Dúnya jámiyetshiliginiń ekstremizm hám terrorizmge qarsı gúres
tájiriybesi
Joba :
1. Ózbekstannıń terrorizmge hám ekstremizm qarsı gúres boyınsha xalıqaralıq
struktura hám shólkemlerdegi qatnası.
2. Ózbekstan Respublikasında terrorizm hám ekstremizm qáwpiniń aldın alıw
máseleleri.
3. Sırt el mámleketleriniń ekstremizm hám terrorizmge qarsı gúresi.
Ózbekstannıń terrorizmge qarsı gúres boyınsha xalıqaralıq struktura hám
shólkemlerdegi
qatnası.
Ózbekstannıń
xalıqaralıq
terrorizmge
qarsı
gúresindegi qatnasıwı aymaqlıq shólkemlerdegi iskerliginde de anıq kórinip
atır. Xalıqaralıq siyasattıń tiykarǵı subektlerine mámleketler tárepinen dúzilgen
xalıqaralıq -siyasiy yamasa áskeriy-siyasiy shólkemler de kiredi. Olar qatarına
Birlesken Milletler Shólkemi (BMSH), Qubla-arqa Aziya mámleketleri
assotsiatsiyasi (ASEAN), Evropa Birlespesi, Arab mámleketleri ligası (AML),
Amerika mámleketleri shólkemi (AMSH), Afrika birligi shólkemi (ABSH),
Evropada qawipsizlik hám birge islesiw shólkemi (EQBSH), Ǵárezsiz
Mámleketler
Doslıq
awqamı
(ǴMDA),
Shanxay
birge
islesiw
shólkemi(ShBSH), Islam Birge islesiw Shólkemi (IBSH) sıyaqlı bir qatar
aymaqlıq shólkemler sheńberinde qabıl etilgen ekstremizm hám terrorizmge
qarsı gúreske qaratılǵan shártnamalardı orınlawda aktiv qatnaspaqta. Ózbekstan
Respublikasınıń bul shártnamalarda qatnasıwı onıń ishki hám sırtqı siyasatınıń
logikalıq dawamı bolıp tabıladı. Terrorizmge qarsı gúres, onı saplastırıw
máselelerine tiyisli siyasiy-huqıqıy hújjetler tek ǵana BMSH(Birlesken Milletler
Shólkemi )sheńberinde, bálki Ǵárezsiz Mámleketler Doslıq awqamı, EQBSH
(Evropada qawipsizlik hám birge islesiw shólkemi), Shanxay birge islesiw
shólkemi sıyaqlı strukturalar aǵzaları bolǵan mámleketler ortasında da
imzalanǵan. ǴMDA aǵzaları tárepinen 1999 -jıldıń 4-iyunında imzalanǵan
«Terrorizmge qarsı gúres haqqındaǵı shártnama» Ózbekstan ǴMDAdaǵı
antiterror orayı jumısında da aktiv qatnasıp atırǵanınan derek beredi. Shanxay
birge islesiw shólkemi tárepinen 2001-jıl 15-iyunda «Terrorizm, separatizm
hám ekstremizmge qarsı gúres» Konvensiyasi qabıllandı. Usı konvensiya qısqa
múddette shólkemge aǵza barlıq mámleketler, atap aytqanda Ózbekstan
parlamenti tárepinen ratifikatsiya etildi. Ózbekstan ekstremislik toparlarǵa qarsı
gúresde usı konvensiyaniń 1-statyasında «ekstremizm» túsinigine berilgen
tariyip hám odan kelip shıǵatuǵın normalardı tiykar etip alǵanın ayrıqsha atap
ótiw orınlı. 2002-jıl 7-iyunda Shanxay birge islesiw shólkemi aǵzaları ortasında
imzalanǵan kelisim hám basqa hújjetlerde terrorizm, separatizm hám
ekstremizmniń xalıqaralıq tınıshlıq hám qawipsizlikke, mámleketleraralıq
doslıq munasábetlerine hámde insannıń tiykarǵı huqıq hám erkinliklerin
támiyinlewge qáwip salıp atırǵanlıǵı, sol sebepli barlıq tınıshlıq súyer
kúshlerdiń oǵan qarsı gúresde birge islesiw zárúr ekenligi belgilengen. 2004-jıl
iyunda Shanxay birge islesiw shólkeminiń Tashkentte bolıp ótken Sammitinde
qawipsizlikke qáwip máselesinde jeke jantasıw hám kóz- qaras, joqarı maman
