va ma'lumot ko'rinishiga
keladi. Bunda agar qaysidir pog'onada xatolik bo'lsa, paket qaytadan so'raladi
10
yoki so'rov bekor qilinadi (bu tushunchalar nisbiy hisoblanib, ma'lumot
almashinuv aynan aytilganidek amalga oshirilmaydi).
OSI pog’onasi, vazifalari, asosiy protokollari.
Ochiq tizimlarning tashkil etilishi.
Etalon modelga muvofiq hisoblash tarmog‘i taqsimlangan axborot hisoblash
muhiti sifatida taqdim etiladi. Ushbu muhit vertikal bo‘yicha har biri axborot
hisoblash muhiti asosiy vazifalardan birini bajaruvchi qator mantiqiy pog‘onalarga
bo‘linadi. Gorizontal ravishda esa u ISO ochiq tizimi qurilishi talablari va
standartlariga
javob bera oladigan, ochiq tizim deb ataluvchi lokal qismga
bo‘linadi (6.1.- rasm). “Ochiq tizimlar o‘zaro bog‘lanishi” (OSI- Open System
Interconnection) atamasi tizimlar orasidagi ma'lumot uzatish jarayonlariga
tegishlidir, ya'ni hamkorlikda foydalaniladigan standartlarni ishlatishlari tufayli bir
– birlari uchun tizimlar ochiqdir.
Bir qator funksiyalarni bajarib, u yoki bu pog‘ona tarkibiga kiruvchi ochiq
tizimning bir qismi ob'ekt deb ataladi. N-pog‘onaning o‘zaro bog‘lanish qoidalari
yig‘indisi N-protokoli deb ataladi. Qo‘shni pog‘onalar ob'ektlari o‘rtasidagi aloqa
interfeys orqali aniqlanadi (masalan N-va (N-1)- pog‘ona ob'ektlari o‘rtasidagi
aloqa
(N-1)-
interfeysi
bilan
aniqlanadi).
Ochiq
tizimlar
pog‘onalarida
ma'lumotlarni qayta ishlash, saqlash muhitiga ruxsat jarayonlarini tashkil etish,
interfeyslar, shuningdek kommunikasiyalar muhitining transport sathi vazifalarini
amalga
oshiruvchi
operasion
muqitning
komponentlari
aks
ettirilgan.
Ma'lumotlarni qayta ishlash ochiq tizimlar arxitekturasi qo‘llanmaning «Ma'lumot
uzatish tarmoqlari» qismida batafsil ta'riflangan. Ochiq tizimlar g‘oyasining
ahamiyati shundaki, komponentlar guruhining vazifalari bo‘yicha yaqinlik
11
chegarasida ushbu vazifali tizimlarning butun sinfi yoki tizimlar majmuasi uchun
interfeyslarni va axborot almashuv jarayonlarning umumlashtirishga uslubiy
yondashish imkoniyatini beradi.
Ochiq tizimlarining tavsiflari va vositalarini
aniqlaydigan konseptual asosi sifatida OSI etalon modeli ishlatiladi. U ochiq
tizimlarning turli ishlab chiqaruvchilar tomonidan tavsiya etilgan tizimlarning bir
tarmoqda ishlashini ta'minlovchi o‘zaro bog‘lanishini aniqlaydi va kuyidagilarni
muvofiqlashtiradi:
• qo‘llanish jarayonlarning o‘zaro bog‘lanishini;
• ma'lumotlarni taqdim etish shakllarini;
• ma'lumotlar saqlanilishi bir xilligini;
• tarmoq resurslarini boshqarish;
• ma'lumotlar xavfsizligi va axborot himoyasini;
• dasturlar va texnik vositalarning tashhisini.
Model xalqaro standartlar tashkiloti (ISO) tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib,
butun dunyoda axborot tarmoqlari konsepsiyasining va ular turlarining asosi
sifatida foydalaniladi. OSI modelida o‘zaro bog‘lanish vositalari 7 ta:
qo‘llanish/ilovalar, taqdim etish, seans, transport, tarmoq, kanal va fizikaviy
pog‘onalarga bulinadi. Har bir pog‘ona tarmoq qurilmalari o‘zaro bog‘lanishining
ma'lum bir aspekti bilan ish olib boradi.
Amaliy pog’ona (dastur qatlami) -foydalanuvchi dasturlarining tarmoq bilan
o'zaro aloqasini ta'minlaydigan modelning yuqori darajasi:
-dasturlarga tarmoq xizmatlaridan foydalanish imkoniyatini beradi:
♦fayllar va ma'lumotlar bazalariga masofadan kirish
♦elektron pochta xabarini yo'naltirish;
-xizmat ma'lumotlarini uzatishga mas'ul;
-ilovalarni xato ma'lumotlari bilan ta'minlaydi;
-taqdimot qatlamiga so'rovlar hosil qiladi. Amaliy pog’ona
protokollari:
RDP, HTTP, SMTP, SNMP, POP3, FTP, XMPP, OSCAR, Modbus, SIP,
12
TELNET va boshqalar. Taqdim etish pog’ona protocol konversiyasini va
ma'lumotlarni kodlashni / dekodlashni ta'minlaydi. Amaliy pog’onasidan olingan
dastur so'rovlari
taqdimot darajasida
tarmoq
orqali
uzatish
formatiga,
tarmoqdan olingan ma'lumotlar esa dastur formatiga aylantiriladi. Ushbu
pog’onada kompressiya / dekompressiya yoki shifrlash / parol hal qilinishi
mumkin, shuningdek, so'rovlarni mahalliy darajada qayta ishlash imkoni bo'lmasa,
boshqa tarmoq manbasiga yo'naltirish mumkin. Taqdim etish pog’onasi, odatda,
qo'shni qatlamlardan ma'lumotlarni o'zgartirish uchun oraliq protocol hisoblanadi.
Bu dasturlarni bir xil bo'lmagan kompyuter tizimlarida dastur shaffofligi bilan
almashtirishga imkon beradi. Taqdim etish pog’onasi formatlash va kodni
o'zgartirishni ta'minlaydi. Kodni formatlash dasturning o'zi uchun mantiqiy ishlov
berish uchun ma'lumot olishini ta'minlash uchun ishlatiladi. Agar kerak bo'lsa,
bu qatlam ma'lumotlar formatidan boshqasiga tarjima qilishi mumkin. Taqdim
etish pog’onasi nafaqat ma'lumotlar formatlari va taqdimoti bilan, balki dasturlar
tomonidan
ishlatiladigan
ma'lumotlar
tuzilmalari
bilanham
shug'ullanadi.
Shunday qilib, 6-pog’ona ma'lumotlarni uzatishda tashkiletilishini ta'minlaydi.
Buning qanday ishlashini tushunish uchun ikkita tizim mavjudligini tasavvur
qiling.Ulardan biri ma'lumotlarni ifodalash uchun EBCDIC kengaytirilgan ikkilik
kodidan foydalanadi, masalan, bu IBM main frame bo'lishi mumkin, ikkinchisi esa
Amerika standart ma'lumot almashish kodidan (ASCII) foydalanadi (aksariyat
boshqa kompyuter ishlab chiqaruvchilari foydalanadi). Agar ushbu ikkita tizim
ma'lumot almashishi kerak bo'lsa, undakonversiyani amalga oshiradigan va
ikki xil
format
o'rtasida
tarjima
qiladigantaqdimot kerak. Taqdim etish
pog’onasida amalga oshiriladigan yana bir funksiya-ma'lumotlarni shifrlash, bu
uzatilgan ma'lumotni ruxsatsiz qabul qiluvchilarning kirishidan himoya qilish zarur
bo'lgan hollarda qo'llaniladi.Ushbu muammoni hal qilish uchun taqdim etish
pog’onasidagi jarayonlar va kodlar ma'lumotlarni o'zgartirishni amalga oshirishi
kerak. Ushbu darajada matnlarni siqib chiqaradigan va grafik tasvirlarni
tarmoqqa uzatilishi uchun bitli oqimlarga o'zgartiradigan boshqa muntazam ishlar
mavjud. Taqdimot standartlari, shuningdek, grafikalar qanday taqdim etilishini
13
belgilaydi. Ushbu maqsadlar uchun PICT formatidan foydalanish mumkin dasturlar
orasida QuickDraw grafikalarini uzatish uchun ishlatiladigan rasmf
ormati.Boshqa bir namoyish qilish formati -bu yuqori aniqlikdagi bit mapalar
uchun odatda foydalaniladigan TIFF tasvirlangan fayl formatidir. Grafik tasvirlar
uchun ishlatilishi mumkin bo'lgan taqdim etish pog’onasining navbatdagi standarti
Qo'shma Fotografik Ekspertlar guruhi tomonidan ishlab
chiqilgan standartdir.
Kundalik foydalanishda ushbu standart oddiygina JPEG deb nomlanadi. Ovoz va
film taqdimotini belgilaydigan yana bir taqdim etish pog’onasidagi standartlar
guruhi
mavjud.
Bunga musiqiy raqamli
taqdimot uchun musiqiy asboblar
raqamli interfeysi (MIDI), kinematografiya ekspertlari guruhi tomonidan ishlab
chiqilgan MPEG standarti, videokliplarni kompakt-disklarga siqish va kodlash,
raqamli saqlash va 1 ga qadar uzatish kiradi. , 5Mbit / s va QuickTime,
Macintosh va PowerPC kompyuterlarida ishlaydigan dasturlar uchun audio va
video elementlarni tavsiflovchi standart.Taqdim etish pog’ona protokollari: AFP Apple Filing Protocol, ICA -Mustaqil Hisoblash Arxitekturasi, LPP -Yengil
Taqdimot Protokoli, NCP -NetWare Core Protocol, NDR -Tarmoq Ma'lumotlarini
Taqdim
etish,
XDR
–eXternal
Data
Asser/Disassembler Protocol Modelning
saqlanishini
ishlashiga
ta'minlaydi,
imkon
beradi.
Repression,
seans
X.25
pog’onasi
budasturlarningbir-biri
bilan
aloqa
uzoq
PAD-Packet
seansining
vaqt
o'zaro
Qatlam sessiyalarni yaratish/tugatish, ma'lumotlar
almashinuvi, vazifalarni sinxronizatsiya qilish, ma'lumotlarni uzatish huquqini
aniqlash
va
ilovalarning
harakatsizligi
davrida
seansni
boshqarishni
boshqaradi.Sessiya qatlami protokollari: ADSP (AppleTalk Data Stream
Protocol),ASP (AppleTalk
Communication
forCall
Session
Protocol),
H.245
(Multimedia
Control Protocol), ISO-SP (OSI Session Layer
Protocol (X.225, ISO8327)), iSNS (Internet saqlash nomi xizmati), L2F(Layer2
Forwarding Protocol), L2TP(Layer2 Tunneling Protocol), NetBIOS(Network
Basic Input Output System), PAP (Password Authentication Protocol),
PPTP
(Point-to-Point Tunneling Protocol), RPC (Masofaviy protsedura chaqiruvi
protokoli), RTCP(Haqiqiy vaqtda transportni boshqarish protokoli), SMPP( Peer-
14
to-peer qisqa xabari), SCP (Sessiyani boshqarish protokoli), ZIP (Zona haqida
ma'lumot protokoli), SDP (Sockets Direct Protocol)... Modelning transport
pog’onasi ma'lumotni jo'natuvchidan qabul qiluvchiga ishonchli uzatilishini
ta'minlash uchun mo'ljallangan. Bunday holda, ishonchlilik darajasi juda xilmaxil bo'lishi mumkin. Faqatgina asosiy transport funktsiyalarini ta'minlaydigan
protokollardan tortib (masalan, ma'lumotlarni qabul qilishni tasdiqlamasdan
ma'lumotlarni uzatish funksiyalari) va bir nechta ma'lumotlar paketlarini manzilga
to'g'ri ketma-ketlikda yetkazib
berishni
kafolatlaydigan
yakunlanadigan ko'plab
transport qatlamlari
ma'lumotli
multiplekslari.
oqimlarning
protokollar
protokollari
ma'lumotlar
mavjud,
oqimini
bilan
ko'p
boshqarish
mexanizmi va olingan ma'lumotlarning haqiqiyligini kafolatlaydi. Masalan, UDP
bitta datagram ichidagi ma'lumotlarning yaxlitligini kuzatish bilan cheklanadi va
butun paketni
paketlarini olish
yo'qotish
tartibini
yoki
paketlarning
buzish
nusxasini
imkoniyatlarini
olish,
istisno
ma'lumotlar
etmaydi;
TCP
ma'lumotlarning uzluksiz uzatilishini ta'minlaydi, ma'lumotlar yo'qolishi yoki
tartibsizlikni yoki takrorlanishni yo'q qiladi, ma'lumotlarni qayta taqsimlashi
mumkin, ma'lumotlarning kata qismlarini qismlarga ajratish va aksincha, qismlarni
bitta paketga yopishtirish. Transport qatlami protokollari: ATP (AppleTalk
Transaction Protocol),CUDP (Cyclic UDP), DCCP (Datagram tıkanıklığı nazorat
qilish protokoli),FCP (Fiber Channel Protocol), IL (IL Protocol), NBF (NetBIOS
Framesocol), NCP (Net Ware Core Protocol)), SCTP(Stream Control Transmission
Protocol), SPX (Sequenced Packet Exchange), SST( Structured Stream Transport),
TCP(Transmission Control Protocol), UDP(User Datagram Protocol). Modelning
tarmoq pog’onasi ma'lumotlarni uzatish yo'liniani qlash uchun mo'ljallangan.
