Muhammad Al-Xorazmiy nomidagi
Toshkent Axborot Texnologiyalari Universteti Urganch filiali
Dastur injinering 941-24 Talabasi
Bahodirov Og’abek
MAVZU: MILLIY DINLAR
Tayorladi: Baxodirov. O
imzo______
Qabul qildi: Qadamboyev. SH
imzo______
Reja
1. Yahudiylik ta’limoti
2. Veda va veda dinlari
3. Konfusiychilik
4. Daosizm
Yahudiylik
Eramizdan avvalgi 2000 yillarning oxirlarida Falastinda paydo bо‘lgan.
Yakkaxudolilikka asoslanadi. Millat dini. Bu dinning kitobiy asoslari eramizdan
avv.IV - III asrlarda shakllandi. Xudo –Yahve deb yuritilgan. Muqaddas kitobi
Tavrot. Payg‘ambari Muso. Tavrot Musoga Tur tog‘ida Yahve tomonidan berilgan.
Ta’limotga kо‘ra, Yahve odamlarni yaratishni yakshanbada boshlab, juma kuni
tugatadi, shanba kuni esa dam olish bо‘lib, mehnatga qо‘l urilmaydi.
Yahudiylikda shanba ulug‘ kundir. Yahudiylikda haloskor-messiyaning kelishi
haqidagi ta’limot ham mavjud.
Ushbu din ta’limotiga kо‘ra, Xudo 400 yil davomida Misrda qullikda
saqlanib kelgan Ibrohim avlodlarini ozod qilib, Misr yerlaridan olib chiqib ketgan
Muso (Moshe)ga Sinay tog‘ida vahiy yubordi va yahudiylik dini yuzaga
keldi, deb hisoblanadi. Yahudiylikning muqaddas kitoblarida Bani Isroil bilan
Tangri orasidagi “ahd”ga keng о‘rin berilgani uning eng muhim
xususiyatlaridan biridir. Shuning uchun ham, bu din “Ahd” dini sifatida ham
e’tirof etiladi. Yahudiylik yagona Xudoga, muqaddas kitobga va
payg‘ambarlarga imon keltirilishi bilan milliy dinlardan, milliylashtirilishi bilan
esa, ilohiy dinlardan ajralib turadi.
Bani Isroilning 12 qabilasiga asos solgan, deb hisoblanadigan Ishoq
payg‘ambarning о‘g‘li YA’qubning 12 о‘g‘lidan birining ismi “Yuda” yoki
“Yahuda” bо‘lgan degan taxmindan kelib chiqqan holda uning ismiga monand
ravishda “yahudiy” atamasi shakllangan. Muso payg‘ambarning “Biz senga
qaytib, yolvordik” sо‘zlariga tayanib bayon etilgan boshqa bir taxminga kо‘ra,
yahudiy sо‘zi arabcha ‫ هاد‬hoda о‘zagidan kelib chiqqan bо‘lib, “qaytish” va
“tavba qilish” ma’nolariga ega. tarixiy manbalarda “ibroniy” atamasi (ibr.
“Ibri” – “narigi tomonning odami, kelgindi”) Frot va Iordan daryolarining
narigi tarafidan kelgan kо‘chmanchilarga nisbatan ishlatilgan.
Yahudiylarning о‘zlari orasida keng tarqalgan qarashlarga kо‘ra, “Isroil”
atamasi “Xudo bilan kurashib uni yenggan” degan ma’noni anglatadi.
“Ibtido” kitobining 32 – bobi 28 – matnida keltirilishicha, bugungi kunda barcha
yahudiylarga nisbatan ishlatiladigan “Isroil о‘g‘illari” nomi YA’qub
payg‘ambarga Xudo tomonidan berilgan.
Yaxudiylar tarixi. Falastinda (Kan’on yoki Xanaan) Misr xukmronligining ta’siri
susaygan miloddan avvalgi XIII-XII asrlarda bu mamlakatda bir qancha
xanaanlardan tashkil topgan mayda shahar-davlatlar bо‘lgan. Tavrotda
yozilishicha, Xudo xazrati Ibroxim, Isxok, Yaqub payg‘ambarlarga va’da qilgan
mamlakat bо‘lib, Nux payg‘ambar о‘g‘li Xom, uning о‘g‘li Kan’on naslidan
tarqalgan butparast xalqlarning yeri bо‘lgan.