qánigeler tayınlaw, arnawlı xızmetler hám huqıq qorǵaw organlar ortasında
bekkem birge islesiwdi jolǵa qoyıw, xalıq aralıq kólemdegi jetekshi antiterror
orayları (BMSH, Interpol, ASEAN)1 menen konstruktiv birge islesiw aymaqlıq
antiterror strukturasınıń iskerligindegi ayriqsha principial tárepler ekenligi taǵı
bir márte atap ótildi. Sonıń menen birge, regionlıq antiterror
strukturası
terrorshılık, ayırmashılıq hám ekstremizmniń barlıq kórinisleri hámde
xalıqaralıq jınayiy iskerlikti finanslıq támiyinlep turǵan narkobizneske qarsı
izshil gúresiw boyınsha regiondaǵı mámleketlerge kómeklesiwi zárúr. Shanxay
birge islesiw shólkemi iskerliginde «úsh jawız kúsh», yaǵnıy «terrorshılıq»,
«ayırmashılıq» (separatizm) hám «ekstremizm»ge qarsı gúreste sheriklikti
BMSH- Birlesken Milletler Shólkemi
Interpol- Xalqara jınayat politsiya shólkemi
ASEAN- Qubla-arqa Aziya mámleketleri assotsiatsiyasi
1
rawajlandırıw ayrıqsha orın tutadı. 2004-jıl 1-yanvarınan baslap, Tashkentte
Shanxay birge islesiw shólkeminiń aymaqlıq antiterror
strukturası xızmet
kórsetip atır. Bul struktura iskerligi sebepli 2005-jıldıń ózinde kóplegen júz
beriwi múmkin bolǵan terrorshilik háreketleriniń aldı alınǵanlıǵı málim. Atap
aytqanda, 2005-jıldıń iyul ayında shólkemniń Shanxay qalasında bolıp ótgen
sammitinde oǵan aǵza mámleketler basshıları tárepinen bir qatar hújjetlerge qol
qoyıldı. Xalıqaralıq informaciya qawipsizligi haqqındaǵı bayanat ; terrorshılıq,
separatizm hám ekstremizmge qarsı gúres boyınsha
2007—2009 -jıllarǵa
mólsherlengen sheriklik dástúrine tiyisli qarar ; ShBSH mámleketleri
aymaǵında qospa antiterror shınıǵıwların ótkeriw tártibi haqqındaǵı pitim; aǵza
mámleketler aymaǵına terrorshılık, ayırmashılıq (separatizm) hám ekstremislik
iskerligine baylanıslı adamlar kirip keliwin anıqlaw hám bunday jollardı tosıp
qoyıw boyınsha birge islesiw haqqındaǵı pitim solar qatarınan. Bunnan tısqarı
Shanqay birge islesiw shólkemi sheńberinde 2020 -jılǵa shekem bolǵan dáwirde
sawda -ekonomikalıq sheriklikti názerde tutatuǵın programma qabıl etilgen.
Sonıń menen birge, Shanqay birge islesiw shólkemine aǵza mámleketlerdiń
huqıq qorǵaw organları , atap aytqanda ishki isler organları terrorshılıq,
separatizm, ekstremizmge hám náshebentlikke qarsı birgelikte háreket etiwi,
buǵan baylanıslı óz-ara informaciya almaslawı jaqsı nátiyje berip atır. Sonıń
menen birge, Ózbekstan Islam birge islesiw shólkemine 1994-jıldan aǵza
bolǵan. Usı shólkemdiń maqseti musulmanlar birligin
bekkemlewge
kómeklesiw, siyasiy, ekonomikalıq, social, mádeniy hám ilimiy tarawlarda
birge islesiwden ibarat. Sonıń menen birge, rassalıq kemsitiliwlerge,
kolonizatorlıqtıń
barlıq formalarına shek qoyıw, xalıq aralıq tınıshlıq hám
qawipsizlikti támiyinlewge aqılǵa say jandasıw, shólkemge aǵza mámleketler
arasında hám basqa mámleketler menen óz-ara kelisimge keliw , birge islesiwdi
xoshametlew Islam birge islesiw shólkemi iskerliginde zárúrli orın tutadı.