Mantiqiy manzillar va ismlarni jismoniy manzillarga tarjima qilish, eng qisqa
marshrutlarni aniqlash, kommutatsiya va marshrutni aniqlash, muammolarni
kuzatish va tarmoqdagi "tirbandlik" uchun javobgardir. Tarmoq pog’onasi
protokollari ma'lumotlarni manbadan manzilga yo'naltiradi. Ushbu darajada
ishlaydigan qurilmalar( routerlar) an'anaviy ravishda uchinchi darajali qurilmalar
deb nomlanadi (OSI modelidagi darajaraqami bo'yicha).Tarmoq pog’onasining
15
protokollari: IP / IPv4 / IPv6 (Internet Protocol), IPX( Interne twork Packet
Exchange), X.25( qisman2-qatlamda amalga oshiriladi), CLNP( ulanishsiz tarmoq
protokoli), IPsec(Internet Protokol xavfsizligi).
Marshrutlash protokollari -RIP
(Routing Information Protocol),OSPF(Open Shortest Path First).Kanal pog’onasi
fizik pog’onasidagi tarmoqlarning o'zaro ta'sirini vayuzaga kelishi mumkin bo'lgan
xatolarni
boshqarish
ma'lumotlarni
bitlar
uchun
mo'ljallangan.
ichida
ramkalarga
Ufizik pog’onadan olingan
joylashtiradi,ularni
yaxlitligini
tekshiradi va agar kerak bo'lsa, xatolarni tuzatadi (buzilgan ramka uchun takroriy
so'rov yaratadi) va tarmoq pog’onasiga yuboradi. Bog'lanish pog’onasi bir yoki bir
nechta fizik pog’onalar bilan ta'sir o'tkazishi mumkin, bu o'zaro ta'sirni boshqaradi.
IEEE 802 spetsifikatsiyasi ushbu pog’onani ikkita pastki pog’onaga ajratadi:
MAC (ommaviy axborot vositalariga kirishni boshqarish) umumiyfizik vositaga
kirishni tartibga soladi,
MChJ
(mantiqiy
havolani
boshqarish)tarmoq
pog’onasining xizmatlarini taqdim etadi. Kalitlar, ko'priklar va boshqa qurilmalar
ushbu pog’onada ishlaydi. Ushbu qurilmalarda 2-darajali adreslash qo'llaniladi
(OSI modelidagi qatlam raqami bo'yicha).Kanal pog’onasiprotokollari: ARCnet,
ATM, Controller Area Network(CAN), Econet, IEEE802.3(Ethernet), Ethernet
Automatic Protection Switching
(EAPS),
Fiber Distributed Data Interface
(FDDI), Frame Relay,High Level Data Link Control (HDLC) ), IEEE 802.2
(IEEE 802 MAC pastki qatlami uchun MChJ funktsiyalarini taqdim etadi),
havolaga kirish protseduralari, Dkanali(LAPD),IEEE802.11 simsiz LAN, Local
Talk, Multiprotocol Label Switching( MPLS), Point-to-Point Protocol(PPP), PointEthernet(PPPoE)
orqali
Internet-protokoli,
Internet-protokoli(SLIP,eskirgan),
StarLan, Token ring, bir yo'nalishli bog'lanishni aniqlash (UDLD), x.25, ARP.
Ushbu pog’onadagi protokollar to'plamini ishlab chiqishda xatolarni tuzatish
kodlash muammolari hal qilinadi. Bunday kodlash usullariga Hamming kodi,
blokirovka qilish kodi, Reed-Solomon kodlari kiradi.Dasturlashda ushbu qatlam
tarmoq kartasining drayverini aks ettiradi,operatsion tizimlarda kanal va
tarmoq pog’onalarining bir-biri bilan o'zarota'siri uchun dasturiy ta'minot
interfeysi mavjud. Bu yangi daraja emas, balki oddiygina OS ga xos modelni
16
amalga oshirish. Bunday interfeyslarga misollar: ODI(inglizcha), NDIS, UDI.
Fizik pog’ona bu modelning pastki qatlami bo'lib, u ikkilik shaklda ifodalangan
ma'lumotlarni bir qurilmadan (kompyuterdan) boshqasiga o'tkazish usulini
belgilaydi. Bunday usullarni tuzishda turli tashkilotlar ishtiro ketadi, jumladan:
Elektr va elektronmuhandislar instituti, Elektronsanoat alyansi,
telekommunikatsiya
Yevropa
standartlari instituti va boshqalar. Ularelektr yoki optik
signallarni simi yoki radio efirga uzatadilar va shunga mosravishda raqamli
signallarni kodlash usullariga muvofiq qabul qiladilar va ma'lumotlar bitlariga
aylantiradilar. Hublar, signallarni takrorlovchi va media konvertorlari ham shu
pog’onada ishlaydi. Fizik pog’ona funksiyalari tarmoqqa ulangan barcha
qurilmalarda amalga oshiriladi. Kompyuter tomonida fizik pog’ona funksiyalari
tarmoq adapter yoki ketma-ket port orqali amalga oshiriladi. Jismoniy qatlam ikki
tizim orasidagi fizik, elektr va mexanik interfeyslarni o'z ichiga oladi. Fizik
pog’ona
ma'lumotlar
uzatish
vositalarini
to’la,
o'ralgan
juftlik,koaksikal
kabel,yo'ldosh orqali ma'lumotlarni uzatish kanali va boshqalarni aniqlaydi.
Fizik pog’onabilan bog'liq bo'lgan tarmoq interfeyslarining standart turlari:
V.35, RS-232,RS-485,RJ-11,RJ-45,AUIva BNC ulagichlari.Ushbu pog’onadagi
protokol steklarini ishlab chiqishda sinxronizatsiyava
chiziqli kodlash
muammolari hal qilinadi. Ushbu kodlash usullariga NRZkodi,RZkodi,MLT3,PAM5,Manchester IIkiradi.Fizik pog’ona protokollari: IEEE 802.15 (Bluetooth),
IRDA, EIA RS-232, EIA-422, EIA-423, RS-449, RS-485, DSL, ISDN,
SONET/SDH, 802.11Wi-Fi, Etherloop, GSMU mradiointerfeysi, ITU va ITU-T,
TransferJet[uz], ARINC818, G.hn/G.9960.OSI modeli etalon model bo'lib, bu
faqat nazariy jihatdan mavjud. Hozirgi kunda bu modela sosida TCP/IP stek
protokollariga asoslangan holda tarmoq ishlaydi. TCP/IP ishlab chiqilishining
yagona sababi OSI modelini soddalashtirish va qulay foydalanish hisoblanadi.
TCP/IP stek protokollari tuzilishi: TCP/IP oilasida uchta transport protokoli
mavjud: TCP, OSI ga to'liq mos keladi, bu ma'lumotlar
tekshirishni
mos
ta'minlaydi;
keladigan
UDP,
faqat
dasturlar
portmavjud
qabul
qilinishini
bo'lganda transport
qatlamiga
o'rtasida ma'lumotlar jadvallarini almashish
17
imkonini beradi, ma'lumotlarni olishni kafolatlamaydi va TCTP, ba'zi bir
yangiliklar qo'shilgan TCP ning ba'zi kamchiliklarini bartaraf etish uchun ishlab
chiqilgan. (TCP/IP oilasida taxminan ikki yuzga yaqin boshqa protokollar mavjud,
ularning eng mashhurlari -bu ichki ish ehtiyojlari uchun ishlatiladigan ICMP
yordamchi protokoli; qolganlari transport protokollariga ham tegishli emas).
OSI pog’onalari, ularning vazifasi
Fizikaviy pog‘ona (Physical Layer) fizikaviy kanallar (koaksial kabel, mis
kabel, optik-tolali kabel yoki radiomuhit) orqali bitlar ketma-ketligi bilan ish olib
boradi. Ushbu pog‘onaga ma'lumotlar uzatish fizikaviy muhitlarining, misol
uchun, o‘tqazish polosasi, shovqindan himoya, so‘nish kabi tavsiflari aloqador.
Fizikaviy pog‘onaning vazifalarini tarmoqqa ulangan barcha qurilmalar amalga
oshiradi va fizikaviy muhit orqali bog‘lanish tashkil etilishini ta'minlaydi Kanal
pog‘onasi (Data Link Layer) vazifalariga uzatish muhitining layoqatligini
tekshirish (fizik muhit bir necha foydalanuvchilar bilan band bo‘lishi mumkin),
xatoliklarni aniqlash va korreksiyalash mexanizmlarini yo‘lga qo‘yishdir. Buning
uchun kanal pog‘onasida bitlar ketma-ketligi kadrlar deb nomlanuvchi
to‘plamlarga birlashtiriladi. Kanal pog‘onasi har bir kadrni uzatishning to‘g‘riligini
ta'minlaydi, ajratish uchun uni bitlarning maxsus ketma- ketligi bilan o‘raydi,
shuningdek nazorat ketma-ketligini kadrga qo‘shgan holda hisoblab chiqaradi.
Kanal pog‘onasi turli topologiyadagi lokal tarmoqning ixtiyoriy ikki tuguni orasida
kadrning uzatilishini ta'minlaydi. Kanal pog‘onasi protokollari tomonidan
shakllanadigan topologiyalarga misol uchun umumiy shina, halqa va yulduz,
shuningdek, ko‘priklar va kommutatorlar yordamida tashkil etilgan strukturalar
tegishlidir. Kanal pog‘onasi protokollariga Ethernet, Token Ring, FDDI, 100VGAnyLAN misol bo‘la oladi. Tarmoq pog‘onasi
(Network Layer) bir necha
tarmoqlarni birlashtiruvchi yagona transport tizimini tashkil etish uchun xizmat
qilib, ushbu tarmoqlarning oxirgi tugunlari o‘rtasida ma'lumot uzatishning turli xil
tamoyillarini qo‘llashi va ixtiyoriy aloqa strukturasiga ega bo‘lishi mumkin.
Tarmoq miqyosida ma'lumotlarning uzatilishi muvofiq kanal pog‘onasi bilan
amalga oshiriladi.
18
Tarmoqlararo ma'lumotlarni yetkazib berish, ma'lumotlarni uzatish marshrutlarini
tanlash kabi masalalarni yechadi. Tarmoqlar marshrutizator deb nomlanuvchi
maxsus qurilmalar bilan o‘zaro bog‘lanadi. Tarmoq pog‘onasi, shuningdek turli
texnologiyalar uyg‘unligi, yirik tarmoqlarda adresasiya masalalarini ham hal
qiladi. U ma'lumotlarni adresasiyalash va mantiqiy manzil hamda nomlarni fizik
manzillarga aylantirishga javob beradi. Ushbu pog‘onada paketlar kommutasiyasi
va ortiqcha yuklanish kabi tarmoq trafigi bilan bog‘lik bo‘lgan masala va
muammolar ham hal qilinadi. Tarmok pog‘onasining ma'lumotlarini paketlar
(packets) deb atash qabul qilingan. Tarmoq pog‘onasida paketlarni yetkazib
berishni tashkil qilishda «tarmoq raqami» tushunchasidan foydalaniladi. Bu holda
qabul qiluvchining manzili katta qismi-tarmoq raqami va kichik kismi – ushbu
tarmoqdagi tugun raqamidan iborat bo‘ladi.
Tarmoq pog‘onasida ikki xil
protokollar ishlaydi. Birinchi turi – tarmoq protokollari – tarmoq orqali
paketlarning harakatini yo‘lga qo‘yadi, ikkinchisi – yo‘nalish axboroti almashuvi
protokoli yoki marshrutlash protokollari (routing protocols). Ushbu protokollar
yordamida marshrutizatorlar tarmoqlararo bog‘lanishlar topologiyasi to‘g‘risida
axborot to‘playdilar.
Transport pog‘onasi (Transport Layer). Transport pog‘onasining asosiy vazifasi
paketlarni xatosiz, dastlabki ketma-ketlikda, yo‘qotishlarsiz va ikkilanishlarsiz
kafolat bilan yetkazib berishdir. Ushbu pog‘onada ma'lumotlar qayta taxlanadi:
uzunlari bir necha paketlarga ajratiladi, qisqa paketlar esa birlashtiriladi. Shu orqali
tarmoqdan paketlarni yuborish samaradorligi oshiriladi.