Yangi yerlarni egallashda Kan’onning tub xalqi bilan olib borilgan kurashlarda
Isroil qabilalarining vaqtinchalik birlashuvi va о‘zaro bir-birlari bilan hamkorligi
bir tomondan mustahkamlanib borsa-da, ikkinchi tomondan, Isroil qabilalarining
keyinchalik bepoyon Kan’on yerlarining turli tomonlariga sochilib ketib joylashib
olishlari ularning bir-birlaridan ajralib, tarqalib ketishlariga ham zamin yaratdi.
Falastinning tub xalqi-kan’oniylar Misr bosqinchi zolimlariga qarshi tinimsiz
kurashi, uzluksiz urushlar, “dengiz orti xalqlari”ning Falastinning О‘rta yer
dengizi sohillarida yashaydigan butparast filistiylar va boshqa chet el
bosqinchilarining paydar-pay hujumlaridan holsizlangan Falastinni Isroil qabilalari
tomonidan bosib olinishi ancha oson va tez kechdi. (Falastin sо‘zi ana shu xalq
nomidan olingan bо‘lib “filistiylar mamlakati” degan ma’noga ega bо‘lgan).
Falastinga isroilliklar kirib kelganlaridan sо‘ng jangovar filistiylar ularga ham
birday qarshi kurashni boshlab yubordilar va betinim ketma-ket hujum qilib
turdilar.
Miloddan avvalgi XI asrning ikkinchi yarmida filistiylar yahudiy qabilalarining
chegara oldi viloyatlariga bostirib kirib, ularning bir necha qal’alarini qо‘lga
kiritdilar.
Filistiylar isroilliklarga yana bir necha og‘ir zarbalar berib, Isroilning asosiy shaxri
Silomni qо‘lga kiritdilar.
Ichki va tashqi vaziyat bani isroil qabilalarini о‘zlarining yagona birlashgan
davlatlarini vujudga keltirishni taqozo etdi. Miloddan avvalgi XI asr oxirlarida –
1049 yilda Umumxalq majlisida Dovud yaqinida zabt etilgan, yaxudiy qabilalari
yashaydigan hududlarda joylashgan qadimgi Iyerusalim shahrini о‘ziga poytaxt
qilib belgiladi.
Uning qarorgohi shaxar yaqinidagi baland Sion (Sinay) tepaligida joylashgan
bо‘lib, bu tepalik tabiiy harbiy qal’a vazifasini xam о‘tar edi.
Ossuriyaliklar yuz minglab odamlarni asir qilib haydab olib ketdilar va ularning
о‘rniga о‘zlarining bepoyon mamlakatlarida yashab turgan axolini olib kelib
joylashtirdilar.
Isroilning qismati Yaxudiyaga xam xavf solib turardi. Miloddan avvalgi VIII asr
oxirlarida Yaxudiya podshoxi Xizqiya (Yezekiya) Iyerusalimda ossuriyaliklar
qamalida qoldi. Miloddan avvalgi VII asrning oxirlarida Ossuriyaning halokatidan
sо‘ng Bobil, Misr bilan raqobatlashib Ossuriyaga qarashli Old Osiyo davlatlarini
birin-ketin bosib ola boshladi.
Shunday qilib Isroil davlati miloddan avvalgi 722 yilda Ossuriya tomonidan,
Yaxudiya esa 586 yilda Bobil tomonidan bosib olindi. Yaxudiya Misrning
xomiyligiga umid bog‘lab zimdan mil. av. 590 yilda Bobilga qarshi urush boshladi.
Bobil armiyasi yaxudiylarning xarbiy kuchlarini tor-mor keltirib, Iyerusalimni
qamal qildi. Yaxudiya mil. av 586 yilda davlat sifatida batamom yо‘q qilindi.