Ózbekstannıń joqarıda belgilep ótilgen aymaqlıq shólkemler jumısındaǵı aktiv
qatnası,
usınısları global qawipsizlik hám turaqlılıqtı támiyinlewde
Ózbekstannıń tutqan ornı zárúrli ekenin taǵı bir márte tastıyıqlaydı. Atap
aytqanda, 2010-jıl sentyabr ayında BMSH Bas Assambleyasınıń «Mıńjıllıq
rawajlanıw maqsetleri» boyınsha joqarı dárejedegi
májilisinde Birinshi
Prezidentimiz Islam Karimov shıǵıp sóyledi. Onda terrorizm, bgúresiw hámde
Awǵanstandaǵı jaǵdaydı turaqlılastırıw temasınada ayrıqsha toqtalıp ótti. Bul
xalıqaralıq shólkemler menen nátiyjeli sheriklik keleshekte de Ózbekstan sırtqı
siyasatınıń ústin turatuǵın baǵdarlarınan bolıp qaladı.
Ózbekstan Respublikasında terrorizm qáwpiniń aldın alıw máseleleri.
Ózbekstanda qáliplesip atırǵan huqıqıy demokratiyalıq mámleket hám puqaralıq
jámiyeti oǵada quramalı hám mashaqatlı siyasiy processge tiykarlanǵan. Bir
tárepten, eski awqam basqarıw principinen qalǵan unamsız miyraslar
demokratiyalıq ózgerislerge qarsılıq kórsetse, ekinshi tárepten, ayırım siyasiy
kúshler xalqımız tańlaǵan dúnyalıq rawajlanıw jolına iritki salıp, onı izden
shıǵarıw hám diniy tárepke burıp jiberiwge háreket qılıp atır. Bul «ayrim
siyasiy kúshler» ekstremizm hám terrorizmniń tikkeley qatnasıwshıları hám
orınlawshıları bolıp, olar siyasiy maqsetleri jolında insan hám jámiettiń eń názik
hám qáwipli tariyxıy qádiriyatı — dinnen paydalanıwǵa urınıp atır. Ásirese,
1999-jıldıń
16-fevralında
Tashkent
qalasında
terroristler
tárepinen
uyımlastırılǵan jarılıwlardan keyin terrorizm mashqalası Ózbekstandaǵı
sociallıq-siyasiy turmısqa qáwip salıwshı tiykarǵı qawip-qáterlerden birine
aylandı.
Ǵárezsiz mámleketimiz nızamshiliǵında terrorizmge qarsı gúrestiń tiykarǵı
principlerı (nızamlılıq, insan huqıqları, erkinlikleri hám nızamlı mápleri
ústinligi, jazanıń bar ekenligi ) bir qatar normativ-huqıqıy hújjetlerde óz
kórinisin tapqan bolıp, olar tómendegilerden ibarat:
1. Ózbekstan Respublikasınıń «Terrorizmge qarsı gúres haqqında»ǵı Nızamı
(2000-jıl 15-dekabr). 2. Ózbekstan Respublikasınıń ámeldegi Jınayat kodeksi
(2001-jıl 18-oktyabr degi ózgertiw hám qosımshalar menen). 3. Ózbekstan
Respublikasınıń
«Jınayat,
jınayat
-protsessual
kodeksi
hám
basqarıw
juwapkerlik haqqındaǵı kodeksine ózgertiw hám qosımshalar kirgiziw
haqqında»ǵı Nızamı (2001-jıl 29 -avgust ). 4. Ózbekstan Respublikasınıń
«Jınayıy iskerlikten alınǵan dáramatlardı legallastırıwǵa hám terrorizmdi
qarjilay támiynlewge qarsı gúres haqqındaǵı»ǵı Nızamı (2004-jıl 26 -avgust ).