Transport pog‘onasida qabul qiluvchi tomonidan ma'lumotlari qabul qilinganlik
haqida tasdiq signali yuboriladi. Transport pog‘onasi oqimni boshqaradi, xatolarni
tekshiradi va paketlarni yuborish va qabul qilish bilan bog‘liq bo‘lgan
muammolarni hal qilishda ishtirok etadi. Tranport
pog‘onasi xizmat sinfini
tanlash, bir tomondan, transport pog‘onasidan yuqori pog‘onadagi qo‘llanish
dasturlar va protokollari tomondan ishonchlilikni ta'minlash, ikkinchi tomondan
esa, quyi joylashgan tarmoq, kanal va fizik pog‘onalarining
ma'lumotlarini
tarmoqqa uzatish tizimi qanchalik ishonchli ekanligiga bog‘liq. Qoidaga binoan,
19
transport pog‘onasidan boshlab yuqoridagi barcha protokollar, tarmoqdagi oxirgi
tugunlarning dasturiy vositalari – ularning tarmoq operasion tizimlarining
komponentlari tomonidan amalga oshiriladi. Transport protokollariga: TCP/IP
stekining TCP va UDP protokollari misol bo‘la oladi.
Seans pog‘onasi (Session Layer) xar xil komp'yuterlardagi ikki qo‘llanish
dasturlari orasida seans deb ataluvchi bog‘lanishni o‘rnatish, foydalanish va
yakunlash imkonini beradi. Ushbu pog‘onada tarmoqdagi ikki qo‘llanish dasturlar
aloqasi uchun zarur bo‘lgan nomlarni tanib olish va himoya vazifalari bajariladi,
o‘zaro bog‘lanish jarayonlar o‘rtasida dialogni boshqarishni ta'minlaydi, ya'ni
tomonlardan qaysi biri qachon va qancha vaqt uzatish bajarishini boshqaradi.
Seans
pog‘onasi
ma'lumotlar
oqimida
nazorat
nuqtalarini
(checkpoints)
joylashtirish orqali foydalanuvchilar vazifalari o‘rtasidagi sinxronizasiyani
ta'minlaydi. Shunday qilib, tarmoq xatosi yuzaga kelganda faqatgina nazorat
nuqtasidan keyin kelayotgan ma'lumotlarni qaytadan uzatish talab etiladi, xolos.
Amaliyotda kamdan-kam qo‘llanish dasturlari seans pog‘onasidan foydalanadi va
garchi ko‘pincha ushbu pog‘ona vazifalari qo‘llanish pog‘onasi vazifalari bilan
birlashtirilsa va bir protokolda yo‘lga qo‘yilsa-da, u alohida protokollar
ko‘rinishida kam qo‘llanadi.
20
Taqdimot pog‘onasi (Presentation Layer) tarmoq komp'yuterlari o‘rtasida
ma'lumotlar almashuvi shaklini belgilaydi. Qo‘llanish pog‘onasidan kelib tushgan
ma'lumotlar yuboruvchi-komp'yuterda umumlashtirilib oraliq shaklga o‘tkaziladi.
Qabul qiluvchi-komp'yuterda oraliq shakldan ushbu komp'yuterning qo‘llanish
pog‘onasida ishlatiladigan shaklga aylantirish bajariladi, ya'ni takdimot pog‘onasi
tarmoqda uzatilayotgan axborotning tarkibini o‘zgartirmagan holda uni kasb etish
shakli bilan ishlaydi. Bu orqali bir tizimning qo‘llanish pog‘onasi tomonidan
uzatilayotgan axborot boshqa tizimning qo‘llanish pog‘onasiga doim tushunarli
bo‘ladi. Taqdimot pog‘onasi protokollarni qayta o‘zgartirish, ma'lumotlar
translyasiyasi, qo‘llanilayotgan simvollar to‘plami (kodlar jadvali)ni almashtirish
kabilarga javob beradi. Takdimot pog‘onasi, bundan tashqari, uzatiladigan bitlarni
21
kamaytirish uchun ma'lumotlarni zichlashni boshqaradi. Qo‘llanish pog‘onasi
(Application Layer) – modelning eng yuqori pog‘onasi bo‘lib, qo‘llanish
jarayonlarining tarmoq xizmatlariga kirish uchun imkon yaratadi.
Bu pog‘ona amalda turli xil protokollar to‘plami bo‘lib, ular yordamida tarmoq
foydalanuvchilari printerlar yoki gipermatnlar kabi resurslarga ruxsat oladilar,
shuningdek elektron pochta protokollari yordamida birgalikda ishlashini tashkil
etadilar. Qo‘llanish pog‘onasi faoliyatidagi ma'lumotlar birligi odatda ma'lumot
(message) deb ataladi.
Qo‘llanish pog‘onasi xizmatlari turlicha bo‘lib, misol
tariqasida keng tarqalgan FTP, WWW xizmatlarini ko‘rish mumkin.
OSI modeli asosiga qo‘yilgan g‘oyalar keng tarzda xalqaro tan olingan.
Dunyo miqyosida ma'lumot uzatish tizimlari va tarmoqlari faoliyati, umuman,
ushbu modelga asoslanganligini inobatga olib, ulardagi jarayonlarni funksional
ravishda ochiq tizimlar o‘zaro bog‘lanish modeli asosida olib borish maqsadga
muvofiq bo‘ladi.
OSI modelida pog’onalarning o’zaro bog’lanishi va xizmatlari Tarmoqning
protokol modeli. Protokol modeli axborotni uzatish va qayta ishlashda asosiy
jarayonlarni amalga oshirishda obyekt va mantiqiy modullar o‘zaro ta'sir
pog‘onasida tarmoq ishi qoidalarini tasvirlab beradi. Modelda o‘zaro ta'sirning
hamma qoidalari (protokollari) funksional ma'nosiga ko‘ra alohida guruhlargaprotokol bloklarga birlashadi. Protokol bloklar iyerarxik tartibda joylashgan va
ulardan har biri ba'zi pog‘onadagi ob'ektlar o‘zaro ta'sir protokollar ro‘yxatidir.N
pog‘onadagi vazifani N-ob'ektlar bajaradi, ular mazkur pog‘onaning mahalliy
funksiyalariga ega. Protokol bloklar pog‘onalar bo‘yicha shunday bo‘lganki, N
pog‘ona vazifalarini bajarishiga avvalgi (N-1) pog‘ona ob'ektlari ishtirokiga to‘liq
tobe va to‘liq ishtiroki bilan ta'minlanadi. Shunday qilib, har bir quyi pog‘ona
yuqori pog‘onaga xizmat ko‘rsatadi. N pog‘onadagi har qanday ob'ekt faol holatga
o‘tganda quyidagilarni beradi:
1) N-ob'ektlar foydalanuvchi ma'lumotlari o‘rtasida uzatilayotgan va mazkur
ob'ektlar birlashishi operatsiyasi bilan bog‘liq bo‘lmagan axborot;
22
2) (N-1) pog‘ona uchun boshqaruvchi axborotni, uning yordamida N- ob'ektlarni
«birlashish» muammosini muvofiqlashtiradi.
Protokol modelda ob'ektlarning o‘zaro ta'sir qoidalari muayyan tarmoq uchun
standartlarni aniqlaydi hamda protokol (bir pog‘onadagi ob'ektlarning o‘zaro ta'sir
standartlari) va interfeys (qo‘shni pog‘ona ob'ektlarining o‘zaro ta'sir standartlari)
sifatida tasniflanadi. Bu tushunchalar avvalgi modellarga o‘xshash. Xalqaro
standartlashtirish tashkiloti (ISO) jahonning ko‘p mamlakatlarida axborot tarmoq
va komp'yuter tizimlarini tashkil qilish tajribasini tahlil qilib, hisoblash
tarmoqlarini tashkil qilish konsepsiyasini ishlab chiqdi va uni ochiq tizimlar
arxitekturasi deb nomladi. Bu konsepsiyaga muvofiq ochiq tizimlar o‘zaro
bog‘lanish etalon modeli (Open System Interconnection basic reference model)
ishlab chiqildi va 1983 yilda tasdiqlandi. Mazkur model' bunday tizim va
tarmoqlarni ishlab chiqishni aniqlovchi va tartibga soluvchi halqaro standartlarni
kiritishga imkoniyat beradi. OSI modelida 7 pog‘ona ajratilgan (6.1-rasm). OSI
modelining yuqori yettinchi pog‘onasi qo‘llanish pog‘onasi bo‘lib, unda
foydalanuvchilar terminal tizimlarida va ular o‘zaro hamkorlik qiladigan
tarmoqning oxirgi tizimlarida bajariladigan qo‘llanish jarayonlari o‘zaro
hamkorligi boshqaruvi amalga oshiriladi. Oltinchi pog‘ona-taqdimot pog‘onasi,
yettinchi pog‘onadan kelgan ma'lumotlar mazkur tarmoqda har qanday ma'lumot
taqdim etiladigan ko‘rinishga aylantiriladi. Bu orqali tarmoq oxirgi tizimlari
sifatida komp'yuterning har xil turlarini qo‘llashni cheklamaydi. Bu yerda
ma'lumotlarni siqish, ularni shifrlash amalga oshiriladi. Beshinchi pog‘ona-seans
pog‘ona, foydalanuvchilarning uzoqlashgan jarayonlari o‘rtasida aloqa seansini
ochish uchun mo‘ljallangan. U shartli adreslarni, ya'ni axborotni kiritish/chiqarish
nuqtalari raqami yoki oxirgi tizimlarni o‘zaro bog‘langan portlarini aniqlash bilan
shug‘ullanadi. Portlarni band qilish paytidan boshlab ma'lumotlarga kirish va
chiqish portlari raqamlari beriladi.
23
To‘rtinchi pog‘ona transport pog‘onasi. Uning protokoli transport protokoli deb
nomlanadi. U yuboruvchidan qabul qiluvchiga ma'lumotlar trasportirovkasini
ta'minlab beradi va tarmoq bo‘yicha ma'lumotning transportirovka uslubini aniqlab
beradi. Yuqori pog‘onadan keladigan ma'lumotni taqsimlab, manzil va xizmat
axborotli sarlavha berish va paket ko‘rinishida tarmoqqa uzatish mazkur pog‘ona
uchun xosdir. Bu pog‘onada oxirgi foydalanuvchiga paketlarning to‘g‘ri borish
tartibi nazorat qilinadi. Uchinchi pog‘onada bajariladigan tarmoq protokoli
ma'lumot paketlari marshrutini tanlash ta'minlanadi. Ikkinchi pog‘ona-kanal
pog‘ona, tarmoq pog‘onasida tanlangan marshrutda qo‘shni punktlar bilan
fizikaviy ulanish so‘rovini ta'minlab beradi va paketlarni uzatishdagi zarur ketmaketlikni tashkil qiladi. Bunda ular guruhga birlashishi mumkin va kadr deb
nomlanuvchi tuzilmani tashkil qiladi. Kadr xatto o‘z ichiga bitta paketni kiritsa
ham maxsus sarlavha va chegaralovchi ramkalar bilan ta'minlanadi. Shu yerdayoq
tugunda paketlarning to‘g‘ri qabul qilinganligi nazorat qilinadi va xato topilganda
paketni qayta uzatishga so‘rovnoma jo‘natiladi. Birinchi - fizikaviy pog‘onada
uzatish muhiti bilan interfeys amalga oshiriladi va aloqa liniyasi bo‘yicha kadrlarni
24
bitma-bit uzatilishi bajariladi. OSI modelining barcha pog‘onalari vazifalarini ikki
guruxga ajratish mumkin: tarmokning aniq texnik joriy etilishiga bog‘lik bo‘lgan
vazifalar va qo‘llanish dasturlari bilan ishlashga muljallangan vazifalar. Quyi uchta
pog‘onalar – fizikaviy, kanal va tarmoq – tarmoqqa bog‘lik xisoblanadi, ya'ni, bu
pog‘onalarning protokollari tarmoqning texnikaviy amalga oshirilishi va
foydalaniladigan kommunikasiya vositlalari va qurilmalari bilan bog‘langan.
Yuqori uchta pog‘ona – qo‘llanish, taqdimot va seans– qo‘llanishga mo‘ljallangan
va tarmoq tashkil etilishining texnik xususiyatlariga unchalik bog‘lik emas. Bu
pog‘onalar protokollariga tarmoq topologiyasining ixtiyoriy turdagi uzgarishi,
qurilmalarni almashtirish yoki boshka tarmoq texnologiyasiga o‘tish ta'sir etmaydi.
Transport
pog‘onasi
oraliq
xisoblanib,
u
quyi
pog‘onalar
faoliyatini
yuqoridagilarga ta'minlaydi. OSI modelini rivojlantirishning asosiy motivatsiyasi
standartlashtirish uchun asos yaratishdan iborat edi. Model doirasida har bir
pog’onada bir yoki bir nechta protokol standartlari ishlab chiqilishi mumkin.
