FARG'ONA DAVLAT TEXNIKA UNIVERSITETI
FAKULTET: AXBOROT TEXNOLOGIYALARI VA
TELEKOMMUNIKATSIYA
YO'NALISH: TELEKOMMUNIKATSIYA TEXNOLOGIYALARI
FAN: SIMSIZ TARMOQLAR
MUSTAQIL ISH
MAVZU: “ SIMSIZ ALOQA TIZIMLARIDA KOʻP STANSIYALI ULANISH
USULLARI. SIMSIZ ALOQA TIZIMLARIDA OFDM
TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISH ”
TAYYORLADI:
GURUH: 631-22
INOMJONOV A.
QABUL QILIDI:
DALIBEKOV L.
FAG’ONA 2025
Mavzu: Kirish. “ Simsiz aloqa tizimlarida koʻp stansiyali ulanish usullari. Simsiz aloqa
tizimlarida OFDM texnologiyalaridan foydalanish ”
Reja :
1. Simsiz aloqa tizimlari haqida umumiy malumotlar.
2. Simsiz aloqa tizimlarida koʻp stansiyali ulanish usullari.
3. Simsiz aloqa tizimlarida OFDM texnologiyalaridan foydalanish.
KIRISH
Raqamli texnologiyalar va simsiz aloqa tizimlarining rivojlanishi zamonaviy
kommunikatsiya tizimlarining samaradorligini oshirish va ma’lumotlarni yuqori
tezlikda, sifatli yetkazib berishga imkon yaratmoqda. Ushbu tizimlarning ajralmas qismi
bo‘lgan koʻp stansiyali ulanish usullari va OFDM (Orthogonal Frequency Division
Multiplexing) texnologiyasi axborot uzatishni samarali tashkil etishda alohida o‘rin
egallaydi.
Ko‘p stansiyali ulanish usullari — bu bir vaqtning o‘zida bir nechta
foydalanuvchilarga ma’lumot uzatish imkonini beruvchi texnologiyalar to‘plamidir.
Ular foydalanilayotgan spektr resurslarini samarali taqsimlash va signalning uzatish
samaradorligini oshirish maqsadida ishlatiladi. CDMA, TDMA, FDMA kabi klassik
usullardan tortib, zamonaviy OFDMA (Orthogonal Frequency Division Multiple
Access) texnologiyalarigacha ko‘p stansiyali ulanish usullari aloqa tizimlarining asosini
tashkil etadi. Ushbu usullar tarmoqlarning sig‘imini oshiradi, foydalanuvchilarning birbiriga bo‘lgan ta’sirini (interferensiyani) kamaytiradi va resurslardan optimal
foydalanishni taʼminlaydi.
OFDM texnologiyasi esa signal uzatishda yuqori samaradorlik va sifatni
ta’minlash uchun ishlatiladi. Ushbu texnologiya ma’lumotlarni bir nechta ortogonal
chastotalar bo‘ylab taqsimlashga asoslangan bo‘lib, bu:
•
Interferensiyani pasaytiradi;
•
Kanal sig‘imini oshiradi;
•
Kam energiya sarflab, yuqori tezlikdagi ma’lumotlar uzatishni taʼminlaydi.
OFDM 4G va 5G mobil tarmoqlarida, Wi-Fi, LTE va IoT texnologiyalarida keng
qo‘llanilib, simsiz kommunikatsiya tizimlarining uzluksiz va yuqori sifatli ishlashini
ta’minlaydi. Bu texnologiya ayniqsa ko‘p foydalanuvchili muhitlarda spektrning
samarali boshqaruvini amalga oshirishga yordam beradi.
Simsiz aloqa tizimlarida ko‘p stansiyali ulanish usullari va OFDM
texnologiyalarining muhimligi ortib borayotgan aloqa talablariga mos ravishda yanada
oshib bormoqda. Ushbu fan orqali nafaqat texnologiyalarni o‘rganish, balki ularning
rivojlanishi va foydalanish samaradorligi bo‘yicha amaliy bilimlarga ega bo‘lish
mumkin.
ASOSIY QISM
Simsiz aloqa tizimlari haqida umumiy malumotlar
Hozirgi kunda axborot texnologiyalari jadal tarzda rivojlanib borayotgan bir
vaqtda aloqa, axborot almashinuvi ham juda katta tezlik bilan rivojlanib bormoqda.
Aloqalarning qulayligi oshirishda aloqa vositalarini ham o’rni beqiyosdir. Chunki
aloqaning sifatliligi aloqa vositalariga chambarchas bog’liq. Dastlab aloqalarni faqat sim
ulagichlar orqali amalga oshirilar edi. Ushbu simlar foydalanuvchilarni aloqa markazlari
orqali bir-biri bilan bo’glagan va shu tariqa shaxarlar, davlatlar orasida aloqa o’rnatilgan.
Hozirgi kunda bunday simlarni zamonaviy ko’rishdagi maxsulotlaridan foydalaniladi.
Bularga misol qilib optik tolali simlarni keltiramiz. Bu bir qancha qulayliklarga ega.
