Lisoniy
ziddiyatlar,
lisoniy tasnif va
uning turlari
REJA
1. Lison haqida 2. Lisoniy
ziddiyatlar
3.Lisoniy tasnif va uning turlari
Lison-UMIS
tabiatli
lisoniy
birliklarning
serqirra , koʻp qavatli
sathlaridan
tashkil
topgan
barqaror,
tashqi muhit ta'siriga
oʻta sezgir, oʻzgarish,
rivojlanish
va
moslashish immanent
qobiliyatini
oʻzida
mujassamlashtirgan
murakkab
qurilishli
ierarxaik
sistemasidir.
Lison deyilganda ma'lum
jamiyatning
barcha
a'zolari uchun avvaldan
tayyor
holga
keltirib
qoyʻilgan, hamma uchun
umumiy va majburiy,
fikrni
ifodalash
va
boshqa maqsad uchun
xizmat
qiladigan
birliklar
hamda
bu
birliklarning
oʻzaro
birikish
qonuniyatlari
yigʻindisi tushuniladi.
Ziddiyat (qarama-qarshi)-lisoniy
birliklarning ifodalanishidagi farqlarga
muvofiq ifodalovchilarning va, aksincha,
ifodalovchilardagi farqlarga muvofiq
ifodalanmishlarning muhim lisoniy
farqlanishi.
Masalan, b va t fonemalari orasida ziddiyat
mavjud boʻlib,shunga muvofiq bosh va tosh
birliklari orasida shakliy-mazmuniy qaramaqarshilik munosabati amal qiladi
Tabiat, jamiyat va tafakkurdagi mavjudlik va
taraqqiyotning asosiy omili qarama-qarshiliklar birligi va
kurashi qonuni bo'lganligi kabi lisoniy paradigmada
birliklarni bir-biriga bog'lab turuvchi, paradigmaning
yashovchanligini ta'minlovchi omil lisoniy ziddiyatdir.
Demak, lisoniy ziddiyat falsafiy qarama-qarshilik birligi va
kurashi qonunning tildagi xususiylashlashmasi, voqelanishi.
Lisoniy ziddiyatni aniqlash yoki lisoniy ziddiyatga bunday yondashish
ziddiyatli va ziddiyatsiz munosabatni farqlashni taqozo qiladi. Shaxsson shakli boʻlgan -miz va -siz (o'qiymiz-oʻqiysiz) har xil lisoniy
morfologik birlik boʻlib, bir paradigmaning turli a'zolari sifatida
ziddiyatli munosabatda boʻladi. Ba'zilar oyʻ so'zini aytganda , oʻ ni til
oldi , boshqalar esa til orqa unlisi sifatida talaffuz qiladi .Baribir , bu
soʻz oʻ tovushlari qanday bo'lishidan qat'iy nazar, "fikr", "xayol"
ma'nolarini beradi . Lisoniy birliklarning varianti orasidagi bunday
munosabat ziddiyatsiz munosabat deyiladi
Tilshunoslar lisoniy ziddiyatni bir necha tomondan tasniflaydilar:
1. Ziddiyat tizimida tutgan o'rniga koʻra . 2.Ziddiyat a'zolarining
oʻzaro munosabatiga koʻra. 3.Turli vaziyatda ziddiyatning amal
qolishiga koʻra.
Lisoniy ziddiyat , ziddiyat tizimi
munosabatiga koʻra , o'lchami va
uchrovchanlik belgilari bilan
farqlanadi.
Lisoniy tasnif va uning turlari haqida
Tasnif (arabcha) "saralash", "tartibga solish") narsa va predmetni
aniq va doimiy o'ringa ega boʻlgan guruh (sinf) ga boʻlish. Agar
tasnif ilmiy asosga ega boʻlsa, u uzoq davr mobaynida amal qiladi.