Model ushbu pog’onada bajariladigan funktsiyalarni umumiy ma'noda belgilaydi
va standartlarni ishlab chiqarish jarayonini ikki jihatdan osonlashtiradi:
• Har bir pog’onaning funktsiyalari yaxshi aniqlanganligi sababli, standartlar har
bir pog’ona uchun mustaqil va bir vaqtning o'zida ishlab chiqilishi mumkin. Bu
standartlarni ishlab chiqarish jarayonini tezlashtiradi.
• Pog’onalar orasidagi chegaralar aniq belgilanganligi sababli, bir qavatdagi
standartlarning o'zgarishi boshqa qavatdagi mavjud dasturlarga ta'sir ko'rsatmasligi
kerak. Bu yangi standartlarni joriy etishni osonlashtiradi. 6.3.-rasmda OSI
modelining bunday asos sifatida ishlatilishi tasvirlangan.
Umumiy aloqa funktsiyasi etti xil pog’onaga bo'linadi. Ya'ni, umumiy funktsiya
bir qator modullarga bo'linib, modullar orasidagi interfeyslarni iloji boricha
soddalashtiradi.
Bundan
tashqari,
axborotni
yashirishni
loyihalashtirish
printsipidan foydalaniladi: Quyi pog’onalar ko'proq darajadagi tafsilotlar bilan
bog'liq; yuqori pog’onalar ushbu tafsilotlardan mustaqil. Har bir pog’ona keyingi
yuqori pog’onaga xizmatlarni taqdim etadi va boshqa tizimlardagi teng
pog’onadagi protokolni amalga oshiradi.
25
6.3.-rasm. OSI modeli standartlashtirish uchun asos sifatida ko’rinishi
Har bir pog’ona uchun talab qilinadigan standartlashtirishning
mohiyatini aniqroq ko'rsatadian bo’lsak, uchta element ahamiyatlidir:
• Protokolning spetsifikatsiyasi: Turli xil tizimlardagi bir pog’onadagi
ikkita subyekt protokol yordamida hamkorlik qiladi va o'zaro ta'sir
qiladi. Ikki xil ochiq tizim ishtirok etganligi sababli, protokol aniq
ko'rsatilishi
kerak.
Bunga
almashinadigan
protokol
ma'lumotlar
birliklarining formati, barcha maydonlarning
semantikasi va PDU (Protocol Data Unit, protokolning ma’lumot
birligi)larning ketma-ketligi kiradi.
• Xizmat ta'rifi: ma'lum bir pog’onada ishlaydigan protokol yoki
protokollardan tashqari, har bir qavat keyingi yuqori pog’onaga taqdim
etadigan xizmatlar uchun standartlar kerak. Odatda, xizmatlarning ta'rifi
qanday
xizmatlar
ko'rsatilishini
emas,
balki
qanday
ko'rsatilishini belgilaydigan funktsional tavsifga tengdir.
26
xizmatlar
• Manzil: Har bir pog’ona keyingi yuqori pog’onada sub'ektlarga
xizmatlarni taqdim etadi. Ushbu obyektlarga xizmatga kirish nuqtasi
SAP (Service Access Point) orqali murojaat qilinadi, shuning uchun
tarmoq
xizmatiga
kirish
nuqtasi
(NSAP)
tarmoq
xizmatidan
foydalanuvchi transport vositasini ko'rsatadi.
OSI arxitekturasidagi qo'shni pog’onalar orasidagi xizmatlar primitivlar
va parametrlar bilan ifodalanadi. Primitivlar bajariladigan funktsiyani
belgilaydi, parametrlar esa ma'lumotlarni uzatish va ma'lumotlarni
boshqarish uchun ishlatiladi. Primitivning haqiqiy shakli amalga
oshirishga bog'liqdir. Masalan, protsedura chaqiruvi.
Xizmat ko'rsatishning xususiyatlari 6.4.-rasmda keltirilgan.
Ushbu hodisalar ketma-ketligi tasdiqlangan xizmat (tashabbuskor
so'ralgan xizmatning boshqa tomonida kerakli natijani berganligini
tasdiqlaydi), yoki tasdiqlanmagan xizmat (tashabbuskor so'ralgan
harakat amalga oshirilganligi to'g'risida hech qanday tasdiq olmaydi) turi
bo’ladi.
27
II bob. TCP/IP modeli va tarmoq topologiyalari
2.1. TCP/IP modeli haqida tushuncha
TCP/IP
protokollar
steki
haqida
umumiy
tushunchaBir qarashda juda sodda tuyulgan g`oya Intеrnеt orqali dunyoning ixtiyor
iy nuqtasidagi kompyutеr bilan ma'lumot almashish imkonini bеradi: axborot
yoki xabar pakеtlar dеb ataluvchi bo`laklarga ajratib chiqiladi, bu pakеtlar kеrakli
manzilga еtkaziladi va u еrda pakеtlar qayta yig`ilib, jo`natilgan axborot yoki
xabar tiklanadi. Bu vazifa Intеrnеtning ikkita o`ta muhim protokoli Transmission
Control Protocol (TCP) va Internet Protocol (IP) larga yuklatilgan. Bu protokollar
ko`pincha birgalikda TCP/IP dеb ham ataladi. TCP ma'lumotni pakеtlarga ajratadi
va
ularni
Internet
qayta
yig`adi,
tarmog’ining
Protocol/Internet
qaydnomasi)dan
IP
ishlash
Protocol–
esa
pakеtlarni
prinsipi
TCP/IP
ma’lumotlarni
foydalanishga
еtkazib
bеradi.
(Transmisssion
Control
manzilga
uzatish
qaydnomasi/Internet
asoslangan.
TCP/IP
protokollaridan foydalanilganligi uchun ham Intеrnеt pakеtlarni ulovchi tarmoq dе
b ataladi. Bunda jo`natuvchi va qabul qiluvchi kompyutеrlar bеvosita ulanmaydi.
Buning o`rniga jo`natilayotgan ma'lumot pakеtlarga bo`linib, boshqa pakеtlar
bilan birgalikda ko`pgina turli marshrutizatorlar orqali uzatiladi va oxirgi
manzilda pakеtlar qayta yig`iladi. Bundan farqli ravishda, tеlеfon tizimi liniyalarni
ulovchi tizim bo`lib, qo`ng`iroq bo`lganda qo`ng`iroq qiluvchi va uni qabul
qiluvchi abonеntlar orasidagi liniyalar bu qo`ng`iroq tugagunicha butkul band
qilinadi.
Boshqacha aytgandi, tеlеfon qo`ng`irog`i liniyani monopol egallaydi, intеrnеt esa
liniyadan boshqalar bilan birgalikda foydalanadi. Shu sababli, intеrnеt tеlеfon
liniyalaridan foydalansa-da, intеrnеt orqali bog`lanish qo`ng`iroq qilishdan bir
nеcha o`n marta arzonga tushadi. Intеrnеt imkoniyatlaridan to`liq foydalana
olish uchun kompyutеrlar TCP/IP protokolini tushunadigan dasturiy vositalarga
ega bo`lishi kеrak. Bugungi kunda bu narsa muammo emas, Windows opеratsion
tizimi tarkibiga Winsock dеb ataluvchi dastur kiradi. Bu dastur TCP/IP protokolini
28
qo`llab quvvatlaydi, hamda intеrnеt va PC orasida vositachi bo`lib xizmat
qiladi.
Demak, TCP/IP qaydnomalari Internet global tarmog’ida ham, shuningdek boshqa
ko’pgina local tarmoqlarda ma’lumotlarni uzatish uchun xizmat qiladi. Albatta,
Internetdan foydalanuvchilarga TCP/IP qaydnomalari haqida hech qanday maxsus
bilim talab qilinmaydi, biroq umumiy xarakterdagi, yechilishi mumkin
bo’lgan muammolarni hal qilish uchun asosiy ishlash prinsiplarini tushunish,
xususan elektron pochtalar sistemasini joylashtirish (sozlash)ni bilish kerak.
Shuningdek, TCP/IP qaydnomalari Internetning boshqa bazali qaydnomalari FTP
va TelNet qaydnomalari bilan uzviy bog’langan, Nihoyat, Internetning qator
asosiy
kompensatsiyalarini bilish, sizga ushbu sistemaning murakkablik darajasini
baholash imkonini beradi. Shunga o’xshash ichki yonuv dvigatellarining ishlashiga
qarab avtomobil boshqa qurilmalariga munosabatini tasavvur qilish mumkin.
Intеrnеtga ulanishning ikkita asosiy usuli bor. Birinchisi mahalliy tarmoq orqali
intеrnеtga chiqish bo`lsa, ikkinchisi kompyutеrni Intеrnеt xizmatlari provaydеri
bilan bеvosita bog`lashdir. Birinchi holda kompyutеr mahalliy tarmoqqa ulanish
uchun mahalliy tarmoq kartasi (LAN card) ga ega bo`lishi kеrak. Tarmoqdan va
intеrnеtning TCP/IP protokolidan foydalanish uchun kеrak bo`ladigan maxsus
dasturiy ta'minot kartaning drayvеri tarkibiga kiradi. Ikkinchi holda kompyutеr
tarmoqqa modеm orqali ulanadi. Modеm tarmoqda ulanganda ikki protokoldan
biridan foydalanadi. Bu protokollardan birinchisi kеtma-kеt liniya intеrnеt
protokoli (Serial Line Internet Protocol yoki qisqacha SLIP),ikkinchisi yuzma-yuz
protokoli (Point-to-Point Protocol yoki qisqacha PPP) dir. Bu protokollar
intеrnеtning TCP/IP protokolidan foydalanish uchun barcha shart-sharoitni yaratib
bеradi.
1.IAntеrnеt pakеtlarni yo`naltiruvchi tarmoqdir, ya'ni intеrnеtda bir kompyutеrdan
ikkinchi kompyutеrga ma'lumot jo`natilganda bu ma'lumot kichik pakеtlarga
bo`lib chiqiladi. Marshrutizator dеb ataluvchi qurilmalar bu pakеtlarni har birini
tarmoq orqali alohida-alohida jo`natadi. Barcha pakеtlar kеrakli manzilga еtib
29
borgach,
ulardan
dastlabki
ma'lumot qayta
tiklanadi. Bu
ishlarni
ikkita
protokol: TCP (Transmission Control Pocket – uzatishni boshqarish protokoli)
va IP (Internet Protocol – intеrnеt protokol)lari birgalikda bajaradi. TCP
ma'lumotlarni pakеtlarga ajratadi va ularni qayta yig`adi. IP esa har bir pakеtni
manzilga
еtib borishini
bеxato
ta'minlaydi.
2. Bir qator, shu jumladan, tеxnik sabablarga ko`ra, pakеtlarning uzunligi 1500 ta
bеlgilardan kamroqdir. Har bir pakеtning sarlavhasi bo`lib, unda pakеtning boshqa
pakеtlar orasidagi o`rni, pakеtning nazorat yig`indisi va boshqa ma'lumotlar o`rin
oladi. TCP protokoli bu ma'lumotlarni pakеt sarlavhasiga yozilishini ta'minlaydi.
3. Har bir pakеt IP konvеrtga joylanadi. Konvеrtga jo`natilayotgan va pakеtni
oladigan kompyutеrlar manzillari ko`rsatiladi. Konvеrtga boshqa muhim
ma'lumotlar, masalan, pakеtni yo`q qilishdan oldin qancha vaqt ushlab turish
kеrakligi ham ko`rsatiladi.
4. Barcha pakеtlar intеrnеtda uzatilayotganda marshrutizatorlar ularning
manzillariga qarab, eng muqobil yo`lni tanlaydilar. Intеrnеtda uzatish yo`llari
ko`pligi va bu yo`llardagi oqimlar juda tеz o`zgarishi sababli, bitta ma'lumotga
tеgishli pakеtlar turli yo`llar bilan uzatilishi va manzilga turli tartibda еtib kеlishi
mumkin.
5. Bitta ma'lumotga tеgishli barcha pakеtlar oxirgi manzilga еtib kеlgach, TCP har
bir pakеtning nazorat yig`indisini qayta hisoblaydi. Agar biror pakеt uchun bu
yig`indi boshqacha chiqsa, u holda bu pakеtni uzatishda xatoga yo`l qo`yilgan
bo`ladi. Bunday pakеtlar o`chirib tashlanadi va ular qaytadan uzatiladi.
6. Barcha pakеtlar manzilga bеxato еtib borgach, TCP ulardan dastlabki
ma'lumotni qayta
tiklaydi.