Kayxusrav yaxudiylarga shunday yaxshiliklar qilsada, ammo ularning yanada
kuchayib ketib kelgusida о‘zining davlatiga xavf solishi mumkinligidan ularni о‘z
qо‘lida maxkam tutib turdi. Shu bois xam shaxar va ibodatxonaning qayta
tiklanishi uzoq davom etdi va u miloddan avvalgi V asr oxirlari va IV asr
boshlarida kо‘rib bitkazildi.
Mil. av. 621 yilda Yaxudiya podshoxi Iosiy diniy isloxot о‘tkazdi: din ishlari
qat’iy markazlashtirildi.
Yuqorida aytilganidek, mil av 722 yilda Isroilni Ossuriya (Shom, Suriya)
podshoxligi va miloddan avvalgi 586 yilda bо‘lgan Yaxudiyani Bobil podshoxligi
bosib oldi va yaxudiylarning kо‘p qismini asir qilib xaydab olib ketdilar.
Yaxudiylar asirlikda 50 yil qattiq azob chekib yurdilar.
Yaxudiylikda Yaxve nomini tilga olish man etiladi, о‘rniga «adonay» (mening
parvardigorim) deb о‘qiydilar va gapiradilar. «Yaxve» sо‘zining ma’nosi
xozirgacha noanik. Yaxve kadimgi ibroniylarning xudolaridan birini nomi bо‘lgan,
u avval bosh xudo. Keyinchalik bu qabila uni yagona xudo deb e’tiqod qila
boshlaganlar.
Beruniy о‘zining “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar” kitobida yozishicha,
yaxudiylar bu sо‘zni somiy tillaridagi hoda - tavba qilmoq , tavba
qilganlar sо‘zidan kelib chiqqan deb da’vo qilsalarda bu fikr notо‘g‘ri.
Aslida bu sо‘z YA’qub payg‘ambarning о‘g‘li Yahudo nomiga nisbat
berilgan.
2 ta manbasi bor.
1. er.avv. XIII asrda Isroil xalqini Misrdan olib chiqib ketishga boshchilik qilgan
Muso payg‘ambarga Tur tog‘ida berilgan Tavrot.
2. Talmud (qad. Yahudiy tilida lameyd-о‘rganish) miloddan av.IV asrlarda
vujudga kelgan va yozma Tavrotdan farqli ravishda og‘zaki tarzda shakllangan.
Unda 248 ta vasiyat, 365 ta ta’qiq mavjud. Esxatologik, ya’ni oxirat tо‘g‘risidagi
tasavvurlar bor.
“Tanah” va “Talmud” Yahudiylikning ana shunday manbalaridan
hisoblanadi. “Tanah” (xristianlarda “Qadimgi ahd”) “Tora” (“Tavrot”),
“Naviim” (“Payg‘ambarlar”) va “Ketuvim” (“Kitoblar”) kabi uch
bо‘limdan tashkil topgan. “Tanah” nomi esa, ana shu uch bо‘limning ibroniycha
bosh harflarining qо‘shilishidan hosil bо‘lgan. Mazkur manba “Kitve kodesh”
(“Muqaddas kitoblar”), deb ham yuritiladi. “Tanah” (“Qadimgi ahd”)
xristianlikning ham muqaddas kitobidir. Shunday bо‘lsa–da, ularning bо‘limlari
borasida juz’iy farqlar uchraydi. Jumladan, “Bibliya”da “Qadimgi Ahd” 39 ta
kitobni о‘z ichiga olsa, yahudiylikda ba’zi qismlar birlashtirilgani uchun 24 ta
kitobdan tashkil topgan.
“Tora” (ibr. – qonun, amr, dars, rahbar)ning о‘zi besh kitobdan iborat. U
Xudo tomonidan Muso payg‘ambarga Tur tog‘ida taxminan mil. avv. 1571
yilda nozil qilingan, deb e’tiqod qilinadi. Yahudiylikda mil. avv. 586 yilda
ravvinlar va yahudiy dini arboblari tomonidan jamlangan “Bobil Tavroti”ga
tayanilsa, xristianlikda uning yunon tiliga tarjima qilinishi natijasida “Yunon
Tavroti”, shuningdek, tarjima qilishda 72 ta yahudiy ruhoniy ishtirok etganidan
kelib chiqib “septuaginta” deb nomlangan “Tavrot”ga asoslaniladi.