Lekin shunday tolali aloqalar ham zamon talablariga javob bera olmayapti. Chunki bu
sim orqali aloqasining o’ziga bog’liq bir qancha noqulayliklari bor. Bularga misol
keltirsak, bu simlarni qandaydir aloqa markazlarigacha tortib olib borish, simlarni
joylashtirishdagi noqulayliklar va hokazo. 2 Bundan tashqari simlarni tayyorlash uchun
ham xom ashyolar sarf bo’lishi kabi moliyaviy noqulayliklari mavjud. Shunday
noqulayliklar va moliyaviy zararlardan qochgan holda yangi zamonaviy aloqa simsiz
aloqalar ishlab chiqildi. Bunga misollar keltirsak, birinchi navbatda mobil aloqa va eng
qulay aloqalardan biri hisoblanayotgan simsiz aloqa tizimidir. Simsiz aloqaga Wi-Fi,
Wi-MAX, Wi-Bro va shunga o’xshash bir qator aloqa texnologiyalar kiradi.
Simsiz lokal tarmoq texnologiyalari: o’tmish va kelajak
Axborot uzatishning simsiz texnologiyalari tarixi XIX asrning oxiriga kelib
birinchi radiosignal uzatilishi bilan boshlangan va XX asrning 20-yillarida amplituda
modulyatsiyali radio qabul qilgichlar paydo bo’lishi bu texnologiyalarni rivojlanish
jarayonlariga katta ta’sir ko’rsatdi. 1970-yillarga kelib tovushni radioto’lqinlar orqali
uzatuvchi birinchi simsiz radiotelefonlar yaratildi. Dastlab bular analog tarmoqlarda
ishlagan bo’lsa, 80-yillar boshida raqamli standartlarga o’tish boshlanganligini
anglatuvchi, spektrni yaxshi taqsimlashini, eng yaxshisifatli signalni va eng yaxshi
xavfsizlikni ta’minlovchi GSM standarti ishlab chiqildi. XX asrning 90-yillarida simsiz
tarmoqlar holatini mustahkamlash jarayonlari yuz berishi, bu texnologiyalarni jadallik
bilan rivojlanishiga olib keldi. Bugungi kunda simsiz texnologiyalar kundalik
hayotimizga mustahkam joylashib bormoqda, yuqori tezlikni ta’minlash bilan 3 birga
ular yangi qurilma va xizmatlarni taqdim etmoqda. Yangi CDMA (Code Division
Multiple Access - kanallarni kodli taqsimlash texnologiyasi), GSM (Global Systems for
Mobile Communications- mobil aloqa tarmoqlarining global tizimi), TDMA (Time
Division Multiple Access-kanallarni vaqt orqali taqsimlash texnologiyasi), 802.11,
WAP (Wireless Application Protocol-simsiz texnologiyalar protokoli), 3G va 4G
(uchinchi va to’rtinchi avlod texnologiyalari), GPRS (General Packet Radio Service,
ma’lumotlarni paketlab uzatish xizmati), Bluetooth (o’rta va qisqa masofa tarmog’i),
EDGE (Enhanced Data Rates for GSM Evolution, takomillashtirilgan GSM tarmoq) va
shu kabi texnologiyalarning xilma-xilligi bu sohada tub burilish boshlanayotganini
anglatib turibdi. Simsiz lokal tarmoqlar (WLAN) hamda o’rta va qisqa masofa tarmoq
(Bluetooth) larning rivojlanishi juda istiqbollidir. Simsiz lokal tarmoqlar aeroportlar,
universitet va institutlar, mehmonxonalar, restoranlar, korxona va tashkilotlar
tarmoqlarida ko’plab qo’llanilmoqda. Simsiz tarmoqlarni standartlarini ishlab chiqish
1990 yilda butunjahon IEEE (Elektr va elektronika bo’yicha muhandislar instituti)
tashkiloti tomonidan 802.11 komiteti tashkil etilishi bilan boshlangan. Butunjahon
o’rgimchak to’ri va bu tarmoqda simsiz qurilmalar yordamida ishlash g’oyasi simsiz
texnologiyalarning rivojlanish jarayonlariga muhim turtki vazifasini o’tadi. 90-yillar
oxiriga kelib foydalanuvchilarga WAP-xizmati taqdim etildi. Shuni ta’kidlash kerakki
boshida bu xizmat ko’pchilikda uncha qiziqish uyg’onmadi. WAP-xizmati asosiy
axborot xizmatlari sifatida - yangiliklar, ob-qavo, kundalik va boshqa xizmatlar
to’plamini taqdim etgan edi. Shuningdek, Bluetooth va WLAN dan ham ushbu aloqa
vositalarining qiymati yuqoriligi bois juda kam miqdorda foydalanishgan. Lekin
narxlarning tushishi ushbu vositalarga bo’lgan talab va qiziqishni ortishiga sabab bo’ldi.
XXI
asrning
dastlabki
o’n
yilligi
o’rtalariga
kelib
simsiz
Internet-servisi
foydalanuvchilarining soni bir necha o’n millionga etdi. Simsiz Internet-aloqasining
paydo bo’lishi bilan birinchi o’rinda 4 uning xavfsizligini ta’minlash masalalari
ko’tarildi. Simsiz tarmoqlardan foydalanganda paydo bo’lgan asosiy muammolar
sirasiga quyidagilarni keltirib o’tish lozim - bu maxsus xizmat, tijorat tashkilotlari va
xususiy tadbirkorlar jo’natmalarini tutib qolish, kredit kartochkalar nomerlarini tutib
qolish, bog’lanish uchun to’lov vaqtini o’g’irlash, kommunikatsiya markazlari ishiga
xalal berish kabilardir
Simsiz aloqa tizimlarida koʻp stansiyali ulanish usullari
Ko‘p stansiyali ulanish usullari - bu tarmoqdagi resurslarni (masalan, chastota
diapazoni, vaqt kvantlari yoki kodlar) samarali taqsimlashga qaratilgan mexanizmlar
yig‘indisidir. Bu usullar bir vaqtning o‘zida bir nechta foydalanuvchiga xizmat
ko‘rsatish imkonini beradi va ma’lumot uzatish samaradorligini oshiradi. Zamonaviy
texnologiyalarda ushbu ulanish usullarining asosiy vazifalari quyidagilardir:
1. Spektr samaradorligi: Radio chastota resurslarini tejamkor ishlatish.
2. Tarmoq sig‘imi: Bir vaqtning o‘zida ko‘proq foydalanuvchiga xizmat ko‘rsatish.
3. Interferensiyani kamaytirish: Signallar o‘rtasidagi xalaqitni minimallashtirish.
4. Ishonchlilik va sifat: Aloqaning yuqori sifatini ta’minlash.
Ko‘p Stansiyali Ulanish Usullarining Turlari
FDMA (Frequency Division Multiple Access) (1)
FDMA tizimida har bir foydalanuvchiga ma'lumot uzatish uchun alohida chastota
diapazoni ajratiladi. Bu usul asosan 1G mobil aloqa tizimlarida qo‘llanilgan.
•
Afzalliklari: Soddalik va interferensiyaning pastligi.
•
Kamchiliklari: Chastota resurslarining tejamkor bo‘lmagan holda ishlatilishi.
TDMA (Time Division Multiple Access) (2)
TDMA usulida ma'lumot uzatish vaqt kvantlariga bo‘linadi va har bir
foydalanuvchiga o‘z vaqt kvanti ajratiladi. Bu usul 2G mobil tarmoqlarda keng
qo‘llanilgan.
•
Afzalliklari: Resurslarning vaqt bo‘yicha samarali taqsimoti.
•
Kamchiliklari:
Yuqori
tezlikdagi
ma'lumot
uzatish
imkoniyatining
cheklanganligi.
CDMA (Code Division Multiple Access) (3)
CDMA texnologiyasi har bir foydalanuvchiga unikal kod orqali ma'lumot uzatish
imkoniyatini beradi. Bu usul 3G tarmoqlarida asosiy texnologiya hisoblanadi.
•
Afzalliklari: Yuqori sig‘im va interferensiyaning kamayishi.
•
Kamchiliklari: Qiyin dekodlash va murakkab texnik talablar.
OFDMA (Orthogonal Frequency Division Multiple Access) (4)
OFDMA texnologiyasi ortogonal chastota kanallari orqali bir nechta foydalanuvchiga
xizmat ko‘rsatadi. Bu usul 4G va 5G tarmoqlarda qo‘llaniladi.
•
Afzalliklari: Yuqori tezlik, interferensiyaning pastligi va tarmoqlarning
moslashuvchanligi.
•
Kamchiliklari: Murakkab texnik amalga oshirish.
NOMA (Non-Orthogonal Multiple Access) (5)
NOMA tizimi 5G va kelajak avlod texnologiyalarida qo‘llanilib, bir chastota yoki vaqt
resursini bir nechta foydalanuvchiga taqsimlaydi.
•
Afzalliklari: Yuqori sig‘im va tarmoq samaradorligi.
•
Kamchiliklari: Murakkab kodlash va interferensiya nazorati.
OFDM Texnologiyalaridan Foydalanish
OFDM (Orthogonal Frequency Division Multiplexing) — bu ma’lumotlarni ortogonal
chastota bo‘linmalariga taqsimlash orqali uzatadigan samarali texnologiyadir. OFDM
texnologiyasi simsiz tarmoqlarda chastotalar bo‘yicha interferensiyani kamaytirish va
ma'lumot uzatish samaradorligini oshirish uchun ishlatiladi.
OFDM quyidagi sohalarda keng qo‘llaniladi:
1. Wi-Fi tarmoqlari (IEEE 802.11 a/g/n): Internet aloqalarining sifatini oshiradi.
2. Mobil aloqa tarmoqlari (LTE, 5G): Yuqori tezlik va katta sig‘imni ta’minlaydi.
3. DVB (Digital Video Broadcasting): Raqamli televidenie uchun ishlatiladi.
OFDMning asosiy afzalliklari:
•
Interferensiyani kamaytirish.
•
Yuqori sig‘im va tezlikda ma’lumot uzatish.
•
Cheklangan spektr resurslaridan optimal foydalanish.
Simsiz aloqa tizimlarida OFDM texnologiyalaridan foydalanish
Bugungi kunda simsiz aloqa texnologiyalari kundalik hayotimizning ajralmas qismiga
aylangan. Mobil aloqa, Wi-Fi, 4G/5G, hamda boshqa ko‘plab texnologiyalar yuqori
tezlikdagi ma’lumot uzatishni ta’minlaydi. Bu tizimlarning samarali ishlashi uchun turli
xil signal uzatish usullari ishlatiladi. Shunday ilg‘or texnologiyalardan biri bu — OFDM
(Orthogonal Frequency Division Multiplexing) texnologiyasidir.
OFDM texnologiyasining mohiyati
OFDM — bu ortogonal chastota bo‘yicha ko‘plikni bo‘lish (multiplexing) asosidagi
signal uzatish usuli bo‘lib, u katta tezlikdagi ma’lumotlarni bir nechta kichik pastki
tashuvchilarga (sub-carriers) bo‘lib uzatishga imkon beradi. Har bir pastki tashuvchi
o‘zining modulyatsiyalangan signalini olib yuradi (masalan, QAM yoki QPSK). Bu
texnologiya ortogonal signallar yordamida spektr samaradorligini oshiradi va o‘zaro
aralashuv (interferensiya)ni kamaytiradi.