Bul
huqıqıy
normativ
hújjetler
arasında
Ózbekstan
Respublikasınıń
«Terrorizmge qarsı gúres haqqında»ǵı hám «Jınayıy iskerlikten alınǵan
dáramatlardı legallastırıwǵa hám terrorizmdi qarjilay támiynlewge qarsı gúres
haqqında»ǵı nızamlar ayrıqsha itibarǵa ılayıq. Sebebi bul nızamlar sebepli
Ózbekstanda terrorizmge qarsı gúrestiń normativ, shólkemlestirilgen hám
materiallıq-texnikalıq tiykarları
jaratıldı. Oǵan kóre, terrorizmdi úgit-
násiyatlaw, terrorislik topar hám shólkemlerdi dúziw hám de olardıń iskerligi,
tayarlanıp atırǵan yamasa ámelge asırılǵan terrorislik jınayatlarǵa tiyisli
maǵlıwmat hám dálillerdi jasırıw qadaǵan etiledi. Terrorizmge qarsı gúresti
azıqlantıratuǵın ideologiyalıq, ruwxıy hám finanslıq-ekonomikalıq dereklerdi
zıyansizlantiriwdi talap etedi. Sol munasábet penen 2006 -jıldıń 1-yanvarınan
kúshke kirgen «Jınayiy iskerlikten alınǵan dáramatlardı legallastiriwǵa hám
terrorizmdi qarjilay támiynlewge qarsı gúres haqqında»ǵı Nızamı jınayiy
iskerlikten alınǵan dáramattı legallastiriw hám terrorizmni finanslıq támiynlew
tarawıdaǵı munasábetlerdi tártipke saladı. Bul nızamǵa kóre pul qarıjları
yamasa basqa buyım-múlikke tiyisli operatsiyalar ústinen qadaǵalawdı ámelge
asırıw kepilligi Ózbekstan Respublikası Ministrler Kenesine júkletilgen.
Respublika Bas prokuraturası janında iskerlik kórsetip atırǵan salıq, valyutaǵa
hám jınayiy dáramatlardı legallastiriwǵa qarsı gúresiw departamentine finanslıq
razvedkaniń zamanagóy sistemasın jaratıw, jınayiy dáramatlardı legallastiriw
hám terrorizmdi finanslıq támiynlewdiń kanal hám mexanizmlerin anıqlawǵa
jóneltirilgen finanslıq, múlkshilik operatsiyalardıń monıtoringin ámelge asırıw,
shet el mámleketlerdiń shólkemleri hám de xalıqaralıq qánigelesken hám basqa
shólkemler menen óz-ara sheriklik qılıw hám informaciyalar almasıw sıyaqlı
jańa wazıypalar júkletildi. Sebebi búgin diniy uranlar menen nıqaplanǵan,
náshebentlik zatlardıń nızamǵa qarsı sawdasınan kiyatırǵan úlken-úlken
aqshalar ornına jasap atırǵan xalıqaralıq terrorshılıq aymaq qawipsizligine júda
úlken qáwip tuwdırıp kelmekte. Xalıqaralıq valyuta fondiniń 2006-jıldaǵı
maǵlıwmatlarına kóre, dúnyanıń túrli aymaqlarındaǵı narkokarteller birlesken
jinayatshılıq hám xalıqaralıq terrorizmdi qarjilay támiyinlewge hár jılı 500
millionnan tap 1,5 milliard dollarǵa shekem qarjı sarıplamaqta. Atap aytqanda,
sońǵı 6—8 jılda júz bergen 111 waqıyalarda qatnasqan terrorshı gruppalardıń
narkokartellar menen finanslıq baylanıslılıǵı xalıqaralıq valyuta fondı
ekspertleri tárepinen 145 anıqlandi. Aymaqtaǵı turaqlılıqqa qáwip tuwdırıwda
ele tiykarǵı faktor bolıp qalıp atırǵan Awǵanstanda jalpı ishki ónimnıń 50
payızın náshebentlik zatlar alıp atırǵan dáramat quramaqta . 2012-jıldıń
sentyabr ayında qabıl etilgen «Ózbekstan Respublikasınıń sırtqı siyasiy iskerligi
konsepsiyasın tastıyıqlaw haqqında»ǵı Nızamı Ózbekstan sırtqı siyasatında
óziniń uzaq múddetli milliy máplerin gózlegen tiykarǵı principlerde kórinedi.