50 bobdan iborat “Ibtido” (ibr. – “Bereshit”) kitobi “Tavrot” tarkibidagi birinchi
kitob hisoblanadi. Unda ilk inson va koinotning yaratilishidan to isroil
xalqining Misrga kelib joylashishigacha bо‘lgan voqealar tadrijiy ravishda
bayon qilingan.
40 bobdan iborat “Chiqish” (ibr. – “Shemot”) kitobida esa, isroil xalqining Muso
boshchiligida Misrdan chiqishi va shu voqea bilan bog‘liq tafsilotlar hikoya
qilingan. (ibr. – “Bereshit”) kitobi “Tavrot” tarkibidagi birinchi kitob hisoblanadi.
Unda ilk inson va koinotning yaratilishidan to isroil xalqining Misrga kelib
joylashishigacha bо‘lgan voqealar tadrijiy ravishda bayon qilingan.
“Tanax”ning 2–bо‘limi bо‘lgan“Naviim” kitobi 8 bobdan iborat. Unda Hokimlar
(ibr – Shoftim), I va II–Samuel, I va II Qirollar (ibr. – Malaxim), Yoshu’a,
Yirmiyax, Ixzqiyol, Hashu’, Yо‘el, Amos, Ovadya, Yonah, Miha, Nahum,
Xavakuk, Tzefaniya, Xagai, Zakariyyo, Malaxi kabi payg‘ambarlar faoliyati,
jumladan, ularning yakkaxudolik g‘oyasini targ‘ib qilish borasidagi harakatlari,
hayot yо‘llari va amallari haqida sо‘z boradi
Ma’lumki, Bibliya ikki kismdan ya’ni “Qadimgi axd” va “Yangi axd”
kismlaridan iborat, Tavrot va Zabur “Qadimgi axd” qismiga, payg‘ambar Iyso
alayxissalomga milodiy yil boshlarida nozil kilingan Injil “Yangi axd” qismiga
kiritilgan bо‘lib, xristianlar Bibliyaning ikkala qismini, yaxudiylar esa faqat
“qadimgi axd” qismini tan oladilar va e’tiqod qiladilar.
Yahudiylikning asosini 10 ta nasihat tashkil qiladi:
1. Yahvedan boshqani iloh sanamaslik
2. but, sanam va rasmlarga sig‘inmaslik
3. bekordan bekorga xudo nomi bilan qasam ichmaslik
4.Shanba kunini hurmat qilish
5.ota-onani hurmat qilish
6.nohaq odam о‘ldirmaslik
7.zino qilmaslik
8.о‘g‘irlik qilmaslik
9.yolg‘on guvohlik bermaslik
10. yaqinlarning narsasiga kо‘z olaytirmaslik
Yahudiylikda 3 ta qadimiy oqim bor:
1) saduqiyliar; Dovud payg‘ambar davrida yashagan podshoh Saduq nomi bilan
bog‘liq. Ular diniy ishlarda faqat qonunni tan olganlar qiyomatda о‘lganlarning
qayta tirilishini tan olmaydilar.
2) farziylar; ma’nosi tushuntirish, ajratib kо‘rsatishdir. Musoning qonunini oddiy
odamlarga о‘rgatganlar
3) esseylar; Quddusdagi kо‘pgina ruhoniylar Xudo ulardan talab qilganidek
yashamas edilar. Ayrim diniy mansablarga Musoning qonuniga muvofiq
bо‘lmagan odamlarni tayinlaganlar, bu ba’zi ruhoniylarga yoqmagani sababli
Quddusni tashlab chiqib ketadilar va yahudiy sahrolarida joylashib, shu yerlarda
о‘z jamoalarini tashkil qildilar. Ularni esseylar deb ataganlar. Esseylar
Messiyaning kelishi va Quddusni tozalashini kutib ibodat qilganlar.