OFDM texnologiyasining asosiy afzalliklari
1. Ko‘p yo‘llik tarqalishga (multipath fading) chidamlilik – OFDM signallari
signalning bir necha yo‘l orqali kelishiga barqaror bo‘ladi.
2. Spektral samaradorlik – Pastki tashuvchilar bir-biriga juda yaqin joylashtiriladi,
bu esa kanalning maksimal sig‘imda ishlashiga imkon beradi.
3. Yuqori tezlikdagi ma’lumot uzatish – OFDM katta hajmdagi ma’lumotlarni
qisqa vaqt ichida uzatadi.
4. Moslashuvchanlik – Kanal sharoitlariga qarab modulyatsiya darajasini
o‘zgartirish mumkin.
OFDM texnologiyasining qo‘llanilishi
1. Wi-Fi (IEEE 802.11a/g/n/ac/ax)
Wi-Fi texnologiyalarida OFDM asosiy uzatish mexanizmlaridan biri hisoblanadi. Bu
texnologiya yuqori tezlik va kam kechikish bilan ma’lumot almashinuvini ta’minlaydi.
2. 4G LTE va 5G
Mobil aloqa tizimlarida, ayniqsa 4G LTE va 5G NR (New Radio) standartlarida OFDM
asosiy signal uzatish texnologiyasi hisoblanadi. 5G tarmog‘ida u yana kuchaytirilgan,
moslashuvchan OFDM (flexible numerology) ko‘rinishida ishlatiladi.
3. Digital Video Broadcasting (DVB)
DVB-T (raqamli televizor uzatish) texnologiyasida OFDM yordamida raqamli
televizion signallar uzatiladi. Bu texnologiya katta geografik hududlar uchun
mo‘ljallangan.
4. Power Line Communication (PLC)
OFDM, elektr tarmog‘i orqali ma’lumot uzatishda (PLC) ham qo‘llaniladi, chunki u
shovqinli muhitlarda samarali ishlash xususiyatiga ega.
OFDMning kamchiliklari
1. Yuqori PAPR (Peak to Average Power Ratio) – OFDM signalida signal
quvvatining o‘rtacha va cho‘qqi qiymati o‘rtasidagi tafovut katta bo‘lishi
mumkin, bu esa kuchaytirgich dizaynini murakkablashtiradi.
2. Murakkab modulyatsiya va demodulyatsiya – OFDM tizimlari DFT/FFT (Fast
Fourier Transform) kabi murakkab matematik amallarni talab qiladi.
3. Sinxronlash talabchanligi – Pastki tashuvchilar o‘zaro ortogonal bo‘lishi uchun
aniq sinxronlik zarur.
Xulosa
Simsiz aloqa tizimlarida ko‘p stansiyali ulanish usullari va OFDM texnologiyasi
zamonaviy kommunikatsiya tizimlarining poydevori hisoblanadi. Ular tarmoqlarning
samaradorligini oshirish, yuqori sifatli va tezkor aloqa xizmatlarini ta’minlashda muhim
ahamiyatga ega. Zamonaviy texnologiyalar, xususan 5G tarmoqlarida ushbu usullarni
takomillashtirish va innovatsiyalar yaratish jarayonlari davom etmoqda. Ushbu
jarayonlar kelajakdagi global aloqa tizimlarining yangi bosqichlarini shakllantirishga
xizmat qiladi. OFDM texnologiyasi bugungi zamonaviy simsiz aloqa tizimlarining
ajralmas qismi hisoblanadi. Uning yuqori samaradorligi, spektral siqilish imkoniyati va
ko‘p yo‘llik shovqinlarga chidamliligi uni keng tarqalgan texnologiyaga aylantirdi. 5G
kabi yangi texnologiyalar OFDMni yanada takomillashtirilgan shakllarda qo‘llamoqda
va bu texnologiyaning kelajagi hali uzoq davom etadi.
Foydalanilagan adabiyotlar ro’yxati:
1. To‘xtayev A.A. – “Raqamli aloqa tizimlari”, Toshkent, TATU nashriyoti.
– Bu qo‘llanmada raqamli signal uzatish, modulyatsiya usullari va simsiz aloqa
haqida umumiy ma’lumotlar mavjud.
2. Abduvaxidov A., Abduqodirov U. – “Aloqa tizimlari va tarmoqlari”, TATU,
2018.
– Unda aloqa tizimlarining umumiy strukturasi, analog va raqamli modulyatsiya
haqida tushunchalar berilgan.
3. Yunusov I., Qosimov N. – “Mobil aloqa texnologiyalari”, O‘zbekiston milliy
kutubxonasi
fondi.
– Bu kitob mobil texnologiyalar, 3G, 4G va LTE haqida ma’lumot beradi. OFDM
bevosita ko‘rsatilmagan bo‘lsa-da, LTE kontekstida tilga olinadi.
4. Elektron darsliklar va ma’ruzalar: – TATU (Toshkent axborot texnologiyalari
universiteti) talabalari uchun mo‘ljallangan ma’ruza matnlari va slaydlar OFDM
haqida qisqacha bo‘limlarga ega bo‘lishi mumkin. Masalan, “Raqamli signal
uzatish” yoki “Simsiz tarmoqlar” fanlarida.