Bul konsepsiya mámleketimizdiń xalıqaralıq maydandaǵı tiykarǵı principlerı,
strategiyalıq ústin turatuǵın baǵdarların belgilep beredi hám Ózbekstan
tárepinen mámleketimiz ǵárezsizliginiń birinshi jıllarınan baslap ámelge asırılıp
atırǵan strategiyanıń logikalıq dawamı bolıp tabıladı. Bul Ózbekstannıń qońsılas
Awǵanstan menen munasábetlerinde de óz sawleleniwin tapqan.
«Búgingi
kúnde, insaniyat qolında ámeldegi bolǵan qural –jaraqlar jer sharın bir neshe
márte jeksen etiwge jetedi. Bunı hámmemiz jaqsı túsinemiz. Lekin házirgi
zamandaǵı eń úlken qáwip — insanlardıń sana-sezimine jáne qálbin iyelew
ushın dawam etip atırǵan ideologiyalıq gúres bolıp tabıladı. Keleshekte yadro
maydanlarında emes, ideologiya maydanlarında bolıp atırǵan gúresler kóp zattı
sheshedi. Bul ashshı haqıyqattı hesh qashan esten shıǵarmaw kerek.
Globallasıw
sharayatında
hám
de
xalıqaralıq
hám
aymaqlıq
kelispewshilikler transformaciyası dawam etip atırǵan bir waqıtta,
ekstremizm hám terrorizmge qarsı nátiyjeli gúresiw máselesi kún
tártibindegi aktual temalardan biri bolıp kelmekte.
Búgingi kúnde ekstremislik hám xalıqaralıq terrorshılıq shólkemleri diniy
isenimler nıqabı astında jaslardı zorlıqqa, milliy o'zligin, mádeniyaǵartıwshılıq hám shańaraqqa tiyisli qádiriyatların joytıwǵa úndew jolı
menen jámiyette zorlıq hám radikal qaraslardı tarqatıwdı dawam
ettirmekte. Bulardıń barlıǵı puqaralardı ekstremislik hám terrorshılıq
shólkemleri qatarına tartıw ushın shárt-sharayat jaratıp atır.
Sol munasábet penen, ekstremizm hám terrorizmniń aldın alıw hám shek
qoyıw hám de olardı qarjilay támiynlew deregin hám kanalların toqtatıwǵa
qaratılǵan jáne de nátiyjeli ilajlardı belgilew, buǵan baylanıslı milliy hám
xalıqaralıq dárejede say háreketlerdi birlestiriw mámleket siyasatınıń
zárúrli baǵdarlarınan esaplanadı.
2017 — 2021-jıllarda Ózbekstan Respublikasın rawajlandırıwdıń bes ústin
turatuǵın baǵdarı boyınsha
Háreketler strategiyasında
belgilengen
wazıypalardan kelip shıqqan halda, sonıń menen birge, ekstremizm hám
terrorizmge qarsı gúresiw ilajların jetilistiriw maqsetinde: Ózbekstan
Respublikasınıń ekstremizm hám terrorizmga qarsı gúresiw boyınsha 2021
— 2026 -jıllarǵa móljelengen Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2021jıl 1-iyuldagi PF-6255-san Pármanı qabıllandı.