Vedalar va veda dinlari
Er.avv. 2-ming yilliklar о‘rtalarida Hindistonga Shimoldan yerlik aholidan tillari
va ranglari farq qilgan xalqlar kirib kelgan, ular sanskrit tilida gaplashardi va
о‘zlarini oriylar deb ataganlar. О‘zlari bilan birga muqaddas yozuvlarini ham olib
keldilar. Ular Vedalar(bashorat) deb nomlangan. Bu yozuvlar tarkibida turli
davrlarda yozilgan bir necha kitoblar, tarixiy-falsafiy ma’lumotlar, axborotlar
mavjud edi. Kitob yakunlanmagan, oxiri ochiq edi. Vedalarda 33ta, ba’zan 333 ta
yoki 3339 ta afsonaviy xudolar tо‘g‘risidagi madhiyalar bitilgan, deb kо‘rsatiladi.
Vedalarda xudolar – osmon, quyosh, havo, yer, ayol xudolar kabi xudolar toifasi
haqida madhiyalar bayon etilgan. Vedalarning kitob shakliga keltirilishi va
braxmanlar tomonidan sharhlanish davri. Bu taxminan miloddan avvalgi VIII
asrlardan boshlanadi. Bu davrda din ishlari bilan mashg‘ul bо‘lgan, kohinlar
jamoalari – braxmanlar yuzaga kelgan.
Veda ta’limotining fundamental asoslari ham saqlab qolindi. Mazkur asoslar
quyidagi besh qoidada aks etgan:
1. Vedalarning muqaddasligi;
2. Guru (pir, ustoz) ning tan olinishi;
3. Muqaddas joylarga ziyoratga borish;
4. Sanskritning muqaddas til ekani;
5. Sigirning muqaddas ekani.
Braxmanlik
Er.avv. 1-ming yillikda veda tarafdorlari о‘z dinlarini isloh qilib, yangi diniy
qonun-qoidalarga asos soldilar va uni braxmanlik deb atadilar. Braxmanlik
ta’limoti kastalarga (tabaqa) bо‘lingan:
1. kshatriylar- xudoning qо‘lidan yaratilgan podsholar, knyazlar, jangchilar.
2. vayshlar – xudoning sonidan yaratilgan savdogarlar va hunarmandlar
3. shudralar – xudoning oyog‘idan yaratilgan oddiy xalq, dehqonlar.
Kastachilik Manu qonunlari bilan mustahkamlangan.
Hinduiylik
Er.avv. VI asrda Hindistonda paydo bо‘lgan. Kо‘pxudolilikka
asoslanadi.
1. Koinotning yaratuvchisi bо‘lgan Braxma
2. Dunyo nizomini ushlab turuvchi Vishnu
3. Koinotni halok qilish qudratiga ega Shiva
Marhumlarni kuydirib, kulini Gang daryosiga oqizadilar.
Konfusiychilik
Qadimgi Xitoyda Lao-Szi ta’limoti bilan deyarli bir davrda Kun-Szi paydo bо‘ldi.
Konfusiy qad.Xitoy faylasufi. О‘z ta’limotida osmon sirlarini tilga olmaydi, ruhlar
va narigi dunyo tushunchalariga kam e’tibor beradi. Uning asosida inson va uning
aqliy va ma’naviy qiyofasi, olam hamda jamiyatdagi о‘rni va vazifasi turadi.
Konfusiy ta’limotidagi insoniy munosabatlar
1. davlat boshlig‘i bilan amaldorlar о‘rtasidagi munosabat
2. ota-onalar bilan farzandlar о‘rtasidagi munosabat
3. er bilan xotin о‘rtasidagi munosabat
4. katta va kichik, aka-ukalar о‘rtasidagi munosabat
5. dо‘st-birodarlar о‘rtasidagi munosabat
О‘g‘ilning ota-ona oldidagi vazifalari
1. har doim tо‘la hurmat qilishi
2. ularga eng suyukli taomni keltirishi
3. betob bо‘lib qolganlarida chuqur qayg‘urishi
4. vafot etganlarida yurak-yurakdan achinishi
5. xotirasiga qurbonliklar qilishi.