SWOT Tahlili
Mavzu: “ Simsiz aloqa tizimlarida koʻp stansiyali ulanish usullari. Simsiz aloqa
tizimlarida OFDM texnologiyalaridan foydalanish ”
S –(strength) -kuchli tomonlari
W –(weakness)- kuchsiz tomonlari
O –(opportunity)-imkoniyatlari
T –(threat) to`siqlar
“ Simsiz aloqa
tizimlarida koʻp
S
stansiyali ulanish
usullari. Simsiz
aloqa tizimlarida
Yuqori spektr samaradorligi: OFDM texnologiyasi
ma'lumotlarni ko‘p kichik ortogonal chastota bo‘linmalariga
bo‘lish orqali spektr resurslaridan maksimal foydalanishni
taʼminlaydi. Bu ko‘p stansiyali ulanishda bir vaqtning o‘zida
ko‘plab foydalanuvchilarga xizmat ko‘rsatilishi imkonini
beradi.
Interferensiyani kamaytirish: Ortogonal bo‘linmalar tufayli,
signalning bir-biriga aralashuvi (interferensiya) sezilarli
darajada kamayadi, bu esa tarmoqda barqaror va yuqori sifatli
aloqa taʼminlaydi.
Multipath muhitda samaradorlik: OFDM texnologiyasi ko‘p
yo‘nalishli (multipath) tarqalish sharoitida ham samarali
texnologiyalaridan ishlashga mo‘ljallangan, shuning uchun signalni qabul qilish
sifati yaxshilanadi.
foydalanish ”
OFDM
W
Moslashuvchanlik va kengaytirilgan sig‘im: Standart ko‘p
stansiyali ulanish usullari (TDMA, FDMA, CDMA, OFDMA,
NOMA) turli tizimlarda moslashuvchan qo‘llanish imkonini
beradi va yangi texnologiyalar (masalan, 5G) uchun poydevor
hisoblanadi.
Murakkab dizayn va apparat talablar: OFDM
texnologiyasi va ko‘p stansiyali ulanish mexanizmlari
“ Simsiz aloqa
murakkab signal ishlov berish algoritmlarini, aniq vaqt
tizimlarida koʻp sinxronizatsiyasini va yuqori hisoblash quvvatini talab qiladi.
Bu esa tizimlar xarajatini oshirishi va apparat murakkabligini
stansiyali ulanish
keltirib chiqarishi mumkin.
usullari. Simsiz Singa o‘zgarish va Doppler ta’siri: Harakatlanuvchi
obyektlar bilan ishlashda Doppler effektiga qarshi kurashish
aloqa tizimlarida
muammolari yuzaga keladi. Signalning tezligi va kanallar
OFDM
o‘zgarishi OFDM tizimlarida inter-carrier interferensiyasiga
olib kelishi mumkin.
texnologiyalaridan
Yuqori chastotali kanal sharoitlariga sezgirlik: Signal
foydalanish ”
pasayishi va eksponentially ko‘tarilishi sharoitida, OFDM
tizimlarining samaradorligi pasayishi mumkin, ayniqsa zich
urbanizatsiyalashgan hududlarda.
O
T
5G va kelajak avlod tarmoqlari: OFDM va ko‘p stansiyali
ulanish texnologiyalari 5G standartlarining ajralmas qismi
bo‘lib, yuqori tezlik, past kechikish va kengaytirilgan sig‘im
“ Simsiz aloqa
talablarini qondirishda katta rol o‘ynaydi. Shu bilan, ushbu
texnologiyalar yangi bozorlar va xizmatlar sohasida keng
tizimlarida koʻp
qo‘llaniladi.
stansiyali ulanish IoT va sanoat 4.0: Internet narsalarining keng tarqalishi (IoT)
hamda sanoat 4.0 tizimlarini rivojlantirishda yuqori samarali
usullari. Simsiz
ko‘p stansiyali ulanish imkoniyatlari katta ahamiyatga ega. Bu
aloqa tizimlarida sohalarda miniatyurizatsiya qilingan sensоrlar va qurilmalarni
samarali tarmoqqa ulashda OFDM texnologiyasi qo‘llanilishi
OFDM
mumkin.
texnologiyalaridan Innovatsion yechimlar va integratsiya: MIMO,
beamforming, NOMA kabi ilg‘or texnologiyalar bilan OFDM
foydalanish ”
tizimlarini integratsiya qilish orqali tarmoq sig‘imi,
ishonchliligi va xavfsizligi oshirilishi mumkin. Ushbu
integratsion yechimlar rivojlanayotgan bozorlarda ustunlikni
taʼminlaydi.
Raqobat va texnologik yangilanish: Raqamli aloqa sohasida
tezkor innovatsiyalar davom etayotganligi sababli, yangi
“ Simsiz aloqa
texnologiyalar paydo bo‘lishi mavjud texnologiyalarning
tizimlarida koʻp samaradorligini pasaytirishi mumkin. Rekabetga chidamli,
doimiy innovatsiyalar zarur.
stansiyali ulanish
Regulyator talablari va spektr taqsimoti: Global va
usullari. Simsiz mintaqaviy regulyatorlar tomonidan spektr resurslarini
boshqarish, litsenziyalash va standartlarga moslik talablarining
aloqa tizimlarida
o‘zgarishi tizimlar ishlab chiqaruvchilari uchun cheklov va
OFDM
murakkabliklarni keltirib chiqarishi mumkin.
Xavfsizlik va kiberhujumlar: Simsiz aloqa tizimlarida signal
texnologiyalaridan
uzatishning xavfsizligi muhim ahamiyatga ega. Yuqori
foydalanish ”
tezlikda ma’lumot uzatish va ko‘p stansiyali ulanish xavfsizlik
choralari yetarli darajada ta’minlanmasa, kiber hujumlar va
ma’lumot uzilish xavfi oshishi mumkin.