Strategiya Ózbekstan Respublikasınıń Konstitusiyası, xalıqaralıq huqıq
hám Ózbekstan Respublikası xalıqaralıq shártnamalarınıń ulıwma tán
alınǵan
princip
hám
normalarına
tiykarlanǵan
bolıp,
Ózbekstan
Respublikasınıń “Terrorizmge qarsı gúres haqqındaǵı”ǵı, “Ekstremizmge
qarsı gúresiw haqqında”ǵı, “Jınayıy iskerlikten alınǵan dáramatlardı
legallastırıwǵa hám terrorizmdi qarjılay támiynlewge qarsı gúresiw
haqqında”ǵı hám de “hújdan erkinligi hám diniy shólkemler haqqında”ǵı
nızamlarınıń qaǵıydaların ámelge asırıwǵa qaratılǵan.
Shet el mámleketleriniń ekstremizm hám terrorizmge qarsı gúresi. Din
nıqabındaǵı ekstremizm hám ol menen baylanıslı terrorizm dúnyanıń 15 ten
artıq
mámleketlerine
ayrıqsha
qáwip
salmaqta
.
Jer
sharınıń
túrli
kontinentlerinde jaylasqan bunday mámleketlerdi shártli tárizde bir neshe topar
bóliw múmkin. Birinshi toparǵa tiyisli Arqa Afrikada jaylasqan ayırım arab
mámleketleri, atap aytqanda, eń úlken arab mámleketi bolǵan Egipet Arab
Respublikası ushın ekstremizm menen baylanıslı terrorshılıq háreketleri
haqıyqıy mashqalaǵa aylandı. 1970—1980-jıllarda bunday process Tunisti de
qamtıp aldı. Usı aymaqta jaylasqan taǵı bir arab mámleketi — Jazairdaǵı diniyekstremistik shólkemlerdiń qoparıwshılıq iskerligi sebepli on mińlaǵan biygúna
insanlar qaytıs bolǵan bolsa, radikal aǵıslar Sudanda ishki sociallıq-siyasiy
párawanlıqtıń ulıwma izden shıǵıwına, Darfur aymaǵı dúnyanıń eń músiybetli
orınlarınıń birine aylanıwına sebep boldı. Ekinshi gruppaǵa Aziya kontinentinde
jaylasqan taǵı bir neshe arab mámleketlerin kirgiziw múmkin. Hár túrli siyasiy,
ekonomikalıq hám diniy-ideologiyalıq sebeplerge kóre, Palestina aymaqları,
Siriya,
Irak
háreketlerinen
Respublikası
ekstremizm
menen
baylanıslı
terrorshılıq
úlken
ko'rmekde.
Ásirese,
Siriya
mámleketiniń
shıǵın
ekonomikasına 5 jıllıq urıs 255 milliard AQSH dollar muǵdarında ziyan
keltirdi. Mámlekettiń onlaǵan qalalarındaǵı 2 millionnan zıyat jay hám imaratlar
joq etilgen, neft-gaz qazip shıǵarıw quwatlılıǵınıń kóp bólegi «IShID»(Iroq va
shom Islom Davlati) jawıngerleriniń qolına ótken. Usınıń sebepinen, 85%
Siriyalıqlar jarlı jaǵdayǵa túsip qalǵan. BMSH maǵlıwmatlarına kóre, Siriyanı
qayta tiklew ushın jılına 100 milliard AQSH dollar kerek boladı. Sonnan keyin
ǵana 9 jıl ishinde mámleket 2010 –jılǵı dárejege shıǵıwı múmkin. Siriyanıń
burınǵı Bas ministri hám házirde BMSHnıń ekonomikalıq jáne social
komissiyasınıń atqarıw xatkeriniń orınbasarı bolǵan Abdulloh al-Dardoriy
aytıwına qaraǵanda, 2010-jılı Siriyanıń jalpı ishki ónimi 62 milliard AQSH
dollarına teń bolǵan. Biraq, puqaralar urısınan keyin jalpı ishki ónimi 27
milliard AQSH dollarına túsip ketken. Tek ǵana islep shıǵarıw maydanlarınıń
ózi 90% wayran etilgen. Turar -jay binalardıń yarımı bolsa buzıp taslanǵan.