TCP/IP(Transmission
Control
Protocol/Internet
Protocol - uzatishni boshqarish qaydnomasi/Internet qaydnomasi) kompyuter
tarmog’ida ma’lumotlarni uzatish qaydnomalari majmuining nomidir. TCP/IP
jumlasi o’z ichiga TransmissionControl Protocol (TCP) va Internet Protocol (IP)
qaydnomalar nomlarini birlashtirib olgan qaydnoma bo’lib, u shunday qoidalar
majmuiki, bunda TCP/IP barcha kompyuter ishlab chiqaruvchi kompaniyalarning
moslamaviy va dasturiy ta’minot hamkorligini ta’minlaydi. Bu qoida jumladan,
30
TCP/IP
paketi
bilan ishlovchi
Digital
Equipment firmasi
kompyuterlaridan PC Compaq
kompyuterlariga murojaat qilishni kafolatlaydi. TCP/IP ochiq qaydnoma, bu shuni
bildiradiki, qaydnoma haqidagi barcha ma’lumotlar chop etilgan va undan barcha
ochiq foydalanadi. Bunday siyosat bu sohaning tezkor rivojlanishiga olib keldi.
Qaydnoma qanday qilib bir jumla boshqasi bilan bog’lanishini aniqlaydi. Bu aloqa
programma ta’minotida quyidagicha dialogga o’xshash bo’ladi: “Men sizga ushbu
ma’lumotni yuboryapman, keyin siz menga uning javobini yuborasiz, so’ngra men
mana buni sizga yuboraman. Siz barcha ma’lumotlarni yig’ib, ularning umumiy
natijasini qaytarib yuborishingiz shart”. Ma’lumotlar uzatishni boshqarishni to’la
paketining har bir qismini qaydnoma aniqlaydi. Qaydnoma paketda elektron
pochta orqali xabar telekonferentsiyalardan maqolalar yoki xizmat yuzasidan
xabarlar borligini ko’rsatadi. Qaydnoma andozalari ish jarayonida ro’y berishi
mumkin bo’ladigan noma’lum holatlarni, shuningdek xatolar talqinini o’z ichida
e’tiborga oladi. Ko’pchilik foydalanuvchilar TCP/IP ni bitta programma deb
o’ylashadi. Aksincha, u tarmoqning bir vaqtning o’zida ma’lumot uzatish uchun
ishlab chiqilgan, o’zaro bog’lanish qaydnomalarning butun bir dasturlar oilasidir. T
CP/IP tarmoqning dasturlar qismi bo’lib, u TCP/IP oilasidagi har bitta qism
ma’lum bir aniq maqsadga qaratilgan: elektron pochtalarni yuborish, sistemaga
olis
masofalardan kirishni ta’minlash, fayllarni manzillarga jo’natish, xabarlarga yo’l
ko’rsatish yoki tarmoqlardagi buzilishlarni talqin qilish. TCP/IP Internet global
tarmog’ida keng foydalaniluvchi qaydnomalardir. U ham yirik korporativ
tarmoqlarda, shuningdek, kompyuterlar soni oz bo’lgan lokal tarmoqlarda ham
qo’llaniladi. TCP/IP tarkibiga kiruvchi turli servis va ularning bajaradigan
vazifalariga qarab har xil sinflarga bo’linadi. Quyida qaydnoma guruhlari va
ularning
(Transmission
bajaradigan
Control
Protocol).
vazifalari
keltiriladi.TCP
Qabul
va
qiluvchi
uzatuvchi
kompyuterlarning mantiqiy bog’lanishiga asoslangan ma’lumotlar uzatilishini
qo’llab-quvvatlovchi
qaydnoma.
31
UDP
(User
Datagram
Protocol).
Mantiqiy
uzatilishini
qo’llab-quvvatlaydi.
bog’lanishlar
Bu
o’rnatilmasdan, ma’lumotlar
yuboruvchi
va
qabul
qiluvchi
kompyuterlar o’rtasida oldindan bog’lanish o’rnatilmasdan ma’lumotlarni
yuborishni anglatadi. O’xshashlik keltirish uchun, qandaydir manzili noma’lum
pochta yuborishni ko’rish mumkin, xabarning yetib borish kafolati yo’q bo’lganda,
agar shunday manzil mavjud bo’lsa, qaydnoma yo’llari ma’lumotlar manziliga
ishlov beradi va manzilgacha eng yaxshi yo’lni aniqlaydi. Ular yirik ma’lumotlarni
bo’laklarga bo’lib uzatib, so’ngra manzilda ularni yana qayta birlashtiradi.
IP
(Internet
Ma’lumotlar
Protocol).
ta’minlaydi.
uzatishni
RIP
(Routing Information Protocol). Manzilga xabarlarni yetkazuvchi eng yaxshi
yo’llarni tanlovchi qaydnomalardan biri. OSPF (Open Shortes Path First).
Yo’llarni aniqlovchi muqobil qaydnoma. ARP (Address Resolution Protocol).
armoqdagi
kompyuterning
sonli
manzilini
aniqlaydi.
DNS
(Domain Name System). Tarmoqdagi kompyuterlarni nomlari bo’yicha sonli
manzilini
aniqlaydi.
RARP (Reverse Address Resolution Protocol). Tarmoqdagi kompyuterning
manzilini aniqlaydi, biroq ARPga
teskari holatda.
Amaliy servislar
bu shunday dasturlarki, ulardan foydalanuvchi yoki kompyuter
-
har xil xizmatlar
chun ruxsat oladi. BootP (Boot Protocol). Serverning boshlang’ich ma’lumotlarini
o’qish bilan tarmoqdagi kompyuterlarni ishga tushiradi. FTP (File Transfer
Protocol).
Kompyuter
(Telephone
Network
–
o’rtasida
fayllarni
bir-biriga
uzatadi.
TelNet
telefon
tarmog’i).
Tizimga
uzoqdagi
terminal
ruxsatini ta’minlaydi, ya’ni, bitta kompyuterdan foydalanuvchi boshqa uzoqdagi
kompyuter bilan xuddi qo’lidagi klaviaturada ishlayotgandek muloqot qiladi. U
uzoqqa uzatish qaydnomasidir.
Shlyuzli qaydnomalar_tarmoq bo’ylab uzatilayotgan xabarlar yo’llari haqida
va tarmoqdagi ma’lumotlar holati, shuningdek lokal tarmoqdagi ma’lumotlarni tal
qin qilishga
yordam beradi.
EGP(Exterior
ko’rsatilgan ma’lumotlarni tashqi tarmoqqa
GGP
Gateway
Protocol).
Yo’llari
uzatish uchun xizmat
qiladi.
(Gateway-to-ateway Protocol). Yo’llari ko’rsatilgan ma’lumotlarni uzatish
32
uchun xizmat qiladi. IGP (Interior Gateway Protocol). Yo’llari ko’rsatilgan
ma’lumotlarni
ichki tarmoqlar uchun uzatishda
xizmat qiladi.
Boshqa
qaydnomalar.
Bularga
kategoriyalarga
tegishli
yuqorida
bo’lmagan, ammo tarmoqlarda
keltirilgan
ahamiyati katta
qaydnomalar
kiradi.
NFS
(Network File System). Lokal kompyuterlarda mavjud bo’lgan katalog va
fayllardan foydalanish imkonini beradi. NIS (Network Information Servise).
Parollarni tekshiradi va sistemasiga kirishni modellashtiradi. Tarmoqdagi bir
nechta kompyuterlar foydalanuvchilari haqidagi ma’lumotlarni ko’rsatadi. RPC
(Remote Procedure Call). O’chirilgan amaliy dasturlarni bir-biri bilan sodda
va
effektiv holatda biriktiradi. SMTP (Simple Mail Transfer protocol). Oddiy
pochtani uzatish qaydnomasi (elektron pochtani kompyuterlarga yuboruvchi
qaydnoma).
(Simple
SNMP
Network
holati va
Management
Protocol).
Ma’muriy
qaydnoma
tarmoq
qurilmalarga ma’lumotlarni uzatadi.
unga ulangan boshqa
Shunday qilib, servisning barcha turlari majmui TCP/IP - kuchli va effektiv
qaydnomalar majmuini tashkil qiladi.
Internetni
uning
arxitekturasi
nuqtai
nazaridan qarasak, TCP/IP qaydnomalarning ba’zi bir qirralarini yaxshi tushunish
imkonini beradi. Internet tarkibiga yuqori tezlikka ega ma’lumotlarni uzatuvchi
BACK bone
deb ataluvchi magistral tarmoq
kiradi.
Agar
biror
muassasa
Internetga ulansa, u shlyuz deb ataluvchi alohida ajratilgan kompyuterga ulanadi.
Shlyuz
turli
platformali
kompyuterlarni
bir-
birini tushunishini ta’minlovchi programma vositasidir. Har bir shlyuz IPmanziliga
ega.
Agar shlyuz ulangan manzili ko’rsatilgan tarmoqdan xabarlar o’tsa, u holda x
abar lokal tarmoqqa o’tadi.
Axborotlar boshqa shlyuzga mo’ljallangan bo’lsa, u holda
uzatiladi.
Agar
lokal
tarmoq
orqali
ma’lumot
keyingi
shlyuz
shlyuzga
orqali
Internetga uzatilsa, u holda shlyuz eng qisqa va qanday yo’l bilan manzilga
yetkazishni o’zi tanlaydi.
33
TCP/IP pog’onasi, vazifalari, qo‘llaniladigan asosiy protokollari
Raqamli shaklda taqdim etilgan ma'lumotlar uzatishning TCP / IP - tarmoq
modeli. Modeldagi ma'lumotlar manbaidan ma'lumotlarni oluvchiga uzatish usulini
tavsiflaydi. Model ma'lumotlarning to'rtta sathdan o'tishini nazarda tutadi, ularning
har biri qoida (translyatsiya protokoli) bilan tavsiflanadi. Internet qo'llamoq
ma'lumotlar stekprotokolov ma'lumotlar uzatish miqdorini hal qoidalar jamoalari.
TCP / IP nomi ikki eng muhim protokollari oilasi -Transmission Control Protocol
(TCP) birinchi ishlab chiqilgan va bu standarti tasvirlangan edi iInternet Protocol
(IP), olingan. Bundan tashqari, ba'zan ataladi model DOD (Mudofaa vazirligi)
Internet protokollari 1970-yilda ARPANET tarixiy kelib chiqishi munosabati bilan
(DARPA nazorati ostida, AQSh Mudofaa vazirligi ) bir to'siq bo'lib -. Kontseptual
model va bir qator Internetda ishlatiladigan aloqa protokollari va shunga o'xshash
kompyuter tarmoqlari. Bu Transmission Control Protocol (TCP) va Internet
Protocol (IP) bo'lib, - U tez-tez To'plamga asosiy protokollar, chunki, TCP / IP
sifatida tanilgan. Bu ba'zan tarmoq texnikaning rivojlanishi DARPA.Nabor
Internet protokollari orqali Amerika Qo'shma Shtatlari Mudofaa vazirligi
tomonidan moliyalashtirilgan edi, chunki, Mudofaa vazirligi (MOD) modeli deb
ataladi ma'lumotlar, overpacked ishlov uzatiladi, tor-mor qilish va qabul qilinishi
kerakligini belgilaydigan Pass-orqali ma'lumotlarni beradi. Ushbu funktsiya to'rtta
qatlamlik ajralmaslikka ajratiladi, bu esa tegishli protokollarni tarmoqlar miqdori
bo'yicha tasniflaydi. Eng pastki darajadan eng yuqori darajaga tarmoqning bir xil
segmentida saqlanadigan ma'lumotlar uchun aloqa usullarini o'z ichiga olgan aloqa
katlami; mustaqil tarmoqlar o'rtasida o'zaro ishlashni ta'minlaydigan Internet
qatlami; xostlar orasidagi aloqani boshqaradigan transport qatlami; va Internet
protokollari
majmuini
va
uning
qismlari
protokollar
ko'plab
belgilab
prilozheniy.Tehnicheskie standartlari uchun jarayonlar o'rtasidagi ma'lumotlar
almashinuvini ta'minlaydi ariza qatlami, Internet (IETF) rivojlantirish bo'yicha
Vazifa Kuchi tomonidan qo'llab-quvvatlanadi. Internet protokollarining to'plami
OTO modeli, umumiy tarmoq tizimlari uchun yanada keng qamrovli asosdan oldin
keladi.
34
TCP/IP pog’onasi
TCP/IP protokollari to’rt pog’onali tuzilishga ega:
Network Access Layer - Ushbu qatlam OSI modelidagi Data Link Layer va
Physical Layer kombinatsiyasiga mos keladi. Uskuna manziliga e'tibor qaratiladi
va ushbu qatlamda mavjud bo'lgan protokollar ma'lumotlarni fizikaviy uzatishga
imkon beradi. Biz shunchaki ARP-ning Internet-qatlam protokoli ekanligi haqida
gaplashdik, ammo uni Internet Layer yoki Network-ga kirish qatlami protokoli
sifatida e'lon qilishda ziddiyat mavjud. U 2-qavat protokollari bilan qamrab
olingan 3-qavatda yashovchi sifatida tavsiflanadi.