PEDOGOGIK TEXNOLOGIYA TURI
KLASTER USULI
Ko‘p stansiyali
ulanish
Ortogonal
tashuvchilar
Ko‘p
yo‘llilik
TDMA
Simsiz
aloqa
tizimlarida
koʻp stansli
ulanish
usullari
Subcarrier
(kichik
tashuvchi)
FDMA
CDMA
OFDMA
“ Simsiz aloqa tizimlarida koʻp stansiyali ulanish usullari. Simsiz aloqa tizimlarida
OFDM texnologiyalaridan foydalanish ” mavzu yuzasidan test topshiriqlari
Test
1. Ko‘p stansiyali ulanish usullarining asosiy maqsadi nima?
A) Qamrov zonasini kengaytirish
B) Bitta aloqa kanali orqali bir nechta foydalanuvchini ulash
C) Energiya sarfini kamaytirish
D) Signal chastotasini oshirish
2. Quyidagilardan qaysi biri ko‘p stansiyali ulanish usuliga misol bo‘ladi?
A) QAM
B) TDMA
C) Wi-Fi
D) FTP
3. FDMA texnologiyasida foydalanuvchilar qanday ajratiladi?
A) Vaqt bo‘yicha
B) Chastota bo‘yicha
C) Kod bo‘yicha
D) Fazaga nisbatan
4. OFDM texnologiyasining asosiy afzalligi nima?
A) Past uzatish tezligi
B) Oddiy apparat arxitekturasi
C) Ko‘p yo‘llilik (multipath) shovqiniga chidamliligi
D) Past chastotali ishlash
5. CDMA texnologiyasida foydalanuvchilar qanday ajratiladi?
A) Chastota bo‘yicha
B) Vaqt bo‘yicha
C) Kodlar bo‘yicha
D) Fazaga nisbatan
6. OFDM signalining asosiy tarkibiy qismi nima?
A) Analog signal
B) Ortogonallik xususiyatiga ega ko‘p sonli kichik tashuvchilar
C) Foydalanuvchi identifikatori
D) Raqamli signallarni zichlash
7. OFDM texnologiyasi ayniqsa qaysi turdagi aloqa tizimlarida samarali
hisoblanadi?
A) Uzun masofali optik aloqa
B) Simli lokal tarmoqlar
C) Yuqori tezlikdagi simsiz mobil tarmoqlar
D) Radioto‘lqinli televizorlar
8. TDMA usulida har bir foydalanuvchiga nima ajratiladi?
A) Unikal kod
B) Turli chastota
C) Belgilangan vaqt oralig‘i (slot)
D) Foydalanuvchi nomi
9. OFDM texnologiyasida ortogonal tashuvchilardan foydalanish nimani
ta’minlaydi?
A) Sifatli video uzatishni
B) Chastotalararo xalaqitlarni kamaytirishni
C) Tarmoq xavfsizligini
D) Avtonom ishlashni
10. OFDMA texnologiyasi quyidagi texnologiyalarning qaysi birida keng
qo‘llaniladi?
A) GSM
B) 2G
C) 4G LTE
D) Bluetooth
Ma’ruza mavzulari VIDEO ROLIKLAR
1. Simsiz aloqa tizimlariga kirish
•
Video:https://www.youtube.com/watch?v=L1luL74ceHc&list=PLz1qUBU_861
8W8rE xBmaCOPmVmU2uxihD
o
Tavsif: Ushbu videoda simsiz aloqa tizimlarining asosiy tushunchalari va
ishlash prinsiplari haqida ma'lumot berilgan.
2. Radio to'lqinlarining tarqalish xususiyatlari
•
Video: https://youtu.be/kbDhUsX5u9w?t=16
o
Tavsif: Ushbu videoda radio to'lqinlarining tarqalish xususiyatlari va
ularning simsiz aloqadagi roli haqida tushuntirilgan.
3. Simsiz aloqada antennalar
•
Video: https://www.youtube.com/watch?v=0yzAidOi3c8
o
Tavsif: Ushbu videoda simsiz internet uchun antennalar va ularning
ishlash prinsiplari haqida ma'lumot berilgan.
4. Simsiz tarmoqlarda uzatish muhitiga ulanish usullari
•
Video: https://youtu.be/vUDtFjiNib4?t=1
o
Tavsif: Ushbu videoda simsiz tarmoqlarda uzatish muhitiga ulanish
usullari haqida tushuntirilgan.
5. Simsiz aloqa signalni modulyatsiyalash turlari
•
Video:https://www.youtube.com/watch?v=mHvV_Tv8HDQ&t=3s
o
Tavsif: Ushbu videoda simsiz aloqa signallarini modulyatsiyalash turlari
haqida ma'lumot berilgan.
6. Ko'p tartibli modulyatsiyalar turlari
•
Video: https://youtu.be/c3eMoHuPRy0?t=4
o
Tavsif: Ushbu videoda ko'p tartibli modulyatsiyalar turlari va ularning
afzalliklari haqida tushuntirilgan.
7. Radioreley va sun'iy yo'ldoshli aloqa. Yo'ldoshli navigatsiya
•
Video: https://youtu.be/MOkHs8WdPMw
o
Tavsif: Ushbu videoda radioreley va sun'iy yo'ldoshli aloqa tizimlari
hamda yo'ldoshli navigatsiya haqida ma'lumot berilgan.
8. Sotali aloqa tizimlarining 1G dan 5G gacha rivojlanishi
•
Video: https://www.youtube.com/watch?v=m8YkIcDVbGQ
o
Tavsif: Ushbu videoda mobil aloqa tizimlarining 1G dan 5G gacha bo'lgan
rivojlanishi haqida tushuntirilgan.