Masalan, kimyoviy elementlar tasnifi bugungi kunda ular soni 200
dan oshib ketayotgan boʻlsa-da o'zgarmasin amal qilmoqda
Tasniflash bo'lishdan barqaror tabiatliligi bilan
ajralib turadi. Tògri tasniflashda ham oddiy
bo'lishda amal qiladigan barcha tamoyillar asos
boʻlib xizmat qiladi. Ya'ni tasnifda ham boʻlishdagi
kabi
:
1)
tasniflangan
bo'laklar
hajmi
tasniflanayotgan butunlik hajmiga teng boʻlishi;
2)tasnif bir asosda amalga oshirilishi; 3) tasnif
(tasniflangan) guruhlar bir-birini inkor qilishi; 4)
tasnif uzluksiz boʻlishi , ya'ni unda "sakrash"
bo'lmasligi lozim.
1. Tasniflangan guruh hajman tasniflanuvchi
butunlikka mos kelishi. Masalan, fonema unli va
undoshli , leksemalar mustaqil va nomustaqil
leksemaga, qo'shimcha soʻz yasovchi va grammatik
qoʻshimcha ajraladi. Agar tasniflangan guruh soni
ancha ancha koʻp boʻlsa "va boshqalar" , " va
hokazo" tarzida sanashni tugatish
ham mumkin.
2. Tasnifning bir asosda amalga oshirilishi lozimligi.
Tasniflanuvchi butunlikni guruhlarga boʻlish bir
belgi, asos, mezon asosidagina amalga
oshirilmoqda lozim. Masalan, soʻz turkumlari uch
morfologik , semantik va sintaktik belgi asosida
tasniflanishi mumkin. Lekin har bir tasnifda ularning
birigagina tayaniladi. Tasnifda bunga rioya
qilmaslik ikki xil xatoga olib keladi:
a) tasnifni amalga oshira olmaslikni keltirib
chiqaradi. Masalan, soʻzlar morfologik jihatdan
o'zgaruvchi va o'zgarmas , semantik jihatdan
avtosemantik (mustaqil ma'noli) va sinsemantik
(nomustaqil ma'noli) so'zlarga boʻlinadi. Lekin
ularni bir paytning oʻzida morfologik va semantik
tasnif qilib bo'lmaydi. Chunki, o'zgarmas soʻz
avtosemantik ham, sinsemantik ham boʻlishi
mumkin.
b) tasnifning bir bosqichining oʻzida goh
u , goh bu asosni qo'llash yoki biridan
ikkinchisiga oʻtish tasnif izchilligiga
putur yetkazadi.
3. Tasnif a'zolari (guruhlari) bir -birini inkor
etishi lozim. Masalan, undoshlar til oldi , til oʻrta
, til orqa , boʻgʻiz , jarangli , jarangsiz turlardan
iborat deyilgan tasnifda a'zolarning ayrimlari
boshqalarini inkor eta olmaydi. Ya'ni jarangli
undosh til oldi undashi bilan zidlana olmaydi, til
oldi va til oʻrta undashlari bir-birini inkor etish
xossasiga ega.
4.Tasnifda sakrash bo'lmasligi lozim. Agar
"kesim sodda kesim, murakkab fe'l kesim,
murakkab ot kesimga boʻlinadi " tasnifini
amalga oshirsak, xatoga yoʻl qoyʻgan
bo'lamiz. Chunki dastlab kesimni sodda va
murakkabga, so'ngra fe'l va ot kesimga
boʻlish toʻgʻri va izchil tasnifni beradi
Tasnif dixotomik ,politomik
yoki dixopolitomik boʻlishi
mumkin.
Dixotomik tasnifda birliklar ikki guruhga
ajratiladi:"fonemalar unli va undoshga
ajraladi" kabi.Politomik tasnifda guruh soni
ikkidan ortiq boʻladi:"Grammatik qo'shimcha
lugʻaviy shakl hosil qiluvchi , sintaktik shakl
hosil qiluvchi va lugʻaviy sintaktik shakl hosil
qiluvchiga boʻlinadi" , yoki "fe'llar nutq fe'llari,
ruhiy-holat fe'llari va h.k."kabi. Dixopolitomik
tasnifda tasniflanuvchi butunlik dastlabki
bosqichda ikkiga, keyingi bosqichda ikkidan
ortiq sinfga ajraladi.