Internet Layer - Ushbu qatlam OSI ning Tarmoq sathining funktsiyalariga
parallel. U butun tarmoq orqali ma'lumotlarning mantiqiy uzatilishi uchun mas'ul
bo'lgan protokollarni belgilaydi. Ushbu qatlamda joylashgan asosiy protokollar:
IP - Internet Protocol degan ma'noni anglatadi va u paketlar sarlavhalaridagi
IP-manzillarga qarab, manba xostidan manzil xostiga paketlarni etkazib berish
uchun javobgardir. IP-ning ikkita versiyasi mavjud:
IPv4 va IPv6. IPv4 - bu veb-saytlarning aksariyati hozirda foydalanadigan
veb-sayt.
Ammo
IPv6
o'sib
bormoqda,
chunki
IPv4
manzillari
soni
foydalanuvchilar soni bilan taqqoslaganda cheklangan.
ICMP - Internet Control Message Protocol degan ma'noni anglatadi. U IPdatagramlarda joylashgan bo'lib, xostlarni tarmoq muammolari haqida ma'lumot
bilan ta'minlash uchun javobgardir.
ARP - manzilni hal qilish protokoli. Uning vazifasi ma'lum bo'lgan IPmanzildan xostning apparat manzilini topishdir. ARP bir necha turga ega: teskari
ARP, proksi-server, Gratuitous ARP va teskari ARP.
Host-to-Host Layer - Ushbu qatlam OSI modelining transport qatlamiga
o'xshaydi. U oxir-oqibat aloqa va ma'lumotlarni xatosiz etkazib berish uchun
javobgardir. U yuqori qatlamli dasturlarni ma'lumotlarning murakkabligidan
himoya qiladi. Ushbu qatlamda mavjud bo'lgan ikkita asosiy protokol:
35
Transmission Control Protocol (TCP) - Ma'lumki, so'nggi tizimlar o'rtasida
ishonchli va xatosiz aloqa ta'minlanadi. U ma'lumotlarning ketma-ketligini va
segmentatsiyasini amalga oshiradi. Shuningdek, u tanib olish xususiyatiga ega va
oqimlarni boshqarish mexanizmi orqali ma'lumotlar oqimini boshqaradi. Bu juda
samarali protokol, ammo bunday xususiyatlar tufayli juda ko'p qo'shimcha
xarajatlar mavjud. Qo'shimcha xarajatlarning oshishi narxning oshishiga olib
keladi.
User Datagram Protocol (UDP) - Boshqa tomondan, bunday xususiyatlar
mavjud emas. Agar sizning arizangiz ishonchli transportni talab qilmasa, bu juda
foydali bo'lganligi sababli, bu o'tish protokoli. Ulanishga yo'naltirilgan protokol
bo'lgan
TCP
dan
farqli
o'laroq,
UDP
ulanmaydi.
Application Layer - Ushbu qatlam OSI modelining eng yaxshi uchta qatlami
funktsiyalarini bajaradi: Application, Presentation and Session Layer. U tugundan
tugunga qadar aloqa qilish uchun javobgardir va foydalanuvchi interfeysi
xususiyatlarini boshqaradi. Ushbu qatlamda mavjud bo'lgan ba'zi protokollar:
HTTP, HTTPS, FTP, TFTP, Telnet, SSH, SMTP, SNMP, NTP, DNS, DHCP,
NFS, X Window, LPD. Ushbu protokollar haqida bir oz ma'lumot olish uchun
Ilova qatlamidagi protokollarni ko'rib chiqing. Bog'langan maqolada keltirilgan
protokollardan
tashqari:
HTTP va HTTPS - HTTP gipermatnli uzatish protokoli degan ma'noni anglatadi. U
World Wide Web tomonidan veb-brauzerlar va serverlar o'rtasidagi aloqalarni
boshqarish uchun ishlatiladi. HTTPS HTTP-Secure degan ma'noni anglatadi. Bu
HTTP-ning SSL (Secure Socket Layer) bilan birikmasi. Bu brauzerda anketalarni
to'ldirish, tizimga kirish, autentifikatsiya qilish va bank operatsiyalarini amalga
oshirish zarur bo'lgan hollarda samarali bo'ladi.
SSH - SSH Secure Shell degan ma'noni anglatadi. Bu Telnet-ga o'xshash
terminal emulyatsiyasi dasturi. SSH-ni ko'proq afzal qilishining sababi shifrlangan
ulanishni saqlab turish qobiliyatidir. TCP / IP ulanishi orqali xavfsiz seansni
o'rnatadi.
36
NTP - NTP tarmoq vaqt protokoli degan ma'noni anglatadi. Bu bizning
kompyuterimizdagi soatlarni bitta standart vaqt manbasiga sinxronlashtirish uchun
ishlatiladi. Bu bank operatsiyalari kabi holatlarda juda foydali. NTP mavjud
bo'lmasdan quyidagi holatni taxmin qiling. Siz tranzaktsiyani amalga oshirgan deb
taxmin qiling, u erda kompyuteringiz soat 14:30 da o'qiydi, server esa uni 14:28 da
yozadi. Sinxronizatsiya qilinmasa, server juda yomon ishdan chiqishi mumkin.
OSI modeli va TCP / IP modelini taqqoslash
TCP / IP protokollari to'plamini tashkil etuvchi protokollarni OSI mos
yozuvlar modeli nuqtai nazaridan ham tavsiflash mumkin. OSI modelida tarmoqqa
kirish darajasi va TCP / IP modelining dastur qatlami ushbu qatlamlarda bo'lishi
kerak bo'lgan alohida funktsiyalarni tavsiflash uchun qo'shimcha ravishda
bo'linadi.
Tarmoqqa kirish sathida TCP / IP protokoli to'plami fizik muhit orqali
uzatishda qaysi protokollardan foydalanilishini aniqlamaydi; u faqat Internetqatlamdan jismoniy tarmoq protokollariga uzatishni tavsiflaydi. OSI 1 va 2
qatlamlari ommaviy axborot vositalariga kirish uchun kerakli protseduralarni va
tarmoq orqali ma'lumotlarni yuborish uchun jismoniy vositalarni muhokama qiladi.
OSI Layer 3, tarmoq qatlami to'g'ridan-to'g'ri TCP / IP Internet-qatlamiga
xaritalaydi. Ushbu qatlam Internet tarmog'i orqali xabarlarni yo'naltirish va
yo'naltirish protokollarini tavsiflash uchun ishlatiladi.OSI Layer 4, transport
qatlami to'g'ridan-to'g'ri TCP / IP Transport qatlamiga xaritalaydi. Ushbu qatlam
ma'lumotlarning manbalari va manzillari o'rtasida buyurtma qilingan va ishonchli
etkazib berilishini ta'minlaydigan umumiy xizmatlar va funktsiyalarni tavsiflaydi.
TCP / IP dastur qatlami oxirgi foydalanuvchi dasturlarining turli xil funktsiyalarini
ta'minlaydigan bir qator protokollarni o'z ichiga oladi. OS, 5, 6 va 7 qatlamlari
modeli dasturiy ta'minotni ishlab chiquvchilari va sotuvchilari uchun tarmoqlarda
ishlaydigan mahsulotlarni ishlab chiqarish uchun mos yozuvlar sifatida ishlatiladi.
TCP / IP va OSI modellari odatda turli qatlamlarda protokollarga murojaat qilishda
37
ishlatiladi. OSI modeli ma'lumotlar havolasi qatlamini fizik qatlamdan ajratganligi
sababli, odatda ushbu pastki qatlamlarga murojaat qilishda foydalaniladi.
38
2.2. Tarmoq topologiyasi haqida umumiy ma’lumot.
Tarmoq arxitekturasi deganda - bu kompyuter tarmog’ini loyihalash va
ishlab chiqish jarayoni tushunialadi. Arxitektura tushunchasi tarmoqning fizik
tarkibiy qismlarini, ularning funktsional ob’ektlari, konfiguratsiyasini, printsiplari
va ishlash tartiblarini va foydalaniladigan aloqa protokollarini aniqlashni
ifodalaydi. Shuningdek, tarmoq arxitekturasi aloqa tarmog’i orqali taqdim
etiladigan xizmatlar va ularning batafsil tavsiflarini, taqdim etiladigan xizmatlarni
hisob-kitob qilish va hisob-kitob tuzilmalarini o'z ichiga oladi. Kompyuter
tarmoqlariarxitekturasi deganda kompyuterlarni o’zaro bog’lanishi, bog’lanish
jarayonida qo’llaniladigan texnologiyalar, ularning xususiyalatlari, standartlari,
kompyuterlar o'rtasida vazifalar qanday taqsimlanganligi va boshqa ko’plab
jarayonlar tushuniladi. Tarmoq arxitekturasining eng ko'p ishlatiladigan ikki turi
mavjud:
peer-to-peer
va
mijoz-server.
Global
miqyosidagi
kompyuter
tarmoqlarining o’zaro bog’lanishi natijasida Internet tarmog’i tashkil topadi.
Internet tarmog'ining arxitekturasi, avvalambor, tarmoqdagi tugunlarni yoki
tugunlarni ulash uchun ma'lum bir modelda yoki apparat ulanishlarining ma'lum
turlarida foydalanishda emas, balki Internet protokollari (TCP/IP) arxitekturasidan
foydalanishni
ifodalaydi.
Shunday
qilib
har
bir
texnologiya
orqali
loyihalashtiriladigan tarmoq o’zining arxitekturasiga ega bo’ladi, masalan, OSI,
TCP/IP, umumfoydalanish telefon tarmog’i, mobil aloqa tarmoqlari va boshqalari.
Ushbu ma’ruzada kompyuter tarmoqlarining arxitekturalari muhokama etiladi.
Tarmoq va tarmoq arxitektura tushunchasi
Tarmoq so’zining ma’nosi narsalarning, qurilmalarning yoki odamlarning
o’zaro bog’langan tizimi yoki guruhini anglatadi. Kompyuter tarmoqlari esaeng
kamida o’zaro ulangan ikkita kompyuterlar tizimi tushuniladi. Tarmoq shartini
bajarilishi faqatgina o’zaro bog’lanish emas, balki o’zaro ma’lumot almashish
jarayoni
amalga
oshirilishi
shart.
Tarmoq
arxitektura
esa
yuqorida
ta’kidlanganidek, kompyuterlarni bog’lanishi orqali hosil qilingan tarmoqni
qanday asosda qurilganini, qanday qurilmalardan foydalanilgani, qaysi protokollar
ishlatilgani, tizimda qanday muhitlardan foydalanib ma’lumotlar uzatilishi yoki har
39
bir jarayonni fizik va mantiqiy holatlarni bajarilishini pog’onalarga ajratib
bajarilishi tushuniladi. Har bir tarmoq arxitekturasi belgilangan standartlar asosida
yoki xech qanday standartga asoslanmagan holatda ishlab chiqilishi mumkin.
Masalan, kompyuter tarmoqlarini OSI etalon modeli asosida qurish bilan global
miqyosida ma’lumot almashishni ta’minlash mumkin. Sababi dunyoda ko’plab
mamlakatlarning kompyuter tarmoqlari ushbu etalon asosida ishlaydi. Agar OSI
modeliga asoslanmagan qandaydir belgilanmagan standartga asosan kompyuter
tarmoqlari loyihalansa, o’sha tizim ichidagi qurilmalar o’zaro ma’lumot almasha
oladi, OSI asosidagi tarmoq bilan esa ma’lumot almasha olmaydi, sababi uning
standarti boshqacha. Boshqacha qilib aytadigan bo’lsa, turli xil tarmoq
arxitekturalari ko’plab standartlar asosida ishlab chiqiladi, masalan, matnni
formati, matni raqamli ko’rinishga o’zgartirish, raqamli matnni signal ko’rinishiga
o’zgartirish yoki aksincha, signalli axborotlarni simsiz muhitda uzatish, qabul
qilish jarayonlari ma’lum standartlar asosida ishlab chiqiladi. Tasavvur qiling ikki
standart asosida ishlab chiqilgan tizim orasida ma’lumot almashish qanchalar
murakkab bo’ladi. Shuning uchun ham global tarmoqlarni loyihalash va qurish
uchun yagona standartdan foydalanish har doim afzal hisoblanadi. Bu xuddi
ko’plab millatlarni bitta zalda ingliz tilida gaplashishi qanchalik osonligini
ko’rsatadi. Agar har bir millat o’zining tilada gaplashsa, ularni tushunish uchun
qancha tarjimon kerak bo’ladi yoki ba’zi tillar uchun tarjimon topilmasligi ham
mumki. Shuning uchun ham tarmoqlarni qurishda yagona arxitekturaga asoslanish
tarmoqni sodda va kam xarajatlar asosida qurish imkoniyatini beradi. Tarmoq
elementlari va pog’onali arxitektura.
Tarmoq elementlari va pog’onali arxitektura.