9. 3G ulanish avlod sotali aloqa tizimi
•
Video: https://www.youtube.com/watch?v=bGxhPG3H5BQ&t=2s
o
Tavsif: Ushbu videoda 3G ulanish avlod sotali aloqa tizimi haqida
ma'lumot berilgan.
10. 4G to'rtinchi avlod sotali aloqa tizimi
•
Video: https://www.youtube.com/watch?v=-nDjkV-NulM&t=1s
o
Tavsif: Ushbu videoda 4G to'rtinchi avlod sotali aloqa tizimi haqida
tushuntirilgan.
11. 5G harakatdagi aloqa simsiz tizimlari standartlari
•
Video: https://www.youtube.com/watch?v=dp_tHjYcmJY
o
Tavsif: Ushbu videoda 5G harakatdagi aloqa simsiz tizimlari standartlari
haqida ma'lumot berilgan.
12. Wi-Fi (IEEE 802.11) texnologiyasi
•
Video: https://www.youtube.com/watch?v=Td82noH6M9Q
o
Tavsif: Ushbu videoda Wi-Fi (IEEE 802.11) texnologiyasi haqida
tushuntirilgan.
13. IEEE 802.11 standartlari haqida asosiy tushunchalar
•
Video: https://www.youtube.com/watch?v=JW7mWBla6t4
o
Tavsif: Ushbu videoda IEEE 802.11 standartlari haqida asosiy
tushunchalar berilgan.
14. Wi-Max(IEEE 802.16) standarti
•
Video: https://www.youtube.com/watch?v=ysgm55eG3EI
o
Tavsif: Ushbu videoda Wi-Max(IEEE 802.16) standarti haqida
tushuntirilgan.
15. Turli simsiz aloqa texnalogiyalarining xususiyatlari
•
Video: https://youtu.be/2-SdVNb54og?t=3
o
Tavsif: Ushbu videoda Turli simsiz aloqa texnalogiyalarining xususiyatlari
haqida asosiy tushunchalar berilgan.
GLOSSARY
Ko‘p stansiyali ulanish
Bir nechta foydalanuvchilarga bitta kanalni bo‘lishishga
(Multiple Access)
imkon beruvchi usullar to‘plami.
TDMA (Time Division
Har bir foydalanuvchiga ma’lumot uzatish uchun ma’lum
Multiple Access)
vaqt oralig‘i (slot) ajratiladigan texnologiya.
FDMA (Frequency Division
Har bir foydalanuvchiga alohida chastota diapazoni
Multiple Access)
ajratiladigan texnologiya.
CDMA (Code Division
Foydalanuvchilar bir xil vaqt va chastotadan foydalanadi,
Multiple Access)
ammo ularning har biri maxsus kod bilan ajratiladi.
OFDMA (Orthogonal
Elektr energiyasini zaxiralash uchun ishlatiladigan passiv
Frequency Division Multiple
komponent.
Access)
OFDM (Orthogonal
Yuqori tezlikdagi ma’lumotlarni ko‘p sonli ortogonal
Frequency Division
tashuvchilarga
Multiplexing)
yo‘llilikka chidamli.
Ortogonal tashuvchilar
Bir-biriga
ajratib
xalaqit
uzatish
bermasdan
texnologiyasi.
ishlaydigan
Ko‘p
chastotalar
majmuasi. OFDMda ishlatiladi.
Ko‘p yo‘llilik (Multipath)
Signalning turli yo‘llar orqali qabul qiluvchiga yetib borishi
holati. Bu OFDMda samarali boshqariladi.
Subcarrier (kichik tashuvchi) Bir nechta signalni bitta kanalda turli chastotalarda uzatish
usuli.
Spektr samaradorligi
Aloqa tizimining birlik chastotada qancha ma’lumot uzatishi
(Spectral Efficiency)
mumkinligini bildiradi.
Qo‘zg‘aluvchan aloqa
Foydalanuvchi harakatlanayotgan holda aloqa xizmatidan
(Mobile Communication)
foydalanish imkoniyati.
LTE (Long Term Evolution)
4G texnologiyasiga asoslangan yuqori tezlikdagi simsiz
aloqa standarti. Unda OFDMA ishlatiladi.
Qamrov zonasi (Coverage
Simsiz signalni sifatli tarzda qabul qilish mumkin bo‘lgan
Area)
hudud.
Ma’ruza mavzulari maqola tezis va boshqalar
1. Simsiz aloqa tizimlariga kirish
Maqola:https://www.researchgate.net/publication/349297972_SIMSIZ_ALOQA_
TARMOQLAR_WLANWI-FI_FOYDALANISH_KO'NIKMALARI
o
Tavsif: Ushbu maqolada simsiz aloqa tizimlarining asosiy tushunchalari va
ularning qurilishi haqida ma'lumot berilgan.
2. Radio to'lqinlarining tarqalish xususiyatlari
Maqola: Radiotoʻlqinlar: qoʻllanilishi va xususiyatlari - Fan
o
Tavsif: Ushbu taqdimotda GSM va UMTS tizimlarining ishlash prinsiplari,
shu jumladan radio to'lqinlarning tarqalishi haqida ma'lumot berilgan.
3. Simsiz aloqada antennalar
•
Maqola:https://www.researchgate.net/publication/50837492_Analysis_and_desi
gn_of_ante nnas_for_wireless_communications_using_modal_methods
o
Tavsif: Ushbu maqolada antenna tizimlarining ta'rifi, turlari va ishlash
prinsiplari haqida batafsil ma'lumot berilgan.