Arab-musulman mámleketleri ishinde Egipet Arab Respublikası birinshi bolıp
terrorizm
mashqalasına
1940
-jıllarda,
«Musulman
biradarlar»dıń
óz
iskerliginde isendiriw usıllarınan radikal terrorshılıqqa — mámleket, politsiya
hám armiyanıń kózge kóringen ǵayratkerlerin joq etiw jolına ótiwi nátiyjesinde
dus keldi. Bul mámlekettiń diniy ekstremizmge qarsı gúresindegi bir neshe on
jıllıq tájiriybesi radikal diniy gruppalarǵa qayırqomlıq penen qaraw, olardı
jasırınsha xoshametlew ekstremistik háreketlerdiń jáne de aktivlesiwine,
jańalarınıń payda bolıwına múmkinshilik jaratılıwın kórsetedi. Musulman
mámleketleriniń ekstremizmga qarsı gúres strategiyası ulıwma alǵanda, hár bir
mámlekettiń ayriqsha qásiyetleri hám ústin turatuǵın baǵdarlarınan qatiy názer,
tikkeley bolmaǵan hám tikkeley qarsılıq kórsetiw usılların óz ishine aladı.
Bunnan tısqarı, mámleket nızamǵa qarsı túrde qural saqlaǵanlar, zorawanlıqtı
úgit-nasiyatlaw, radikal gruppalardı finanslıq qollap – quwatlawshılarǵa qatań
hákimshilik -jınayiy sharalardı qollawın da atap kórsetiw kerek. 1990-jıllarda
zorlıq hám terror háreketleriniń kusheyiwi bolsa Egipet húkimetin «Terrorizmge
qarsı gúres haqqında»ǵı Nızamı sıyaqlı bir qatar jańa huqıqıy hújjetlerdi
qabıllawǵa májbúr boldı. Bunday arnawlı nızamnıń qabıl etiliwi qawipsizlik
keńselerine kóbirek erkinlik beriw hám olar alıp baratırǵan iskerliginiń
natiyjeliligin támiyinlew menen baylanıslı edi. Musulman mámleketleri
ekstremizm hám zorawanlıq máselelerin ilimiy hám keń kólemli sheshiw
boyınsha ámeliy islerdi qollap atır. Atap aytqanda, ilimiy-tekseriw institutları
hám strategiyalıq oraylarda bul mashqalanıń ilimiy-sistemalı analizine úlken
itibar berilip atır. Mısalı, Indoneziyada ekstremizmge qarsı alıp barılıp atırǵan
gúresde ekstremistlerdiń iri wákilleri, atap aytqanda, tutqında bolǵan Abu Bakar
Bashir tárepinen islengen «islam mektepleri»n jabıw ilajları ko'rilip atırǵanı
buǵan mısal bola aladı. Zamanagóy ekstremizm hám terrorizmge qarsı gúres
mámleketlerdiń turaqlı itibarın, onıń aldın alıw hám saplastırıwǵa qaratılǵan
kóp qırlı siyasatti ámelge asırıwda óz-ara sheriklik hám turaqlılıqtı talap etedi.
Qáliplesip, keń tarmaqlanǵan terrorizmge qarsı gúrespegen mámleketler
hálsizlenip, óz xalqı hám mámleketi
turaqlı rawajlanıwın qáwip astında
qaldıradi.
Paydalanǵan ádebiyatlar
1. O‘zbekiston Respublikasining ekstremizm va terrorizmga qarshi kurashish
bo‘yicha 2021 — 2026-yillarga mo‘ljallangan O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2021-yil 1-iyuldagi PF-6255-son Farmoni
2. K.A. Shermuxamedov, J.A. Karimov “Ekstremizm уа terrorizmga qarshi
kurashning ma’naviy-ma’rifiy asoslari” « O’zbekiston faylasuflari milliy
jamiyati» nashriyoti Toshkent — 2018 124-137 b