Kompyuter tarmoqlarida tarmoq elementi - bu bir yoki bir nechta
fizikqurilmalarni birlashtirgan holda boshqadigan ob’ekt hisoblanadi. Bu
tarqatilgan qurilmalarni bitta boshqaruv tizimidan foydalangan holda yagona
usulda boshqarishga imkon beradi.Quyidagi rasmda keltirilgan har bir qurilma
tarmoq elementi bo’ladi oladi. 1996 yildagi Telekommunikatsiyalar to'g'risidagi
40
qonunga binoan "tarmoq elementi" atamasi telekommunikatsiya xizmatini
ko'rsatishda foydalaniladigan ob'ekt yoki uskunani anglatadi.Bunday atama
shuningdek, ushbu ob'ekt yoki uskunalar orqali taqdim etiladigan xususiyatlar,
funktsiyalar va imkoniyatlarni, shu jumladan abonent raqamlari, ma'lumotlar
bazalari, signalizatsiya tizimlari va hisob-kitob qilish va yig'ish uchun etarli
bo'lgan ma'lumotlarni uzatish, marshrutlash yoki boshqa ta'minotni o'z ichiga oladi.
Tarmoq elementlarning standartlari, ishlash ko’lami, imkoniyati, tarmoqda
foydalaniladigan nuqtasi va boshqa jihatlariga qarab guruhlarga ajratiladi. Bu
guruhlarga ajratish va ularni boshqari jarayoni pog’onali arxitekturada amalga
oshiriladi. Misol uchun foydalanuvchi yashash manzili qismida foydalaniladigan
tarmoq elementlari, magistral linyalarda yoki operator binoasida foylashtiriladigan
tarmoq elementlari. Pog’onali arxitektura tushunchasi ham - bu boshqaruv
tizimining bir shakli tarmoqning elementlari, protokollari, interfeyslar, qurilmalari
ma’lumot
bir
pog’onaga
mantiqan
tegishli
bo’ladiPog’onali
daraxtga
joylashtirilgan qurilmalar va boshqaruvchi dasturlar to'plamini o'z ichiga oladi.
Misol uchun harbiy sohada ham bunday struktura ishlatiladi, ya’ni askar va uni
boshqaruvi, serjand va uni boshqaruvi, batalyon boshlig’i va uni boshqaruvi va h.k.
Har bir boshqaruvda boshqariluvchi va boshqaruvchi bo’lib, ular ma’lumot
vazifalarni bajaradi, shunday qilib tarmoq elementlarini ham o’zining mantiqiy
hududida ma’lum vazifalarni amalga oshiradi.
Tarmoq topologiyalari
Tarmoq topologiyasi - bu aloqa tarmog'i elementlarining joylashuvi. Tarmoq
topologiyasi har xil turdagi telekommunikatsiya tarmoqlarini, shu jumladan radio
tarmoqlarini, sanoat stavkalari va kompyuter tarmoqlarini aniqlash yoki tavsiflash
uchun ishlatilishi mumkin.Tarmoq topologiyalari shuningdek, tarmoqni geografik
muhitdagi o’rni, foydalanuvchilari soni va foydalaniladigan texnologiyasiga
muvofiq tanlanadi. Bir qancha tarmoq topologiyalari mavjud: mesh, yulduz,
daraxt, shina, halqa ва 3-D torus.Misol uchun mesh topologiyali tarmoq - bu lokal
tarmoq topologiyasida ishlatiladi, unda infratuzilma tugunlari to'g'ridan-to'g'ri,
41
dinamik va ierarxik bo'lmagan holda boshqa ko'plab tugunlarga ulanadi va
ma'lumotlarni foydalanuvchilarga samarali yo'naltirish uchun bir-biri bilan
hamkorlik qiladi. Bunday topologiyalar har doim ham o’zini oqlamaydi, sababi
qurilishi qimmatga tushadi.
II bob. Topologiyalar turlari va ularning tahlili
3.1. Mesh, yulduz, daraxt, shina va halqa topologiyalari
Mesh topologiyali tarmoq - yulduzli topologiyaga asoslanga tarmoq bo’lib,
bunda kompyuter tarmoqlari markazida joylashgan tarmoq elementni o’ziga
ulangan qurilmalarni boshqarad. Shuningdek, yulduzli topologiyadahar bir xost
markaziy qurilmaga ulanadi, bitta markaziy qurilma xabarlarni uzatish uchun kanal
vazifasini bajaradi. Bu topologiya eng keng tarqalgan kompyuter tarmog'i
topologiyalaridan biridir.
Yulduztopologiyali tarmoq - torus aloqali topologiya - bu parallel
kompyuter tizimidagi ishlov berish tugunlarini o'zaro bog'lash uchun kalitsiz
tarmoq topologiyasi hisoblanadi. Bu yangi avlod topologiya hisoblanadi va ko’plab
kompyuterlarni 3 o’lchamli holatda bir biri bilan bog’laydi.
Tarmoq standartlarini tartibga soluvchi qo’mitalar
Hozirgi kunda dunyo miqyosida 800 dan ortiq standartlashtirish tashkilotlari
bo’lib, ular global tarmoqlarni loyihalash, qurish, yangi standartlarni ishlab
chiqish, tadbiq etish, muammolarni o’rganish, echimlar, va tavsiya ishlab chiqish
jarayonlarini muvofiqlashtiradi. Umuman olganda standartlar, tavsiyanomalar,
tartibga soluvchi yo’riqnomani ishlab chiqish doimiy yangilanib boradigan jarayon
hisoblanadi. Misol uchun, yangi protokol, yangi avlod mobil texnologiyasi (3G,
4G, 5G) ishlab chiqilishi, ma’lumot uzatish tezligini oshirilishi, axborot
xavfsizligini takomillashtirilishi, yangi WiFi texnologiyasini ishlab chiqilishi yoki
telekommunikatsiyada lokal, shahar yoki global tarmoq uchun ishlab chiqilgan har
qanday fizik yoki dasturiy maxsulot o’zining standartiga ega bo’ladi.
42
Shuningdek, standartlashtirish tashkilotlari yoki qo’mitalari xalqaro, hududiy
va milliy ko’rinishlarda bo’ladi. Standartlashtirish tashkilotlotlari haqida qisqacha
to’xtalib
o’tamiz.
Dunyo miqyosida yirik standartlashtirish tashkilotlariga quyidagilar kiradi:
1.
ISO – International Organization for Standardization
2.
ITU – The International Telecommunication Union
 ITU-R – ITU Radiocommunications Sector.
 ITU-T – ITU Telecommunications Sector.
 ITU-D – ITU Telecom Development.
ISO
3.
IEEE – Institute of Electrical and Electronics Engineers
4.
IETF – Internet Engineering Task Force
5.
ISSN -International Standard Serial Number centre
6.
3GPP – 3rd Generation Partnership Project
–
International
Organization
for
Standardization.
Xalqaro
standartlashtirish tashkiloti (International Organization for Standardization – ISO).
ISO – turli xil milliy standartlar tashkilotlari vakillaridan tashkil topgan xalqaro
standartlarni belgilovchi tashkilotdir va u mahsulotlar, xizmatlar va tizimlarning
sifati, xavfsizligi va samaradorligini ta'minlash uchun standartlarni ishlab
chiqadigan mustaqil, nodavlat xalqaro tashkilot hisoblanadi. ISO 1947 yil tashkil
topgan bo’lib, uning bosh ofisi Shveytsariyaning Jeneva shahrida joylashgan.
Ushbu tashkiloti 165ta standartlashtirish bo’yicha milliy tashkilotlarni o’z ichiga
oladi va jami 164ta a’zosi bor. Tashkilotning a'zolari o’zaro bilimlarni almashish
va innovatsiyalarni qo'llab-quvvatlaydigan va global muammolarga echimlarni
taklif qiladigan ixtiyoriy, konsensusga asoslangan bozorga mos xalqaro
standartlarni
ishlab
chiqish
uchun
mutaxassislarni
birlashtiradi.
ITU – The International Telecommunication Union. Xalqaro elektr aloqa
ittifoqi 1865 yil 1 mayda tashkil etilgan eng dastlabgi standartlashtirish tashkiloti
bo’lib, o’sha paytlarda telegraf qurilmasi uchun birinchi standartni ishlab chiqqan
43
va xalqaro telegraf tarmog’i tashkil etilgan. 1947 yil 15 noyabrdan boshlab ITU
birlashgan millatlar tashkiloti kiritilgan va ixtisoslashtirilgan tashkilot maqomini
olgan. Ushbu tashkilotning bosh ofisi Shveytsariyaning Jeneva shahrida joylashgan
bo’lib, ITUning 193ta mamlakatdan va 900 ga yaqin biznes, ilmiy muassasalar va
xalqaro va mintaqaviy tashkilotlar uning a’zoligiga kiradi. ITU uchta asosiy
sektordan tashkilot topadi: Radio aloqa (ITU-R), Standartlashtirish(ITU-T) va
taraqqiot (ITU-D). ITU-R.ITUning Radioaloqa sohasi Xalqaro elektraloqa
ittifoqining uchta sektoridan biri bo'lib, radioaloqalarni rijovlantirish uchun ma’sul
sektor hisoblanadi. Bu sektorning asosiy roli xalqaro radiochastota spektri va
sun'iy yo'ldosh orbitasi resurslarini boshqarish va spektrdan samarali foydalanishni
ta'minlash maqsadida radioaloqa tizimlari uchun standartlarni ishlab chiqishni
amaga
oshiradi.
Shuningdek,
ITU
o'z
Konstitutsiyasiga
binoan
"turli
mamlakatlarning radiostansiyalari o'rtasida zararli aralashuvni oldini olish uchun"
spektrlarni va chastotalarni taqsimlashni, orbital holatini va sun'iy yo'ldoshlarning
boshqa parametrlarini ro'yxatdan kerak. Shu sababli xalqaro spektrni boshqarish
tizimi chastotalarni muvofiqlashtirish, xabar berish va ro'yxatdan o'tkazish uchun
tartibga soluvchi protseduralarga asoslangan.
ITU-R sektori Shveytsariyaning
Jeneva shahridagi ITU shtab-kvartirasida joylashgan doimiy ravishda Radioaloqa
byurosi kotibiyatiga ega. Xozirda byuroning saylangan direktori janob Mario
Manevichdir; u birinchi bo'lib XEI a'zosi tomonidan 2018 yilda direktorlikka
saylangan.
ITU-T.Ushbu
standartlashtirish
sektori
telekommunikatsiya
va
axborot
texnologiyalari kommunikatsiyalari uchun kiberxavfsizlik uchun X.509, mashinani
o'rganish uchun Y.3172 va video-siqishni uchun H.264 / MPEG-4 AVC kabi
standartlarni muvofiqlashtiradi. ITU-T sektori Shveytsariyaning Jeneva shahrida
joylashgan
ITU
shtab-kvartirasida
joylashgan
Telekommunikatsiyani
standartlashtirish byurosi (TSB) doimiy kotibiyatiga ega. Byuroning amaldagi
direktori Chaesub Li bo'lib, uning birinchi 4 yillik muddati 2015 yil 1 yanvarda
boshlangan va ikkinchi 4 yillik muddati 2019 yil 1 yanvarda boshlangan.
ITU-T missiyasi butun dunyo bo'ylab telekommunikatsiya va axborot-
44
kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) ning barcha sohalarini qamrab oladigan
standartlarni samarali va o'z vaqtida ishlab chiqarishni ta'minlash, shuningdek,
xalqaro telekommunikatsiya xizmatlari uchun tarif va hisob-kitoblar tamoyillarini
belgilaydi. ITU-T tomonidan ishlab chiqarilgan xalqaro standartlar "Tavsiyalar"
deb nomlanadi (uning ma'nosini "tavsiya" so'zining umumiy tili ma'nosidan
ajratish uchun katta so'z bilan), chunki ular faqatgina qabul qilinganida majburiy
bo'ladi.
ITU-D.Telekommunikatsiyalarni rivojlantirish sektori ITUninguchta sektoridan
biridir; u rivojlanayotgan mamlakatlarda siyosat, tartibga solish va o'quv dasturlari
va
moliyaviy
strategiyalarni
yaratish
uchun
javobgardir.