4. Simsiz tarmoqlarda uzatish muhitiga ulanish usullari
•
Maqola:https://www.researchgate.net/publication/337137284_An_Overview_R
esearch_on _Wireless_Communication_Network
o
Tavsif: Ushbu maqolada Wi-Fi texnologiyasi va IEEE 802.11 standarti
haqida asosiy tushunchalar berilgan.
5. Simsiz aloqa signallarini modulyatsiyalash turlari
•
Maqola:https://www.researchgate.net/publication/366891512_Modern_types_of
_signal_ma nipulation_analysis_of_wireless_communication_systems
o
Tavsif: Ushbu qo'llanmada raqamli mobil aloqa tizimlarida qo'llaniladigan
modulyatsiya turlari haqida ma'lumot berilgan.
6. Ko'p tartibli modulyatsiyalar turlari
•
Maqola:https://www.researchgate.net/publication/371845886_All
optical_matching_structure_for_multi-order_modulation_formats
o
Tavsif: Ushbu maqolada 3G texnologiyasida qo'llaniladigan modulyatsiya
usullari haqida ma'lumot berilgan.
7. Radioreley va sun'iy yo'ldoshli aloqa. Yo'ldoshli navigatsiya
•
Maqola: 59_i_20241126_104312_4.28.pdf
o
Tavsif: Ushbu maqolada sun'iy yo'ldosh aloqa tizimlarining tarixi va
rivojlanishi haqida ma'lumot berilgan.
8. Sotali aloqa tizimlarining 1G dan 5G gacha rivojlanishi
•
Maqola: Sotali aloqa tizimlarining 1G dan 5G gacha rivojlanishi
o
Tavsif: Ushbu hujjatda sotali aloqa tizimlarining birinchi avlodidan
beshinchi avlodigacha bo'lgan rivojlanish tarixi yoritilgan.
9. 3G uchinchi avlod sotali aloqa tizimi
•
Maqola:https://www.researchgate.net/publication/228625919_An_Investigation
_of_Third_ Generation_3G_Mobile_Technologies_and_Services
o
Tavsif: Ushbu maqolada 3G texnologiyasining asosiy xususiyatlari va
imkoniyatlari haqida ma'lumot berilgan.
10. 4G to'rtinchi avlod sotali aloqa tizimi
•
Maqola:https://www.researchgate.net/publication/267371581_Evolution_and_D
evelopment _Towards_4_th_Generation_4G_Mobile_Communication_Systems
o
Tavsif: Ushbu maqolada 4G texnologiyasining rivojlanishi va asosiy
xususiyatlari yoritilgan.
11. 5G harakatdagi aloqa simsiz tizimlari standartlari
•
Maqola: 5G TARMOG‘INING MUHIM XUSUSIYATLARI VA CHASTOTA
POLOSASI – тема научной статьи по технике и технологии читайте
бесплатно
текст
научно-исследовательской
работы
в
электронной
библиотеке КиберЛенинка
o
Tavsif: Ushbu maqolada 5G texnologiyasining asosiy standartlari va
imkoniyatlari haqida ma'lumot berilgan.
12. Wi-Fi (IEEE 802.11) texnologiyasi
•
Maqola: IEEE SA - The Evolution of Wi-Fi Technology and Standards
o
Tavsif: Ushbu maqolada Wi-Fi texnologiyasining tarixi, ishlash prinsipi va
standartlari haqida ma'lumot berilgan.
13. IEEE 802.11 standartlari haqida asosiy tushunchalar
•
Maqola: IEEE 802.11 Architecture | GeeksforGeeks
o
Tavsif: Ushbu maqolada IEEE 802.11 standartlari va ularning Wi-Fi
texnologiyasidagi o'rni haqida batafsil ma'lumot berilgan.
14. Wi-Max(IEEE 802.16) standarti
•
Maqola:https://www.researchgate.net/publication/291019705_A_Study_on_Wi
MAX_IEEE _80216_Standard
o
Tavsif: Ushbu maqolada Wi-Max standarti ishlash prinsipi va standartlari
haqida ma'lumot berilgan.
15. Turli simsiz aloqa texnalogiyalarining xususiyatlari
•
Maqola: https://api.ziyonet.uz/uploads/books/639331/5af0168e2570c.pdf
o
Tavsif:
Ushbu
maqolada
Turli
simsiz
aloqa
texnalogiyalarining
xususiyatlari va ularning Wi-Fi texnologiyasidagi o'rni haqida batafsil
ma'lumot berilgan.
Foydalanilgan Adabiyotlar ro’yxati:
Mavzu: Simsiz aloqa tizimlarida koʻp stansiyali ulanish usullari va OFDM
texnologiyalari.
1. R.R.IBRAIMOV, D.A.DAVRONBEKOV, M.O.SULTONOVA,
E.B.TASHMANOV, U.T.ALIYEV lar yozgan “SIMSIZ ALOQA
TIZIMLARI VA DASTURLARI” o‘quv qo‘llanmasining 4-bobi “Ulash
usullari va tarmoq topologiyalari” mavzusining 95-97 betlarida ko‘p
stansiyali ulanish usullari haqida bayon qilingan.
2. Xuddi shu qo‘llanmaning **6-bobi “Simsiz uzatish texnologiyalari”**da
OFDM (Ortogonal chastotalarda ko‘plik bo‘yicha bo‘linish) texnologiyasi
haqida 135-138 betlarda batafsil ma’lumotlar keltirilgan.