Konfusiy
Daosizm
Falsafiy ta’limot bо‘lib, mil.avv.IV – III asrlarda Xitoyda paydo bо‘lgan. Falsafiy
prinsiplari DAO-DESZIN kitobida bayon etilgan bо‘lib, Lao-Szi tomonidan
yozilgan. Asosiy tushunchasi dao(yо‘l) u olamning mohiyati va bosh sababi,
dunyoning turli-tumanligi, manbai deb tushunilgan. Dao osmon xudosi ramziga
teng. Baxtli bо‘lishni istagan odam daoni taniy olishi kerak. Odam
mikrokosm(kichik dunyo) bо‘lib, vafoti bilan ruh tanadan ajralib chiqib, Daoga
qо‘shilib ketadi. Daoda De kuchi mavjud bо‘lib, u faoliyatsizlikni bildiradi.
Daosizmda yaxshi ishlardan kо‘ra kо‘proq о‘z ichki dunyosini
tinglash(meditatsiya) ustun qо‘yiladi.
Sintoiylik
VII–VIII asrlarda tо‘la shakllangan Sintoiylik (xitoycha, “shin”,“sin”– Xudo
va “dao”, “to” – yо‘l, ya’ni, Xudolar yо‘li) yapon xalqi diniy e’tiqodi, afsonalari
va marosimlari majmui bо‘lishi bilan bir qatorda unda tabiat hodisalari, ajdodlar
ruhi, magiya hamda shomonlikning elementlarini yaqqol uchratish mumkin. Sinto
ibodatxonalarida amalga oshiriladigan arkonlar sodda va ixcham. Ta’limotga
ergashuvchilar ibodatxonaga kelgach, mehrob oldidagi yog‘ochli katak
yashikka tanga otib, toat qilishdan oldin ma’budlarni о‘ziga jalb qilish
maqsadida chapak chaladilar. Sintoiylikka kо‘ra, kishining yakka tartibdagi duo
qilishi biror bir odat yoki matnga asoslanmay, balki istalgan tilakning fikran
aytilishi kifoya hisoblanadi.
Sinto ta’limotiga kо‘ra, qon, kasallik va о‘lim poklikka putur yetkazgani
uchun badani qon bemor, dardmand yoki azadorlar ibodatxonalarni ziyorat
qilishi mumkin emas. Shuning uchun sintoiylikda marhum bilan bog‘liq
amaliyot va dafn marosimi shakllanmagan. Ibodatxonalarda kannusilar bilan bir
qatorda Miko (kannusilarning yordamchilari), musiqachi, raqqos va diniy
xodimlar faoliyat kо‘rsatishadi.Kannusilar ibodat vaqtida maxsus oq rangli
kimono, qat–qat tannura (yubkasimon kiyim) va qora rangli bosh
kiyimda bо‘ladilar.
Xulosa:
Milliy dinlar bir millatning ma’naviy, madaniy va tarixiy o‘zligining ajralmas
qismidir. Ular o‘z xalqining e’tiqodlari, qadriyatlari va an’analarini saqlab qolishda
katta ahamiyatga ega. Shu bilan birga, milliy dinlar boshqa dinlar va madaniyatlar
bilan muloqotga kirishib, yangi shakllar va qadriyatlarni o‘zlashtirishi ham
mumkin. Milliy dinlar – muayyan xalq yoki millatga xos bo‘lgan diniy e’tiqod va
marosimlar tizimidir. Ular odatda ma’lum bir millatning tarixiy rivojlanishi,
madaniyati va urf-odatlari bilan bog‘liq bo‘ladi. Milliy dinlar boshqa xalqlarga
keng tarqalmasa-da, ular o‘z xalqining identifikatsiyasi, birligi va ma’naviy
hayotida muhim rol o‘ynaydi.
Foydalanilgan adabiytlar:
1. Dinshunoslikka kirish. (Oliy o‘quv yurtlari uchun o‘quv qo‘llanma). Tahrir
hay’ati: T. Xoliqov, Sh. Toshpo‘latov. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti,
2019.
2.Arxiv.uz.
3. Mirzayev M., Egamov A. Dinshunoslik asoslari. Toshkent: Toshkent Islom
Universiteti nashriyoti, 2015.