IEEE (Elektr va elektronika muhandislari instituti). Elektrotexnika va elektronika
muhandislari instituti Nyu-York shahridagi korporativ ofisi va Nyu-Jersi shtatining
Piskatavay shahridagi operatsion markazi bilan elektron muhandislik va
elektrotexnika bo'yicha uyushma hisoblanadi.2018 yilga kelib, bu dunyodagi eng
yirik texnik mutaxassislar uyushmasi aylandi va 160dan ortiq mamlakatlardagi
423000 dan ortiq a'zolari mavjud. Uning maqsadi elektrotexnika va elektronika
muhandisligi, telekommunikatsiya, hisoblash va boshqa sohalardagi ta'lim va
texnik taraqqiyotida ko’maklashadi. Elektrotexnika va elektronika muhandislari
standartlari instituti instituti (IEEE-SA) IEEE tarkibidagi turli sohalarda global
standartlarni
ishlab
chiquvchi
tashkilot,
jumladan:
energetika,
iste'mol
texnologiyalari va maishiy elektronika, biotibbiyot va sog'liqni saqlash, ta'lim
texnologiyalari, axborot texnologiyalari va robototexnika, telekommunikatsiya va
uy sharoitlarini avtomatlashtirish, transport, nanotexnologiyalar, axborotni
ta'minlash va boshqa ko'plab boshqa narsalar. EEE-SA muvozanat, ochiqlik,
adolatli protseduralar va konsensusni taklif qiluvchi dastur orqali bir asrdan
ko'proq vaqt davomida standartlarni ishlab chiqdi. IEEE standartlarini ishlab
chiqishda butun dunyodagi texnik mutaxassislar qatnashadilar. IETF – Internet
Engineering Task Force.IETF - buixtiyoriy Internet standartlarini, xususan
Internet protocol to'plamini o'z ichiga olgan standartlarni ishlab chiquvchi va
targ'ib qiluvchi ochiq standartlar tashkiloti. Unda rasmiy a'zolik ro'yxati yoki
45
a'zolik
talablari
yo'q.IETF
Amerika
Qo'shma
Shtatlari
federal
hukumatitomonidanqo'llab-quvvatlanadigan faoliyat sifatida boshlangan, ammo
1993 yildan beri a'zoliklarga asoslangan xalqaro notijorat tashkiloti - Internet
Jamiyatining homiyligida standartlarni ishlab chiqish funktsiyasi sifatida faoliyat
yuritmoqda.
ISSN -International Standard Serial Number centre. ISSN –
jurnal kabi ketma-ket nashrlarni noyob identifikatsiyalash uchun ishlatiladigan
sakkizxonali seriya raqami bilan hujjatlarni standartlashtiradi. ISSN bir xil
nomdagi
seriallarni
ajratishda
foydalidir.
ISSN
tizimi
1971
yildaXalqaroStandartlashtirishTashkiloti (ISO) xalqaro standarti sifatida ishlab
chiqilgan va 1975 yilda ISO 3297 nomi bilan nashr etilgan. ISO TC46/SC9 kichik
qo'mitasi standartni saqlash uchun javobgardir. 3GPP – 3rd Generation
Partnership Project. Ushbuloyiha 1998 yildekabroyida Xalqaro Elektr Aloqa
Ittifoqining Xalqaro Mobil Telekommunikatsiyalar-2000 doirasida 3G mobil
telefon aloqalari tizimining 2G GSM tizimigaasoslangan 3G mobil telefon
tizimining texnik xususiyatlarini ishlab chiqish maqsadida tashkil etilgan.3GPP
"Tashkiliy sheriklar" nomi bilan tanilgan telekommunikatsiya standartlarini ishlab
chiquvchi tashkilotlarni (ARIB, ATIS, CCSA, ETSI, TSDSI, TTA, TTC)
birlashtiradi va o'za'zolariga 3GPP texnologiyalarini belgilaydigan Hisobotlar va
texnik shartlarni ishlab chiqarish uchun barqaror muhit yaratadi.
3.2. Har bir topologiyaning afzallik va kamchiliklari
Kompyuter tarmoqlarini rejalashtirishda topologiya tanlovi juda muhim o'rin
tutadi. Topologiya — bu tarmoqdagi jihozlar qanday va qanday shaklda o'zaro
bog'langanini ko'rsatuvchidir. Har bir topologiya o'ziga xoslik va zarari mavjud
bo'lib, ular tarmoqni qanday mahsulot, xizmat ko'rsatish sifati, foydalanish va
kengaytish ko'rinishiga bevosita ta'sir qiladi. Eng ko'p yuzaga kelgan topologiyalar
qatoriga yulduz (star), halqa (ring), shina (bus), daraxt (tree) va to'liq bog'langan
(mesh) topologiyalar kiradi.
Yulduz topologiyasi ham barcha kompyuter va qurilmalar bitta markaziy
tugunga (ko'pincha kommutator yoki konsentratorga) ulanadi. Uning asosiy
46
afzalligi – markaziy tugun orqali ma'lumotlarni boshqarish va muammoli
qurilmani tezda saqlashdir. 2009, 2010, 2011, 20:11. foyda markaziy tugunning
ishdan chiqishi butun ishlab chiqarish faoliyatining to'xtashiga olib keladi. Shu
tufayli bunday topologiyada markaziy tugunning yordami juda muhim.
Halqa topologiyasi da har bir qurilma boshqa qurilma bilan ulanadi va
signallar bir yo'nalishda harakat qiladi. Uning olishdan biri – ma'lumotlar tezligida
tartib saqlanishi va to'qnashuvning mavjudligi pastligidir. Kam asosiyligi, agar
bitta tugun yoki ulanish uzilsa, butun tarmoq ishlamay qoladi. , yangi yukun
qo'shish yoki olib tashlash qiyinchilik tug'diradi.
Shina topologiyasi esa bitta umumiy kabel asosida barcha jihozni bog'laydi.
U arzon va o'zgarmas bo'lishi uchun kichik tarmoqlarda ko'p qo'llaniladi. Ammo
signalning umumiy kabel orqali harakat qilish tufayli ma'lumotlar to'qnashuvi
kelishi mumkin. Bundan tashqari, kabelning biror qismi ishdan chiqsa, butun
tarmoq faoliyati buziladi. Ko'p sharoitda shina topologiyasi zamonaviy
boshqaruvda ishonchliligi pastligi sababli kam qo'ziga xos.
Daraxt topologiyasi — bu bir nechta yulduz topologiyasi ierarxik tarzda
bog'langan shaklidir. U katta korporativ tarmoqlar uchun juda qulay bo'lib,
boshqaruvni markazlashtirish va tarmoqni mantiqiy bo'limlarga yordam beradi.
Shu bilan birga, markaziy magistral liniyaning ishdan chiqishini muhimlashtirish,
ishdan chiqarishi mumkin, bu topologiyani qurish va boshqarish xarajatli bo'lishi
mumkin.
Mesh (to'liq bog'langan) topologiyasi har bir tugunning boshqa barcha
tugunlar bilan bevosita u shaklidir . Eng katta af – ishonchliligi va muqobil
yo'llarning xavfsizdir , ya'ni ulanish uzilsa ham , ma'lumot boshqa yo'ldan
yetkazilishi mumkin . sekinlik , davom etish va yuqori darajada . bu topologiyani
tashkil qilish juda qimmatga tushadi , chunki har bir qurilmadan boshqa barcha
jihozga aloqa kanallari kerak bo'ladihar bir tugunning boshqa barcha tugunlar bilan
bevosita u shaklidir. Eng katta afzalligi – ishonchliligi va muqobil yo'llarning
47
boshqarishdir, ya'ni ulanish uzilsa ham, ma'lumot boshqa yo'ldan yetkazilishi
mumkin. sekin, harakatsiz va yuqori darajada. bu topologiyani yaratish juda
qimmatga tushadi, chunki har bir qurilmadan boshqa barcha jihozlarga aloqa
kanallari kerak bo'ladi. Amaliyotda ko'p tashqi to'liq emas, balki qisman mesh
topologiyasi qurilmalar.
Xulosa qilib aytganda, har bir topologiyaning afzallik va kamchiliklari
mavjud bo'lib, ular tarmoqdan qanday maqsadda foydalanilishiga qarab tanlanadi.
Ishonchli, xarajat, boshqarish, boshqaruv darajasi va xizmat ko'rsatish qulayligi —
bularning barchasi bo'yicha to'g'ri topologiyani tanlashda asosiy mezon bo'lib
xizmat qiladi.
Xulosa
Zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari kundalik hayotimizda
chuqur o‘rin egallab borayotgan bir davrda kompyuter tarmoqlarining ishonchli va
samarali ishlashi katta ahamiyat kasb etadi. Bunday tarmoqlarni tashkil qilishda
ularning ishlash prinsiplari, ma’lumot almashish tartibi va qurilmalar o‘rtasidagi
uzviylikni ta’minlovchi modellar va topologiyalar muhim o‘rin tutadi. Kurs ishida
ko‘rib chiqilgan OSI modeli nazariy asos sifatida tarmoq protokollarini
qatlamlarga ajratish orqali ularning funksiyalarini aniq belgilab beradi. Har bir
qatlamning vazifalari, o‘zaro aloqasi va qo‘llaniladigan protokollar tarmoqni
yanada tushunarli va boshqariladigan holga keltiradi. Amaliyotda esa TCP/IP
protokollar steki asosiy model sifatida qo‘llanilib, butun internet infratuzilmasi
ushbu modelga asoslangan holda faoliyat yuritadi. TCP/IP qatlamlari oddiy,
moslashuvchan va samarali bo‘lib, zamonaviy global tarmoqlarning asosiy negizini
tashkil etadi. Shuningdek, tarmoq topologiyalari bo‘yicha ham keng qamrovli
tahlillar olib borildi. Yulduz, halqa, shina, daraxt va to‘liq bog‘langan
topologiyalarning har biri o‘ziga xos afzallik va kamchiliklarga ega bo‘lib, ular
tarmoqni tashkil etishdagi maqsad va sharoitlarga qarab tanlanadi. Har bir
topologiya tarmoqning ishlash sifati, kengayish imkoniyati, xarajat va boshqaruv
48
qulayligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu kurs ishida OSI va TCP/IP modellari,
ularning qatlamlari va protokollari, shuningdek tarmoq topologiyalarining o‘zaro
ta’siri va farqlari chuqur o‘rganildi. Olingan nazariy bilimlar kelajakda tarmoq
tizimlarini loyihalash, tahlil qilish va amaliyotda qo‘llashda muhim poydevor
bo‘lib xizmat qiladi.
49
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Чеппел Л. Титтел Э. TCP/IP. Учебный курс / Перевод с англ. Ю.
Гороховский. — СПб.: БВХ-Петербург, 2003. — С. 29. — 976 с. —
ISBN 5-94157-315-4.
2. Таненбаум, Э. С. Компьютерные сети / Э. С. Таненбаум, Д. Уэзеролл.
— Санкт-Петербург : Питер, 2013. — 960 с.
3. Олифер, В. Г. Компьютерные сети. Принципы, технологии, протоколы
/ В. Г. Олифер, Н. А. Олифер. — Санкт-Петербург : Питер, 2017. — 992
с.
4. Курсанов, В. А. Сети и телекоммуникации / В. А. Курсанов. — Москва
: Академия, 2010. — 352 с.
5. Гольдштейн, Б. Б. Основы построения сетей / Б. Б. Гольдштейн. —
Москва : Солон-Пресс, 2009. — 272 с.
6. Комарова, Е. И. Сетевые технологии / Е. И. Комарова. — Москва :
Форум, 2016. — 384 с.
7. Кашкаров, А. П. Сети ЭВМ и телекоммуникации / А. П. Кашкаров. —
Москва : Диалог-МИФИ, 2014. — 288 с.
8. Пономарев, В. Д. Модели сетевого взаимодействия / В. Д. Пономарев.
— Москва : Финансы и статистика, 2010. — 224 с.
9. Бех, И. А. Протоколы сетей передачи данных / И. А. Бех. — Москва :
Горячая линия – Телеком, 2011. — 198 с.
10.Смирнов, А. А. Основы сетевых технологий / А. А. Смирнов. — СанктПетербург : БХВ-Петербург, 2012. — 316 с.
11.Кнорринг, В. И. Введение в компьютерные сети / В. И. Кнорринг. —
Москва : Радио и связь, 2015. — 208 с.
12.Cisco Systems. Руководство по модели OSI / пер. с англ. — Москва :
Вильямс, 2011. — 175 с.
13.Белоусов, С. В. Локальные сети: архитектура и протоколы / С. В.
Белоусов. — Санкт-Петербург : Питер, 2014. — 267 с.
14.Соловьев, С. Н. Сети и протоколы передачи данных / С. Н. Соловьев.
— Москва : НИЦ Инфра-М, 2016. — 326 с.
15.Воробьев, Е. В. Стандарты и модели компьютерных сетей / Е. В.
Воробьев. — Москва : Юрайт, 2018. — 312 с.
16.Крамаренко, Н. П. OSI модель и её реализация / Н. П. Крамаренко. —
Минск : Новое знание, 2019. — 204 с.
17.Ефремов, И. П. Сетевые технологии и протоколы / И. П. Ефремов. —
Москва : Лань, 2020. — 346 с.
18.Белов, А. Ю. Сетевые протоколы и архитектуры / А. Ю. Белов. —
Санкт-Петербург : Питер, 2020. — 289 с.
19.Попов, К. И. Компьютерные сети: модель OSI и TCP/IP / К. И. Попов.
— Казань : Казанский университет, 2021. — 198 с.
20.Журнал «Сети и системы связи». — №2. — Москва : ИнфоСофт, 2022.
— 87 с.
50
21.ISO/IEC 7498-1:1994. Information technology — Open Systems
Interconnection — Basic Reference Model: The Basic Model. — Geneva :
ISO, 1994. — 54 p.
Internat saytlar:
1.
Wikipedia.org
2.
www.geeksforgeeks.org
3.
www.fayllar.org
51