Tasnif asosini tanlash muhim. Chunki biror
tizimni turli asosda tasnif qilish har xil
natija beradi. Masalan, undosh fonemani
ovoz va shovqinning ishtirokiga koʻra
jarangli va jarangsizga, hosil boʻlish
oʻrniga koʻra lab, til, boʻgʻiz undoshiga
ajratish mumkin.
Lisoniy tasnif tasniflanayotgan birliklarning
ichki, substansial belgilariga koʻra yoki muhim
boʻlmagan zohiriy xossasiga asoslangan
boʻlishi mumkin. Shu boisdan tabiiy yoki
yordamchi tasnif farqlanadi. Tabiiy tasnifda
lisoniy birliklarning ichki, barqaror belgilariga
asoslanadi.
Yordamchi tasnifda birliklarning
ontologik boʻlmagan xossasini bildiruvchi
belgilarga tayanadi. Masalan,
"soʻzlarning boʻgʻin sonlariga koʻra
tasnifi (bir boʻgʻinli,ikki boʻgʻinli va koʻp
boʻgʻinli soʻzlar)", "unlilarning tilning
gorizontal holatiga koʻra tasnifi" va h.k.
Lisoniy paradigma — bu biror tilning leksik yoki
grammatika jihatidan bir-biri bilan o‘xshash yoki
o‘xshash bo‘lgan birliklar to‘plamini anglatadi.
Paradigma atamasi ilk bor tilshunoslikka F. de
Saussure tomonidan kiritilgan bo‘lib, u tilni
ko‘plab alternativalardan iborat tizim sifatida
ko‘rgan.
Lisoniy paradigma va lisoniy tasnif — tilshunoslikda
til tizimini va uning tarkibiy qismlarini o‘rganishdagi
asosiy kontseptual tushunchalar hisoblanadi. Lisoniy
paradigma tilning funksional tizimini va uning o‘zaro
aloqalarini tahlil qilishda muhim ahamiyatga ega.
Lisoniy paradigma va tasnif o‘rtasida chambarchas
bog‘lanish mavjud. Paradigma — bu til birligining
shakllanishi va o‘zgarishi jarayonini, tasnif esa ularni
tizimli ravishda guruhlashni ifodalaydi. Lisoniy
paradigma til birligi shakllarining o‘zaro aloqasini aks
ettirsa, tasnif bu shakllarni guruhlash va sistematizatsiya
qilishga xizmat qiladi.
Masalan, o‘zbek tilida otning paradigmasi (birlik,
ko‘plik, tasrif shakllari) tasnif bilan birga ishlatiladi.
Bunday tasniflar yordamida tilshunoslar tilning
o‘zgaruvchanlik va barqarorlik jihatlarini tahlil
qilishlari mumkin. Bunda paradigmaning har bir
elementi tasniflashda o‘z o‘rniga ega bo‘ladi, chunki
ular tilning turli qatlamlarida o‘zaro aloqada
bo‘lishadi.
Lisoniy paradigma va tasnif tushunchalari
tilshunoslik, tarjima, lingvistik tasvirlash, tilni
o‘rgatish va kompyuter lingvistikasida keng
qo‘llaniladi. Masalan, zamonaviy lingvistika,
komputer tilshunosligi va sun'iy intellekt
tizimlarida lisoniy paradigmalardan foydalanish
orqali tilni avtomatik ravishda tahlil qilish va
tarjima qilish tizimlari yaratiladi.
Lisoniy paradigma: Lisoniy paradigma
tilshunoslikda, asosan, tildagi shakl o‘zgarishlarini
o‘rganish va tushunishda muhim ahamiyatga ega.
Paradigma — bu til birligining turli shakllari
orasidagi o‘zaro aloqalarni tasvirlaydi va ular
qanday qilib bir birini almashtirishi mumkinligini
ko‘rsatadi.
E'tiboringiz uchun
katta rahmat!